Η ΜΕΡΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ ΤΗΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ ΤΟΥΑΓΙΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΣΤΗΝ ΚΑΣΤΟΡΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 13 Ο ΚΑΙ 14 Ο ΑΙΩΝΑ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ΜΕΡΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ ΤΗΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ ΤΟΥΑΓΙΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΣΤΗΝ ΚΑΣΤΟΡΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 13 Ο ΚΑΙ 14 Ο ΑΙΩΝΑ"

Transcript

1 Ni{ i Vizantija VII 273 Ιωάννης Σίσιου Η ΜΕΡΙΚΗ ΑΝΑΝΕΩΣΗ ΤΗΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗΣ ΤΟΥΑΓΙΟΥ ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΣΤΗΝ ΚΑΣΤΟΡΙΑ ΚΑΤΑ ΤΟΝ 13 Ο ΚΑΙ 14 Ο ΑΙΩΝΑ Στην ορθόδοξη ζωγραφική η κατώτερη ζώνη συνήθως προορίζεται για τα πορτρέτα των κτητόρων που συνέβαλαν στην διακόσμηση του ναού. Σε άμεση σχέση μ αυτούς τοποθετούνται οι μορφές του αγίου Κωνσταντίνου και της αγίας Ελένης 1, του πρώτου χριστιανού αυτοκράτορα και της μητέρας του. Είναι πολλά τα παραδείγματα στην βυζαντινή γραμματεία των επιδιωκόμενων παραλληλισμών διαφόρων ηγεμόνων με τον αυτοκράτορα, λόγω της συμβολής τους στην εδραίωση και ενίσχυση της πίστης. Η βαθύτερη όμως ιδέα αποσκοπούσε στην κατάκτηση του τίτλου ενός νέου Κωνσταντίνου 2. Ο μηχανισμός διακόσμησης συνέδεε πάντοτε τις παραστάσεις με συγκεκριμένους χώρους του ναού, επειδή αυτοί είχαν τον ξεχωριστό συμβολισμό τους. Η συμβολική σημασία του κάθε χώρου είχε πρόσκαιρο και πνευματικό χαρακτήρα και η αρχιτεκτονική του κτίσματος βοηθούσε στην σύλληψη και την υλοποίηση του εικονογραφικού προγράμματος. Στον Άγιο Στέφανο οι μορφές των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης (Σχ.1) είναι οι πρώτες που τοποθετήθηκαν στη βόρεια παραστάδα του δυτικού τοξωτού ανοίγματος, στα μέσα του 11 ου αιώνα πάνω στην αρχική διακόσμηση των τελευταίων δεκαετιών του 9 ου αιώνα, ως μια προσπάθεια ανανέωσης της λόγω τεχνικών αδυναμιών φθίνουσας ζωγραφικής. Στο σημείο αυτό συνδέεται ο νάρθηκας με τον κυρίως ναό και θεωρείται αναπόφευκτη η επαφή του κάθε πιστού με την σκηνή και το μήνυμα που μεταφέρει. Οι εμπνευστές και κτήτορες της παράστασης, οι οποίοι ήταν ζευγάρι, δεν φαίνεται να είχαν κάποια ξεχωριστή ιδιότητα, λαμβάνοντας υπόψη τις πληροφορίες που μας παρέχει η επιγραφή στο κάτω μέρος ΔΕΗΣΙΣ ΤΟΥ ΔΟΥΛΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΚΕ ΤΙΣ ΣΙΜΒΙΟΥ ΑΥΤΟΥ ΚΑΛΗΣ ΑΜΗΝ Ο ΘΕΟΣ ΣΟΣΙ [ΑΥΤ]ΟΥ[Σ], ούτε φιλοδοξούσαν την συνέχιση της διακόσμησης. Η αφιέρωση που έγινε από τον Δημήτριο και την σύζυγο του Καλή περιορίστηκε στην επανάληψη προγενέ- 1 Για τις μεμονωμένες μορφές αγίων και τις παραστάσεις του 13 ου και 14 ου αιώνα της κατώτερης ζώνης του ναού, βλ. N. Siomkos, L eglise Saint Etienne a Kastoria, K.B.E. Θεσσαλονίκη 2006, , όπου γίνεται η πιο αναλυτική παρουσίαση. 2 O. Tretinger, Die oströmische Kaiser und Reichsidee nach ihrer Gestatlung im höfiscen Zeremoniell, Dormstadt 1956,

2 274 Ιωάννης Σίσιου στερης απεικόνισης των δύο αγίων, των οποίων ο εικονογραφικός τύπος 3 βασίστηκε σε θρύλους και αντικρουόμενα ιστορικά κείμενα. 4 Ωστόσο θα πρέπει να τονιστεί και η ιδεολογική σχέση της παράστασης με την είσοδο στο ναό σε μια εποχή που το Βυζάντιο είχε οριστικά καταλύσει το κράτος του Σαμουήλ και μέσω της προσωπικότητας του αρχιεπισκόπου Λέοντος προσπαθούσε να εμφυσήσει ένα διαφορετικό πνεύμα στην τέχνη. Η εικόνα των αγίων με τον σταυρό ενδιάμεσα έλκει την καταγωγή της από γλυπτό που βρισκόταν σε κεντρικό κτίριο της Κωνσταντινούπολης. Είναι αξιοσημείωτη η επιμελημένη διακόσμηση στις ενδυμασίες και των δύο. Τα τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά των μορφών είναι αντιπροσωπευτικά των αντιλήψεων που επικρατούσαν γύρω στα μέσα του 11 ου αιώνα. Τα σκούρα χρώματα, το καφέ, το κόκκινο, η ώχρα πάνω σε φόντο μπλέ αναδεικνύουν μια παλέτα σχετικά φτωχή, όμως αποκαλύπτουν συγχρόνως το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του ζωγράφου Цр. 1 Св. Константин и Св. Јелена στην φωτοσκίαση. Γι αυτό οι Σχ. 1 Άγιοι Κωνσταντίνος και Ελένη μορφές φαίνονται δυναμικές με μια φόρμα, που παραπέμπει σε γλυπτά ή καλύτερα σε ανάγλυφα. Η άκαμπτη μετωπική στάση και η αυστηρότητα στην έκφραση των προσώπων ενισχύουν την απόδοση γλυπτικότητας και δίνουν δραματικό χαρακτήρα. Για την επίτευξη της πλαστικότητας τονίζονται επιπλέον τα περιγράμματα και γίνεται τονική επεξεργασία στην απόδοση του όγκου. Η απουσία λυρισμού φανερώνει την βαθύτερη πρόθεση του δημιουργού να ξεφύγει από κλασικά πρότυπα και να προτείνει λύσεις με υπονοούμενα ασκητικής ενόρασης. Στην κατώτερη ζώνη και στο σημείο αυτό του ναού εξαντλήθηκε η προσπάθεια ανανέωσης του 3 Για ορισμένα ζητήματα της εικονογραφίας τους βλ. A. Grabar, L empereur dans l art byzantin, London 1971, 38, N. Thierry, Le culte de la croix dans l empire byzantin du VIIe siecle au Xe dans ses rapports avec la guerre contre l infidele. Nouveaux temoignages archeologiques, Rivista di studi bizantini e slavi, Bologna 1981, A. Kazhdan, Constantin imaginaire Byzantine Legends of the ninth century about Constantine the Great, Byzantion LVII (1987),

3 Ni{ i Vizantija VII 275 ζωγραφικού διακόσμου στον 11 ο αιώνα. Τα πρόσωπα των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης στέκουν μοναχικά και πολύτιμα για την εξέλιξη της τέχνης στον χώρο της Καστοριάς αναζητώντας τεχνοτροπικές συγγένειες στις τοιχογραφίες της αγίας Σοφίας Αχρίδας. Εντύπωση προκαλεί η διαπίστωση ότι εξέλιπε το ενδιαφέρον ανανέωσης στους υπόλοιπους τοίχους του ναού στο χρονικό διάστημα της χρυσής εποχής της πόλης, στο δεύτερο μισό του 12 ου αιώνα. Χρειάστηκε να περάσουν αρκετά χρόνια και ν αναλάβει δράση άλλο ένα εκλεκτό μέλος της οικογένειας των Λημνιωτών ως κτήτωρ, ο Θεόδωρος και να γίνει μια ολοκληρωμένη προσπάθεια διακόσμησης του ναού 5. Όπως όλες οι τοιχογραφήσεις έτσι κι αυτή ξεκίνησε από πάνω προς τα κάτω, από το υπερυψωμένο κεντρικό κλίτος. Η πρόθεση Цр. 2 Крштење του εμπνευστή της ανανέωσης Σχ. 2 Η Βάπτιση του προγράμματος, ήταν να ολοκληρώσει την προσφορά του, όμως για κάποιους λόγους, ίσως λόγω αιφνίδιου θανάτου δεν κατάφερε να φέρει σε πέρας το σχέδιο του. Ωστόσο το πορτρέτο του ιερέα Θεόδωρου Λυμνεώτη στην κτητορική παράσταση, όπου προσφέρει το ομοίωμα του ναού στον Άγιο Στέφανο, φιλοτεχνήθηκε στην βορειοδυτική πλευρά του νάρθηκα πληροφορώντας για τον ταφικό χαρακτήρα της σκηνής, ενώ η συνοδευτική επιγραφή 6 δίνει όλα τα επιπλέον στοιχεία. Ο κύκλος των μεγάλων εορτών δεν ολοκληρώθηκε ποτέ από τον συγκεκριμένο χορηγό. Λίγα χρόνια όμως αργότερα στην τρίτη δεκαετία του 13 ου αιώνα γίνεται μια προσπάθεια μικρότερης εμβέλειας για την συμπλήρωση του προγράμματος στην κατώτερη ζώνη. Προστέθηκαν κυρίως ολόσωμες μορφές αγίων, όπως η Παναγία Βρεφοκρατούσα, οι άγιοι Κοσμάς και Δαμιανός, ο άγιος Δημήτριος, ο άγιος Γεώργιος, ο άγιος Στέφανος και ο άγιος Συμεών ο Στυλίτης. Συγχρόνως μία είναι η σκηνή που προστέθηκε στο νάρθηκα, η Βάπτιση (Σχ.2), η οποία κα- 5 Για την σύνδεση του χορηγού με το συγκεκριμένο στρώμα ζωγραφικής και την χρονολόγηση του βλ. I. Sisiou, The painting throughout the 13 th century in Saint Stefanos of Kastoria, Niš & Byzantium V, Niš 2007, Σημαντική είναι η μελέτη για τις επιγραφές των ναών της Καστοριάς και του αγίου Στεφάνου που εκπονήθηκε από την Ε. Δρακοπούλου, Η πόλη της Καστοριάς τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή περίοδο, 12 ος -16 ος αιώνας, Αθήνα 1997.

