Ν. Καστάνης: Τμήμα Μαθηματικών, Σχολή Θετικών Επιστημών, Α.Π.Θ , Θεσσαλονίκη,

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ν. Καστάνης: Τμήμα Μαθηματικών, Σχολή Θετικών Επιστημών, Α.Π.Θ. 541 24, Θεσσαλονίκη, nioka@math.auth.gr"

Transcript

1

2 2 Γ. Θωμαΐδης: T.Θ , , Θεσσαλονίκη, Ν. Καστάνης: Τμήμα Μαθηματικών, Σχολή Θετικών Επιστημών, Α.Π.Θ , Θεσσαλονίκη, Κ. Τζανάκης: Παιδαγωγικό Τμήμα Δ.Ε., Πανεπιστήμιο Κρήτης , Ρέθυμνο, Στο εξώφυλλο εικονίζεται ο μαθηματικός - παιδαγωγός Νικόλαος Σωτηράκης ( ) ISBN Copyright: Μάρτιος 2006, Θεσσαλονίκη Eκτύπωση Bιβλιοπωλείο Π. ZHTH & Σια OE 18ο χλμ Θεσ/νίκης-Περαίας T.Θ Περαία Θεσσαλονίκης T.K Tηλ.: (10 γραμ.) - Fax: Aρμενοπούλου Θεσσαλονίκη Tηλ , Fax

3 3 ΕΝΑΡΚΤΗΡΙΑ ΟΜΙΛΙΑ Τ ο Τμήμα μας έχει μια ιδιαίτερη ευαισθησία στην Ιστορία των Μαθηματικών. Αυτό φαίνεται με τα τρία σχετικά μαθήματα που περιλαμβάνονται στα προγράμματα σπουδών του, τα τελευταία 15 χρόνια. Επιβεβαιώνεται επίσης και από το γεγονός ότι είναι το μόνο Τμήμα Μαθηματικών στην Ελλάδα που ενδιαφέρθηκε και εξέδωσε την Ιστορία του. Όσον αφορά τη Διημερίδα αυτή, που έχει να κάνει με τη σχέση της Ιστορίας των Μαθηματικών με την Μαθηματική Παιδεία, αξίζει να σημειωθεί ότι το Τμήμα μας έχει κάποιο προηγούμενο ιστορικό: το 1991 πραγματοποιήθηκε εδώ ένα συμπόσιο για τη Διδακτική Αξιοποίηση της Ιστορίας των Επιστημών και το 1997 μια συνάντηση εργασίας για τη Συνύφανση της Ιστορίας των Μαθηματικών με τη Διδακτική τους, που οργανώθηκαν και οι δύο συναντήσεις από την Ελληνική Εταιρεία Ιστορίας Επιστημών και Τεχνολογίας. Μέσα στο ίδιο πλαίσιο προσήνειας και ενδιαφέροντος φιλοξενείται και η σημερινή συνάντηση, η οποία, όπως φαίνεται, εκτός από τον ευνοϊκό περιβάλλοντα χώρο έχει αξιοσημείωτες προδιαγραφές, όπως: Τη συνύπαρξη εισηγητών από το χώρο της Φιλοσοφίας, της Κλασικής Φιλολογίας, της Ιστορίας και της Διδακτικής των Μαθηματικών, Την πολύπλευρη προσέγγιση στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία των Μαθηματικών και στην Ιστορία της Ελληνικής Μαθηματικής Εκπαίδευσης του 19 ου αιώνα, και Την ανάδειξη νέων διδακτικών διαστάσεων της Ιστορίας των Μαθηματικών. Στις καινοτομίες του Διημέρου αυτού δεν πρέπει να παραβλεφθεί η ηλεκτρονική διάθεση, από ιστοσελίδα του Τμήματός μας, όλων (ή σχεδόν όλων) των εισηγήσεων, δύο μήνες πριν την εκδήλωση. Το γεγονός αυτό βοηθάει, χωρίς αμφιβολία, την ουσιαστική συμμετοχή και τη δυνατότητα κριτικής στάσης. Εύχομαι όλα αυτά τα στοιχεία να συνδυαστούν δημιουργικά με τις προφορικές παρουσιάσεις και με τη ζωντανή συζήτηση στις συνεδριάσεις της εν λόγω συνάντησης. Καλή επιτυχία. Π. Μωυσιάδης Πρόεδρος του Τμήματος Μαθηματικών Α.Π.Θ.

