PLACEBO και NOCEBO ΤΑ ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "PLACEBO και NOCEBO ΤΑ ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ"

Transcript

1 ΣΕΛΑΣ ΕΠΕ - ΤΜΗΜΑ ΠΑΡΟΧΗΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ : ΘΕΟΔΩΡΟΣ Π. ΔΑΣΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ Λ. ΒΑΣ. ΣΟΦΙΑΣ 122, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ Web Site: Ψ ΤΑ ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ PLACEBO και NOCEBO σελ. 1 από 24

2 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ PLACEBO KAI NOCEBO Είναι πολλά ακόμα, αυτά πού σαν μυστήρια στοιχειώνουνε τη Γνώση. Πολλά τα μακρινά στο χώρο και στο χρόνο, μ ακόμα περισσότερα αυτά που κατοικούν εντός μας. Κι αν έχουμε ρίξει μία ματιά στην άβυσσο τού σύμπαντος, να βρούμε γαλαξίες, νεφελώματα και μαύρες τρύπες, κι αν ξέρουμε τι έγινε χιλιάδες χρόνια πριν, ακόμα δεν μπορέσαμε το Νου μας να τον δούμε. Γιατί από τη φύση μας είναι πιο εύκολο απ έξω να κοιτάμε, έτσι όπως τα μάτια βλέπουνε και τα αυτιά ακούνε. Όσα συμβαίνουν μέσα μας είν άλλη ιστορία και μέχρι πρόσφατα δεν είχαμε πολλή πληροφορία. Με κόλπα διάφορα και με μεγάλη σκέψη, αρχίσαμε να κάνουμε στροφή στον εαυτό μας. Είν άραγ εφικτό ο νους μας να σκεφτεί, ο ίδιος τον εαυτό του; Μπορεί αλήθεια να μας πει πως κυβερνά το σώμα; Πώς πλάθει τη Συνείδηση, πως γίνεται η Πίστη και πως μπορεί να δώσει εντολές για αντιδράσεις, αλλαγές στην ίδια του τη φύση; Πολύς κόσμος μετατρέπει αυτόματα στο μυαλό του, το οποιοδήποτε άγνωστο, ανεξήγητο φαινόμενο, σε μεταφυσικό ή υπερφυσικό, στολίζοντάς το με μαγικές ιδιότητες. Όμως μια τέτοια νοοτροπία χαρακτηρίζει μόνο τις νηπιακές φάσεις της ανθρωπότητας. Το εύκολο μυστήριο παράγει ρομαντισμό, δέος, μεγάλη τηλεθέαση στον αθέατο κόσμο, πολλά εισιτήρια στο γκισέ του σινεμά, αυξημένες πωλήσεις στους συγγραφείς, πλην όμως μας οδηγεί κατευθείαν στο βάλτο της αποβλάκωσης. Το μυστήριο προκαλεί φόβο, νοητική παράλυση, τροφοδοτώντας με ισχύ μόνο τους μάγους και τους σωτήρες. Μυαλά υποταγμένα κάτω από διάφορα πέπλα μυστηρίων, ελέγχονται, υπακούουν και κυβερνώνται εύκολα. Το κοινωνικό σύστημα έχει συμφέρον να τροφοδοτεί συνεχώς τις μάζες με μυστήρια. Πράγματι οι εκπομπές της τηλεόρασης, οι τίτλοι των βιβλίων που εκδίδονται, τα θέματα των εφημερίδων, σερβίρουν τακτικά τον παλιό καλό γνωστό τρόπο αποχαύνωσης με σύγχρονη προβιά. Η μυστηριακή προσέγγιση είναι απλά η εύκολη λύση. Η απομυθοποίηση όμως απαιτεί προσπάθεια και δαπάνη ενέργειας. Παρακάμπτοντας την προσπάθεια κατανόησης, περιφρονούμε τη διάνοια που μας χαρακτηρίζει κατ εξοχήν σαν είδος. Πρέπει απλά να βάλουμε σε λειτουργία αυτά τα μικρά γκρίζα κύτταρα που μας χάρισε απλόχερα η φύση. Τέτοιο φαινόμενο ανεξήγητο είναι και το placebo. Τον όρο έφερε για πρώτη φορά επίσημα στην Ιατρική ο Henry K. Beecher, το Προέρχεται από τα Λατινικά και σημαίνει «Θα ευχαριστήσω». Με τον όρο placebo εννοούμε τα «μη ειδικά αίτια» και το «φαινόμενο προσδοκίας του υποκειμένου» αλλά ακριβής μετάφραση στα ελληνικά δεν υπάρχει. Είναι η βελτίωση των συμπτωμάτων ενός ασθενούς από μία οποιαδήποτε εικονική, αναποτελεσματική, σελ. 2 από 24

3 ουδέτερη, αδρανή, θεραπευτική προσέγγιση, μόνο και μόνο επειδή το άτομο αναμένει ή πιστεύει ότι αυτή έχει καλό αποτέλεσμα στο πρόβλημά του. Στον αντίποδα του placebo υπάρχει το nocebo. Αυτό είναι το φαινόμενο πού τα συμπτώματα μίας πάθησης αδικαιολόγητα χειροτερεύουν, όταν ο ασθενής δυσπιστεί σε μια θεραπεία το ίδιο εικονική, αναποτελεσματική, ουδέτερη και αδρανή όπως στην προηγούμενη περίπτωση. Nocebo στα Λατινικά σημαίνει «Θα βλάψω». Στις κλινικές ιατρικές έρευνες που μετράμε την αποτελεσματικότητα ενός φαρμάκου, συνήθως χωρίζουμε τους ανθρώπους σε δύο τυχαίες ομάδες. Η μία ομάδα λαμβάνει το πραγματικό φάρμακο, ενώ η άλλη λαμβάνει μία ουδέτερη ουσία πχ. χάπια από αλεύρι, ζάχαρη κλπ. Αυτή η ουσία, που μοιάζει με το πραγματικό φάρμακο στη όψη και στη γεύση αλλά δεν έχει καμία φαρμακολογική δράση, ονομάζεται «φάρμακο placebo». Η ομάδα που λαμβάνει την εικονική ουσία λέγεται «ομάδα placebo». Καμία ομάδα δεν γνωρίζει τι ακριβώς παίρνει. Και οι δύο ομάδες πιστεύουν ότι παίρνουν πραγματική θεραπεία. Είναι κρίσιμο για την κατανόηση των παρακάτω να σημειώσουμε ότι όλοι οι ασθενείς γνωρίζουν ότι συμμετέχουν σε μία έρευνα για ένα νέο φάρμακο που καταπολεμά τα συμπτώματά τους. Επιπλέον οι ερευνητές ανησυχώντας μήπως οι γιατροί επηρεάσουν τους ασθενείς ή μήπως ανάλογα με τις απόψεις τους βαθμολογήσουν με προκατάληψη τη συμπτωματολογία, αποκρύπτουν και από τους εξετάζοντες ιατρούς, ποια ομάδα παίρνει την εικονική, την αδρανή ουσία. Αυτές οι έρευνες ονομάζονται «διπλές τυφλές placebo ελεγχόμενες έρευνες». Η έννοια του placebo προφανώς δεν περιορίζεται στα φάρμακα. Οποιαδήποτε μηδενικής αξίας δραστηριότητα μπορεί να δηλωθεί σαν θεραπευτική μέθοδος. Για παράδειγμα υπάρχουν μελέτες χειρουργικών μεθόδων όπου στην ομάδα placebo γίνεται μόνον η τομή στο δέρμα και τίποτα εσωτερικά. (mock surgery). Η εμφάνιση της ουλής στο δέρμα δημιουργεί την εντύπωση στους ασθενείς ότι όντως έκαναν πραγματική χειρουργική επέμβαση και πυροδοτεί την εσωτερική διαδικασία ίασης. Γιατί όμως μας ενδιαφέρει το placebo; Γιατί σχεδόν όλες οι ομάδες placebo εμφανίζουν βελτίωση! Για παράδειγμα στην κατάθλιψη το ποσοστό βελτίωσης της ομάδας placebo των ασθενών, φτάνει το 30% - 40% (Khan 2000). Σε έρευνα με ποσοτικό ηλεκτροεγκεφαλογράφημα (American Journal of Psychiatry, Andrew Leuchter) σε ασθενείς με κατάθλιψη, παρατηρούνται μάλιστα αλλαγές στη δραστηριότητα του προμετωπιαίου φλοιού του εγκεφάλου, δείχνοντας έτσι ότι η δράση του placebo είναι μία πραγματική οργανική εγκεφαλική δράση. Ιδιαίτερα ψηλά ποσοστά θετικής δράσης έχουμε επίσης στην θεραπεία του πόνου και ειδικότερα στην οξεία φάση όπου ο πόνος συνοδεύεται από οίδημα, ερυθρότητα και θερμότητα (Evans 2005). Άλλες παθήσεις που αντιδρούν καλά σε θεραπεία με placebo είναι οι πονοκέφαλοι, ο πόνος του στομάχου, το άσθμα, οι αλλεργίες, το άγχος. Παρόλο που αναφέρονται μελέτες με αποτελεσματικότητα της ομάδας placebo έως και 80%, μία μέση τιμή είναι το 40%. σελ. 3 από 24

4 Η δράση του placebo είναι τόσο ισχυρή πού κανένα φάρμακο δεν παίρνει άδεια κυκλοφορίας αν δεν αποδειχθεί ότι έχει ισχυρότερη δράση από αυτό. Το ποσοστό θετικής δράσης στο placebo, ποικίλει ανά τις χώρες και τους πολιτισμούς. Φαίνεται ότι η γνώση της αιτιολογίας μιας πάθησης και η εμπιστοσύνη ενός λαού στην αξία των γιατρών του, ανεβάζει κατακόρυφα τη θετική δράση του placebo. Στη Γερμανία η ομάδα placebo για την θεραπεία του πόνου στο έλκος, βελτιώνεται έως και 70%. Αντίθετα στη Βραζιλία, το ίδιο ποσοστό δεν ξεπερνά το 7%. Η σύγχρονη επιστήμη δεν κατανοεί πλήρως τον ακριβή τρόπο που ενεργεί θεραπευτικά το φάρμακο placebo. Ωστόσο γίνονται προσπάθειες μοντελοποίησης και εξήγησης του φαινομένου. Η συζήτηση είναι ανοιχτή και εξετάζονται δεδομένα από πολλές και διαφορετικές οπτικές γωνίες. Μία πρώτη προφανής παρατήρηση, είναι η θέση του θεράποντα γιατρού. Ένας γιατρός με κύρος, φήμη, θετική τοποθέτηση στην θεραπευτική αξία μίας μεθόδου ή ενός φαρμάκου, αρκεί πολλές φορές για να εμπνεύσει στον ασθενή την πορεία προς τη θεραπευτική βελτίωση, ακόμα και με μία απλή ασπιρίνη! Η γνώμη του ασθενούς για το γιατρό και τη συγκεκριμένη θεραπεία, είναι μια παράμετρος καθοριστικής σημασίας στην ερμηνεία του φαινόμενου placebo. Η ισχύς του placebo φαίνεται ότι αυξάνεται αντιστρόφως ανάλογα με την ένταση του άγχους του ασθενούς. Γνωρίζουμε ότι το άγχος εστιάζει την προσοχή του ασθενούς στα σωματικά συμπτώματα. Μία μείωση του άγχους και της ανησυχίας από ένα αξιόπιστο γιατρό οδηγούν τον ασθενή να προσέχει λιγότερο τα συμπτώματα και να νοιώθει ότι βελτιώθηκε η υγεία του. Μάλιστα έχει αποδειχτεί ότι το placebo είναι πιο αποτελεσματικό σε παθήσεις που συνοδεύονται από έντονο άγχος. Τα ενδογενή οπιούχα φαίνεται ότι εμπλέκονται επίσης στην πιθανή εξήγηση της αποτελεσματικότητας του placebo. Αυτές είναι φυσικές ουσίες που παράγονται και απελευθερώνονται από τον ανθρώπινο εγκέφαλο, καταστέλλοντας τον πόνο και δημιουργώντας ένα ευδαιμονικό συναίσθημα. Αυξημένη έκκριση ενδογενών οπιούχων έχουμε τυπικά μετά τη γυμναστική και το σεξ. Η ενδορφίνη είναι ένα από τα πιο γνωστά ενδογενή οπιούχα. Μήπως το όνομα αυτών των ουσιών, σας θυμίζει κάτι; Μάλιστα, σωστά μαντεύετε, ότι κάποια σχέση με το χασίς (όπιο) κρύβεται εδώ. Σήμερα γνωρίζουμε ότι ο τρόπος δράσης του οπίου και των ενδογενών οπιούχων είναι ο ίδιος! Δρουν στους ίδιους υποδοχείς σε κυτταρικό επίπεδο. Αν προσέξετε τους ανθρώπους μετά από τρέξιμο ή ποδόσφαιρο ή άλλη άσκηση, είναι χαρακτηριστικά «ανεβασμένοι» και επαναλαμβάνουν μανιωδώς τις δραστηριότητες αυτές, παρόλα τα πιθανά ατυχήματα που μπορεί να τους συμβούν. Δεν νοιώθουν τον πόνο και αγνοώντας την κοινή λογική συνεχίζουν τις ασκήσεις. Ο ασυγκράτητος αυτός τρόπος γυμναστικής παρουσιάζει τα χαρακτηριστικά της «εξάρτησης» από απαγορευμένα ναρκωτικά! Ευτυχώς που τα ενδογενή οπιούχα δεν είναι παράνομα! Γιατί όμως υποψιαζόμαστε ότι η ομάδα placebo ανεβάζει υψηλά επίπεδα ενδογενών οπιούχων και καταπολεμά έτσι την κατάθλιψη και τον πόνο; Το 2005 έγινε μία πολύ σημαντική μελέτη (Sauro). Υπάρχει ένα φάρμακο που ονομάζεται ναλοξόνη και δρα μπλοκάροντας τη δράση των οπιούχων. Αυτή η σελ. 4 από 24