4 276 Ιωάννης Σίσιου ταλαμβάνει την συνηθισμένη θέση που έχει σε μοναστηριακούς ναούς όπως η Παναγία η Μαυριώτισσα ή ο Άγιος Νικόλαος του Κασνίτζη και πιθανόν να επαναλαμβάνει την παλαιότερη. Δεν αποκλείεται να έχουμε στην ίδια θέση την σκηνή και στο ναό των αγίων Αναργύρων, που καλύφθηκε από επιζωγράφιση του 19 ου αιώνα. Η Βάπτιση, 7 (Ματθαίος, 3, 13-17, Μάρκος, 1, 9-11, Λουκάς, 3, 21-22, Ιωάννης, 1, 29-34) ως σκηνή είναι συνοπτική, λιτή και περιέχει τα βασικότερα στοιχεία της εικονογραφίας, που περιγράφονται στα ευαγγέλια 8. Στην κορυφή διακρίνεται ημικυκλικό τμήμα ουρανού από το οποίο εκπέμπονται ακτίνες με το άγιο Πνεύμα. Ο Χριστός μεγαλόσωμος επιβάλλεται ως κυρίαρχη φυσιογνωμία, που καταλαμβάνει σχεδόν όλο τον κάθετο άξονα. Τα κολλημένα πόδια, η μετωπική και ήρεμη στάση και η θέση των χεριών βρίσκουν παράλληλα παραδείγματα σε μνημεία της ευρύτερης περιοχής Αχρίδας και ιδιαίτερα στον άγιο Γεώργιο του Kurbinovo 9. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η ψηλόλιγνη μορφή του αγίου Ιωάννου του Προδρόμου. Ο φυσιογνωμικός τύπος, η ενδυμασία και η στάση του υπογραμμίζουν το ρόλο του ως προφήτη. Φοράει ιμάτιο στη θέση της μηλωτής, το οποίο καλύπτει ένα μέρος του σώματος του, ενώ στο υπόλοιπο οι τρίχες αποδίδονται με πρωτόγνωρο ρεαλισμό. Η τοποθέτηση του σε υψηλότερο επίπεδο σε σχέση με τον Χριστό ακολουθεί παράδοση καθιερωμένη από τον 11 ο αιώνα. Η παρουσία των ιχθύων στα νερά του Ιορδάνη, αντικαθιστά τις προσωποποιήσεις της θάλασσας και του Ιορδάνη. Στη δεξιά πλευρά οι δύο σεβίζοντες άγγελοι με λέντια στα χέρια, ανταποκρίνονται στην παράδοση του 11 ου αιώνα. Την ίδια λεπτομέρεια συναντούμε στη Νέα Μονή Χίου, στον Όσιο Λουκά και το Δαφνί, όπου τα λέντια διαφοροποιούνται από την ενδυμασία των αγγέλων ως προς το χρώμα, υπογραμμίζοντας έτσι την σημασία τους στην τελετουργία. Η παρουσία των αγγέλων στις όχθες του Ιορδάνη, όταν ο Χριστός δέχεται το βάπτισμα από τον Πρόδρομο, δεν αναφέρεται στα ευαγγέλια, αλλά η σταθερή απεικόνιση τους στη σκηνή εξηγείται από το ρόλο τους ως διακόνων, σύμφωνα με τα λειτουργικά κείμενα και την υμνολογία της εορτής 10. Η Βάπτιση του αγίου Στεφάνου έχει μνημειακό χαρακτήρα. Τα πρόσωπα έρχονται πολύ κοντά στον θεατή και μεγενθυμένα, καταλαμβάνουν όλο σχεδόν τον χώρο αποκτώντας εξαιρετική οικειότητα. Είναι παραγγελία της δούλης του Θεού μοναχής Μαρίνας (ΔΕΗΣΙΣ 7 Πελεκανίδης-Χατζηδάκης, 19, 14-15, Δρακοπούλου, 89-90, Siomkos, Για την εικονογραφία της σκηνής, βλ. Ф.И. Шмит, Один из иконографических вариантов Крещния Спасителя, ИРАИК ХV (1911), 73-91, G. De Jerphanion, Epiphanie et theophanie. Le Bapteme de Jesus dans le liturgie et dans l art chretien, La voix des monuments. Notes et etudes d archeologie chretienne, I, Paris-Bruxelles 1930, , E.D. Sdrakas, Johanes der Täufer in der Kunst des christlichen Ostens, München 1943, 40-55, G. Ristow, Die Taufe Christi, Recklinghausen 1965, М. Татић-Ђурић, Икона Христовог Крштења. Нова аквизиција из доба друге византијске ренесансе, ЗНМ 4 (1964), , Ch. Walter, Baptism in Byzantine Iconography, Sobornost, Jurnal of the Fellowship of St. Alban and St. Sergius 2, London 1980, 8-25, Ν. Μουρίκη, Τα ψηφιδωτά της Νέας Μονής Χίου, Αθήνα 1985, Cv. Grozdanov -L. Hadermann Misguich, Kurbinovo, Skopije 1992, G. Millet, Recherches sur l iconographie de l Evangile aux XIVe, XVe, et XVIe siecles, Paris 1960, 178

5 Ni{ i Vizantija VII 277 ΤΗΣ ΔΟΥΛΗΣ ΤΟΥ Θ[ΕΟ]Υ ΜΑΡΗΝΑΣ [ΜΟ]ΝΑΧ[ΗΣ]), χορηγού και της Παναγίας Βρεφοκρατούσας στη βόρεια πλευρά του ανατολικού τοίχου του νάρθηκα. Η επιγραφή στο κάτω μέρος αριστερά (..ΔΙ ΔΕ ΚΕ Υ ΑΞΙΝΙ [ΚΕΙΤΑΙ] ΠΡ[ΟΣ] ΡΙΖΑΝ ΤΟΥ [Δ]ΕΝΔ[Ρ]Ο[Υ] που παρατίθεται επεξηγηματικά, αναφέρεται σε δύο ευαγγέλια (ήδη δε και η αξίνη κείται προς την ρίζαν του δένδρου) (Ματθ. γ, 10, Λουκ. γ,9). Η τοποθέτηση της μορφής της ένθρονης Παναγίας 11 (Σχ.3) με τον μικρό Χριστό στην αγκαλιά της, στο νάρθηκα του αγίου Στεφάνου ακριβώς κάτω από την μεγάλη σύνθεση της Δευτέρας Παρουσίας του 9 ου αιώνα, συνδυάζεται με χαρακτηριστικά που αποκτά η Θεοτόκος ως μεσίτρια και πρόξενος. 12 Ένα θέμα το οποίο μετά την εικονομαχία συναντάται συνήθως στην αψίδα του ιερού βήματος, όπως στην αγία Σοφία Θεσσαλονίκης, τον όσιο Λουκά Φωκίδας, τους αγίους Αναργύρους Καστοριάς, το Κουρμπίνοβο και την Παναγία Цр. 3 Богородица са Христом Μαυριώτισσα, με πρόθεση τον Σχ. 3 Παναγία ένθρονη με τον Χριστό τονισμό της ενσάρκωσης του Λόγου, μεταφέρεται σ ένα χώρο όπου είναι αναγκαία η μεσιτεία για την σωτηρία των ανθρώπων. Στην παράσταση μας η Θεοτόκος καθιστή συγκρατεί τον Χριστό πάνω στο αριστερό της γόνατο, ενώ στο κάτω δεξιό μέρος του θρόνου διακρίνεται η μοναχή Μαρίνα σε στάση δέησης. Η αρχική ζωγραφική διατύπωση της τρίτης δεκαετίας του 13 ου αιώνα διατηρείται μόνο εν μέρει, έτσι όπως ορίζεται από την τεθλασμένη οριζόντια γραμμή, καθώς και η μορφή της μοναχής με τα υπολείμματα της κτητορικής επιγραφής. Τα εναπομείναντα γράμματα βοηθούν στην αποκατάσταση της αρχικής της μορφής :[ΔΕΗΣΙ]Σ [ΤΗ]Σ [Δ]ΟΥ[ΛΗΣ] ΤΟΥ [ΘΕΟΥ] ΜΑΡΙΝΑ[Σ] [ΜΟ]Ν[ΑΧΗΣ, η οποία στην ουσία είναι ίδια τόσο στην γραφή, όσο και στο 11 Πελεκανίδης-Χατζηδάκης 19,8, Δρακοπούλου 87, Siomkos E. Folieri, I calendari in metro innografico di Cristoforo Mitilineo, I,II, Bruxelles 1980, 144.

6 278 Ιωάννης Σίσιου περιεχόμενο με την αντίστοιχη που υπάρχει στην σκηνή της Βάπτισης στον ανατολικό τοίχο της βόρειας πλευράς του νάρθηκα. Ο ίδιος εικονογραφικός τύπος υπάρχει ήδη από τον 6 ο αιώνα στην κατακόμβη Komodile 13, όπου μαζί με την Παναγία και τον Χριστό εικονίζονται και οι κτήτορες. Ο τύπος της ένθρονης Παναγίας, που εναρμονίζεται με τις αποφάσεις της οικουμενικής συνόδου στην Έφεσο, ενισχύεται επιπλέον με τους στίχους της λειτουργικής ποίησης. Τα επίθετα που συνήθως παίρνει αντλούνται από τους εκκλησιαστικούς ύμνους και μεταφέρονται αυτούσια στις παραστάσεις. 14 Η συμβολική σημασία του θρόνου πάνω στον οποίο κάθεται η Παναγία έγινε γνωστή μέσω της λειτουργίας του μεγάλου Βασιλείου, ενώ με την βοήθεια ξεχωριστών στίχων όπως: χαίρε καθέδρα βασιλική, χαίρε θρόνε ουράνιε 15 ή ``ως θρόνον θεϊκόν ορών σε φρίττω, κόρη πως γάρ ου κατεφλέχθης Θεόν αγκάλαις φέρουσα``16, αποσαφηνίστηκε εννοιολογικά. Στην ίδια κατεύθυνση συνέδραμε και η ποίηση του Νικηφόρου Καλλίστου 17, ο οποίος οραματίστηκε την Παναγία ως θρόνο θεϊκό, κάνοντας συγχρόνως σχετικούς υπαινιγμούς στην ποιητική του μεταφορά 18. Ωστόσο αυτό που αξίζει περισσότερο να δούμε είναι η υπαινικτική σχέση των τροπαρίων του συγκεκριμένου υμνογράφου γραμμένων για την αγρυπνία και πόσο αυτά επέδρασαν στη φόρμα και το περιεχόμενο της σύνθεσης της ένθρονης Θεοτόκου με την δεομένη κτητόρισσα. Ο στίχος άχραντε παρθένε, μήτερ Θεού, δέσποινα του κόσμου δέξαι την δέησιν ίσως δημιουργεί την γέφυρα για την κατανόηση αυτής της απεικόνισης. Η Δέσποινα του κόσμου με την ενσάρκωση του Λόγου στην αγκαλιά της παραπέμπει κατευθείαν στην βυζαντινή βασίλισσα με τα ανάγλυφα φωτοστέφανα και την επιμελημένη διακόσμηση. Σ αυτήν απευθύνεται η μοναχή Μαρίνα, ως κτητόρισσα της παράστασης για να καταστεί πρόξενος. Πιθανόν ο καλλιτέχνης του Χριστού Παντοκράτορα-Ελεήμονα με την προσθήκη της ζωγραφικής που έκανε στα μέσα του 14 ου αιώνα σ όλο σχεδόν το σώμα της Παναγίας, να κάλυψε, εκτός των άλλων και κάποιο επεξηγηματικό κείμενο σαν αυτό που υπάρχει στην σκηνή της Βάπτισης. Στο ίδιο καλλιτεχνικό ύφος ανήκουν οι μεμονωμένες μορφές των αγίων, που επιλέχθηκαν ως βασικές για να καλύψουν τον χώρο από την είσοδο στον κυρίως ναό μέχρι το κτιστό τέμπλο και είναι οι Κοσμάς και Δαμιανός, Συμεών Στυλίτης, Δημήτριος, Γεώργιος και Στέφανος. Μπορεί να μην είναι χορηγίες της μοναχής Μαρίνας, είναι όμως δημιουργίες του ίδιου ζωγράφου και φανερώνουν 13 A. Munoz, Le pitture cimitero di Commodila, L Arte VIII, 1905, 57, 3 14 М. Татић-Ђурић, Студије о Богородици, Београд 2007, Μηναίον Μαρτίου 16 Pitra, Analecta Sacra, I, M. Jugie, Poesies rythmiques de Nicephore Calliste Xanthopoulos, Byzantion 5 (1929), Το πρόσωπο και η ποίηση υπηρετούν τον ίδιο σκοπό, δηλαδή την εικονογράφηση του δόγματος και γι αυτό έχει ξεχωριστή σημασία η αναφορά σε σχετικούς στίχους όπως παρακάτω: Άχραντε παρθένε κόρη σεμνή Άνωθεν αγγέλων εννεάριθμος στρατιά Ασθενεί σοί πλέκειν τον ύμνον προσηκόντως Ανθρώπων δε το γένος τι σοί προσοίσομεν