4 5 ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ Ε ίναι ιδιαίτερη χαρά και τιμή για την Περιφερειακή Διεύθυνση Εκπαίδευσης να συνδιοργανώνει με το Τμήμα Μαθηματικών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης τη διημερίδα με θέμα: «Η Ιστορία των μαθηματικών, της μαθηματικής εκπαίδευσης και οι διδακτικές τους προεκτάσεις», ένα τμήμα με μεγάλη παράδοση κι εμπειρία στη διοργάνωση επιστημονικών συναντήσεων και παράλληλα πλούσιο ερευνητικό και συγγραφικό έργο στην ιστορία των μαθηματικών. Η συνεργασία όλων των φορέων της εκπαίδευσης και του ανθρώπινου δυναμικού, που με συνέπεια, σοβαρότητα και αφοσίωση υπηρετούν την έρευνα ενός α- παιτητικού αλλά άκρως ενδιαφέροντος γνωστικού και επιστημονικού πεδίου, όπως τα μαθηματικά, μόνο θετικά αποτελέσματα μπορεί να επιφέρει για την επιστήμη και την πρόοδο. Είναι καθήκον όλων να βρούμε τις κατάλληλες μεθόδους και τα νέα μέσα, ώστε να βοηθήσουμε μαθητές και νέους ανθρώπους κάθε εκπαιδευτικής βαθμίδας να κατανοήσουν και να εντρυφήσουν στο γοητευτικό κόσμο των μαθηματικών, ο οποίος δεν περιορίζεται στα πλαίσια ενός μαθήματος αλλά με το πνεύμα, την ουσία και τη φιλοσοφία του διαπερνά όλες τις εκφάνσεις της ανθρώπινης φύσης και δραστηριότητας. Το μάθημα της Ιστορίας των μαθηματικών μπορεί να συμβάλει προς την κατεύθυνση αυτή, διότι αποδεικνύει τη στενή σχέση που τα μαθηματικά είχαν κι έχουν με όλους τους τομείς του επιστητού. Εξάλλου, οι κυριότεροι κλάδοι των μαθηματικών προέκυψαν από τις ανάγκες της ιστορικής πραγματικότητας και τη ζωής, όπως των εμπορικών υπολογισμών, της μέτρησης του εδάφους και της πρόβλεψης αστρονομικών γεγονότων. Αυτές οι τρεις ανάγκες σχετίζονται με την υπό την ευρεία έννοια υποδιαίρεση των μαθηματικών στη μελέτη της δομής, του χώρου και της μεταβολής. Θα ήθελα να συγχαρώ όλους όσοι συνέβαλαν στο σχεδιασμό και την υλοποίηση της διημερίδας. Εύχομαι καλή επιτυχία στις εργασίες της και περιμένω, όπως και η υπόλοιπη εκπαιδευτική και επιστημονική κοινότητα, την ανακοίνωση των αποτελεσμάτων και συμπερασμάτων της. Δρ. Γ. Καρατάσιος Περιφερειακός Διευθυντής Εκπαίδευσης Κεντρικής Μακεδονίας