5 ουσία δόθηκε σε ασθενείς ομάδας placebo που είχαν πετύχει μόνο με το placebo να μην πονάνε. Παρατηρήθηκε ότι σε όλους επανεμφανίστηκε ο πόνος. Η μόνη λογική εξήγηση είναι ότι με το placebo αυξήθηκαν τα επίπεδα ενδογενών οπιούχων, σταμάτησαν να πονάνε και στη συνέχεια η ναλοξόνη μπλόκαρε τα ενδογενή οπιούχα και γι αυτό ο πόνος επέστρεψε. Τα ενδογενή οπιούχα είναι επίσης γνωστό ότι συμμετέχουν στον περιορισμό μιας φλεγμονής, στη διαδικασία επούλωσης, στη ναυτία, στη δημιουργία αντισωμάτων. Είναι συνεπώς πιθανό αλλά δεν έχει αποδειχθεί ακόμα, ότι αποτελούν μια γλώσσα επικοινωνίας νου σώματος, μεταφέροντας την θεραπευτική εντολή του placebo. Επιπλέον πιστεύουμε ότι υπάρχουν και άλλες περιοχές του εγκεφάλου που συνδέονται με το αίσθημα της ανταμοιβής, της απόλαυσης (αμυγδαλωτός πυρήνας και άλλες δεσμίδες νεύρων του υποθαλάμου). Ο ερεθισμός αυτών των κέντρων προκαλεί σε πειραματόζωα συμπεριφορές ανταμοιβής. Υποθέτουμε ότι οι ασθενείς της ομάδας placebo, με κάποιο τρόπο ενεργοποιούν αυτά τα κέντρα του εγκεφάλου, γιατί εμφανίζουν τυπικές συμπεριφορές ευγνωμοσύνης ή ανταμοιβής. Η τελική ερμηνεία του φαινομένου placebo μας διαφεύγει ακόμα. Φυσικά αναρωτιόμαστε με ποιο τρόπο πολλοί άνθρωποι μπορούν να κινητοποιήσουν τον εγκέφαλό τους προς την κατεύθυνση της θεραπείας. Ποια η διαφορά με όσους δεν μπορούν; Ποιοι νόμοι κρύβονται; Είναι ψυχολογικοί; Είναι οργανικοί; Υπάρχει όριο ανάμεσα στην ψυχή και το σώμα, και αν υπάρχει πού είναι; Το πρόβλημα του placebo μας φέρνει εύλογα σε αμηχανία και το αποτέλεσμα είναι να μας δημιουργούνται αβυσσαλέα ερωτήματα για την ίδια τη φύση του ανθρώπινου είδους. Η βαθύτερη ερώτηση που πρέπει τώρα να μας απασχολήσει, αφορά την εξελικτική πορεία του ανθρώπινου είδους. Υπάρχει μήπως κάποιο εξελικτικό πλεονέκτημα από το φαινόμενο placebo; Αφού έχουμε ενσωματωμένο στον οργανισμό μας ένα σύστημα αυτοθεραπείας, γιατί αυτό πρέπει να πυροδοτείται από την διαπροσωπική σχέση με ορισμένους ανθρώπους τους θεραπευτές δια μέσου ουσιαστικά μιας αυταπάτης; Στη θεωρία της εξέλιξης των ειδών, πιστεύουμε ότι κάθε επιπλέον χαρακτηριστικό, που αναπτύσσεται σε ένα είδος που επιβιώνει μέσα στο χρόνο, αποτελεί κάποιας μορφής βιολογικό πλεονέκτημα επιβίωσης. Τι είδους πλεονέκτημα εκφράζει ακριβώς η δυνατότητα του ανθρώπου να χρησιμοποιεί το νου του, συλλέγοντας και αναλύοντας με ευφυΐα τις ενδείξεις του περιβάλλοντος; Πολύ πριν την εμφάνιση των φαρμάκων και των πρώτων μάγων θεραπευτών, το ανθρώπινο σώμα είχε ήδη την ικανότητα να επουλώνει τις πληγές του δέρματος και των οστών, να καταπολεμά τις λοιμώξεις (ανοσοποιητικό σύστημα), αναπτύσσοντας τις μεθόδους της φλεγμονής (ερυθρότητα, θερμότητα, οίδημα και πόνος) και τη σχετικά μειωμένη σωματική δραστηριότητα με σκοπό να εξοικονομηθεί ενέργεια για την αντιμετώπιση του προβλήματος. σελ. 5 από 24

6 Όλες αυτές οι λύσεις είναι ενεργειακά δαπανηρές, το δε κόστος το πληρώνει και ο ίδιος ο ασθενής αλλά και η ομάδα στην οποία ανήκει. Στις πρωτόγονες περιόδους της ανθρωπότητας, η έλλειψη από ασθένεια κάποιου μέλους της, πρέπει να ήταν πολύ σημαντική στο κυνήγι, την άμυνα, την επιβίωση τελικά της ίδιας της ομάδας. Θα ήταν προς το συμφέρον και το ατομικό και το ομαδικό, αν υπήρχε ένα σύστημα έξυπνης διαχείρισης αυτής της προσπάθειας επαναφοράς στην υγεία. Κάποιο σύστημα ευφυούς διαχείρισης της ασθένειας. Κάποιο μέλος της ομάδας, έπρεπε να συντονίσει με τον βέλτιστο ενεργειακά τρόπο, την σωστή χρονική διάρκεια και μέθοδο της ανάρρωσης. Έτσι σταδιακά φαίνεται να προέκυψε η ανάγκη για την μαγική δράση ενός μέλους της ομάδας που πιθανά με τη χρήση τελετουργικών επίκλησης αγαθοεργών δυνάμεων, διανομή φυλακτών, θεραπευτικών λίθων και κατασκευή άγνωστων στους πολλούς χυμών και παρασκευασμάτων, κινητοποιούσε τις δυνάμεις του ασθενούς προς την ίαση. Τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας είχαν συμφέρον να αναθέσουν σε έναν το ρόλο του μάγου της φυλής, ώστε οι υπόλοιποι να επιδοθούν απερίσπαστοι στον αγώνα της καθημερινής επιβίωσης. Οι εγκέφαλοι των πρωτογόνων που ανέπτυξαν σταδιακά το χαρακτηριστικό της δυνατότητας κινητοποίησης των εσωτερικών θεραπευτικών τους συστημάτων ύστερα από την επέμβαση του μάγου θεραπευτή, αποκτούσαν ένα εξελικτικό πλεονέκτημα απέναντι στους υπόλοιπους και άρα και τη δυνατότητα να πολλαπλασιαστούν. Ο νους έπρεπε να αρχίσει να συμμετέχει ενεργά στη θεραπευτική διαδικασία. Τα πολλά και συνεχή χρόνια άσκησης της μαγικής θεραπευτικής τέχνης, επέτρεψαν στους μάγους να παρατηρήσουν και τις πρώτες αλήθειες γύρω από τη φύση (αιτία, εξέλιξη, πρόγνωση) των ασθενειών, τις πρώτες αντικειμενικά θεραπευτικές ιδιότητες κάποιων βοτάνων και να αναπτύξουν μια συστηματικότερη προσέγγιση στην έννοια της θεραπείας. Αυτό αύξησε ακόμα περισσότερο την δύναμή τους, στα μάτια της φυλής και συνεπώς και την θεραπευτική τους ικανότητα. Η επιβίωση ενός ανθρώπου τούτες τις εποχές, πρέπει να εξαρτιόταν κατά πολύ από την τυφλή εμπιστοσύνη στο μάγο της φυλής. Η θεωρία της εξέλιξης των ειδών προβλέπει ότι αυτοί που θα μπορούσαν, που θα είχαν την ικανότητα, να υπακούσουν, να υποταχτούν στη δύναμη του μάγου, αυτοί θα επικρατούσαν τελικά. Οι άνθρωποι έμαθαν σιγά-σιγά την αξία της γνώσης σχετικά με τον πόνο, τον πυρετό, την ακινησία, και πόσο θα διαρκούσαν, την πρόγνωση, τη θεραπεία, από τις προφητείες του πρωτόγονου θεραπευτή. Οι θεραπευτικές προσεγγίσεις του μάγου της φυλής μοιάζουν ουσιαστικά με την έννοια του placebo στις μέρες μας. Αυτό που δεν μοιάζει είναι η σημερινή θέση του γιατρού στη σύγχρονη εποχή. Από τους πανίσχυρους ιερείς μάγους της φυλής, περάσαμε στο σταδιακό διαχωρισμό της λατρείας των θεών (οι οποίοι κατοικούσαν στον απόρθητο τότε Όλυμπο), με την καθαυτό άσκηση της θεραπευτικής τέχνης από τους πρώτους γιατρούς. Η απόσταση μεγάλωνε μέσα στα χρόνια. Ποτέ όμως μέχρι σήμερα, δεν διαχωρίστηκαν πλήρως οι θεραπευτικές ιδιότητες από τη λατρεία του θείου. Πιθανολογούμε ότι θα αργήσουν πολύ ακόμα να διαχωριστούν. Οι γιατροί κυκλοφορούν πλέον κατά δεκάδες χιλιάδες, ανάμεσα στη φυλή, ντύνονται όπως όλοι, πηγαίνουν στο καφενείο, στη Λαϊκή για ψώνια, οδηγούν στο μποτιλιάρισμα κάποιο αυτοκίνητο όπως πολλοί άλλοι, δεν επικαλούνται σελ. 6 από 24

7 θεραπευτικά πνεύματα και δεν έχουν περίεργα μυστηριακά τελετουργικά. Με δύο λέξεις, με την απομυθοποίησή τους, απεμπόλησαν το μεγαλύτερο μέρος από την ισχύ της θεραπείας placebo. Οι ιερείς όμως από την άλλη, σε όλες τις θρησκείες, ντύνονται με περίεργα φανταχτερά ή ιδιόμορφα ενδύματα, μήτρες και κραδαίνουν ράβδους, μουρμουρίζουν συνήθως ακατάληπτα για τους πολλούς μυστηριώδη λόγια και ακολουθούν έναν αυστηρό τελετουργικό τρόπο λατρείας, όπου ήχος, εικόνα, οσμή και υποβολή παίζουν πρωταρχικό ρόλο. Τις όποιες θεραπευτικές επεμβάσεις τους τις αποκαλούν θαύματα. Με άλλες λέξεις κρατούν τη δυνατότητα άσκησης της θεραπείας placebo όπως παλιά. Ανάμεσα σε γιατρούς και ιερείς κυκλοφορεί μια ατελείωτη στρατιά παραθρησκευτικών και παραϊατρικών κυκλωμάτων, που προσπαθούν να γεφυρώσουν την πανάρχαια εικόνα του σαμάνου δρυίδη θεραπευτή της φυλής. Ο μέσος σύγχρονος δυτικός άνθρωπος έχει μια πλατιά ενημέρωση για την αξία της αντικειμενικής κλασσικής ιατρικής, ίσως όμως όχι τόσο πλατιά όσο θα έπρεπε. Από την άλλη δέχεται και ένα πλήθος αναφορών για δαιμόνια που προκαλούν τις παθήσεις. Έτσι είναι πρόθυμος να καταφύγει σε διάφορες θεραπευτικές προσεγγίσεις προκειμένου να αντιμετωπίσει μια πάθηση. Ανάλογα με την παιδεία και την οξυδέρκειά του μπορεί να προσεγγίσει την κατάλληλη πλευρά, συχνά όμως χορεύει και ολόκληρο τον κύκλο: γιατρός ιερέας - μέντιουμ. Οι ανθρώπινοι εγκέφαλοι εξελίσσονται, αλλά όχι και τόσο γρήγορα. Χρειάζονται χιλιάδες χρόνια για να γυρίσει ο τροχός της τύχης! Το φαινόμενο placebo βρίσκεται στη ρίζα της ανθρώπινης ύπαρξης σε όλο το φάσμα των εκδηλώσεών της. Ο άνθρωπος είναι δέσμιος της κληρονομιάς του. Θέλει τη διαβεβαίωση ότι βρίσκεται σε καλά χέρια, ότι θα πέσει ο πυρετός, ότι θα πάψει ο πόνος. Οπλισμένος με αυτή τη διαβεβαίωση κινητοποιεί τις εσωτερικές εφεδρείες του για τη θεραπεία. Είναι χρέος μας να προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε βαθύτερα όλες τις παραμέτρους ολοκλήρωσης αυτού του φαινομένου. Του χρωστάμε κατά την εκτίμησή μας, την ίδια μας την επιβίωση. Αλλά τότε γιατί γίνεται ελάχιστη συζήτηση για το θέμα; Ποιος λόγος ωθεί τους γνώστες να αποσιωπούν το θέμα στους πολλούς; Μήπως και άλλα σκοτεινά συμφέροντα κρύβονται πίσω από τη γνώση του θέματος του placebo; Οτιδήποτε δεν κατανοούμε, έχει μια καλή πιθανότητα να μας ενοχλεί. Αντιμέτωποι με τούτα τα ερωτήματα, κάποιοι ερευνητές βάλθηκαν να απομυθοποιήσουν το placebo. Οι Hróbjartsson και Götzsche δημοσίευσαν μία μελέτη το 2001 και την επανεξέτασαν το 2004 διερωτούμενοι για τη φύση του φαινόμενου placebo. Κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι το placebo δεν έχει ισχυρή αντικειμενική κλινική δράση και ότι οι αναφορές των ασθενών είναι υποκειμενικές όσον αφορά τη μείωση του πόνου και δεν ξεχωρίζουν από τυχαίες αποκλίσεις. Οι Times της Νέας Υόρκης έγραφαν: «Placebo, περισσότερο μύθος παρά επιστήμη». Έτσι άνοιξε ένα ακόμα μέτωπο στη μάχη μας να κατανοήσουμε το placebo, αυτό της διαφοράς ανάμεσα στην υποκειμενική και την αντικειμενική πραγματικότητα. Υπάρχουν παθήσεις όπως η σχιζοφρένεια και η ιδεο-ψυχαναγκαστική διαταραχή σελ. 7 από 24