7 Ni{ i Vizantija VII 279 την ταυτότητα του εμπνευστή. Η μόνη μορφή από αυτές των πεσσών, που διαφέρει και εντάσσεται στις δημιουργίες των αρχών του 14 ου αιώνα, είναι αυτή του αγίου Νικολάου. Ως κεντρικό πρόσωπο των μορφών της κατώτερης ζώνης είναι ο Χριστός Παντοκράτωρ, επειδή σ αυτόν και τα πρόσωπα της Δέησης 19 συγκλίνουν όλες οι προσευχές και οι ελπίδες των πιστών. Τον ρόλο της μεσιτείας μπροστά στον Χριστό Κριτή αναλαμβάνουν ο τιμώμενος άγιος του ναού Στέφανος 20, ο άγιος Νικόλαος ένας από τους σημαντικότερους βοηθούς των ανθρώπων και οι άγιοι στρατιωτικοί Δημήτριος και Γεώργιος 21. Οι δύο πρώτοι παίρνουν την θέση τους κοντά στο τέμπλο και την σκηνή της Δέησης, στην ανατολική πλευρά των πεσσών. Ακριβώς απέναντι στην δυτική πλευρά των άλλων δύο πεσσών τοποθετούνται οι άγιοι στρατιωτικοί για να συμπληρωθεί η τετράδα αυτής της σημαντικής εκπροσώπησης στο κέντρο του ναού. Η νότια παραστάδα του τοξωτού ανοίγματος ανάμεσα στο νάρθηκα και τον ναό, φιλοξενεί τους αγίους Αναργύρους, ακριβώς απέναντι από τους αγίους Κωνσταντίνο και Ελένη του 11 ου αιώνα. Είναι γνωστή η τιμή και προσκύνηση των συγκεκριμένων αγίων στον χώρο της Καστοριάς με την αφιέρωση ενός από τους σημαντικότερους ναούς της πόλης στο όνομα τους. Η κατάληψη αυτής της θέσης μόνο τιμητική μπορεί να θεωρηθεί και απ ότι φαίνεται υπήρχε και στο πρώτο στρώμα ζωγραφικής. Την φύλαξη της εισόδου ολοκληρώνουν οι σημαντικότεροι υπηρέτες του Χριστού, οι άγιοι Στυλίτες, από τους οποίους στην αριστερή γωνία του δυτικού τοίχου διακρίνεται ο άγιος Συμεών. Ο γραφικός χαρακτήρας του καλλιτέχνη, που ολοκλήρωσε τις συγκεκριμένες μορφές και την σκηνή της Βάπτισης, γίνεται αναγνωρίσιμος, γιατί όλες του τις δημιουργίες προσπάθησε να τις καλύψει μ ένα μανδύα ποιητικότητας. Επέλεξε τύπους αγίων με φυσικά χαρακτηριστικά, που είχαν ως κύριο γνώρισμα την ομορφιά (Δημήτριος, Γεώργιος, Στέφανος) και την γλυκύτητα στην έκφραση. Ισορρόπησε στα τριγωνικά κεφάλια μια επιμελημένη κόμμωση και τα αισθητήρια όργανα χαλαρά και προβληματισμένα, με εξπρεσιονιστική διάθεση. Τα πρόσωπα τα δούλεψε με φαρδιές πινελιές με την επιδίωξη να καταπιεί το ένα χρώμα το άλλο, για να οδηγηθεί σε μια ήπια ενσάρκωση. Σε ορισμένες περιπτώσεις τόνισε επιπλέον τα μήλα με βαθύ κόκκινο (Παναγία Βρεφοκρατούσα και Χριστός, άγγελοι Βάπτισης, άγιος Στέφανος) φέρνοντας τα σε αντίθεση με το μαλακό πλάσιμο και τα ήρεμα περάσματα στις σκιές. Αλλού η φωτοσκίαση που ξεκινάει από το βαθύ πράσινο και καταλήγει στην ανοιχτή ώχρα (άγιοι Ανάργυροι, άγ. Συμεών), δημιουργεί μεγαλύτερη ένταση και υστερεί σε τρυφερότητα. Το σχέδιο περιγράφει με τον καλύτερο τρόπο τις μορφές και διατηρεί αρμονία στις αναλογίες. Το τελικό αποτέλεσμα διαπνέεται από μια αίσθηση μνημειακότητας. Αυτής της αναλογίας ζωγραφική συναντούμε μερικά χρόνια αργότερα σε μια εικόνα του αγίου Γεωργίου στη Struga της Αχρίδας 22, χορηγία του ρεφενδάριου Ιωάννη και σε κάποιες αδημοσίευτες εικόνες της Καστοριάς. 19 Ch. Walter, Bulletin on Deesis and Paraclesis, REB 38, 1980, Д. Војводић, Иконографија и култ св. Стефана, 21 Πελεκανίδης-Χατζηδάκης, K. Balabanov, Icons from Macedonia, XLII, 10.

8 280 Ιωάννης Σίσιου Στο υπερώο ως ξεχωριστή εικόνα των μέσων του 13 ου αιώνα, η οποία διαφέρει στο ύφος από τις υπόλοιπες τοιχογραφίες αυτής της εποχής, σώζεται η αγία Άννα η γαλακτοτροφούσα (Σχ.4). Δύο είναι οι ενότητες του εικονογραφικού κύκλου της παιδικής ηλικίας της Παναγίας. Στην πρώτη ενότητα παριστάνονται σκηνές από τον βίο του Ιωακείμ και της Άννας με ιδιαίτερες αναφορές στην απόρριψη των δώρων λόγω ατεκνίας και στην αποδοχή των δώρων μετά τον Ευαγγελισμό. Στην δεύτερη εντάσσονται σκηνές από την Γέννηση της Παναγίας μέχρι τα Εισόδια της. Στο υπερώο του Αγίου Στεφάνου, σ ένα χώρο που είναι αφιερωμένος στην αγία Άννα και στις τοιχογραφίες του πρώτου στρώματος ζωγραφικής έχουμε ορισμένα επεισόδια από την πρώτη ενότητα. Πιθανό τμήμα και της δεύτερης ενότητας να Цр. 4 Св. Ана Млекопитателица παριστάνονταν στον ανατολικό Σχ. 4 Η Αγία Άννα Γαλακτοτροφούσα τοίχο του υπερώου, όπου η ζωγραφική είναι κατεστραμμένη, σκέψη που βοηθά στην εξήγηση της διπλής απεικόνισης της αγίας, τόσο στην κόγχη του παρεκκλησίου, όσο και στο παράθυρο του υπερώου. Εξετάζοντας την διάρθρωση του προγράμματος, μπορούμε να υποθέσουμε την επανάληψη της μορφής της με την Παναγία και στο αρχικό στρώμα στην ίδια θέση, διότι πρόκειται για συμπληρωματικό θέμα αυτού του κύκλου. Στον πεσσίσκο του παραθύρου και στην βόρεια πλευρά του εικονίζεται η αγία Άννα σε όρθια στάση, λίγο πιο κάτω από την μέση να κρατά στην αγκαλιά της την Παναγία και να την θηλάζει. Παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζει η Παναγία το στήθος της αγίας Άννας. Μια τρυφερή στιγμή, η οποία αναπαράγει την αντίστοιχη της Παναγίας με τον Χριστό. Η παράσταση του θηλασμού της Παναγίας, αναφέρεται στο πρωτοευαγγέλιο του Ιακώβου 23 (πληρωθησών δέ τών ημερών απεσμήξατο Άννα, καί έδωκεν μασθόν τη παιδί, καί επωνόμασε τό όνομα αυτής Μαριάμ) και παριστάνεται για πρώτη φορά στο κιβώριο του αγίου Μάρκου της Βενετίας (6 ος αιώνας). Όπως το θέμα της Παναγίας γαλακτοτροφούσας, έτσι και το παρόμοιο της αγίας Άννας, είναι εμπνευσμένα από κείμενα της λει- 23 C. Tischendorf, Evangelia Apokrypha, Lipsiae 1876, 1-49

9 Ni{ i Vizantija VII 281 τουργίας για το Γενέσιο της Θεοτόκου. Αξίζει ν αναφερθούν μερικά απ αυτά, που ξεχώρισε ο Λ. Μίρκοβιτς 24 : Οι μαστοί σου υπέρ οίνον αγαθώτατοι, Άννα θεόκλητε ότι μαστοίς ιεροίς, την τον αγαθώτατον Λόγον θηλάσασαν, σύ εθήλασας τον χορηγόν του γάλακτος και πνοής τροφέα πάσης, Η πρώην άγονος χώρα, γήν καρποφόρον γεννά, και εξ ακάρπου μήτρας καρπόν άγιον δούσα, γάλακτι εκτρεφεί, θαύμα φρικτόν! η τροφός της ζωής ημών, η τον ουράνιον άρτον εν τη γαστρί, δεξαμένη γαλουχείται μαζώ», «Η στείρα, βρέφος θηλάζει την Μαριάμ, καί χαίρει επί τω τόκω Ιωακείμ, Μακάριοι οι μαστοί, οίς εθήλασας τήν γαλακτοτροφήσασαν τόν τρέφοντα πάσαν πνοήν, όν δυσωπείν υμάς παμμακάριστοι αιτούμεθα, ελεηθήναι τάς ψυχάς ημών. Ανατρέχοντας στην αρχαιότητα, εικονογραφική αναλογία μπορούμε να βρούμε στην αντίστοιχη σκηνή της γαλακτοτροφούσας Ίσιδας, που είχε ιδιαίτερη διάδοση στην Αίγυπτο. Όμως η πλησιέστερη από άποψη τυπολογίας, είναι η τοιχογραφία του νοτίου τοίχου του αγίου Γεωργίου στο Kurbinovo 25, όπου η αγία Άννα παριστάνεται ολόσωμη δίπλα στον Ίωακείμ σε προχωρημένη ηλικία. Πολύ κοντά χρονικά στην παράσταση μας, είναι αυτή του ναού των τεσσαράκοντα μαρτύρων στο Tirnovo (1230) 26 καθώς και μια φορητή εικόνα της Βέροιας 27 (14 ος αιώνας). Στην σκηνή της Γέννησης της Παναγίας εντάσσεται ως ξεχωριστό επεισόδιο ο θηλασμός σε δύο μνημεία του Μυστρά, στην Περίβλεπτο (τρίτο τέταρτο 14 ου αι.) και στην Οδηγήτρια (μετά το 1366) 28. Η αφιερωματική επιγραφή της χορηγού Μαρίας, που αναγράφεται στο δεξιό μέρος [Δ]ΕΥΣΙΣ ΤΗΣ ΔΟΥΛΗΣ [ΤΟΥ] [ΘΕΟΥ] ΜΑΡΗΑΣ θυμίζει αντίστοιχη πρακτική καλλιτεχνών της Καστοριάς σε φορητές εικόνες. Σε αντίθεση με τον προηγούμενο ζωγράφο, ο καλλιτέχνης της Γαλακτοτροφούσας, που πρέπει ν ανέλαβε την δημιουργία της παράστασης λίγα μόνο χρόνια αργότερα, χρησιμοποιεί εντονότερα χρώματα και το πλάσιμο των προσώπων τόσο της αγίας Άννας, όσο κι αυτό της Παναγίας τα διανθίζει με λεπτές πινελιές λευκού, ώστε να διοχετεύσει περισσότερο φως. Η παλέτα του εμπλουτίζεται επιπλέον με βυσσινί και γκρί, τα οποία τοποθετεί στις ενδυμασίες και τα αντιπαραθέτει με τα φωτεινά των μορφών, δημιουργώντας την κατάλληλη ατμόσφαιρα για την τελετουργία της σκηνής. Αυτοί οι πειραματισμοί στην μορφοποίηση και η παράλληλη συνύπαρξη τεχνοτροπιών με επιμέρους αποκλίσεις από την γνωστή μνημειακή τέχνη της Καστοριάς, έτσι όπως την γνωρίζουμε μέσω των διακοσμήσεων του αγίου Δημητρίου Ελεούσης και της Παναγίας Μαυριώτισσας 29, λίγο πριν τα μέσα του 13 ου αιώνα, από την μια πλευρά ξαφνιάζουν και από την άλλη επιβεβαιώνουν την ιδιαίτερη αξία αυτού του καλλιτεχνικού κέντρου. 24 Л. Мирковић, Иконографске студије, Нови Сад 1974, Cv. Grozdanov-L. Hadermann Misguich, Kurbinovo, Skopje 1991, 43, A. Grabar, La peinture religieuse en Bulgarie, Paris 1928, Θ. Παπαζώτος, Βυζαντινές εικόνες της Βέροιας, Αθήνα 1997, Μ. Χατζηδάκης, Μυστράς, Αθήνα 1993, 67, Α. Τριβυζαδάκη, Θεομητορική εικονογραφία, η παιδική ηλικία, Θεσσαλονίκη 2005, I. Sisiou, The painting of the 13 th century in the temple of Saint Dimitrios in Kastoria, Niš & Byzantium III, Niš 2005,