5 7 ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ Π ριν από αρκετά χρόνια, τον Αύγουστο του 1991, ξανά σε αυτόν εδώ τον χώρο, είχε διοργανωθεί μια αντίστοιχη συνάντηση με θέμα την «Διδακτική αξιοποίηση της Ιστορίας των Επιστημών», στα πλαίσια της Ελληνικής Εταιρείας Ιστορίας των Επιστημών και της Τεχνολογίας, με βασικό διοργανωτή και πάλι τον Ν. Καστάνη. Αν και το ενδιαφέρον μου για το θέμα ανάγεται σε ακόμα παλιότερη εποχή, ήταν η πρώτη φορά που συμμετείχα τουλάχιστον στην Ελλάδα σε επιστημονική συνάντηση με αυτή την θεματολογία. Τότε ακόμα, η διεθνής ομάδα International Study Group on the Relations between History and Pedagogy of Mathematics (HPM Group), που τελεί υπό την αιγίδα της International Commission on Mathematical Instruction (ICMI), αν και αριθμούσε αρκετά χρόνια ζωής, δεν είχε επεκταθεί τόσο όσο σήμερα, ούτε οι δραστηριότητες που γίνονται στα πλαίσια της ήταν ακόμα τόσο συστηματικά οργανωμένες. Στην Ελλάδα, πολύ λίγοι ήταν αυτοί που ήδη δραστηριοποιούνταν στον χώρο αυτό, μεταξύ αυτών και οι σημερινοί βασικοί διοργανωτές, ο Ν. Καστάνης κι ο Γ. Θωμαϊδης. Έκτοτε πέρασαν 15 χρόνια σχεδόν, η ομάδα HPM επεκτάθηκε, διάφορες δραστηριότητες άρχισαν να παίρνουν συστηματικότερο χαρακτήρα και να βελτιώνονται (όπως το ανά τετραετία Satellite Meeting της ομάδας του αντιστοίχου συνεδρίου της ICMI (ICME), και το HPM Newsletter που έχει βελτιωθεί σημαντικά τα τελευταία 5 χρόνια και διακινείται πια και μέσω του διαδικτύου), νέες δραστηριότητες εμφανίστηκαν (όπως το θερινό Ευρωπαϊκό πανεπιστήμιο European Summer University on the History and Epistemology in Mathematics Education, ο συλλογικός τόμος History in Mathematics Education: The ICMI Study που εκδόθηκε το 2000 ως μια ICMI Study με επιμελητές τον αείμνηστο J. Fauvel και τον J. van Maanen καταγράφοντας την διεθνή εμπειρία στον χώρο και ανοίγοντας νέες κατευθύνσεις για περαιτέρω έρευνα, καθώς επίσης και η δημιουργία διαδικτυακού τόπου της ομάδας). Γενικότερα, η ομάδα διευρύνθηκε γεωγραφικά, οι δραστηριότητές της απέκτησαν μεγαλύτερο βάθος και συστηματικότητα, έτσι ώστε, να αποτελεί πια μαζί με την ομάδα PME (Psychology in Mathematics Education) τις δύο βασικότερες διεθνείς ομάδες μελέτης που τελούν υπό την αιγίδα της ICMI. Η τωρινή μας συνάντηση είναι η τρίτη κατά σειρά στον ελληνικό χώρο με παρόμοια θεματολογία, μαζί με την προαναφερθείσα το 1991 και την συνάντηση το 1997 εδώ πάλι, που κατέγραψε την ελληνική εμπειρία κατά την προετοιμασία της ICMI Study που εκδόθηκε τρία χρόνια αργότερα.

6 8 Ιστορία και Μαθιηματική Εκπαίδευση Ελπίζω ότι και η τωρινή μας συνάντηση θα είναι εξ ίσου γόνιμη με τις προηγούμενες, θέτοντας τα θεμέλια για μια συστηματικότερη συνεργασία των ενδιαφερομένων πάνω στις διδακτικά αξιοποιήσιμες όψεις της ιστορίας των μαθηματικών και της μαθηματικής εκπαίδευσης και τους τρόπους με τους οποίους μπορεί τούτο να γίνει στην καθημερινή πράξη σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες. Ευχαριστώ ιδιαίτερα τον Ν. Καστάνη και τον Γ. Θωμαϊδη που είχαν την ιδέα να γίνει η συνάντηση αυτή και ανέλαβαν όλο το βάρος της διοργάνωσης, την Επιστημονική Επιτροπή που έκρινε και συνέβαλε στην βελτίωση των εργασιών που θα παρουσιαστούν, το Τμήμα Μαθηματικών του ΑΠΘ και την Περιφερειακή Διεύθυνση Α βάθμιας & Β βάθμιας Εκπαίδευσης Κ. Μακεδονίας για την υλική και ηθική στήριξη της προσπάθειας και τις Εκδόσεις Ζήτη για την έκδοση των πρακτικών και την αμέριστη συμπαράσταση σε πολλά άλλα επί μέρους ζητήματα που απαιτούσαν οικονομική και υλική υποστήριξη. Τέλος, ευχαριστώ όλους εσάς για την συμμετοχή σας και ελπίζω ότι τούτη η συνάντηση, μέσω των ομιλιών και συζητήσεων που θα γίνουν, θα είναι χρήσιμη και εποικοδομητική για όλους μας. Κώστας Τζανάκης Πρόεδρος της International Study Group on the Relations between History and Pedagogy of Mathematics