8 που δεν αντιδρούν καλά στο placebo. Αλλά σε άλλες περιπτώσεις, πχ. όταν ένας ασθενής αναφέρει ότι πονάει λιγότερο, αυτό είναι βέβαια υποκειμενικό, αλλά αυτό το κάνει λιγότερο πραγματικό; Μήπως όταν ένας καταθλιπτικός αρχίζει να νοιώθει καλύτερα και το εκφράζει, αυτή η υποκειμενική δήλωση δεν είναι η πραγματικότητα; Έχουμε άλλους σημαντικούς τρόπους απόκτησης πληροφορίας για τα ανθρώπινα συναισθήματα πέρα από το λόγο; Ο υποκειμενικός λόγος είναι τάχα ανάξιος λόγου; Ακόμα χειρότερα τώρα τίθεται και το θέμα της συνειδητότητας, γιατί μπαίνει η αμφιβολία μήπως ο ασθενής της ομάδας placebo ασυνείδητα πιστεύει ότι βελτιώνεται λόγω της προσοχής και της φροντίδας πού λαμβάνει, ενώ μπορεί να πηγαίνει πραγματικά χειρότερα! Αλλά πώς είναι δυνατόν να μην πιστέψουμε και τίποτα από όσα αναφέρει ο ασθενής; Η ασυνείδητη πίστη ισοδυναμεί με πραγματική δύναμη ή αδυναμία; Το μόνο που μοιάζει σίγουρο προς το παρόν είναι ότι η δύναμη του placebo περνάει και μέσα από την έννοια της συνείδησης του εαυτού μας. Σε περιπτώσεις καταστροφής του νεοφλοιού (η εξωτερική και πιο πρόσφατη εξελικτικά στοιβάδα του εγκεφάλου), το placebo δεν δρα. Στη σχιζοφρένεια που χαρακτηρίζεται από αλλοίωση της εικόνας του εαυτού πάλι το placebo δεν δρα. Η έννοια της συνείδησης του εαυτού και πού εδράζεται στον ανθρώπινο εγκέφαλο, ακόμα μας ξεφεύγουν. Άρα και η ακριβής ερμηνεία της δύναμης του placebo δεν είναι ακόμα εφικτή. Δυστυχώς τα παραπάνω δεν είναι λεκτικά παιχνίδια, παρά η έκφραση της δυσκολίας κατανόησης του προβλήματος του φαινομένου placebo. Η εργασία των Hróbjartsson και Götzsche έδειξε ότι το placebo δεν είναι πανάκεια, αλλά δεν μπόρεσε να αποδείξει ότι το placebo δεν δρα. Ανεξάρτητα με το τι πιστεύουμε εμείς, το φαινόμενο είναι προκλητικά πραγματικό. Η προσδοκία βελτίωσης και το κλασσικό εξαρτημένο αντανακλαστικό (ότι δηλαδή πηγαίνεις στο γιατρό για να γίνεις καλά, άρα αναμένεις - πρέπει να γίνεις καλά αφού λάβεις τη θεραπεία) μοιάζουν να είναι κάποια τμήματα της εξήγησης του φαινομένου. Ας εξετάσουμε τώρα καλύτερα τη σχέση δύο ανθρώπων: γιατρού και ασθενή. Η γέφυρα που τους ενώνει είναι η σκάλα της ίασης. Ο ασθενής προσέρχεται ελπίζοντας σε βοήθεια για θεραπεία. Ο γιατρός το γνωρίζει και πρέπει να αντεπεξέλθει στο ρόλο του. Ωστόσο υπάρχουν πολλά που δεν γνωρίζει η ιατρική για τον ανθρώπινες παθήσεις. Ακόμα χειρότερα υπάρχουν περιπτώσεις όπου γνωρίζουμε πως δεν υπάρχουν κατάλληλα φάρμακα. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο γιατρός θα μπορούσε να ανακοινώσει πως δεν μπορεί να συστήσει κάποια θεραπεία. Αλλά σκέφτεται τις πιθανές αντιδράσεις του ασθενούς: Θα πιστέψει ότι δεν υπάρχουν φάρμακα για την πάθησή του ή θα νομίσει ότι ο γιατρός απλά δεν ξέρει καλά τη δουλειά του; Αν όντως τον πιστέψει ότι δεν υπάρχουν φάρμακα για την πάθησή του, τότε μήπως απελπιστεί και μαζί με την πάθησή του έχει πλέον και το βαρύ φορτίο της ανασφάλειας για τη ζωή του; Αν ο ασθενής απελπιστεί, μήπως εξελιχτεί χειρότερα το πρόβλημά του; Να του πω την αλήθεια; Μήπως δεν θέλει να του την πω; Να σημειώσουμε ότι οι φόβοι του γιατρού δεν είναι αβάσιμοι και οφείλονται σε πραγματικά ερωτηματικά γύρω από την ανθρώπινη φύση. Ας μην ξεχνάμε ότι στην Χριστιανική παράδοση τονίζεται σελ. 8 από 24

9 ιδιαίτερα η θεραπευτική αξία της πίστης σε μια ανώτερη δύναμη. «Η πίστη σου σε έσωσε» λέει ο Ιησούς στον παράλυτο που θεράπευσε. Αυτές τις πιθανές αντιδράσεις τις έχει αναλογιστεί και ο ασθενής πριν πάει στο γιατρό: Θα πέσω σε γιατρό πού γνωρίζει πώς να με κάνει καλά; Μήπως η περίπτωσή μου δεν παίρνει θεραπεία; Θα μου πει την αλήθεια; Μήπως να μην μου πει την αλήθεια; Ο γιατρός επιπλέον γνωρίζει ότι πιθανότατα αυτές είναι οι σκέψεις στο κεφάλι του ασθενούς καθώς πάει να τον συναντήσει. Έτσι δένει ένας κρυφός κύκλος που όμως ποτέ δεν ανέρχεται στην επιφάνεια του λόγου. Η πρώτη συνάντηση είναι κρίσιμη για τις εντυπώσεις και των δύο. Αυτή ακριβώς η υπόγεια ζύμωση, η μη λεκτική αναμέτρηση, το ζύγισμα της προσέγγισης ανάμεσα σε γιατρό και ασθενή, είναι πού γεννά την έννοια του placebo. Ανάλογα με τις προσωπικότητες που συναντιούνται, μπορεί να αποφασίσει ο γιατρός, φοβούμενος διάφορα άσχημα σενάρια, να προχωρήσει στη συνταγογράφηση κάποιας αδρανούς ουσίας που «θα ευχαριστήσει τον ασθενή» και τουλάχιστον δεν θα τον βλάψει. Τέτοια παραδείγματα έχουμε καθημερινά σε όλες τις χώρες: Αντιβιοτικά σαν placebo για τη γρίπη (ενώ είναι γνωστό ότι τα αντιβιοτικά δεν επιδρούν στις ιώσεις) Βιταμίνες σαν placebo για την κόπωση (ενώ δεν έχουν προηγηθεί εξετάσεις που να δείχνουν κάποια συγκεκριμένη έλλειψη βιταμίνης) Μέταλλα και ιχνοστοιχεία για το άγχος κλπ. (χωρίς τεκμηριωμένες ενδείξεις) Οι κριτικοί της χρήσης του placebo τονίζουν ότι είναι ανήθικο να γράφονται φάρμακα που δεν δουλεύουν, ότι είναι απάτη λέγοντας ψέματα στον ασθενή ότι δήθεν λαμβάνει πραγματική θεραπεία, ότι αυτή η πρακτική βλάπτει μακροχρόνια τη σχέση γιατρού ασθενούς και ότι πιθανώς καθυστερεί η διάγνωση του πραγματικού προβλήματος. Οι υπεραμυνόμενοι της χρήσης του placebo τονίζουν ότι η θεραπεία placebo αποδίδει πολύ καλύτερα στην καθημερινή ιατρική πρακτική λόγω της διαπροσωπικής σχέσης γιατρού ασθενή, από ότι στις απρόσωπες κλινικές έρευνες. Η πίστη του ασθενούς ότι λαμβάνει πραγματική θεραπεία πυροδοτεί μέσα του τις δυνάμεις της θεραπείας. Επίσης ισχυρίζονται ότι αν μία θεραπευτική μέθοδος αποδίδει, αλλά δεν γνωρίζουμε τον τρόπο, αυτό δεν μας δικαιολογεί να πάψουμε να την χρησιμοποιούμε. Στο κάτω-κάτω και την ακριβή φύση του ηλεκτρισμού αγνοούμε, αλλά αυτό δεν μας εμπόδισε να φωτίζουμε όλο τον πλανήτη! Τα όρια του λάθους στην εκτίμηση της αποτελεσματικότητας της θεραπείας placebo, είναι πολλές φορές δυσδιάκριτα. Αυτό οφείλεται κυρίως στους παρακάτω λόγους: σελ. 9 από 24

10 Φυσικός τερματισμός μίας πάθησης η οποία όπως λέμε έκανε τον κύκλο της και υποχώρησε. Ας μην ξεχνάμε ότι ο ανθρώπινος οργανισμός διαθέτει το δικό του αμυντικό σύστημα, το ανοσοποιητικό, που τον προστατεύει σε μεγάλο βαθμό από διάφορες εισβολές παθογόνων μικρό-οργανισμών. Αν η θεραπεία placebo δοθεί στην φάση αποδρομής μιας πάθησης, τότε θα εκτιμηθεί ψευδώς θετικά το αποτέλεσμα. Κυκλική ή περιοδική εμφάνιση κάποιων ασθενειών. Πολλές παθήσεις είναι άλλοτε σε έξαρση και άλλοτε σε ύφεση. Αν η θεραπεία placebo δοθεί στην φάση έναρξης περιόδου ύφεσης μιας πάθησης, τότε πάλι θα εκτιμηθεί ψευδώς θετικά το αποτέλεσμα. Λανθασμένη εκτίμηση δυσμενούς πρόγνωσης μίας πάθησης. Έτσι η θεραπεία placebo θα φανεί σαν δήθεν αποτελεσματική, αφού ούτως ή άλλως, η πρόγνωση ήταν στην πραγματικότητα καλύτερη. Προσωρινή βελτίωση που λανθασμένα εκτιμάται σαν οριστική θεραπεία, κάνοντας τη θεραπεία placebo να φανεί και πάλι σαν δήθεν αποτελεσματική. Το φαινόμενο Hawthorne γνωστό από τους μελετητές της βιομηχανικής παραγωγικότητας (αύξηση της απόδοσης των εργατών κάτω από συνθήκες βελτίωσης των συνθηκών θεραπείας) είναι πιθανά σχετιζόμενη αντίδραση (αύξηση της απόδοσης ενός οργανισμού κάτω από συνθήκες αύξησης της θεραπευτικής προσπάθειας) Η δράση του παρατηρητή αλλοιώνει την παρατήρηση. (φαινόμενο Observer-expectancy). Ένας ένθερμος υποστηρικτής μιας θεραπείας, όταν την ερευνά, έχει την υποσυνείδητη τάση να καταγράφει μεγαλύτερα αποτελέσματα από ότι είναι στην πραγματικότητα. Υποψίες μας μπαίνουν κάτω από αυτές τις γνώσεις, για την θεραπευτική αξία μιας πλειάδας εφαρμογών, της αποκαλούμενης εναλλακτικής ιατρικής. Για παράδειγμα στο βελονισμό, σε μία από τις λίγες δημοσιευμένες έρευνες (THE JOURNAL OF ALTERNATIVE AND COMPLEMENTARY MEDICINE, Volume 8, Number 1, 2002, Sherman et al. s Description and Validation of a Noninvasive Placebo Acupuncture Procedure, pp ), οι ασθενείς που αναφέρουν βελτίωση για τους πόνους της μέσης, μετά από βελονισμό είναι μόλις το 33%. Όπως είδαμε αυτό το ποσοστό είναι μέσα στα επίπεδα δράσης του φαινόμενου placebo για τον πόνο. Μήπως όλο κι όλο το όφελος του βελονισμού (τουλάχιστον στο συγκεκριμένο πρόβλημα της οσφυαλγίας) είναι απλά το φαινόμενο placebo; Μια διαφωτιστική μελέτη της επίδρασης του φαινόμενου placebo βρίσκουμε στον αθλητισμό. Το American Council on Exercise, με τη βοήθεια του University σελ. 10 από 24