10 282 Ιωάννης Σίσιου Цр. 5 Богородица Горгоепикоос Σχ. 5 Η Παναγία Γοργοεπήκοος Цр. 6 Ктитор Георгије и натпис испод Горгоепикоос Σχ. 6 Ο κτήτωρ Γεώργιος και η επιγραφή ISPOD Γοργοεπήκοος

11 Ni{ i Vizantija VII 283 Στο πέρασμα από τον 13 ο στον 14 ο αιώνα προστέθηκαν άλλες τρεις μορφές στους τοίχους του αγίου Στεφάνου. Πρώτα στην κόγχη του υπερώου η ολόσωμη αγία Άννα με την Παναγία στην αγκαλιά της. Μια πολύ ενδιαφέρουσα απεικόνιση, της οποίας τα χαρακτηριστικά μας φέρνουν σ επαφή με τα καλύτερα έργα των πρώτων δεκαετιών του 14 ου αιώνα. Το πρόσωπο της μεταφέρει κλασικά πρότυπα της τέχνης των Παλαιολόγων. Μετά η μορφή του αγίου Στεφάνου στο διαχωριστικό του παρεκκλησίου, η οποία αν και δέχτηκε μεγάλες καταπονήσεις από σύγχρονα χαράγματα, διατήρησε όμως αρκετά στοιχεία των αξιών αυτής της εποχής. Τις αρετές αυτής της ζωγραφικής, τις συναντούμε στην φυσιογνωμία του αρχαγγέλου Γαβριήλ, των εξωτερικών τοιχογραφιών του Ταξιάρχη Μητροπόλεως. 30 Τελευταία η εικόνα του αγίου Νικολάου 31 στον βορειοανατολικό πεσσό του ναού, στην οποία συμπυκνώνονται αρκετοί νεωτερισμοί τόσο στην τυπολογία της, όσο και στην επεξεργασία. Ξεχωρίζει ο τρόπος με τον οποίο σχηματίζεται η κόμμωση και η γενειάδα του αγίου, που τον κάνει νεώτερο, ενώ τα προσωπογραφικά χαρακτηριστικά του απομακρύνονται από τα καθιερωμένα πρότυπα. Στο δεύτερο κατά σειρά τυφλό αψίδωμα του βορείου κλίτους εικονίζεται η Παναγία η Γοργοεπήκοος 32 (Σχ.5) μαζί με τον κτήτορα Γεώργιο και την σχετική επιγραφή στο κάτω μέρος. Η συγκεκριμένη παράσταση επαναφέρει στο προσκήνιο την συζήτηση γύρω από την σύζευξη ποιητικών επιθέτων της Παναγίας με εικονογραφικούς τύπους, που είχαν οριστεί με αυστηρούς κανόνες από πολλούς σύγχρονους ερευνητές 33. Η επιλογή του ποιητικού επιθέτου, στις περισσότερες των περιπτώσεων δεν όριζε και τον εικονογραφικό τύπο της εικόνας 34. Στον βυζαντινό ζωγράφο, όπως και στον πιστό, το ποιητικό επίθετο χρησίμευε ως ευχαριστία για τις ουσιαστικές ιδιότητες της Παναγίας. Στο πρόσωπο της συγκεντρώνονταν όλα τα χαρακτηριστικά του μεσολαβητή για την σωτηρία του ανθρώπινου γένους και οι θρησκευόμενοι από διαφορετικά κοινωνικά στρώματα προτιμούσαν ν απευθύνονται σ αυτήν ως μητέρα και προστάτιδα. Στην αύξηση των επιθέτων σε μεγάλο βαθμό επέδρασε και η υμνογραφία, η οποία προσέφερε άφθονο υλικό σε λέξεις. Οι θαυματουργές εικόνες συνδέθηκαν με συγκεκριμένους τόπους και απέκτησαν αίγλη καθοριζόμενες απ αυτούς, με αποτέλεσμα σε κάποιο ενδεχόμενο απώλειας τους, να κινείται αμέσως η διαδικασία δημιουργίας αντιγράφου. Ο εικονογραφικός τύπος της Παναγίας Γοργοεπηκόου του Αγίου Στεφάνου, έχει όλα τα βασικά χαρακτηριστικά της Οδηγήτριας. Εικονίζεται σε προτομή να βαστάει με το αριστερό της χέρι τον Χριστό, ενώ με το δεξί μεταφέρει και αναπέμπει δεήσεις. Ο Χριστός ψηλόλιγνος, γεροδεμένος και στραμμένος προς τον θεατή μετωπικά, ευλογεί με το δεξί και με το αριστερό κρατά κλειστό ειλητάριο. Αριστερά και δεξιά στο πάνω μέρος παριστάνονται μικρογραφημένοι σεβίζοντες οι αρχάγγελοι Γαβριήλ και 30 Ι. Σίσιου, Οι καστοριανοί ζωγράφοι, που μετακινούνται βόρεια κατά το πρώτο μισό του 14 ου αιώνα, Niš & Byzantium, Niš 2004, Siomkos, Δρακοπούλου, 92-93, 33 Г. Бабић, Епитети Богородице коју дете грли, З.Л.У 21, Нови Сад 1985, Н.П. Кондаков, Иконография Богоматери, С. Петербург , Н.П. Лихачев, Историческое значение италогречески иконописи, С. Петербург 1911

12 284 Ιωάννης Σίσιου Μιχαήλ. Το επίθετο Γοργοεπήκοος προσδίδει στην Θεοτόκο ιδιότητες με τις οποίες μπορεί να εισακούει γρήγορα τις δεήσεις των πιστών. Η γοργώς ήτοι ταχέως επακούουσα. Παρόμοια φράση, η οποία εξηγεί κατά κάποιον τρόπο την αποστολή της Παναγίας υπάρχει στον παρακλητικό κανόνα η μόνη ταχέως προστατεύουσα 35. Το παλαιότερο παράδειγμα με το συγκεκριμένο επίθετο 36, το έχουμε στην Svanetia της Γεωργίας (Adis) 37, ήδη από τον 12 ο αιώνα με την διαφορά ότι στην εικόνα η Παναγία παριστάνεται ως δεξιοκρατούσα. Τον ίδιο τύπο της δεξιοκρατούσας ακολουθεί και η πολιούχος των Αθηνών Παναγία η Αθηναία Γοργοεπήκοος, μια εικόνα, που προέρχεται από το Κάϊρο 38 και έφθασε μέχρι την Κωνσταντινούπολη. Η πρώτη όμως εκδοχή της Αθηνιώτισσας θα πρέπει να ήταν αριστεροκρατούσα, υπόθεση που ενισχύεται από την ύπαρξη σχετικών μολυβδοβούλων των μητροπολιτών Μιχαήλ Ακομινάτου και Νικολάου Αγιοθεοδωρίτου 39. Το ίδιο επίθετο σώζεται και στο επάργυρο περιθώριο μιας εικόνας από την Μεσημβρία 40 των αρχών του 14 ου αιώνα 41, που υπάρχει σήμερα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Σόφιας. Παρόμοια τυπολογία της Παναγίας Οδηγήτριας παρατηρούμε στην εικόνα της πινακοθήκης Tretiakov 42, από τα τέλη του 13 ου αιώνα, μια δωρεά του Κωνσταντίνου Ακροπολίτη και της Μαρίας Κομνηνής Τορνικίνας Ακροπολίτισσας. Ωστόσο μεταφρασμένο επίθετο στην σερβική γλώσσα της Παναγίας Γοργοεπηκόου έχουμε σε τοιχογραφία της Богородица Љевишка 43 καθεδρικού ναού του Призрен. Η Παναγία Скораја услишателница (скоропослушница) προέκυψε από τον ιδιαίτερο σεβασμό προς τις θαυματουργές εικόνες και συνέχισε μια παράδοση στην μεσαιωνική Σερβία, που ξεκίνησε με εικόνες όπως η Студеничка, η Хиландарска 35 Στον παρακλητικό κανόνα και συγκεκριμένα στα τροπάρια εκ του μικρού κανό- Στον παρακλητικό κανόνα και συγκεκριμένα στα τροπάρια εκ του μικρού κανόνος, έχουμε ενδιαφέροντα σχετικά εδάφια όπως: ``πρεσβεία θερμή και τείχος απροσμάχητον, ελέους πηγή, του κόσμου καταφύγιον, εκτενώς βοώμεν. σοι Θεοτόκε Δέσποινα, πρόφθασον και εκ κινδύνων λύτρωσαι ημάς, η μόνη ταχέως προστατεύουσα`` και ``προστασία των χριστιανών ακαταίσχυντε, μεσιτεία προς τον ποιητήν αμετάθετε, μη παρίδης αμαρτωλών δεήσεων φωνάς, αλλά πρόφθασον ως αγαθή εις την βοήθειαν ημών των πιστώς κραυγαζόντων σοι. Τάχυνον εις πρεσβείαν και σπεύσον εις ικεσίαν η προστατεύουσα αεί, θεοτόκε, των τιμώντων σε``. 36 Παρατηρείται η ίδια ανορθογραφία στο επίθετο Γοργοεπήκοως, που γράφεται με ω. Αυτή η ανορθογραφία οδήγησε την М. Татић Ђурић στην σύνδεση της μορφής με την ειδωλολατρική παράδοση της Γοργόνας και συγκεκριμένα την Μέδουσα, η οποία είχε την δύναμη να μαγεύει το φώς. Αυτή η ικανότητα προκάλεσε την ζήλια της Αθηνάς, η οποία για τιμωρία την έκανε θνητή με συνέπεια να σκοτωθεί αργότερα από τον Περσέα. 37 N. Thierry, Notes d un voyage en Haute Svanetie, Bedi Katlisa, Revue de Kartvelogie, vol. XXXVII, Paris 1979, fig Κ. Καλοκύρης, Η Θεοτόκος εις την εικονογραφίαν, Π.Ι.Π.Μ. Θεσσαλονίκη 1972, G. Schlumberger, Sigillographie de l empire byzantin, Paris 1884, Ст. Станчев Ваклинов, История на българското изобразително изкуство, София 1976, A. Grabar, Les revetements en or et en argent des icons Byzantines du moyen age, Venise 1975, A. Grabar, 45, Д. Панић - Г. Бабић, Богородица Љевишка, Београд 1975, 57, XXV