7 9 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Σ τον παρόντα τόμο περιέχονται τα κείμενα των εισηγήσεων που παρουσιάστηκαν στη διήμερη συνάντηση με θέμα Ιστορία των Μαθηματικών, της μαθηματικής εκπαίδευσης και οι διδακτικές τους προεκτάσεις. Η συνάντηση πραγματοποιήθηκε στις 14 & 15 Απριλίου 2006 στη Θεσσαλονίκη, υπό την αιγίδα του Τμήματος Μαθηματικών του Α.Π.Θ. και της Περιφερειακής Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας & Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Κ. Μακεδονίας. Σκοπός της συνάντησης ήταν να φέρει σε επαφή τους Έλληνες ερευνητές που ασχολούνται με την Ιστορία των Μαθηματικών και ιδιαίτερα με τους τομείς εκείνους όπου η τελευταία συναντά και επηρεάζει το χώρο της μαθηματικής εκπαίδευσης. Το ζήτημα αυτό έχει προσελκύσει τις τελευταίες δεκαετίες το ενδιαφέρον ερευνητών από όλο τον κόσμο και έχει γίνει αντικείμενο πολλών δραστηριοτήτων, κυρίως μέσα στο πλαίσιο της International Study Group on the Relations Between the History and Pedagogy of Mathematics (HPM Group). Μια τέτοια, ιδιαίτερα σημαντική δραστηριότητα υπήρξε η συγγραφή και δημοσίευση του συλλογικού τόμου History in Mathematics Education: The ICMI Study (με επιμέλεια των J. Fauvel και J. van Maanen), στη σειρά των εκδόσεων της Διεθνούς Επιτροπής για τη Μαθηματική Εκπαίδευση (ICMI Study Series, Kluwer Academic Publishers, 2000). Σε όλες αυτές τις δραστηριότητες υπάρχει τα τελευταία χρόνια σημαντική Ελληνική συμμετοχή, έτσι ώστε, το καλοκαίρι του 2004, στο (ανά τετραετία) συνέδριο της HPΜ που έλαβε χώρα στην Ουψάλα της Σουηδίας, να ανατεθεί στους Κώστα Τζανάκη και Νίκο Καστάνη η προεδρία της HPM Group και η επιμέλεια έκδοσης του Ενημερωτικού της Δελτίου (Newsletter) αντίστοιχα για την περίοδο Η θεματολογία της συνάντησης αυτής οργανώθηκε σε τρεις ενότητες. Η πρώτη επικεντρώνεται στα Αρχαία Ελληνικά Μαθηματικά και αποβλέπει στην ανάδειξη ορισμένων χαρακτηριστικών της μαθηματικής σκέψης στον Αρχαίο Ελληνικό Πολιτισμό. Στη δεύτερη ενότητα προσεγγίζονται πλευρές της Ελληνικής μαθηματικής παιδείας του 19 ου αιώνα, και στην τρίτη επισημαίνονται μερικές διδακτικές όψεις της Ιστορίας των Μαθηματικών. Όλες οι εισηγήσεις κρίθηκαν από την ακόλουθη

8 10 Ιστορία και Μαθιηματική Εκπαίδευση επιστημονική επιτροπή: Κ. Ζορμπαλά, Γ. Θωμαΐδης, Ν. Καστάνης, Μ. Λάμπρου, Μ. Παντέκη, Κ. Τζανάκης και Χ. Φίλη. Οι συζητήσεις που έγιναν κατά τη διάρκεια της διήμερης συνάντησης στη Θεσσαλονίκη και ο ανά χείρας τόμος των εισηγήσεων, πιστεύουμε ότι θα συμβάλλουν αποφασιστικά στη συσπείρωση και οργάνωση ενός ελληνικού τμήματος της HPM, στην ανάπτυξη ερευνητικών συνεργασιών και στην πραγματοποίηση παρόμοιων εκδηλώσεων σε άλλες πόλεις. Οι επιμελητές της έκδοσης