11 of Wisconsin, La Crosse, έκανε μια πρόσφατη μελέτη για την επίδραση του οξυγονωμένου νερού στην ταχύτητα των δρομέων. Με έκπληξη κατέγραψαν ότι το 84% των αθλητών πού νόμιζαν ότι έπιναν οξυγονωμένο νερό, ήταν ταχύτεροι. Συνοψίζοντας παρατηρούμε ότι ένα εντυπωσιακό φαινόμενο αλληλεπίδρασης νου σώματος βρίσκεται στη βάση της δράσης του placebo, σε όλο το φάσμα της ανθρώπινης ύπαρξης. H επιστήμη έχει κινητοποιηθεί και αναμένουμε τα επόμενα χρόνια νέα αποτελέσματα που θα ρίξουν φως στην κατανόηση του μυστηρίου. Εδώ πρέπει να τονίσουμε ιδιαίτερα, ότι κάποιος κακόβουλος θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει αυτές τις πληροφορίες για προσωπικό όφελος. Πράγματι, η ιστορία είναι γεμάτη από κοινούς απατεώνες οι οποίοι πλουτίζουν σε βάρος όσων υποφέρουν. Το νερό του Καματερού, το δηλητήριο του σκορπιού της Κούβας και άλλες ιστορίες μαζικής παράκρουσης το επιβεβαιώνουν. Αναμφίβολα όσοι αναφέρουν βελτίωση από τέτοιες απατηλές διαδικασίες, είναι θύματα κακής χρήσης του φαινομένου placebo. Στην επόμενη ενότητα, θα εξετάσουμε ένα θέμα που ίσως διαφωτίσει από άλλη οπτική γωνία, κάποιες πλευρές αυτού του μυστηρίου. σελ. 11 από 24

12 ΣΕΛΑΣ ΕΠΕ - ΤΜΗΜΑ ΠΑΡΟΧΗΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ : ΘΕΟΔΩΡΟΣ Π. ΔΑΣΚΑΛΟΠΟΥΛΟΣ Λ. ΒΑΣ. ΣΟΦΙΑΣ 122, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ Web Site: Ψ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ PLACEBO ΣΑΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟ ΠΑΙΓΝΙΟ σελ. 12 από 24

13 Όπως σε πολλά θέματα στη ζωή, ένας αποφασιστικός παράγοντας για τη λήψη αποφάσεων, είναι και ο οικονομικός. Φυσικά είναι αδιανόητο ένας γιατρός να αποφασίζει με βάση τα δικά του οικονομικά κίνητρα, ποια θεραπεία να δώσει. Γνώμονας πρέπει να είναι αυστηρά και μόνο το όφελος του ασθενούς. Αλλά έχει ενδιαφέρον να εξετάσουμε και την οικονομική πλευρά της χρήσης του placebo. Ίσως ρίξει επιπρόσθετο φως στην αιτία που η χρήση του, τυγχάνει μάλλον ευρείας αποδοχής. Α. Παραδοχές: Έστω Γιατρός Α και ένας Ασθενής. Ας υποθέσουμε ότι μιλάμε για την κλασσική περίπτωση του εγκατεστημένου σε μία περιοχή, οικογενειακού παθολόγου, καρδιολόγου, παιδίατρου κλπ. Σε μια τέτοια σχέση εμπιστοσύνης, ο γιατρός γνωρίζει ότι λογικά, θα δει αρκετές φορές στο μέλλον τον ίδιο ασθενή, διότι αυτή τη σχέση δεν την αλλάζει εύκολα ο κόσμος. Αν δηλαδή έχει ήδη εγκατασταθεί ένα καλό κλίμα συνεννόησης από προηγούμενες επιτυχημένες θεραπευτικές επεμβάσεις, τότε ο γιατρός μπορεί να αναμένει ότι από τον συγκεκριμένο ασθενή θα προσδοκά μία κατά προσέγγιση συνολική οικονομική ωφέλεια ω τα επόμενα χρόνια. Έστω επίσης το κόστος επίσκεψης σε ένα τέτοιο γιατρό είναι ε και ν ο αριθμός των πιθανών μελλοντικών επισκέψεων. Είναι φανερό ότι ω=ν * ε. Μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ας υποθέσουμε ότι τυχαίνει ο Ασθενής να παρουσιάσει μία ενοχλητική συμπτωματολογία, ήπιας ή μέτριας βαρύτητας όπως πχ. δυσπεψία, ιογενή λοίμωξη (κοινή γρίπη), κεφαλαλγία, καταβολή κλπ. Μία δηλαδή πάθηση που μπορεί να έχει ασαφή αιτιολογία ή γνωστή μεν αιτία αλλά ανύπαρκτη ιατρική θεραπεία σύμφωνα με την τρέχουσα ιατρική γνώση. Επισκέπτεται λοιπόν τον Γιατρό Α πού ήδη γνωρίζει και εμπιστεύεται. Κεντρική θέση στην ανάλυση που ακολουθεί, είναι η παραδοχή ότι ο Ασθενής, δεν έχει γνώση της έννοιας της θεραπείας placebo. Β. Ανάλυση: Ας δούμε τώρα το δίλημμα του γιατρού. Αφού δεν υπάρχει επίσημα γνωστό φάρμακο για τα συμπτώματα του ασθενούς, ο Γιατρός Α πρέπει να αποφασίσει: σελ. 13 από 24

14 1. Αν ο Γιατρός Α δεν δώσει placebo θεραπεία, εξηγώντας ότι δεν υπάρχει γνωστή θεραπεία, τότε: 1.1 Ο Γιατρός Α πιθανολογεί ότι μάλλον θα χάσει τον πελάτη. Πόσο πιθανό είναι ένας ασθενής, στη σύγχρονη μάλιστα εποχή όπου αφθονούν οι γιατροί, να αρκεστεί σε μία μόνο αρνητική γνώμη για την επίλυση του προβλήματός του; Πολύ μικρή. Άρα ας πούμε ότι κατά 80% ο Γιατρός Α θα χάσει τον πελάτη και δεν θα προσδοκά μελλοντική ωφέλεια ω. Ο Ασθενής από τη μεριά του, σε αυτή την περίπτωση, θα χρειαστεί να πληρώσει άλλη μία επίσκεψη ε (σε κάποιον άλλο γιατρό). 1.2 Ένας μικρός αριθμός ιδιαίτερα πειθήνιων ασθενών, θα παραμείνουν στην πελατεία του, χωρίς να αναζητήσουν άλλες θεραπευτικές προσεγγίσεις. Σε αυτή την περίπτωση και σύμφωνα με τα προηγούμενα, μπορεί ο Γιατρός Α να προσδοκά πιθανότητα μόνον κατά 20% για μελλοντική ωφέλεια ω. 2. Αν ο Γιατρός Α δώσει placebo, τότε: 2.1 Από όσα είδαμε στα προηγούμενα, υπάρχει μια μέση πιθανότητα βελτίωσης των συμπτωμάτων, ας πούμε 40%. Σε αυτή την περίπτωση θα έχει έναν ευχαριστημένο Ασθενή και θα εξακολουθεί να προσδοκά μελλοντική ωφέλεια ω. Ο Ασθενής από τη μεριά του, δεν θα χρειαστεί να πληρώσει άλλη επίσκεψη ε. 2.2 Αλλά στο υπόλοιπο 60%, όπου το placebo δεν αναμένεται να δράσει, ο γιατρός μάλλον υπολογίζει ότι θα χάσει τον Ασθενή, διότι πιθανώς να αναζητήσει αλλού τη θεραπεία του, μια και θα πιστεύει ότι απλά ο Γιατρός Α δεν του έδωσε σωστό φάρμακο. Ο Ασθενής από τη μεριά του, τώρα θα χρειαστεί να πληρώσει άλλη μία επίσκεψη ε. Πώς πρέπει να αποφασίσει τη δράση του ο Γιατρός Α (με αυστηρά οικονομικά κριτήρια), γνωρίζοντας τις παραπάνω πιθανότητες; Ευτυχώς για τον Γιατρό Α, υπάρχει ένας κλάδος των μαθηματικών πού ερευνά τέτοια σενάρια. Πρόκειται για τη Θεωρία Παιγνίων. Σύμφωνα με αυτή τη μαθηματική ανάλυση, λύση σε ένα παίγνιο, θεωρείται το ή τα σημεία ισορροπίας ανάμεσα στο κόστος και την ωφέλεια των παικτών. Η κατάσταση που διαμορφώνεται από το δίλημμα του γιατρού, είναι ένα από τα εύκολα προβλήματα που λύνονται με βάση τη θεωρία παιγνίων. Ας ξεκινήσουμε με ένα αριθμητικό παράδειγμα. Αν ε=50 και ν=5, τότε ω=5*50=250 και μπορούμε να αναπαραστήσουμε γραφικά την κατάσταση ως εξής: σελ. 14 από 24

15 Σχήμα 1: Απλοποιημένο Δίλημμα του Γιατρού. Αυτή είναι η εκτεταμένη μορφή του διλήμματος του γιατρού. Με κόκκινες γραμμές αναπαριστούμε τις πιθανές στρατηγικές επιλογές του γιατρού. Με πράσινες γραμμές αναπαριστούμε τις πιθανές εξελίξεις σύμφωνα με τα σενάρια πιθανοτήτων (τα πράσινα κλάσματα είναι τα ποσοστά που αναφέραμε στην ανάλυση). Στο τέλος κάθε σεναρίου, αναγράφουμε: με κόκκινο την ωφέλεια του γιατρού, με μπλε την ωφέλεια του ασθενή. Οι αρνητικές τιμές ωφέλειας σημαίνουν ζημία. Πως υπολογίζουμε την λύση; Κάθε αρχική επιλογή του γιατρού (δεν δίνω, δίνω) παίρνει σαν τιμή το άθροισμα των πιθανοτήτων επί την ωφέλεια όλων των επόμενων κλάδων. Το ίδιο κάνουμε με την ωφέλεια του ασθενούς: Για τoν γιατρό έχουμε: Κλάδος 0 - δεν δίνω= (4/5)*(-250) + (1/5)*(250)= = -150 Κλάδος 1 - δίνω= (2/5)*( 250) + (3/5)*( -250)= (-150)= -50 Για τoν ασθενή έχουμε: Κλάδος 0 - δεν δίνω= (4/5)*(-50) + (1/5)*(0)= = -40 Κλάδος 1 - δίνω= (2/5)*( 0) + (3/5)*( -50)= 0 + (-150)= -30 Καταλήγουμε έτσι στον στρατηγικό πίνακα αναπαράστασης του διλήμματος του γιατρού: placebo Γιατρός Α Ασθενής δεν δίνω δίνω σελ. 15 από 24