13 Ni{ i Vizantija VII 285 και η Црногорска. Για την προέλευση αυτού του εικονογραφικού τύπου της Παναγίας, έγραψαν στο παρελθόν αρκετοί μελετητές 44, οι περισσότεροι εκ των οποίων συνέκλιναν στο συμπέρασμα, ότι πρόκειται για την Γοργοεπήκοο. Λίγο αργότερα διόλου τυχαία τοιχογραφείται άλλη μια παράσταση της Παναγίας με το ίδιο επίθετο Скоропослушителница (Γοργοεπήκοος) στην Доња Каменица 45 κατά την διάρκεια της τρίτης δεκαετίας του 14 ου αιώνα. Η ζωγραφική του συγκεκριμένου ναού αγγίζει με ξεχωριστό τρόπο το καλλιτεχνικό περιβάλλον της Καστοριάς 46, αφου μέσω των δημιουργών της μεταφέρθηκαν στην περιοχή εικονογραφικές λύσεις με ιδιαιτερότητες, όπως αυτές των αγίων Στυλιτών 47 και του αγίου Γεωργίου του Διασορίτη, ενώ και η Γοργοεπήκοος φαίνεται να έχει την ίδια κοινή καταγωγή. Αξίζει επίσης ν αναφέρουμε και την ύπαρξη ναού αφιερωμένου στην Παναγία Γοργοεπήκοο, στην Βέροια με ζωγραφική του 15 ου αιώνα 48. Η αφαίρεση της επιζωγράφισης του 1906 επανέφερε τα αυθεντικά στοιχεία της παράστασης, τα οποία συγχρόνως δίνουν πολύτιμες πληροφορίες για τα χαρακτηριστικά της τέχνης στην Καστοριά κατά τη διάρκεια του πρώτου μισού του 14 ου αιώνα. Κάτω από την εικόνα της Παναγίας σώζεται η επιγραφή, που αναφέρει το όνομα του δωρητή Γεωργίου γιού του Βαριβίλυ και το όνομα του ζωγράφου ιερέα Αθανασίου κατά το έτος 1337/38. Η μεγάλων διαστάσεων ολόσωμη μορφή του Χριστού Παντοκράτορα κυριαρχεί στο νότιο τοίχο του κυρίως ναού ακριβώς δίπλα στο κτιστό τέμπλο. Ο Χριστός Ελεήμων και Εύσπλαχνος (Σχ.6) ευλογεί με το δεξί του χέρι και στο αριστερό κρατάει ανοιχτό ευαγγέλιο με κείμενο (Ιωάν. η, 12) που προτρέπει τους πιστούς να τον ακολουθήσουν στην εύρεση του φωτός 49. Το θέμα της μεσιτείας των αγίων μπροστά στον Χριστό για την σωτηρία των ανθρώπων, το οποίο εκφράστηκε περισσότερο μέσα από την σύνθεση της Δέησης 50, φαίνεται ότι υπήρχε στην ίδια θέση από τον 9 ο αιώνα, αποτελώντας μέρος της αρχικής 44 М. Ћоровић - Љубинковић, Две Дечанске иконе Умиљенија, Старинар III-IV, , 89-90, 12, Ј. Радовановић, Прикази Богородице у цркви Богородице Љевишке у Призрену, Старине Косова и Метохије II-III, Приштина 1963, 127, 3, М. Татић -Ђурић, Икона Богородице Прекрасне, њено порекло и распрострањеност, Зборник Св. Радојчића, Београд 1969, Р. Љубинковић, Црква у Доњој Каменици, Старинар I, 1950, 56, 3 και D. Panayotova, Les portraits des donateurs de Dolna Kamenica, ЗРВИ 12, Београд 1970, , και Т. Бърнанд, За функциата на црквата св. Богородица, с. Долна Каменица, Проблеми на изкуствотор 4, София 2005, Г. Суботић, Костурска сликарска школа, САНУ, Оделење историјских наука 10 (1998) Ι. Σίσιου, Οι καστοριανοί ζωγράφοι που μετακινούνται βόρεια κατά το πρώτο μισό του 14 ου αιώνα, Niš & Byzantium II, Niš 2004, Θ. Παπαζώτος, Η Βέροια και οι ναοί της, Αθήνα 1994, 189, και του ιδίου Βυζαντινές εικόνες της Βέροιας, Ακρίτας, Αθήνα 1995, σελ. 25, όπου οι εικόνες 13, 18 και 45 που δημοσιεύονται ανήκουν στο συγκεκριμένο ναό με την πρώτη να χρονολογείται στα Siomkos, , Δρακοπούλου, T. Velmans, L image de la Deisis dans l eglises de Georgie et dans celles d autres regions du monde byzantin, CA 29 ( ), 51.

14 286 Ιωάννης Σίσιου Цр. 7 Христос Елеимон и Евсплахнос Σχ. 7 Ο Χριστός Ελεήμων και Εύσπλαχνος διάρθρωσης του προγράμματος. Την εκτίμηση αυτή πιστοποιεί η αρχαιότερη ολόσωμη μορφή της Παναγίας Βρεφοκρατούσας, που εικονίζεται στον βόρειο τοίχο, απέναντι από τον Χριστό με τον άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο σε προτομή αριστερά της κι έναν άγγελο δεξιά της. Αυτήν την διάρθρωση ακολουθούν οι επόμενες δύο προσπάθειες απόδοσης της μορφής του Χριστού, ανανεώνοντας τις παλαιότερες εκδοχές πάνω στην ίδια σύνθεση. Ο Χριστός Εύσπλαχνος και Ελεήμων είναι αφιέρωση του δούλου του Θεού Κωνσταντίνου και της συμβίου αυτού Άννας (ΔΕΙΣΙΣ ΤΟΥ ΔΟΥΛΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΗΝΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΣΙΜΒΗΟΥ [ΑΥ]ΤΟΥ ΑΝΗΣ). Τα τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά του Χριστού, παραπέμπουν στα μέσα του 14 ου αιώνα. Είναι το τρίτο στρώμα ζωγραφικής στο συγκεκριμένο σημείο. Σε προηγούμενη φάση προστέθηκαν τμήματα στην τοιχοποιία του πεσσού, που κατήργησαν την εσοχή του τοξωτού ανοίγματος ένθεν και ένθεν της μορφής του αγίου Στεφάνου. Η αλλαγή αυτή δημιούργησε μεγαλύτερη επιφάνεια στον χώρο όπου εικονίζονταν ο άγιος Στέφανος. Τότε έγινε επέμβαση στο δεξί χέρι του αγίου, στο θυμιατό, καθώς και στις επιγραφές αριστερά και δεξιά της κεφαλής του. Σύγχρονος με την πρώτη φάση του αγίου Στεφάνου θα πρέπει να ήταν ένας άλλος ολόσωμος Χριστός, του οποίου η ενδυμασία διακρίνεται σε ορισμένες τομές. Πάνω στο τρίτο στρώμα φιλοτεχνήθηκε ο ολόσωμος Χριστός, ο οποίος επαναλαμβάνει την ίδια παλαιότερη μορφή. Ο ίδιος ζωγράφος του Χριστού Ελεήμονα, ασχολήθηκε και με το σώμα της Παναγίας Βρεφοκρατούσας του νάρθηκα. Μόνο τα κεφάλια της Παναγίας και του Χριστού δεν πείραξε, κρατώντας μια οριζόντια τεθλασμένη γραμμή στις επεμβάσεις του, την οποία δεν ξεπέρασε. Η απρόσεκτη και κακότεχνη επι-

15 Ni{ i Vizantija VII 287 ζωγράφιση εν μέρει αλλοίωσε την κτητορική επιγραφή της μοναχής Μαρίνας, ενώ το αριστερό πόδι της Παναγίας, ίσα που άγγιξε το κάλυμμα της κεφαλής. Ο συγκεκριμένος ζωγράφος έχει αίσθηση απόδοσης του όγκου και της μνημειακότητας, όμως υστερεί στην σχεδιαστική λεπτομέρεια και την πλαστικότητα. Η μελέτη των μεμονωμένων παραστάσεων έγινε κατά τη διάρκεια της συντήρησης των τοιχογραφιών από το 2005 έως το Κατά τη διάρκεια αυτών των εργασιών είχα την δυνατότητα να διαπιστώσω από κοντά και για μακρύ χρονικό διάστημα τι ακριβώς συνέβη στην διακόσμηση αυτής της εκκλησίας. Αυτές είναι οι πρώτες διαπιστώσεις για την κατάθεση ψυχής τεσσάρων αιώνων, που αποτυπώθηκαν με την μορφή εικόνων. Από τεχνοτροπική άποψη τα κοινά χαρακτηριστικά των περισσοτέρων παραστάσεων αναδεικνύουν τις δυνατότητες πολλαπλής καλλιτεχνικής έκφρασης, που υπάρχει στην Καστοριά κατά τη διάρκεια του πρώτου μισού του 13 ου αιώνα, καθώς και των πρώτων δεκαετιών του 14 ου αιώνα. Τα προσωπογραφικά χαρακτηριστικά ιδίως των αγίων Δημητρίου, Γεωργίου και Στεφάνου, αναδεικνύουν το υψηλό ποιοτικό επίπεδο των καλλιτεχνών της πόλης. Παράλληλα επιβεβαιώνουν ότι ο άγιος Στέφανος ήταν σημαντικός ναός κατά την υστεροβυζαντινή περίοδο, για να προσελκύει το ενδιαφέρον τόσων χορηγών. Иоанис Сисиу ДЕЛИМИЧНА ДЕКОРАЦИЈА ИЗ XIII И XIV ВЕКАУ ЦРКВИ СВ. СТЕФАНА У КАСТОРИЈИ Ове представе нису настале у исто време. Ктитор из друге деценије XIII века Теодор Лимнјотис није стигао да заврши циклус великих празника какву је имао намеру. Уз представе постоје и портрети дародаваца и натписи који откривају њихову припадност монашким круговима. Иконографска анализа одговара на питање да ли је црква била католикон манастира. Декорација обухвата доње зоне наоса и нартекса. Св. Константин и Св. Јелена су насликани на северну страну централног отвора између наоса и нартекса. Ктитори према натпису су Димитрије и његова супруга Кали. Стилска анализа показује да је представа настала око средине XI века. Богородица на престолу са Христом, најчешће се слика у апсиди наоса. Монахиња Марина као ктитор је преместила представу на источни зид северне стране нартекса, испод велике сцене Страшног суда из IX века. Само горњи део представе, глава Богородице и Христа, као и лик монахиње Марине, је рад сликара из треће деценије XIII века. Све остало је пресликано касније од неког другог мајстора који је сликао Христа Елеимона у наосу. Крштење је смештено на јужну страну источног зида нартекса. Ова представа је рад уметника који је сликао Богородицу и дар је исте ктиторке монахиње Марине. Он се верно држи старих узора. Сцена је обогаћена мотивима који су инспирисани поетским текстовима читаним током службе. То су фигуре два анђела, који прекривених руку прате догађај са обале.