9 11 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Προσεγγίσεις στην Ιστορία των Αρχαίων Ελληνικών Μαθηματικών Γιάννης Θωμαΐδης Διδακτικές όψεις της γενίκευσης στα Αριθμητικά του Διόφαντου...15 Γιάννης Πετράκης H γλώσσα των μαθηματικών κειμένων του Ευκλείδη και του Πρόκλου...29 Βαγγέλης Σπανδάγος Οι εκδόσεις των έργων των Αρχαίων Ελλήνων Μαθηματικών και Αστρονόμων στη νεότερη Ελλάδα...47 Προσεγγίσεις στην Ιστορία της Μαθηματικής Παιδείας Ανδρέας Πούλος (Εισαγωγή) Οι πολλαπλές διαστάσεις του παιδαγωγικού και μαθηματικού έργου του Νικολάου Σωτηράκη...71 Κωνσταντίνα Ζορμπαλά Κυρίαρχες απόψεις στην Ελληνική Σχολική Γεωμετρία τον 19 ον αιώνα...95 Γιώργος Ζούμπος Ο Ιταλός μαθηματικός Ottavio F. Mossotti και η περίοδος της καθηγεσίας του στην Ιόνιο Ακαδημία ( ) Ανδρέας Καστάνης Η Διδασκαλία των Μαθηματικών στην Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων κατά την πρώτη Οθωνική περίοδο ( ) Νίκος Καστάνης O Αμερικανικός Πεσταλοτσισμός στην Ελληνική Μαθηματική Παιδεία ( ) Χριστίνα Φίλη Η επιστημονική δραστηριότητα του Νικολάου Νικολαΐδη στο Παρίσι ( )...171

10 12 Ιστορία και Μαθιηματική Εκπαίδευση Διδακτικές Προσεγγίσεις στην Ιστορία των Μαθηματικών Κώστας Τζανάκης (Εισαγωγή) Η Διεθνής Ομάδα Μελέτης των Σχέσεων μεταξύ Ιστορίας των Μαθηματικών και Μαθηματικής Εκπαίδευσης Κατερίνα Βερυκάκη & Νίκος Καστάνης Εννοιολογικές αλλαγές: Μια αναβάθμιση του διδακτικού ρόλου της Ιστορίας των Μαθηματικών Ελένη Δημητριάδου Φανερώνω ή πείθω: Επιστημολογικά και διδακτικά ζητήματα που συνδέονται με την έννοια της απόδειξης Γιάννης Θωμαΐδης & Κώστας Τζανάκης Ανάγνωση ιστορικών κειμένων και συζητήσεις για την έννοια της απόδειξης σε μια διαθεματική προσέγγιση της Ευκλείδειας Γεωμετρίας Δημήτρης Πατσόπουλος Ευκλείδης ή Ήρων; Μετρήσεις απόστασης απρόσιτων σημείων στα βυζαντινά εγχειρίδια Γεωμετρίας Ευρετήριο συγγραφέων...287