16 Τα νούμερα του στρατηγικού πίνακα αντιπροσωπεύουν μονάδες αξιολόγησης και όχι ακριβώς χρηματικά ποσά, και άρα πρέπει να τα ερμηνεύουμε περισσότερο σαν δείκτες λήψης απόφασης. Τι παρατηρούμε λοιπόν στον πίνακα που φτιάξαμε; Η επιλογή δίνω placebo αποτελεί την καλύτερη στρατηγική επιλογή του γιατρού (αλλά και του ασθενή), διότι περιορίζει τις ζημίες και για τους δύο (προτιμότερο να χάσει ο γιατρός 50 παρά 150 και ο ασθενής 30 από 40 ). Είναι μάλιστα η μοναδική λύση ισορροπίας αυτού του παιγνίου με κυρίαρχη επιλογή. Η μοναδική επιλογή του γιατρού (με αυστηρά οικονομικά κριτήρια) είναι να δίνει πάντα placebo. Επιπλέον και ο ασθενής θα εύχεται ο γιατρός να επιλέγει να δίνει πάντα placebo. Αυτά τα συμπεράσματα ισχύουν όσο και να αυξήσουμε την ωφέλεια του Γιατρού Α. Ας προχωρήσουμε τώρα την ανάλυση σε βάθος: Ο Γιατρός Α μπορεί να σκεφτεί τι θα συμβεί στην περίπτωση 1.1 του απλοποιημένου διλήμματος, όπου χάνει τον ασθενή. Θα πάει σε άλλο συνάδελφό του, ο οποίος αν δώσει θεραπεία placebo, τότε: ο ασθενής 40% πιθανόν να βελτιωθεί, οπότε τον χάνει μάλλον οριστικά, ενώ 60% δεν θα παρουσιάσει καμία βελτίωση, οπότε μάλλον θα επιστρέψει στο αρχικό πελατολόγιό του, αφού κατά κάποιο τρόπο θα έχει πειστεί ότι δεν υπήρχε πραγματικά θεραπεία για τα συμπτώματά του και ήδη έχουν μια κατά τα άλλα καλής ποιότητας προηγούμενη σχέση εμπιστοσύνης, που σε αυτή την περίπτωση πιθανότατα ενισχύεται. Επιπλέον στην περίπτωση 2.2 ο Γιατρός Α πρέπει να σκεφτεί ότι αφού δεν θα υπάρξει βελτίωση με το placebo, ο ασθενής θα πάει πιθανότατα σε άλλο συνάδελφό του, ο οποίος αν δώσει άλλη θεραπεία placebo, τότε πάλι ισχύουν οι πιθανότητες 40%-60% που αναφέραμε πριν. Η εκτεταμένη αναπαράσταση του νέου αυτού περιπλοκότερου παιγνίου είναι ως εξής: σελ. 16 από 24

17 Σχήμα 2: Βαθύτερη ανάλυση για το Δίλημμα του Γιατρού. Με ίδιο τρόπο όπως προηγουμένως υπολογίζουμε τις αποδόσεις των 2 επιλογών και καταλήγουμε στον αντίστοιχο στρατηγικό πίνακα: placebo Γιατρός Α Ασθενής δεν δίνω δίνω Τι παρατηρούμε σε αυτόν τον πίνακα; Η μοναδική ισορροπία και αυτού του παιγνίου είναι ξανά η επιλογή του Γιατρού Α να δώσει placebo. Μάλιστα τώρα το όφελος είναι θετικό σε οποιαδήποτε επιλογή, αλλά αν θέλει τα μέγιστα οφέλη (130 ) πρέπει να επιλέξει να δώσει placebo. Για τον ασθενή η κατάσταση παραμένει ίδια ακριβώς με το απλοποιημένο δίλημμα που εξετάσαμε αρχικά, και συνεπώς βέλτιστη επιλογή και για αυτόν είναι να επιλέγει ο γιατρός να δίνει placebo. Το σενάριο αυτό είναι σαφώς πιο αισιόδοξο από το αρχικό, παρόλο που αυξήθηκαν οι παράγοντες που υπολογίσαμε. Είμαστε τώρα έτοιμοι να προχωρήσουμε στην εξέταση σεναρίων ακόμα καλύτερα προσαρμοσμένων στην πραγματικότητα. Ας εισάγουμε και τον Γιατρό Β στο παίγνιο. Πράγματι μπορεί να συμβεί σε ένα μεγάλο χωριό, σε μια κωμόπολη ή σε ένα νησί, να υπάρχουν δύο μόνο ανταγωνιστές γιατροί της ίδιας ειδικότητας. Ο Γιατρός Β υποθέτουμε ότι γνωρίζει την ιατρική επιστήμη όσο καλά όσο και ο Γιατρός Α. Συνεπώς όταν τον επισκεφτεί ο ίδιος Ασθενής που έφυγε από τον Γιατρό Α μη έχοντας βρει λύση στο πρόβλημά του, θα κάνει τις ίδιες υποθέσεις σχετικά με το τι θα συμβεί αν συστήσει θεραπεία placebo ή ανακοινώσει ότι δεν υπάρχει γνωστή θεραπεία. σελ. 17 από 24

18 Ο Ασθενής μπορεί να επιλέξει για πολλούς λόγους να μην πληροφορήσει τον Γιατρό Β ότι έχει ήδη επισκεφτεί τον Γιατρό Α. Η πιθανολόγηση συνεπώς του Γιατρού Β σχετικά με τις εξελίξεις είναι ίδια με αυτή του Γιατρού Α. Η εκτεταμένη αναπαράσταση του νέου αυτού πιο ρεαλιστικού παιγνίου έχει ως εξής: Σχήμα 3: Ρεαλιστική ανάλυση για το Δίλημμα του Γιατρού με 2 Γιατρούς. Με ροζ χρώμα απεικονίζουμε τις πιθανές επιλογές και την πιθανή ωφέλεια του Γιατρού Β. Αφού είναι κλειστή κοινωνία, μπορούμε με ασφάλεια να υποθέσουμε ότι όταν χάνει ένας γιατρός την μελλοντική ωφέλεια του ασθενούς, τότε αυτόματα την κερδίζει ο άλλος. Παρατηρείστε επίσης ότι αφού οι δύο γιατροί έχουν τις ίδιες γνώσεις τότε οι αποφάσεις τους συμπίπτουν. Ο Γιατρός Β θα προτιμήσει να δώσει placebo και στις δύο υπό-επιλογές του Γιατρού Α. Στο Σχήμα 3 θα δείτε καθαρά ότι ουσιαστικά έχουμε δύο ίδια υπό-παίγνια εξαρτημένα στο ίδιο κύριο παίγνιο. Μπορεί να έχετε μια ένσταση σχετικά με τα ποσοστά του κλάδου: «δίνω placebo καμία βελτίωση - δίνω placebo βελτίωση ασθενούς». Πώς είναι δυνατόν θα πείτε τη μία φορά να αποτύχει το placebo στον ένα γιατρό και την άλλη να πετύχει στον άλλο γιατρό; Μη ξεχνάτε ότι δεν μιλάμε για φαρμακευτική ουσία με συγκεκριμένο τρόπο δράσης, αλλά για ένα φαινόμενο διαπροσωπικής επικοινωνίας γιατρού ασθενή. Το μόνο σίγουρο που γνωρίζουμε είναι η πιθανότητα που εμφανίζεται αυτό το φαινόμενο. Σχετικά με τους υπολογισμούς για τη δημιουργία του στρατηγικού πίνακα παρατηρούμε ότι μετά την πρώτη πιθανή επιλογή του Γιατρού Α (δεν δίνω), τότε η ωφέλεια του κάθε πιθανού κλάδου είναι: { μία από τις τέσσερις πιθανές επιλογές του Γιατρού Β συν η ωφέλεια από το σταθερό κλάδο (δεν χάνω τον ασθενή) } σελ. 18 από 24

19 Υπολογίζουμε έτσι τις αποδόσεις όλων των πιθανών επιλογών και καταλήγουμε στον αντίστοιχο στρατηγικό πίνακα: placebo Γιατρός Α Γιατρός Β Ασθενής δεν δίνω δεν δίνω δεν δίνω δεν δίνω δίνω δίνω δίνω δίνω Προσέξτε ότι όλα τα παρακλάδια της επιλογής του Γιατρού Α δίνω placebo έχουν καλύτερη απόδοση από την επιλογή δεν δίνω. Ώστε καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι: Η μοναδική επιλογή του γιατρού (πάντα με αυστηρά οικονομικά κριτήρια) για το Δίλημμα του Γιατρού με 2 ανταγωνιστές Γιατρούς, είναι να δίνει πάντα placebo. Επιπλέον και ο ασθενής θα εύχεται ο γιατρός να επιλέγει να δίνει πάντα placebo. Με την ευκαιρία παρατηρείστε ότι ο αδυσώπητος νόμος της αγοράς φέρνει στον Γιατρό Β τις αντίθετες αποδόσεις από τον Γιατρό Α. Αυτό είναι ένα τυπικό ανταγωνιστικό, μη συνεργατικό παίγνιο. Ο Γιατρός Α που έχει την πρώτη κίνηση, πρέπει να επιλέξει την οικονομικά βέλτιστη κίνηση που είναι όμως και η χείριστη για τον Γιατρό Β! Καθόλου συναδελφική τακτική! Γ. Συμπέρασμα: Υπάρχουν πολλά ακόμα που μπορούμε να μελετήσουμε σχετικά με τη χρήση τη χρήση της θεραπείας placebo σαν οικονομικό παίγνιο. Τονίσαμε στην αρχή ότι είναι απαράδεκτη η λήψη θεραπευτικών αποφάσεων με βάση ιδιοτελή οικονομικά κίνητρα. Ωστόσο η άσκηση του ιατρικού λειτουργήματος είναι και βιοποριστικό επάγγελμα. Με την διεξοδική ανάλυση των παραπάνω παιγνίων, πιστεύω ότι δείξαμε την επικίνδυνη γειτνίαση της θεραπείας placebo στα ιδιοτελή οικονομικά κίνητρα. Είναι σημαντικό να καταλάβουν οι γιατροί, ότι πίσω από αθώες παρατηρήσεις σχετικά με παράτυπες θεραπευτικές αγωγές, μπορεί να κρύβεται και ένα άλλο μυστικό: Η ικανότητά τους να υπολογίζουν ταχύτατα τον στρατηγικό πίνακα ενός άδηλου παιγνίου! Είναι σημαντικό επίσης να καταλάβουν οι ασθενείς, ότι αν πιέζουν τους γιατρούς για όλο και περισσότερες θεραπευτικές λύσεις σε ημι-ανύπαρκτα ή νόθα προβλήματα, τόσο περισσότερο τους εξωθούν σε νόθες συμπεριφορές παίκτη παιγνίων! Σε κάθε περίπτωση, υπολογίστε τις πιθανότητες! σελ. 19 από 24

20 ΑΛΓΕΒΡΙΚΗ ΕΠΙΛΥΣΗ ΤΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ ΠΑΙΓΝΙΟΥ «PLACEBO: ΤΟ ΔΙΛΗΜΜΑ ΤΟΥ ΓΙΑΤΡΟΥ» Μέχρι τώρα εξετάσαμε με τη βοήθεια της Θεωρίας Παιγνίων, συγκεκριμένα παραδείγματα επίλυσης του Διλήμματος του Γιατρού. Μπορούμε μήπως να γενικεύσουμε το πρόβλημα και να εξετάσουμε πιο αφηρημένα τις ενδιαφέρουσες προεκτάσεις που παρουσιάζει; Ας επιστρέψουμε στο «Απλοποιημένο Δίλημμα του Γιατρού» (σχήμα 1). Έστω για έναν τυχαίο ασθενή του γιατρού: ω η γενικά αναμενόμενη μελλοντική οικονομική ωφέλεια από τον ασθενή (πριν την εμφάνιση του Διλήμματος) Π pl η πιθανότητα θετικής δράσης στον ασθενή της θεραπείας placebo Π χ η πιθανότητα να χάσει ο γιατρός τον ασθενή αν δεν του δώσει τίποτα Ω pl η αναμενόμενη οικονομική ωφέλεια από την τακτική για χρήση placebo Ω χ η αναμενόμενη οικονομική ωφέλεια από την τακτική να μη δώσει τίποτα Ισχύουν τα προφανή: Π pl [0,1] και Π χ [0,1] και συνεπώς: Η πιθανότητα να μην δράσει θετικά το placebo = (1- Π pl ) Η πιθανότητα να μην χάσει ο γιατρός τον ασθενή, αν δεν του δώσει τίποτα = (1- Π χ ) Οι ωφέλειες των 2 πιθανών κλάδων απόφασης, υπολογίζονται ως εξής: Αν δώσει placebo, η πιθανή ωφέλεια είναι: Ω pl = [ω * Π pl ω * (1 Π pl )] Αν δεν δώσει τίποτα, η πιθανή ωφέλεια είναι: Ω χ = [ ω * Π χ + ω * (1 Π χ )] Ο γιατρός θα προτιμήσει σύμφωνα με τις παραδοχές της εισαγωγής να δώσει θεραπεία placebo, μόνο αν ισχύει η ανισότητα: σελ. 20 από 24

Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί». Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους.

Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί». Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους. Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί» Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους Η αυτοεικόνα μας «σχηματίζεται» ως ένα σχετικά σταθερό

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία Εισαγωγή «Όποιος έχει υγεία, έχει ελπίδα. Και όποιος έχει ελπίδα, έχει τα πάντα.» Τόμας Κάρλαϊλ Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο Ο πατέρας μου είναι γιατρός, ένας από τους καλύτερους παθολόγους που

Διαβάστε περισσότερα

Πώς γράφεις αυτές τις φράσεις;

Πώς γράφεις αυτές τις φράσεις; Πρόλογος Όταν ήμουν μικρός, ούτε που γνώριζα πως ήμουν παιδί με ειδικές ανάγκες. Πώς το ανακάλυψα; Από τους άλλους ανθρώπους που μου έλεγαν ότι ήμουν διαφορετικός, και ότι αυτό ήταν πρόβλημα. Δεν είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ Τερψιχόρη Γκιόκα Μέλος ΠΟΔ Αττικής Η «Συμβουλευτική Ψυχολογία» είναι ο εφαρμοσμένος κλάδος της Ψυχολογίας, ο οποίος διευκολύνει την δια βίου προσωπική

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Ποιός είναι ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί;

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Ποιός είναι ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί; www.agaliazo.gr ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Λεωσθένους 21-23, 18536 Πειραιάς - Τ: 210 4181641 - F: 210 4535343 e: oekk@otenet.gr - www.oekk.gr ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ν. ΑΧΑΙΑΣ Πατρέως 8-10, 26221 Πάτρα - Τ/F: 2610 226122 e:

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

Είναι «ψυχοσωματική» η καθημερινή μας ζωή και συμπεριφορά; - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχολόγο

Είναι «ψυχοσωματική» η καθημερινή μας ζωή και συμπεριφορά; - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχολόγο Η αξιοθαύμαστη πολυπλοκότητα του ανθρώπινου μυαλού και το «προϊόν» του, η φαινομενικά απλή, καθημερινή ανθρώπινη συμπεριφορά, εκλαμβάνονται από τους ανθρώπους ως δεδομένα Πρόκειται για κάτι λογικό να συμβαίνει

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχωτικές διαταραχές και θεραπευτική αντιμετώπιση - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Σάββατο, 10 Ιούλιος :29

Ψυχωτικές διαταραχές και θεραπευτική αντιμετώπιση - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Σάββατο, 10 Ιούλιος :29 Γράφει: Νικόλαος Βακόνδιος, Ψυχολόγος Η λέξη «ψύχωση» είναι μία λέξη η οποία χρησιμοποιείται υπερβολικά συχνά από τον κόσμο με λάθος νόημα και περιεχόμενο. Στο κείμενο αυτό, γίνεται μία προσπάθεια να δοθεί

Διαβάστε περισσότερα

Η ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙONOMIKHΣ ΣΑΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΠΑΡΤΕ ΜΕΡΟΣ

Η ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙONOMIKHΣ ΣΑΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΠΑΡΤΕ ΜΕΡΟΣ Η ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΤΗΣ ΥΓΕΙONOMIKHΣ ΣΑΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΠΑΡΤΕ ΜΕΡΟΣ Η Χρηματοδοτιση του εργου Εγινε απο το Υπουργειο Υγειας και Μακροχρονης Φροντιδας του Ονταριο. www.oha.com 1. Συμμετεχετε στην φροντιδα της υγειονομικης

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογική εξήγηση των δυσκολιών στην ανθρώπινη επικοινωνία - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχολόγ

Βιολογική εξήγηση των δυσκολιών στην ανθρώπινη επικοινωνία - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχολόγ Οι άνθρωποι κάνουμε πολύ συχνά ένα μεγάλο και βασικό λάθος, νομίζουμε ότι αυτό που λέμε σε κάποιον άλλον, αυτός το εκλαμβάνει όπως εμείς το εννοούσαμε. Νομίζουμε δηλαδή ότι ο «δέκτης» του μηνύματος το

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Όλα όσα θέλετε να ξέρετε αν κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι ασθενής

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Όλα όσα θέλετε να ξέρετε αν κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι ασθενής www.agaliazo.gr ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Λεωσθένους 21-23, 18536 Πειραιάς - Τ: 210 4181641 - F: 210 4535343 e: oekk@otenet.gr - www.oekk.gr ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ν. ΑΧΑΙΑΣ Πατρέως 8-10, 26221 Πάτρα - Τ/F: 2610 226122 e:

Διαβάστε περισσότερα

6. '' Καταλαβαίνεις οτι κάτι έχει αξία, όταν το έχεις στερηθεί και το αναζητάς. ''

6. '' Καταλαβαίνεις οτι κάτι έχει αξία, όταν το έχεις στερηθεί και το αναζητάς. '' 1. '' Τίποτα δεν είναι δεδομένο. '' 2. '' Η μουσική είναι η τροφή της ψυχής. '' 3. '' Να κάνεις οτι έχει νόημα για σένα, χωρίς όμως να παραβιάζεις την ελευθερία του άλλου. '' 4. '' Την πραγματική μόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Γράφει: Θάνος Παπαθανασίου, Μευτήρας - Γυναικολόγος

Γράφει: Θάνος Παπαθανασίου, Μευτήρας - Γυναικολόγος Γράφει: Θάνος Παπαθανασίου, Μευτήρας - Γυναικολόγος Ένα πέπλο μυστηρίου καλύπτει τη γυναικολογική πάθηση που λέγεται "ενδομητρίωση". Έχει δύσκολο όνομα, άγνωστη προέλευση, ποικιλία στη εμφάνιση και τη

Διαβάστε περισσότερα

"Να είσαι ΕΣΥ! Όλοι οι άλλοι ρόλοι είναι πιασμένοι." Oscar Wilde

Να είσαι ΕΣΥ! Όλοι οι άλλοι ρόλοι είναι πιασμένοι. Oscar Wilde 1 Αγαπημένε μου φίλε/η, "Να είσαι ΕΣΥ! Όλοι οι άλλοι ρόλοι είναι πιασμένοι." Oscar Wilde Θα ήθελα να σε καλωσορίσω σε αυτό το σεμινάριο. Είναι πολύ σημαντικό για εμένα να ξέρεις πώς δεσμεύομαι με το πέρας

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας Ιωαννίνων Αριθμητικός Γραμματισμός Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη ΘΕΜΑ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ «Προγραμματισμός-Οργάνωση και υλοποίηση μιας διδακτικής ενότητας στον Αριθμητικό Γραμματισμό» ΠΡΟΣΘΕΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή:

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή: Naoki HigasHida Γιατί χοροπηδώ Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού Εισαγωγή: david MiTCHELL 41 Ε13 Προτιμάς να είσαι μόνος σου; «Α, μην ανησυχείτε γι αυτόν προτιμά να είναι μόνος του». Πόσες φορές το

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Όλοι καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε διάφορα συναισθήματα και διαθέσεις. Ορισμένες φορές νιώθουμε ευτυχισμένοι και ενθουσιασμένοι.

Όλοι καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε διάφορα συναισθήματα και διαθέσεις. Ορισμένες φορές νιώθουμε ευτυχισμένοι και ενθουσιασμένοι. Μελαγχολία Το φυλλάδιο θα σου φανεί χρήσιμο στην περίπτωση που νιώθεις θλίψη ή μελαγχολία. Θα σε βοηθήσει να καταλάβεις αν έχεις συμπτώματα κατάθλιψης και πώς μπορείς να βοηθήσεις τον εαυτό σου ή κάποιον

Διαβάστε περισσότερα

Ο πόνος είναι στο μυαλό μας!

Ο πόνος είναι στο μυαλό μας! Ο πόνος είναι στο μυαλό μας! Ο ΠΟΝΟΣ ΕΙΝΑΙ ΣΤΟ ΜΥΑΛΟ ΜΑΣ, ΑΛΛΑ ΟΧΙ ΜΕ ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΠΟΥ ΝΟΜΙΖΟΥΜΕ! Όλοι νιώθουν πόνο, αλλά δεν συνεχίζουν να πονάνε όλοι. Οι λίγοι άτυχοι που συνεχίζουν να πονάνε αποκτούν οικονομικό,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΙΟΥΝΙΟΣ 2009

ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΙΟΥΝΙΟΣ 2009 EUFAMI ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΙΟΥΝΙΟΣ 2009 Επιμέλεια Πανελ. Συλ. Οικογ. για την Ψυχική Ύγεία ΣΟΨΥ 1 1 Σκοποί της έρευνας To 2008, η EUFAMI έκανε μια έρευνα σε 11 Ευρωπαϊκές χώρες, για να αξιολογήσει:

Διαβάστε περισσότερα

Ενσωματωμένες υπηρεσίες Συμπεριφορικής Υγείας στις δομές υγείας. Β Μέρος

Ενσωματωμένες υπηρεσίες Συμπεριφορικής Υγείας στις δομές υγείας. Β Μέρος Ενσωματωμένες υπηρεσίες Συμπεριφορικής Υγείας στις δομές υγείας Β Μέρος Κατάθλιψη Αξιολόγηση Χρήση ψυχομετρικών εργαλείων Ερωτήσειςγια: Συναίσθημα Ύπνο Ενδιαφέροντα Ενοχή Ενέργεια Συγκέντρωση Όρεξη Ψυχοκοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1 α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο Έ να πολύ μεγάλο ποσοστό ανθρώπων που αντιμετωπίζουν έντονο άγχος, δυσθυμία, «κατάθλιψη» έχει την «τάση» να αποδίδει λανθασμένα τις ψυχικές αυτές καταστάσεις, σε έναν «προβληματικό εαυτό του», (μία δυστυχώς

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

«Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr»

«Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr» Επεξήγηση web site με λογικό διάγραμμα «Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr» Web : www.e-base.gr E-mail : support@e-base.gr Facebook : Like Twitter : @ebasegr Πολλοί άνθρωποι

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά

Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά Άρτεμις Τσίτσικα Επίκ. Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Εφηβικής Ιατρικής Παν/μιου Αθηνών Επιστ. Υπεύθυνος Μονάδας Εφηβικής Υγείας (ΜΕΥ) Β Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά.

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. Γ. Οι μαθητές και τα Μαθηματικά. Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. ΠΙΝΑΚΑΣ 55 Στάση

Διαβάστε περισσότερα

Η προβληματική κατάσταση Χρήστος Πανούτσος

Η προβληματική κατάσταση Χρήστος Πανούτσος Η προβληματική κατάσταση Χρήστος Πανούτσος Η Τζούλι και η μαμά της έχουν βγει για να αγοράσουν ένα τζιν για το σχολείο. Παρατηρούν έναν πάγκο με την εξής ταμπέλα πάνω: 40% έκπτωση των τιμών στις ετικέτες

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης Αναπτυξιακή Ψυχολογία Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης Θέματα διάλεξης Η σημασία της αυτοαντίληψης Η φύση και το περιεχόμενο της αυτοαντίληψης Η ανάπτυξη της αυτοαντίληψης Παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

Ο θεραπευτής της ψυχής σας

Ο θεραπευτής της ψυχής σας Ο θεραπευτής της ψυχής σας Έχετε αισθανθεί ποτέ ότι βρίσκεστε σε ένα σημείο, στο οποίο δεν μπορείτε να αντιμετωπίσετε μόνοι σας τα προβλήματά σας και χρειάζεστε μια βοήθεια για να προχωρήσετε; Σίγουρα

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις σεμιναρίου Σεξουαλικότητα & Εφηβεία

Εντυπώσεις σεμιναρίου Σεξουαλικότητα & Εφηβεία Εντυπώσεις σεμιναρίου Σεξουαλικότητα & Εφηβεία Καλύτερη πληροφόρηση Ένιωσα σίγουρη για τον εαυτό μου Πολλές απορίες που δεν είχα φανταστεί με σιγούρεψαν Η σημερινή ενημέρωση ήταν από τις καλύτερες που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗ (NALTREXONE) ΚΑΙ ΤΗΝ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΛΚΟΟΛ Η Ναλτρεξόνη

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗ (NALTREXONE) ΚΑΙ ΤΗΝ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΛΚΟΟΛ Η Ναλτρεξόνη ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗ (NALTREXONE) ΚΑΙ ΤΗΝ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΛΚΟΟΛ Η Ναλτρεξόνη Στη θεραπεία της εξάρτησης από το αλκοόλ Οδηγίες για τους ασθενείς και τις οικογένειες τους. Η Ναλτρεξόνη

Διαβάστε περισσότερα

Χρόνιες Ασθένειες. Το όρια κάλυψης για την θεραπεία χρόνιων παθήσεων

Χρόνιες Ασθένειες. Το όρια κάλυψης για την θεραπεία χρόνιων παθήσεων Χρόνιες Ασθένειες Το όρια κάλυψης για την θεραπεία χρόνιων παθήσεων Χρόνιες Ασθένειες Όπως συμβαίνει με κάθε ετησίως ανανεούμενο ασφαλιστήριο συμβόλαιο, έτσι και το ασφαλιστήριο υγείας είναι σχεδιασμένο

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΗ ΒΙΑ ΚΑΙ Ο ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα σχετικών ερευνών που διεξάγονται σε σχολεία της χώρας θεωρούνται κοινωνικό πρόβλημα

Η ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΗ ΒΙΑ ΚΑΙ Ο ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα σχετικών ερευνών που διεξάγονται σε σχολεία της χώρας θεωρούνται κοινωνικό πρόβλημα Η ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΗ ΒΙΑ ΚΑΙ Ο ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ Σύμφωνα με τα αποτελέσματα σχετικών ερευνών που διεξάγονται σε σχολεία της χώρας θεωρούνται κοινωνικό πρόβλημα Η ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΗ ΒΙΑ ΚΑΙ Ο ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ Ορίζουν μια κατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

Ασκήσεις φυσικής και Δυσλεξία

Ασκήσεις φυσικής και Δυσλεξία Ασκήσεις φυσικής και Δυσλεξία 1. Εισαγωγή 2. Τύποι 3. Ασκήσεις Γρηγοριάδης Ιωάννης Φυσική Η φυσική αποτελεί πεδίο στο οποίο μπορούν να διαπρέψουν οι μαθητές με δυσλεξία καθώς η ιδιαιτερότητα τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

- Γιατρέ, πριν την εγχείρηση δεν είχατε μούσι... - Δεν είμαι γιατρός. Ο Αγιος Πέτρος είμαι...