16 288 Ιωάννης Σίσιου Истом стилу припадају ликови у наосу св. Козме и Дамјана, св. Симеона Столпника, св. Димитрија, Св. Георгија и св. Стефана. Једина фигура која је насликана касније почетком XIV века је Св. Никола. Сви ликови имају карактеристике фреско иконе и дарови су различитих ктитора. У пареклису Св. Ане изнад припрате као посебна фреско икона из средине XIII века је насликана Св. Ана млекопитателница, која се стилски разликује од предходних фигура. Касније су сликане две представе (почетак XIV века) стојећа фигура Св. Ане са Богородицом и Св. Стефан. Богородица Горгоепикоос (Скоропослушница) је представљена на северном зиду наоса. Конзервација и скидање пресликавања из године вратили су аутентичне боје и квалитет сликарству из године. Натпис и портрет дародаваца Георгија као и име сликара Атанасија пружају драгоцене податке за уметнички центар Касторије. Христ Елеимон и Евсплахнос је смештен поред иконостаса на јужну страну наоса и дар је Константина и његове жене Ане. Изгледа да је сликар Христа из средине XIV века пресликао и тело Богородице у припрати. Стилска анализа ових прадстава показује врлине касторијских сликара у размаку преко сто године, од треће деценије XIII до средине XIV века.

17 Ni{ i Vizantija VII 289 Сл. 1 Св. Ђорђе Сл. 2 Кршрење Христово Сл. 3 Св. Богородица Горгепикос Сл. 4 Ктитор Георгие испод представе Богородице Сл. 5 Христ Елеимон и Евсплахос Сл. 6 Св. Константин и Јелена

18 290 Ιωάννης Σίσιου Сл. 7 Анђео из Крштења Сл. 8 Христ из Крштења Сл. 9 Св. Ана млекопитателица Сл. 10 Богородица са Христом

19 Ni{ i Vizantija VII 291 Сл. 11 Св. Димитрије Сл. 12 Св. Стефан Сл. 13 Св. Козма Сл. 14 Св. Дамјан

20

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά 1 Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης Ελληνικά 2 Ο Άγιος Νικόλαος της Στέγης Πήρε το όνομα του μετά την προσθήκη της δεύτερης Στέγης του ναού τον 13ον αιώνα, για την προστασία του από τα χιόνα και τη βροχή.

Διαβάστε περισσότερα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα Η εκκλησία της Παναγίας της Φορβιώτισσας, περισσότερο γνωστή ως η Παναγία της Ασίνου, βρίσκεται στις βόρειες υπώρειες της οροσειράς ο του Τροόδους. Είναι κτισμένη στην ανατολική όχθη ενός μικρού χείμαρρου,

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά Παναγία της Ασίνου Ελληνικά 1 ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΑΣΙΝΟΥ Ή ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΦΟΡΒΙΩΤΙΣΣΑΣ Η καμαροσκέπαστη, με δεύτερη ξύλινη στέγη εκκλησία της Παναγίας της Ασίνου, που βρίσκεται κοντά στο χωριό Νικητάρι,

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΟΝ ΠΕΔΟΥΛΑ Η εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ που χτίστηκε πριν το 1474 είναι μονόκλιτη, ξυλόστεγη με νάρθηκα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ E. N. Τσιγαρίδας, 'Ερευνες στους ναούς της Καστοριάς 379 ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Στη διάρκεια των υπηρεσιακών μεταβάσεών μου στην Καστοριά, την περίοδο κυρίως 1970-1975 και συμπληρωματικά την

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ο Ναός της Παναγίας Ελεούσας Ποδύθου, ανήκει στη μεταβυζαντινή περίοδο και κτίστηκε στις αρχές του 16 ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Σύμφωνα με επιγραφή του βόρειου τοίχου του ναού, ο ναός κτίστηκε το 1280 από τον Ιωάννη Μουτουλλά και τη σύζυγο του Ειρήνη.

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ- ΠΑΛΑΙΧΩΡΙ Η εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος είναι ένα μικρό παρεκκλήσι που χτίστηκε στις αρχές

Διαβάστε περισσότερα

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 2 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ο ναός κάποτε ήταν μέρος του μοναστηριού, αφιερωμένος στον Τίμιο Σταυρό,

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία του Άρακα Ελληνικά

Παναγία του Άρακα Ελληνικά 1 Παναγία του Άρακα Ελληνικά 2 ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΑΡΑΚΑ Ο ναός της Παναγίας του Άρακα που φαίνεται να κτίστηκε γύρω στο 1191, πιθανότατα πήρε το όνομά του από το «αρακάς», όπως και πολλά άλλα φυτονυμικά επώνυμα

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης

Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης Στρατηγικής σημασίας η θέση της Μάκρης / Κατοικήθηκε από την αρχαιότητα Οικισμός με διαρκή ανθρώπινη παρουσία από τα νεολιθικά χρόνια Ορατά στο κέντρο της σημερινής

Διαβάστε περισσότερα

Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή. Ελληνικά

Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή. Ελληνικά Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή Ελληνικά 1 Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή Δεν έχουμε πληροφορίες για το πότε κτίστηκε η Μονή, πιθανότατα όμως να τοποθετείται στα μέσα του 16 ου αιώνα. Η εκκλησία είναι το παλαιότερο

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ Από την εποχή του εσποτάτου της Ηπείρου στα Βυζαντινά χρόνια στο νησί των Ιωαννίνων δημιουργήθηκαν Μονές και Ησυχαστήρια, που με την πάροδο του χρόνου η φήμη, αλλά

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ»

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΑΘΗΝΑ 2012 ΕΡΓΟ: ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΕΚΠΟΝΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων από την H ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΣΙΝΑ «Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΣΙΝΑ είναι ένα Ελληνορθόδοξον Χριστιανικόν μοναστικόν κέντρον με αδιάκοπον πνευματική ζωήν δεκαεπτά αιώνων. Η ασκητική

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η σημερινή βασιλική «Αγ. Σοφία» βρίσκεται στο κέντρο της κύριας νεκρόπολης της αρχαίας πόλης Σέρντικα. Σ αυτή την περιοχή έχουν ανακαλυφθεί

Διαβάστε περισσότερα

Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014

Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014 Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014 Επιμέλεια έκθεσης Αγαθονίκη Τσιλιπάκου, Νίκος Μπονόβας Mε την περιοδική έκθεση «Η τιμή του αγίου Μάμαντος στη Μεσόγειο: Ένας ακρίτας

Διαβάστε περισσότερα

Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), τ. 1, Αθήνα 1987.

Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), τ. 1, Αθήνα 1987. Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (14501830), τ. 1, Αθήνα 1987. Παναγιώτης Λ. Βοκοτόπουλος, Εικόνες της Κέρκυρας, Αθήνα 1990. Κερκυραίοι ζωγράφοι: 19ος20ος αι., επιμ. Αθ. Χρήστου, Κέρκυρα

Διαβάστε περισσότερα

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης BYZANTINH TEXNH:AΡXITEKTONIKH kαι ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ H Βυζαντινή αρχιτεκτονική και ως αναπόσπαστο τμήμα της η ζωγραφική: - Ψηφιδωτή και νωπογραφία- νοείται η τέχνη που γεννήθηκε και ήκμασε μεταξύ 4ου και 15ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ

ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ Ναυσικά Πανσελήνου Ομότ. Καθηγήτρια της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ Η κατά κόσμον Ρεγούλα Μπενιζέλου, αφού περιβλήθηκε το μοναχικό σχήμα με το όνομα Φιλοθέη γύρω

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΧΝΗΣ Β και Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Ηρεμία, στατικότατα, σταθερότητα

ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΧΝΗΣ Β και Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Ηρεμία, στατικότατα, σταθερότητα ΘΕΜΑΤΑ ΤΕΧΝΗΣ Β και Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (μάθημα κατεύθυνσης) Τι είναι η δομή και η σύνθεση ενός εικαστικού έργου. Είναι η οργάνωση όλων των στοιχείων ενός έργου σε ένα ενιαίο σύνολο με στόχο να εκφράσουν κάποια

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά B Δημοτικού (Μέρος Α ) Ομορφος κόσμος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Β Δημοτικού Ομορφος κόσμος (Μέρος A ) Συγγραφική ομάδα:

Διαβάστε περισσότερα

«Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015. Έλληνες ζωγράφοι. Της Μπιλιούρη Αργυρής. (19 ου -20 ου αιώνα)

«Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015. Έλληνες ζωγράφοι. Της Μπιλιούρη Αργυρής. (19 ου -20 ου αιώνα) «Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015 Έλληνες ζωγράφοι (19 ου -20 ου αιώνα) Της Μπιλιούρη Αργυρής Η ιστορία της ζωγραφικής στην νεοελληνική ζωγραφική Η Ελληνική ζωγραφική

Διαβάστε περισσότερα

Οι νηστείες και οι καταλύσεις της Εκκλησίας μας

Οι νηστείες και οι καταλύσεις της Εκκλησίας μας Οι νηστείες και οι καταλύσεις της Εκκλησίας μας Νηστεία είναι η λήψη «ξηράς τροφής» (ξηροφαγία), χωρίς λάδι ή κρασί, μια φορά την ημέρα, και μάλιστα την ενάτη ώρα (γύρω στις 3 μ. μ.). Λήψη τροφής, έστω

Διαβάστε περισσότερα

Ορόλος του φυσικού φωτός στη βυζαντινή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική

Ορόλος του φυσικού φωτός στη βυζαντινή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική Ιωάννης Ηλιάδης ΕΙΚΟΝΕΣ ΦΩΤΟΣ ΣΤΟ ΝΑΟ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ ΧΡΙΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ* Ορόλος του φυσικού φωτός στη βυζαντινή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική είναι ιδιαίτερα εμφανής στο καθολικό της Μονής Παναγίας Κοσμοσώτειρας

Διαβάστε περισσότερα

Α/Α ΔΩΡΗΤΗΣ ΕΡΓΟ ΠΟΥ ΠΡΟΣΕΦΕΡΕ

Α/Α ΔΩΡΗΤΗΣ ΕΡΓΟ ΠΟΥ ΠΡΟΣΕΦΕΡΕ Α/Α ΔΩΡΗΤΗΣ ΕΡΓΟ ΠΟΥ ΠΡΟΣΕΦΕΡΕ 1. ΚΩΝ/ΝΟΣ Μ. ΛΕΓΓΑΣ Η ΓΕΝΝΗΣΙΣ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ 2. (ΔΗΜΑΡΧΟΣ ΣΤΥΜΦΑΛΙΑΣ) Η ΒΑΠΤΙΣΙΣ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ 3. ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗΣ ΜΑΡΚΟΣ 4. ΟΙΚ.ΑΘΑΝ. & ΜΑΡΙΑΣ ΓΑΤΣΙΟΠΟΥΛΟΥ Η ΕΠΙΣΚΕΨΙΣ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ ΣΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΦΩΤΗΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Η ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ Είναι η τέχνη της απεικόνισης ιερών προσώπων ή θρησκευτικών σκηνών Είναι η ζωγραφική παράσταση θρησκευτικών

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου

ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου 2 Πανοραμική άποψη, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ,