11 15 Διδακτικές όψεις της γενίκευσης στα Αριθμητικά του Διόφαντου Γιάννης Θωμαΐδης Πειραματικό Σχολείο Πανεπιστημίου Μακεδονίας ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην εργασία αυτή εξετάζουμε το ζήτημα της γενικότητας των μεθόδων αλγεβρικής ε- πίλυσης αριθμητικών προβλημάτων που χρησιμοποιεί ο Διόφαντος στο έργο του Αριθμητικά. Συνδυάζοντας τις υποδείξεις διδακτικού χαρακτήρα που περιέχονται στην εισαγωγή του έργου, με στοιχεία που προκύπτουν από τη μελέτη των διαδικασιών επίλυσης, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι ορισμένες ιδιότυπες πρακτικές του Διόφαντου, με εμφανείς διδακτικές όψεις, αποτελούν δομικά στοιχεία της γενικότητας των μεθόδων του. Εισαγωγή Tο περιεχόμενο των Αριθμητικών του Διόφαντου, έργο που σύμφωνα με την επικρατέστερη εκδοχή γράφτηκε γύρω στο 250 μ.χ. στην Αλεξάνδρεια, θα μπορούσε σήμερα να χαρακτηριστεί επιγραμματικά ως αλγεβρική επίλυση αριθμητικών προβλημάτων κατά την προ-συμβολική περίοδο της Άλγεβρας. 1 Ένα πολύ χαρακτηριστικό στοιχείο αυτού του έργου είναι ότι τα αριθμητικά προβλήματα που περιέχει διατυπώνονται με τελείως γενικό τρόπο, αλλά αμέσως μετά επιλέγονται συγκεκριμένα αριθμητικά δεδομένα πάνω στα οποία διεξάγεται η διαδικασία επίλυσης. Έτσι τα τελικά αποτελέσματα που προκύπτουν αποτελούν μια 1 Ο συγκεκριμένος χαρακτηρισμός θέτει ήδη ένα ιστοριογραφικό ζήτημα, με το οποίο όμως δεν πρόκειται να ασχοληθούμε εδώ. Είναι γνωστό ότι ο Αραβικής προέλευσης όρος άλγεβρα προέρχεται από τον τίτλο ενός βιβλίου που έγραψε ο al-khwārizmī στις αρχές του 9 ου αιώνα, με αντικείμενο επίσης την επίλυση αριθμητικών προβλημάτων, αλλά περιεχόμενο που διαφέρει ουσιωδώς από εκείνο των Αριθμητικών (χωρίς να υπάρχουν ενδείξεις ότι ο al- Khwārizmī γνώριζε το έργο του Διόφαντου). Είναι επίσης γνωστό ότι η άλγεβρα έγινε γνωστή στη Δυτική Ευρώπη κατά το 12 ο αιώνα μέσα από Λατινικές μεταφράσεις του εν λόγω Αραβικού βιβλίου, ενώ η μετάφραση και αξιοποίηση των Αριθμητικών ακολούθησε ύ- στερα από τρεις περίπου αιώνες.

12 16 Γιάννης Θωμαΐδης ειδική λύση του προβλήματος. Σε γενικές γραμμές, η επίλυση αρχίζει με την εισαγωγή ενός αγνώστου ο οποίος δηλώνεται με το ς, τελικό γράμμα της λέξης αριθμός, στη συνέχεια δημιουργούνται συντομογραφικές εκφράσεις ( υποστάσεις ) για τους υπόλοιπους αγνώστους, εκφράζονται συντομογραφικά οι διάφορες σχέσεις ( επιτάγματα ) του προβλήματος και κατασκευάζεται μια εξίσωση. Η τελευταία μετασχηματίζεται με τους κανόνες της μεταφοράς όρων και της αναγωγής ομοίων όρων σε μια απλοποιημένη μορφή, από την οποία προσδιορίζεται η τιμή του αρχικού αγνώστου (που είναι πάντοτε ένας θετικός ρητός αριθμός). Ας δούμε ως παράδειγμα το πρώτο πρόβλημα του 1 ου Βιβλίου των Αριθμητικών. 2 Στο πρόβλημα αυτό, όπως και στα επόμενα, έχουμε χωρίσει την παρουσίαση σε μικρές ενότητες ώστε να γίνονται φανερά τα επιμέρους δομικά στοιχεία της μεθοδολογίας του Διόφαντου. Διατύπωση του προβλήματος Επιλογή δεδομένων Εισαγωγή του αγνώστου, επιλογή υποστάσεων, δημιουργία και επίλυση μιας εξίσωσης Η λύση του προβλήματος Να διασπαστεί ένας αριθμός σε δύο αριθμούς που έχουν δοθείσα διαφορά. Έστω ότι ο δοθείς αριθμός είναι το 100, η δε διαφορά το 40. Να βρεθούν οι αριθμοί. Ας τεθεί x ο μικρότερος. 3 Τότε ο μεγαλύτερος είναι x Άρα οι δύο μαζί γίνονται 2x Δόθηκε όμως ότι είναι 100. Άρα το 100 είναι ίσο με 2x Από ομοίων όμοια. Αφαιρώ από το 100, το 40 και από το 2x+ 40 ομοίως το 40. Μένουν οι 2x ίσοι με 60. Άρα ο καθένας γίνεται 30. Έρχομαι στις υποστάσεις. Ο μικρότερος είναι το 30, ο μεγαλύτερος το 70 και η απόδειξη φανερή. Για να αξιολογήσουμε την προηγούμενη διατύπωση και λύση του Διόφαντου από τη σκοπιά της νεώτερης συμβολικής Άλγεβρας, ας δούμε πώς διατυπώνει και λύνει 2 Σύμφωνα με τα αναφερόμενα από τον Διόφαντο στην εισαγωγή των Αριθμητικών, το έργο αυτό αποτελούνταν από 13 βιβλία (δηλαδή κεφάλαια). Από αυτά έχουν διασωθεί 10 βιβλία, 6 στο ελληνικό πρωτότυπο και 4 σε μια αραβική μετάφραση του 9 ου αιώνα. 3 Ο Διόφαντος χρησιμοποιεί ως σύμβολο του αγνώστου το τελικό γράμμα της λέξης αριθμός. Επίσης δεν χρησιμοποιεί το σημερινό σύμβολο της πρόσθεσης, αλλά παραθέτει τους προσθετέους τον ένα μετά τον άλλο, και φυσικά γράφει τους αριθμούς σύμφωνα με το αρχαιοελληνικό σύστημα αρίθμησης.