- Γιατρέ, πριν την εγχείρηση δεν είχατε μούσι... - Δεν είμαι γιατρός. Ο Αγιος Πέτρος είμαι... - Γιατρέ, πριν την εγχείρηση δεν είχατε μούσι... - Δεν είμαι γιατρός. Ο Αγιος Πέτρος είμαι... - Γιατρέ, βλέπω μπλε και πράσινους κόκκους.. - Οφθαλμίατρο έχετε δει; - Οχι! Μόνο μπλε και πράσινους κόκκους...

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός διαφοροποίησης για την πρωτοβάθµια

Οδηγός διαφοροποίησης για την πρωτοβάθµια Οδηγός διαφοροποίησης για την πρωτοβάθµια Γιατί χρειάζεται να κάνουµε τόσο ειδική διαφοροποίηση; Τα παιδιά που βρίσκονται στο φάσµα του αυτισµού έχουν διαφορετικό τρόπο σκέψης και αντίληψης για τον κόσµο,

Διαβάστε περισσότερα

Συμπτώματα συνεξάρτησης

Συμπτώματα συνεξάρτησης Συμπτώματα συνεξάρτησης Οι συνεξαρτητικές συμπεριφορές είναι αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές. Το συνεξαρτητικό άτομο προσπαθεί να βοηθήσει τους άλλους καταστρέφοντας τον εαυτό του. Τέτοιου είδους συμπεριφορές

Διαβάστε περισσότερα

Προβληματισμοί κατά τη διδασκαλία της σύνθεσης κινήσεων

Προβληματισμοί κατά τη διδασκαλία της σύνθεσης κινήσεων Θρασύβουλος Κων. Μαχαίρας Προβληματισμοί κατά τη διδασκαλία της σύνθεσης κινήσεων (α μέρος) 1 Σκοπός αυτής της σειράς διαφανειών είναι να αναδείξει την αξία που έχει η επιλογή της μορφής της εξίσωσης ενός

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΟΠΤΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΟΠΤΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΟΠΤΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Οι μαθηματικές έννοιες και γενικότερα οι μαθηματικές διαδικασίες είναι αφηρημένες και, αρκετές φορές, ιδιαίτερα πολύπλοκες. Η κατανόηση

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση Πανελλήνιας Ένωσης Σπανίων Παθήσεων- ΠΕΣΠΑ

Παρουσίαση Πανελλήνιας Ένωσης Σπανίων Παθήσεων- ΠΕΣΠΑ Παρουσίαση Πανελλήνιας Ένωσης Σπανίων Παθήσεων- ΠΕΣΠΑ Η ΠΕΣΠΑ είναι ο μόνος φορέας, ΜΚΟ που εκπροσωπεί στη χώρα μας συλλόγους ασθενών σπανίων παθήσεων αλλά και μεμονωμένους ασθενείς. Ιδρύθηκε το 2003 με

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή εργασία της ΕΜΜΑΝΟΥΕΛΑΣ ΣΟΥΡΛΗ Α.Μ.7509 ΑΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

Πτυχιακή εργασία της ΕΜΜΑΝΟΥΕΛΑΣ ΣΟΥΡΛΗ Α.Μ.7509 ΑΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Πτυχιακή εργασία της ΕΜΜΑΝΟΥΕΛΑΣ ΣΟΥΡΛΗ Α.Μ.7509 ΑΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΣΤΟΧΟΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Η ανισότητα μεταξύ όλων των εργαζομένων

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 9. Έλεγχοι υποθέσεων

Κεφάλαιο 9. Έλεγχοι υποθέσεων Κεφάλαιο 9 Έλεγχοι υποθέσεων 9.1 Εισαγωγή Όταν παίρνουμε ένα ή περισσότερα τυχαία δείγμα από κανονικούς πληθυσμούς έχουμε τη δυνατότητα να υπολογίζουμε στατιστικά, όπως μέσους όρους, δειγματικές διασπορές

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Οι γνώμες είναι πολλές

Οι γνώμες είναι πολλές Η Ψυχολογία στη Φυσική Αγωγή στο πλαίσιο του σχολικού περιβάλλοντος ΚασταμονίτηςΚωνσταντίνος Ψυχολόγος Οι γνώμες είναι πολλές Πολλές είναι οι γνώμες στο τι προσφέρει τελικά ο αθλητισμός στην παιδική ηλικία

Διαβάστε περισσότερα

Το ταξίδι στην 11η διάσταση

Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το κείμενο αυτό δεν αντιπροσωπεύει το πώς παρουσιάζονται οι 11 διστάσεις βάση της θεωρίας των υπερχορδών! Είναι περισσότερο «τροφή για σκέψη» παρά επιστημονική άποψη. Οι σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ

ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΚΑΚΚΑΒΑΣ ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ «Δεν ζω με την Νόσο του Crohn. Αυτή ζει μαζί μου» Amy Tracher Psy.D Ph.d, ασθενής και συγγραφέας του «Coping with Crohn s Disease: Manage Your Physical Symptoms and Overcome

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5. Το Συμπτωτικό Πολυώνυμο

Κεφάλαιο 5. Το Συμπτωτικό Πολυώνυμο Κεφάλαιο 5. Το Συμπτωτικό Πολυώνυμο Σύνοψη Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζεται η ιδέα του συμπτωτικού πολυωνύμου, του πολυωνύμου, δηλαδή, που είναι του μικρότερου δυνατού βαθμού και που, για συγκεκριμένες,

Διαβάστε περισσότερα

"Μάθηση της επιστήμης του πόνου"

Μάθηση της επιστήμης του πόνου "Μάθηση της επιστήμης του πόνου" Η μάθηση της επιστήμης του πόνου, μπορεί να ανακουφίσει τον πόνο ή ακόμα και να μας κάνει να τον αποφύγουμε, αναφέρουν σε άρθρο τους οι Lorimer Moseley, Professor of Clinical

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΩ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΟΥ ΝΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΙ ΤΟ ΛΕΜΦΩΜΑ;

ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΩ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΟΥ ΝΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΙ ΤΟ ΛΕΜΦΩΜΑ; ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΩ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΟΥ ΝΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΙ ΤΟ ΛΕΜΦΩΜΑ; Με την επιστημονική συνεργασία της Αιματολογικής Μονάδας, Γ Πανεπιστημιακή Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Με

Διαβάστε περισσότερα

Co-funded by the European Union Quest. Quest

Co-funded by the European Union Quest. Quest 1 Καλωσορίσατε στο παιχνίδι "Δώσε το στον επόμενο". Co-funded by the European Union Ένα εργαλείο για να σας βοηθήσει να γνωρίσετε μια δικαιοσύνη φιλική προς το παιδί. Παίκτες Ηλικία 14-18 4-6 2 χρονών

Διαβάστε περισσότερα

Όταν φεύγουν τα σύννεφα μένει το καθαρό

Όταν φεύγουν τα σύννεφα μένει το καθαρό Ημερομηνία 9/6/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://plusmag.gr/ Αλεξάνδρα Παναγοπούλου http://plusmag.gr/article/%cf%84%ce%b1%ce%bd_%cf%86%ce%b5%ce%b3%ce%bf%cf %85%CE%BD_%CF%84%CE%B1_%CF%83%CE%BD%CE%BD%CE%B5%CF%86%CE%B1_%CE%B

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσιάσεις με Αντίκτυπο (High Impact Presentations) Χαρίκλεια Τσαλαπάτα 19/10/2015

Παρουσιάσεις με Αντίκτυπο (High Impact Presentations) Χαρίκλεια Τσαλαπάτα 19/10/2015 Παρουσιάσεις με Αντίκτυπο (High Impact Presentations) Χαρίκλεια Τσαλαπάτα 19/10/2015 Τι Είναι μια Παρουσίαση Επικοινωνία σε προφορικό λόγο Η Σημασία του Προφορικού Λόγου (1) Έχει μεγαλύτερη δύναμη από

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρία Παιγνίων Δρ. Τασσόπουλος Ιωάννης

Θεωρία Παιγνίων Δρ. Τασσόπουλος Ιωάννης Θεωρία Παιγνίων Δρ. Τασσόπουλος Ιωάννης 2 η Διάλεξη Παίγνια ελλιπούς πληροφόρησης Πληροφοριακά σύνολα Κανονική μορφή παιγνίου Ισοδύναμες στρατηγικές Παίγνια συνεργασίας και μη συνεργασίας Πεπερασμένα και

Διαβάστε περισσότερα

THE ROLE OF IMPLICIT MODELS IN SOLVING VERBAL PROBLEMS IN MULTIPLICATION AND DIVISION

THE ROLE OF IMPLICIT MODELS IN SOLVING VERBAL PROBLEMS IN MULTIPLICATION AND DIVISION THE ROLE OF IMPLICIT MODELS IN SOLVING VERBAL PROBLEMS IN MULTIPLICATION AND DIVISION E F R A I M F I S C H B E I N, T E L - A V I V U N I V E R S I T Y M A R I A D E R I, U N I V E R S I T Y O F P I S

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ Ημερομηνία 10/3/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://www.in.gr Τζωρτζίνα Ντούτση http://www.in.gr/entertainment/book/interviews/article/?aid=1500064083 Νικόλ Μαντζικοπούλου: Το μυστικό για την επιτυχία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ο Ιδεοψυχαναγκασμός;

Τι είναι ο Ιδεοψυχαναγκασμός; Τι είναι ο Ιδεοψυχαναγκασμός; Ο Ιδεοψυχαναγκασμος, ανήκει στις αγχώδεις διαταραχές και είναι μια κατάσταση που μερικές φορές μπορεί να είναι αρκετά σοβαρή και να επιμένει για χρόνια. Το άτομο που πάσχει

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ, ΕΣΠΙ 1

ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ, ΕΣΠΙ 1 ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ, ΕΣΠΙ 1 ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ Η έννοια της συνάρτησης είναι θεμελιώδης στο λογισμό και διαπερνά όλους τους μαθηματικούς κλάδους. Για το φοιτητή είναι σημαντικό να κατανοήσει πλήρως αυτή

Διαβάστε περισσότερα

A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES.

A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES. A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES. 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση ναρκωτικών έχει τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις, ωστόσο ο εθισμός στα ναρκωτικά είναι πάθηση που μπορεί να θεραπευτεί.

Η χρήση ναρκωτικών έχει τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις, ωστόσο ο εθισμός στα ναρκωτικά είναι πάθηση που μπορεί να θεραπευτεί. 1 Η χρήση ναρκωτικών έχει τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις, ωστόσο ο εθισμός στα ναρκωτικά είναι πάθηση που μπορεί να θεραπευτεί. Η θεραπεία απεξάρτησης μπορεί να προσφέρει τα μέγιστα στο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΟΛΕΣ. 7.1 Εισαγωγικό μέρος με επεξήγηση των Εντολών : Επεξήγηση των εντολών που θα

ΕΝΤΟΛΕΣ. 7.1 Εισαγωγικό μέρος με επεξήγηση των Εντολών : Επεξήγηση των εντολών που θα 7.1 Εισαγωγικό μέρος με επεξήγηση των Εντολών : Επεξήγηση των εντολών που θα ΕΝΤΟΛΕΣ χρησιμοποιηθούν παρακάτω στα παραδείγματα Βάζοντας την εντολή αυτή σε οποιοδήποτε αντικείμενο μπορούμε να αλλάζουμε

Διαβάστε περισσότερα

Ευχαριστώ Ολόψυχα για την Δύναμη, την Γνώση, την Αφθονία, την Έμπνευση και την Αγάπη...