Διαβάστε περισσότερα

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια Ηγούμενος Χρυσορρογατίσσης Διονύσιος Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΗΜΑΤΟΥ Διόρθωση ανακρίβειας που προήλθε από παρεξήγηση Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια που αναφέρεται στο βιβλίο της Μαρίνας

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος: Διδακτική αξιοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων

Τίτλος: Διδακτική αξιοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων Τίτλος: Διδακτική αξιοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων Βαθμίδα: Δευτεροβάθμια Θεματική περιοχή δραστηριότητας: Θεολογία Δημιουργός παρουσίασης: Ξανθή Αλμπανάκη Επικοινωνία: xalbanaki@gmail.com Εκπαιδευτικός

Διαβάστε περισσότερα

Ευγενία Δρακοπούλου. Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών

Ευγενία Δρακοπούλου. Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών Ευγενία Δρακοπούλου Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών Τηλ. +302107273570 Fax: +302107246212 E-mail: egidrak@eie.gr Website: http://eie.academia.edu/eugeniadrakopoulou http://www.eie.gr/nhrf/institutes/inr/cvs/cv-drakopoulou-gr.html

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ. Γιώργος Ε 1

Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ. Γιώργος Ε 1 Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ Γιώργος Ε 1 ΣΩΤΗΡΑ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Η Σωτήρα έχει Αγιολογική ονομασία: φέρει το όνομα του Σωτήρος Χριστού. Εξάλλου στις 6 Αυγούστου τελείται μεγάλο πανηγύρι κατά τη γιορτή της Μεταμορφώσεως

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ Η ετυµολογία της λέξης µας µεταφέρει στην αρχαιότητα όπου άγγελοι ονοµάζονταν οι αγγελιαφόροι, οι µεταφορείς µηνυµάτων. Τέτοιους αγγέλους έχει κι ο θεός για να κάνει γνωστό το θέληµά

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ Σύντομο ιστορικό Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου Παραλιμνίου Ο Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου διαδέχθηκε το 19 ο αιώνα ένα παλαιότερο βυζαντινό ναό. Βρίσκεται στο κέντρο του

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri Μιχάλης Μακρή EFIAP Copyright: 2013 Michalis Makri Copyright: 2013 Michalis Makri Less is more Less but better Copyright: 2013 Michalis Makri Ο μινιμαλισμός ορίζεται ως η εξάλειψη όλων των στοιχείων που

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου Τμήμα: Β 2 Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: Γιάννης Περιβολάρης Χριστίνα Μπενάκη Γιώργος Ρέτσας Στέλλα Φάσο Μαρία Τάλο Παναγιώτης Παναγιώτου Μαρία Σταμέλου

Διαβάστε περισσότερα

7 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

7 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 7 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Παναγία, η μητέρα του Θεού Σχολείο: Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα (κεφ.16) Τάξη: Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάς Ζωγράφου Πύργος Χελανδαρίου Πύργος Καρακάλλου Πύργος Σταυρονικήτα Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, Κιόσκι Κιόσκι Αγίου Παύλου Ι.Μ. Διονυσίου,

Διαβάστε περισσότερα

Ιερα Μητρόπολις Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως Ευλογηµένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Κοριτσιών ηµοτικού

Ιερα Μητρόπολις Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως Ευλογηµένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Κοριτσιών ηµοτικού Ιερα Μητρόπολις Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως Ευλογηµένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Κοριτσιών ηµοτικού Μακρυνίτσα 2011 Ύμνος της ομάδας «Υπακοή» Σιγανά βαδίζεις πάντα σιωπηλή άγρυπνη ν ακούσεις των

Διαβάστε περισσότερα

Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254)

Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Νικηφόρου Βρεττάκου: «ύο µητέρες νοµίζουν πως είναι µόνες στον κόσµο» (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σ. 253-254) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. Τι εκφράζει

Διαβάστε περισσότερα

Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό μνημείο της Αθήνας

Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό μνημείο της Αθήνας ΥΠΟΥΡΓΕΊΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΎ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΎ ΓΕΝΙΚΉ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΉΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΉΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΆΣ ΔΙΕΎΘΥΝΣΗ ΜΟΥΣΕΊΩΝ/ΤΜΉΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΏΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΆΤΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΊΑΣ Αναζητώντας το Δέντρο της Ζωής σ ένα βυζαντινό

Διαβάστε περισσότερα

Η ύδρευση της Θεσσαλονίκης σε ταχυδρομικά δελτάρια του 20 ου αι.

Η ύδρευση της Θεσσαλονίκης σε ταχυδρομικά δελτάρια του 20 ου αι. Η ύδρευση της Θεσσαλονίκης σε ταχυδρομικά δελτάρια του 20 ου αι. Η Θεσσαλονίκη υδρευόταν κυρίως από τις πηγές στο Χορτιάτη, το Ρετζίκι και τη Σταυρούπολη. Μέσα στην πόλη υπήρχαν επίσης πηγάδια, δεξαμενές

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στο Χρώμα. Εισαγωγή στο χρώμα και την ανάπτυξη της συνθετικής λειτουργίας των

Εισαγωγή στο Χρώμα. Εισαγωγή στο χρώμα και την ανάπτυξη της συνθετικής λειτουργίας των Στέλιος Μιχαήλ Ε.Ε.Κ.Κ. 8 Δεκεμβρίου 2010 Εισαγωγή στο Χρώμα Εισαγωγή στο χρώμα και την ανάπτυξη της συνθετικής λειτουργίας των χρωμάτων. Το φως ως στοιχείο που ειδικεύει και τροποποιεί το χρώμα. Θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ. Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα στη Λευκωσία

ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ. Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα στη Λευκωσία ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα στη Λευκωσία ΕKΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΤΡΑΔΙΟ Η Κυρά της Λευκωσίας Η Φανερωμένη και τα κειμήλιά της Εικόνες και θαύματα

Διαβάστε περισσότερα

Αγία Αναστασία η Μεγαλομάρτυς η Φαρμακολύτρια 22 Δεκεμβρίου

Αγία Αναστασία η Μεγαλομάρτυς η Φαρμακολύτρια 22 Δεκεμβρίου Αγία Αναστασία η Μεγαλομάρτυς η Φαρμακολύτρια 22 Δεκεμβρίου http://www.google.com.cy/imgres?imgurl=http://www.pigizois.net/sinaxaristis/12/22.jpg&imgrefurl=http://www.saint.gr/3239/saint.aspx&usg= 3Fna2LMd87t9UxeDDztnUV4LuDo=&h=835&w=586&sz=63&hl=en&start=1&zoom=1&tbnid=bpzYaMtyqRnVnM:&t

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ Το Δ ευαγγέλιο και η σχέση του με τα Συνοπτικά «Πνευματικό» ευαγγέλιο- «σωματικά» ευαγγέλια Ομοιότητες-διαφορές Δε διασώζει καμία από τις 50 και πλέον παραβολές

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. Το έργο και η εποχή του Θεοφάνη

ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. Το έργο και η εποχή του Θεοφάνη ΓΕΛ ΜΟΙΡΩΝ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Το έργο και η εποχή του Θεοφάνη ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Γενικά για την Κρητική σχολή 3 Τεχνοτροπία 5 Εικόνες.9 Πηγές, συνεργασία, επικοινωνία 13 2 Γενικά για την Κρητική Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΛΙΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΤΗΣ ΕΔΕΣΣΑΣ

ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΛΙΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΤΗΣ ΕΔΕΣΣΑΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΛΙΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΤΗΣ ΕΔΕΣΣΑΣ Στην πόλη της Έδεσσας, δίπλα στο μητροπολιτικό μέγαρο, σώζεται, με πολλές μεταγενέστερες επεμβάσεις, που αλλοίωσαν την αρχική του μορφή, ο παλιός

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΙΛΙΟΥ, ΑΧΑΡΝΩΝ ΚΑΙ ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΕΩΣ

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΙΛΙΟΥ, ΑΧΑΡΝΩΝ ΚΑΙ ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΕΩΣ ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΙΛΙΟΥ, ΑΧΑΡΝΩΝ ΚΑΙ ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΕΩΣ Η αλήθεια για τους Μάρτυρες του Ιεχωβά Ιστορία της Εταιρείας Η οργάνωση των «Μαρτύρων του Ιεχωβά», των γνωστών χιλιαστών, είναι μια πολυεθνική εταιρεία.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ»

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ,,^ -^,;-,..:..,, : χ λ κ«:! «e.«?s"'h. ΗΗΗΜΗΗΒ ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΙΜΑΡΑ Τα καινούρια προγράμματα του Τμήματος Εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον

Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον Καλοπαναγιώτη [Οδηγοί Βυζαντινών Μνημείων της Κύπρου], Πολιτιστικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύπρου Ιερά Μητρόπολις Μόρφου, Λευ κωσία 2007,

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ.

ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ. Η εκκλησιαστική παράδοση αναφέρει ότι η πρώτη εικόνα, με την έννοια της αναπαραστάσεως, έγινε από τον ίδιο τον Κύριο και μάλιστα αχειροποίητη. Η ιστορία

Διαβάστε περισσότερα

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας 1. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή: Αρχίζει την Καθαρά Δευτέρα και τελειώνει την Κυριακή της Αναστάσεως. Είναι η πιο αυστηρή νηστεία όλου του χρόνου (λάδι καταλύουμε

Διαβάστε περισσότερα

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει.

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει. Η μετάφραση των κειμένων στα ελληνικά, που παρατίθεται εδώ, είναι βασισμένη στις μεταφράσεις από τα κοπτικά και ελληνικά στα αγγλικά των: Wesley W. Isenberg, Stephen Patterson, Marvin Meyer, Thomas O.

Διαβάστε περισσότερα

Προσκυνηματική Εκδρομή

Προσκυνηματική Εκδρομή Προσκυνηματική Εκδρομή στους Αγίους Τόπους ραγματοποιήθηκε από τις 23 μέχρι και τις 27 Αυγούστου πενθήμερη προσκυνηματική εκδρομή στους Αγίους Τόπους των μελών και των φίλων των Χριστιανικών Συνδέσμων

Διαβάστε περισσότερα

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Θεατρικές Παραστάσεις στα νησιά του Βορείου Αιγαίου Λήμνος, Λέσβος, Χίος Καλοκαίρι 2014 «Ένα τραγούδι γυρεύουμε. Το τραγούδι των τραγουδιών καρτερούμε. Το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου

Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου Τάσος ΜΑΡΓΑΡΙΤΩΦ Δελτίον XAE 1 (1959), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Νίκου Βέη (1883-1958) Σελ. 144-148 ΑΘΗΝΑ 1960 ΕΚΘΕΣΗ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1 το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 2 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 3 ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΠΥΡΡΟΣ αντίγραφο από πρωτότυπο του 3ου π.χ. αι. της

Διαβάστε περισσότερα

Ulrich Rückriem. Σκιές της πέτρας ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΗΜΟΤΙΚΟΥ

Ulrich Rückriem. Σκιές της πέτρας ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΗΜΟΤΙΚΟΥ Ulrich Rückriem Σκιές της πέτρας ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΗΜΟΤΙΚΟΥ Το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης επιχορηγείται από το Υπουργείο Πολιτισµού Eκπαιδευτικό Πρόγραµµα για Μαθητές ηµοτικού Οργάνωση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού Υπεύθυνη Εκπαιδευτικός: Χρύσα Κουράκη, Δασκάλα, Δρ. Παιδικής Λογοτεχνίας Παν/μίου Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία

Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Ενότητα Ε: Μεταβυζαντινή Τέχνη (1453 αρχές 19ου αι.) Αρχιτεκτονική - Ζωγραφική. Στουφή - Πουλημένου Ιωάννα Ἐθνικὸ καὶ Καποδιστριακὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν Τμῆμα Θεολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Μ Α Ρ Ι Ζ Α Ν Τ Ε Κ Α Τ Ρ Ο Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Bυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο Αθηνών εκπαιδευτικό υλικό Διάβασες το βιβλίο Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου; Πήγες στο Βυζαντινό

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΜΕΜΟΝΩΜΕΝΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΓΙΩΝ ΣΤΟ ΝΑΟ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΖΕΥΓΟΣΤΑΣΙΟΥ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ

ΟΙ ΜΕΜΟΝΩΜΕΝΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΓΙΩΝ ΣΤΟ ΝΑΟ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΖΕΥΓΟΣΤΑΣΙΟΥ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Ni{ i Vizantija XIII 341 Ιωάννης Σίσιου ΟΙ ΜΕΜΟΝΩΜΕΝΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΓΙΩΝ ΣΤΟ ΝΑΟ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΖΕΥΓΟΣΤΑΣΙΟΥ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Το περιεχόμενο και η έκταση του εικονογραφικού προγράμματος ενός ναού εξαρτάται πάντα από

Διαβάστε περισσότερα

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 1. Τι ήταν και γιατί γράφτηκαν οι επιστολές του αποστόλου Παύλου; Ήταν γράμματα που έστελνε ο απόστολος στις χριστιανικές κοινότητες που είχε ιδρύσει.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΙ ΡΩΤΑΜΕ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΤΙ ΜΑΣ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΠΩΣ ΜΑΣ ΤΟ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΣΥΝΘΕΣΗ: Οργάνωση ενός συνόλου από επιμέρους στοιχεία σε μια ενιαία διάταξη Αρχική ιδέα σύνθεσης

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7. Kλασική Εποχή. Οι Τέχνες και τα Γράμματα

Κεφάλαιο 7. Kλασική Εποχή. Οι Τέχνες και τα Γράμματα Κεφάλαιο 7 Kλασική Εποχή Οι Τέχνες και τα Γράμματα Στόχοι: Mε το τέλος της ενότητας οι μαθητές να είναι σε θέση να διαπιστώσουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της ελληνικής τέχνης σε συνδυασμό με τις πολιτικές

Διαβάστε περισσότερα

Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr

Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr Στα βαμβακοχώραφα της Κωπαΐδας (12 χλμ ΒΑ της Λιβαδειάς), υπάρχει ένας τόπος κατοικημένος από τα προϊστορικά χρόνια.

Διαβάστε περισσότερα

Γενικά χαρακτηριστικά

Γενικά χαρακτηριστικά ΙΜΠΡΕΣΙΟΝΙΣΜΟΣ Γενικά χαρακτηριστικά Μικρές πινελιές που δημιουργούν παχύ στρώμα μπογιάς αποτυπώνοντας λεπτομερές. Χρήση των βασικών χρωμάτων, σπάνια χρήση του μαύρου χρώματος. Απουσία διαδοχικών επιστρώσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 26η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΜΕΣΣΗΝΙΑ Χριστιανούπολη, Ι.Ν. Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Σημαντικό οικοδομικό συγκρότημα του 11ου- 12ου αιώνα, που αποτελείται από τον οκταγωνικού τύπου ναό και το επισκοπικό

Διαβάστε περισσότερα

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ.

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Διαπιστώσεις Α. Δεν εντοπίζονται άμεσοι φιλολογικοί δεσμοί με τους

Διαβάστε περισσότερα

Η Νίκη ήταν κόρη της Στύγας και του Πάλλαντα. Είχε αδέρφια της το Κράτος, το Ζήλο και τη Βία.

Η Νίκη ήταν κόρη της Στύγας και του Πάλλαντα. Είχε αδέρφια της το Κράτος, το Ζήλο και τη Βία. Η Νίκη σε νομίσματα Νίκη: θεά της ελληνικής μυθολογίας προσωποποιούσε τη δόξα του ελληνικού πολιτισμού. Η Νίκη στέλνονταν από το Δία για να εξυμνήσει μία νίκη, να προσφέρει σπονδές ή να στεφανώσει ένα

Διαβάστε περισσότερα

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Οι άγιες εικόνες, έκφραση της πίστης Σχολείο: Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα (κεφ.18) Τάξη: Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ

ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ Μια πολύπαθη Ιστορία κουβαλάει στους πέτρινους τοίχους του το κατ εξοχήν σύμβολο της Θεσσαλονίκης. Ο Λευκός Πύργος της Θεσσαλονίκης είναι ένας Πύργος

Διαβάστε περισσότερα

Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας. «Ζώα στη ζωγραφική»

Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας. «Ζώα στη ζωγραφική» Π.3.1.4 Ολοκληρωμένα παραδείγματα εκπαιδευτικών σεναρίων ανά γνωστικό αντικείμενο με εφαρμογή των αρχών σχεδίασης Παραδειγματικό σενάριο στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας «Ζώα στη ζωγραφική» ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ!

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! (There is only one God) Πού μπορείς να πάς ώστε να απομακρυνθείς από το Θεό; Ο Θεός γεμίζει κάθετόπο και χρόνο. Δεν υπάρχει τόπος χωρίς να είναι εκεί ο Θεός. Ο Θεός μίλησε μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Με αγιορειτική λαμπρότητα και μεγαλοπρέπεια εορτάστηκε στην Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Ελαιοβρύτισσας.

Με αγιορειτική λαμπρότητα και μεγαλοπρέπεια εορτάστηκε στην Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Ελαιοβρύτισσας. Με αγιορειτική λαμπρότητα και μεγαλοπρέπεια εορτάστηκε στην Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Ελαιοβρύτισσας. Της πανηγυρικής Θείας Λειτουργίας προεξήρχε ο Ηγούμενος της νόμιμης

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ.

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. Ένα μοναδικό ταξίδι, οδοιπορικό στην ιστορία του πολιτισμού και της εκπαίδευσης των Ελλήνων, σχεδίασε

Διαβάστε περισσότερα

Βυζαντινό Μουσείο Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ

Βυζαντινό Μουσείο Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ Βυζαντινό Μουσείο Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ Το Βυζαντινό Μουσείο βρίσκεται στην καρδιά της παλιάς Λευκωσίας, στο προαύλιο του καθεδρικού ναού του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, δίπλα στην Ιερά Αρχιεπισκοπή

Διαβάστε περισσότερα

Η απεικόνιση της Γέννησης του Χριστού στη Βυζαντινή Αγιογραφία

Η απεικόνιση της Γέννησης του Χριστού στη Βυζαντινή Αγιογραφία Η απεικόνιση της Γέννησης του Χριστού στη Βυζαντινή Αγιογραφία Η γιορτή της Γέννησης του Θεανθρώπου, γιορτάζεται κάθε χρόνο όχι μόνο για να τη θυμηθούμε και να δοξολογήσουμε το Θεό, αλλά και για να μπορέσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ. Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογοςιστορικός

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ. Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογοςιστορικός ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ 1 ΒΥΖΑΝΤΙΟ Η ΜΑΚΡΟΒΙΟΤΕΡΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ 2 ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΠΛΕΥΡΑ Συνομωσίες, ίντριγκες και μηχανορραφίες. Θρησκευτικός φανατισμός Δεισιδαιμονία.

Διαβάστε περισσότερα

5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός. 7 Τετάρτη Θεία Λειτουργία «Σύναξις Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου»

5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός. 7 Τετάρτη Θεία Λειτουργία «Σύναξις Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου» Ιανουάριος 1 Πέμπτη Θεία Λειτουργία «Περιτομή Του Κυρίου» 4 Κυριακή Θεία Λειτουργία 5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός 6 Τρίτη Θεία Λειτουργία & Αγιασμός «Άγια Θεοφάνεια» 7 Τετάρτη

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Αδέλφια στο σχολείο Οι συμμαθητές και οι συμμαθήτριές μου Οι μαθήτριες του Χριστού Κάποτε, μια γυναίκα, που ονομαζόταν Μάρθα, υποδέχτηκε στο σπίτι της τον Ιησού. Η Μάρθα, ήταν αδελφή του

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι.

Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι. Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι. Το κομποσχοίνι είναι φτιαγμένο για να κάνουμε προσευχή. Δεν είναι διακοσμητικό, ούτε κάτι μαγικό. Είναι όπλο ιερό, μας υπενθυμίζει την προσευχή την οποία

Διαβάστε περισσότερα

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ ψ Ρ ' '.'."» *?' Ρ -N^ ->5^ ι"*** **' "HSf % ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ Το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΑΣΗ. Έχοντας υπόψη:

ΑΠΟΦΑΣΗ. Έχοντας υπόψη: ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ EΞ. ΕΠΕΙΓΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Αθήνα, 5. 11. 2010 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ Δ/ΝΣΗ ΜΟΥΣΕΙΩΝ, ΕΚΘΕΣΕΩΝ & ΕΚΠ/ΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ο εκχριστιανισμός ισμ τ ν ω σ αβικ αβικ ν λ ώ α ν ώ ινδοευρωπαϊκής καταγωγής

Ο εκχριστιανισμός ισμ τ ν ω σ αβικ αβικ ν λ ώ α ν ώ ινδοευρωπαϊκής καταγωγής Ο εκχριστιανισμός των σλαβικών λαών Σύνολο διαφορετικών λαών ινδοευρωπαϊκής καταγωγής, στους οποίους ανήκουν οι Ρώσοι, οι Πολωνοί, οι Πομεριανοί, οι Σέρβοι, οι Κροάτες, οι Σλοβάκοι, οι Τσέχοι και οι Βούλγαροι.

Διαβάστε περισσότερα

Ανεμόσπηλια Αρχανών : τα ευρήματα και η ερμηνεία τους

Ανεμόσπηλια Αρχανών : τα ευρήματα και η ερμηνεία τους Ανεμόσπηλια Αρχανών : τα ευρήματα και η ερμηνεία τους Βογιατζόπουλος Σταμάτης Ιστορικό - Αρχαιολογικό Ιωαννίνων Ζ' Εξάμηνο Υπ.Καθ : Αν. Βλαχόπουλος, Μάθημα: Κρητομυκηναϊκή Θρησκεία Δεκέμβριος 2013 Εικόνα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΤΟΝ ΤΡΟΥΛΟ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΚΟΥΜΠΕΛΙΔΙΚΗΣ ΚΑΙ Ο ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΑΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΟΥ ΝΑΟΥ

ΤΟ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΤΟΝ ΤΡΟΥΛΟ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΚΟΥΜΠΕΛΙΔΙΚΗΣ ΚΑΙ Ο ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΑΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΟΥ ΝΑΟΥ Ni{ i Vizantija VI 245 Ιωάννης Σίσιου ΤΟ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΤΟΝ ΤΡΟΥΛΟ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΚΟΥΜΠΕΛΙΔΙΚΗΣ ΚΑΙ Ο ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΑΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΟΥ ΝΑΟΥ Όταν στις 15 Αυγούστου του 1261, στην εορτή της Κοιμήσεως

Διαβάστε περισσότερα

Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις

Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις ΜΑΘΗΜΑ 10 Ο ΠΡΟΣΚΥΝΟΥΜΕΝ ΣΟΥ ΤΑ ΠΑΘΗ,ΧΡΙΣΤΕ Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις κατάλληλες λέξεις που δίνονται στην παρένθεση. Σε κάθε κενό αντιστοιχεί μια λέξη. «Η Μεγάλη

Διαβάστε περισσότερα