Ευχαριστώ Ολόψυχα για την Δύναμη, την Γνώση, την Αφθονία, την Έμπνευση και την Αγάπη... Ευχαριστώ Ολόψυχα για την Δύναμη, την Γνώση, την Αφθονία, την Έμπνευση και την Αγάπη... τον Δάσκαλο μου, Γιώργο Καραθάνο την Μητέρα μου Καλλιόπη και τον γιο μου Ηλία-Μάριο... Ευχαριστώ! 6 ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Η Ουσία και το Δώρο του Ανθρώπινου Σχεδιασμού. Συντάχθηκε απο τον/την Spyraggelos Marketos Vlaikoudis Τρίτη, 11 Οκτωβρίου :27

Η Ουσία και το Δώρο του Ανθρώπινου Σχεδιασμού. Συντάχθηκε απο τον/την Spyraggelos Marketos Vlaikoudis Τρίτη, 11 Οκτωβρίου :27 Μου κάνουν συχνά ερωτήσεις σχετικά με το Ανθρώπινο Σχέδιο. Και μια από τις πιο βασικές ερωτήσεις που κάνει κάποιος που πρωτακούει για το Ανθρώπινο Σχέδιο, είναι το τι κάνει πραγματικά, τι μπορεί να κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο

Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο Πως ο Νους Χειρίζεται το Φόβο Σύμφωνα με δύο σχετικά πρόσφατες έρευνες, οι μνήμες φόβου και τρόμου διαφέρουν σημαντικά από τις συνηθισμένες μνήμες. Οι διαφορές αυτές δεν συνίστανται μόνο στις εμφανείς

Διαβάστε περισσότερα

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό.

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Καθηγητής: Λοιπόν, πιστεύεις στον Θεό; Φοιτητής: Βεβαίως, κύριε. Καθ.: Είναι καλός ο

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην επανάληψη

Εισαγωγή στην επανάληψη Εισαγωγή στην επανάληψη Στο κεφάλαιο αυτό ήρθε η ώρα να μελετήσουμε την επανάληψη στον προγραμματισμό λίγο πιο διεξοδικά! Έχετε ήδη χρησιμοποιήσει, χωρίς πολλές επεξηγήσεις, σε προηγούμενα κεφάλαια τις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ.

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 22-3-2011 ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 1. Εισαγωγή 2. Η Πρώτη Συνάντηση της Ομάδας Μαθητών. 3. Η Δεύτερη

Διαβάστε περισσότερα

Κυριαρχία και μεικτές στρατηγικές Μεικτές στρατηγικές και κυριαρχία Είδαμε ότι μια στρατηγική του παίκτη i είναι κυριαρχούμενη, αν υπάρχει κάποια άλλη

Κυριαρχία και μεικτές στρατηγικές Μεικτές στρατηγικές και κυριαρχία Είδαμε ότι μια στρατηγική του παίκτη i είναι κυριαρχούμενη, αν υπάρχει κάποια άλλη Θεωρία παιγνίων: Μεικτές στρατηγικές και Ισορροπία Nash Κώστας Ρουμανιάς Ο.Π.Α. Τμήμα Δ. Ε. Ο. Σ. 18 Μαρτίου 2012 Κώστας Ρουμανιάς (Δ.Ε.Ο.Σ.) Μεικτές στρατηγικές 18 Μαρτίου 2012 1 / 9 Κυριαρχία και μεικτές

Διαβάστε περισσότερα

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα;

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Το λέμφωμα είναι δυνητικά ιάσιμη νόσος Με την επιστημονική συνεργασία του Αιματολογικού Τμήματος, Γ Πανεπιστημιακής Παθολογικής Κλινικής,

Διαβάστε περισσότερα

Τιμή Τιμή. σκορ. ζωές

Τιμή Τιμή. σκορ. ζωές Εισαγωγή στην έννοια των μεταβλητών Οι μεταβλητές Θα πρέπει να έχετε παρατηρήσει ότι έχουμε φτιάξει τόσα παιχνίδια μέχρι αυτό το σημείο και δεν έχουμε αναφερθεί πουθενά για το πως μπορούμε να δημιουργήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Κύρια σημεία. Η έννοια του μοντέλου. Έρευνα στην εφαρμοσμένη Στατιστική. ΈρευναστηΜαθηματικήΣτατιστική. Αντικείμενο της Μαθηματικής Στατιστικής

Κύρια σημεία. Η έννοια του μοντέλου. Έρευνα στην εφαρμοσμένη Στατιστική. ΈρευναστηΜαθηματικήΣτατιστική. Αντικείμενο της Μαθηματικής Στατιστικής Κύρια σημεία Ερευνητική Μεθοδολογία και Μαθηματική Στατιστική Απόστολος Μπουρνέτας Τμήμα Μαθηματικών ΕΚΠΑ Αναζήτηση ερευνητικού θέματος Εισαγωγή στην έρευνα Ολοκλήρωση ερευνητικής εργασίας Ο ρόλος των

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Δεδομένα στην Αγγειοχειρουργική στην Κύπρο - Ενδοφλεβική Θεραπεία με λέϊζερ Μέθοδος EVLA Η πιολιγότερο ανώδυνη ιατρική πρακτική για Κιρσούς

Νέα Δεδομένα στην Αγγειοχειρουργική στην Κύπρο - Ενδοφλεβική Θεραπεία με λέϊζερ Μέθοδος EVLA Η πιολιγότερο ανώδυνη ιατρική πρακτική για Κιρσούς Νέα Δεδομένα στην Αγγειοχειρουργική στην Κύπρο - Ενδοφλεβική Θεραπεία με λέϊζερ Μέθοδος EVLA Η πιολιγότερο ανώδυνη ιατρική πρακτική για Κιρσούς Πια είναι η καλύτερη μέθοδος θεραπείας; Κιρσοί είναι το αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

Σκέψεις για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Σαμπάνη «Σκανταλόπετρα» από την Ιουλία Ιωάννου

Σκέψεις για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Σαμπάνη «Σκανταλόπετρα» από την Ιουλία Ιωάννου Ημερομηνία 20/11/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://agrinio-life.gr/ Ιουλία Ιωάννου http://bit.ly/1skxbmb Σκέψεις για το μυθιστόρημα του Σωτήρη Σαμπάνη «Σκανταλόπετρα» από την Ιουλία Ιωάννου 42 Views November

Διαβάστε περισσότερα

Διαμεσολάβηση και Βιοηθική

Διαμεσολάβηση και Βιοηθική Διαμεσολάβηση και Βιοηθική Διεπιστημονικό Συνέδριο Ιατρική Ευθύνη και Βιοηθική ΙΙ, Αθήνα, 14-15/03/2014 Πανεπιστημίου Κύπρου 1 Διαφορές βιοηθικής διαμεσολάβησης από κλασική διαμεσολάβηση Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Στον χρόνιο αλκοολισμό, παρουσιάζονται διαταραχές ποικίλου βαθμού του νευρικού συστήματος (τρεμούλιασμα, πολυνευρίτιδα, διανοητική σύγχυση,

Στον χρόνιο αλκοολισμό, παρουσιάζονται διαταραχές ποικίλου βαθμού του νευρικού συστήματος (τρεμούλιασμα, πολυνευρίτιδα, διανοητική σύγχυση, Αλκοολισμός ΟΡΙΣΜΟΣ Ο όρος αναφέρεται για πρώτη φορά από έναν Ολλανδό γιατρό στα τέλη της δεκαετίας του 1840, ενώ αναλύθηκε σε νόσο το 1972 από το γιατρό John Coakley Lettson. Αλκοολισμός σημαίνει δηλητηρίαση

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Ευθύγραμμη Ομαλή Κίνηση Επιμέλεια: ΑΓΚΑΝΑΚΗΣ.ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ, Φυσικός https://physicscorses.wordpress.com/ Βασικές Έννοιες Ένα σώμα καθώς κινείται περνάει από διάφορα σημεία.

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην επανάληψη

Εισαγωγή στην επανάληψη Εισαγωγή στην επανάληψη Στο κεφάλαιο αυτό ήρθε η ώρα να μελετήσουμε την επανάληψη στον προγραμματισμό λίγο πιο διεξοδικά! Έχετε ήδη χρησιμοποιήσει, χωρίς πολλές επεξηγήσεις, σε προηγούμενα κεφάλαια τις

Διαβάστε περισσότερα

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Η καρδιακή ανεπάρκεια αποτελεί ένα σύνδροµο µε ζοφερή πρόγνωση :! ΝΥΗΑ Ι-ΙΙ: 2-5% θνητότητα ανά έτος! ΝΥΗΑ

Διαβάστε περισσότερα

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια Δευτέρα, Ιουνίου 16, 2014 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΞΙΑΣ ΚΡΑΛΛΗ Η Μεταξία Κράλλη είναι ένα από τα δημοφιλέστερα πρόσωπα της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. Μετά την κυκλοφορία του πρώτου της βιβλίου, "Μια φορά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ MANAGEMENT ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ. Ορισμοί

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ MANAGEMENT ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ. Ορισμοί Ορισμοί Ηγεσία είναι η διαδικασία με την οποία ένα άτομο επηρεάζει άλλα άτομα για την επίτευξη επιθυμητών στόχων. Σε μια επιχείρηση, η διαδικασία της ηγεσίας υλοποιείται από ένα στέλεχος που κατευθύνει

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 9. Έλεγχοι υποθέσεων

Κεφάλαιο 9. Έλεγχοι υποθέσεων Κεφάλαιο 9 Έλεγχοι υποθέσεων 9.1 Εισαγωγή Όταν παίρνουμε ένα ή περισσότερα τυχαία δείγμα από κανονικούς πληθυσμούς έχουμε τη δυνατότητα να υπολογίζουμε στατιστικά, όπως μέσους όρους, δειγματικές διασπορές

Διαβάστε περισσότερα

Εκπομπή του αφιερώματος «Διασκέδασε το Μυαλό σου»

Εκπομπή του αφιερώματος «Διασκέδασε το Μυαλό σου» Εκπομπή του αφιερώματος «Διασκέδασε το Μυαλό σου» Ο Tim Shaw είναι κολλημένος με την επιστήμη και θέλει να ξέρει τα πάντα γύρω από αυτήν. Στον δεύτερο κύκλο της σειράς (η οποία αλλάζει όνομα), βγάζει την

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Ηγούμαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Τι είναι Ηγεσία «Η Ηγεσία, δεν είναι θέση! γιαυτό

Διαβάστε περισσότερα

Η συγγραφέας Πένυ Παπαδάκη και το «ΦΩΣ ΣΤΙΣ ΣΚΙΕΣ» Σάββατο, 21 Νοεμβρίου :20

Η συγγραφέας Πένυ Παπαδάκη και το «ΦΩΣ ΣΤΙΣ ΣΚΙΕΣ» Σάββατο, 21 Νοεμβρίου :20 Η συγγραφέας Πένυ Παπαδάκη και το «ΦΩΣ ΣΤΙΣ ΣΚΙΕΣ» Σάββατο, 21 Νοεμβρίου 2015-22:20 Από τη Μαίρη Γκαζιάνη «Μέσω της μυθοπλασίας, αποδίδω τη δικαιοσύνη που θα ήθελα να υπάρχει» μας αποκαλύπτει η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Τερζίδης: Δεν υπάρχει το συναίσθημα της αυτοθυσίας αν μιλάμε για πραγματικά όνειρα

Χρήστος Τερζίδης: Δεν υπάρχει το συναίσθημα της αυτοθυσίας αν μιλάμε για πραγματικά όνειρα Χρήστος Τερζίδης: Δεν υπάρχει το συναίσθημα της αυτοθυσίας αν μιλάμε για πραγματικά όνειρα 21/04/2015 Το φως της λάμπας πάνω στο τραπέζι αχνοφέγγει για να βρίσκουν οι λέξεις πιο εύκολα το δρόμο τους μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΛ ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟΥ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΜΗΜΑ Α2

ΕΠΑΛ ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟΥ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΜΗΜΑ Α2 ΕΠΑΛ ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟΥ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΜΗΜΑ Α2 13 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΜΗΜΑ Α2 2 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. Παράγοντες που καθορίζουν την τελική τιμή πώλησης. Όταν αποφασίσετε ότι ήρθε η ώρα να πουλήσετε το αυτοκίνητο

Διαβάστε περισσότερα

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!»

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!» Ημερομηνία 27/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link www.thinkover.gr Ανδριάνα Βούτου http://www.thinkover.gr/2015/04/27/stefanos-livos/ Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 2013/14. Μιχαηλίδου Αγγελική Λάλας Γεώργιος

ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 2013/14. Μιχαηλίδου Αγγελική Λάλας Γεώργιος ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ 2013/14 Μιχαηλίδου Αγγελική Λάλας Γεώργιος Περιγραφή Πλαισίου Σχολείο: 2 ο Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Αθηνών Τμήμα: Β 3 Υπεύθυνος καθηγητής: Δημήτριος Διαμαντίδης Συνοδός: Δημήτριος Πρωτοπαπάς

Διαβάστε περισσότερα