13 Διδακτικές όψεις της γενίκευσης στα Αριθμητικά του Διόφαντου 17 το ίδιο πρόβλημα ο Leonhard Euler στην περίφημη Άλγεβρά του (1770): 4 Ζητείται να διασπαστεί ο α σε δύο μέρη, ώστε το μεγαλύτερο να υπερβαίνει το μικρότερο κατά b. 1 η μέθοδος. Έστω x το μεγαλύτερο μέρος. Τότε το άλλο θα είναι α x. Άρα x = α x + b. Προσθέτοντας x, έχουμε 2x = α + b και διαιρώντας με το 2, x = α + b. 2 2 η μέθοδος. Έστω το μεγαλύτερο μέρος = x. Επειδή αυτό υπερβαίνει το μικρότερο κατά b, είναι φανερό ότι το τελευταίο θα είναι μικρότερο κατά b, και επομένως πρέπει να είναι = x b. Αυτά τα δύο μέρη μαζί, οφείλουν να κάνουν α. Έτσι λοιπόν 2x b = α. Προσθέτοντας το b, έχουμε 2x = α + b, από το οποίο x = α + b, 2 που είναι η τιμή του μεγαλύτερου μέρους. Και αυτή του μικρότερου θα είναι α+ b α+ b 2b b, ή 2 2 2, ή α- b. 2 3 η μέθοδος. Έστω ότι ο μεγαλύτερος από τους δύο αριθμούς εκφράζεται με το x, και ο μικρότερος με το y. Θα έχουμε τότε x + y = α και x y = b. Εδώ η πρώτη εξίσωση δίνει x = α y, και η δεύτερη x = b + y. Επομένως, α y = b + y, α = b + 2y, 2y = α b, τελικά y = α - b και επομένως x = α y = α α - b 2 = α + b. 2 Έχουμε λοιπόν το επόμενο θεώρημα: Όταν το άθροισμα δύο οποιωνδήποτε αριθμών είναι α, και η διαφορά τους είναι b, τότε ο μεγαλύτερος των δύο αριθμών θα είναι το ημιάθροισμα συν η ημιδιαφορά, ενώ ο μικρότερος των δύο αριθμών θα είναι το ημιάθροισμα μείον η ημιδιαφορά. 4 η μέθοδος. Επειδή οι δύο εξισώσεις είναι, x + y = α και x y = b, αν προσθέσουμε τη μία στην άλλη, έχουμε 2x = α + b. Επομένως x = α + b. 2 Επίσης, αν αφαιρέσουμε τις ίδιες εξισώσεις τη μία από την άλλη, έχουμε 2y = α b 2 4 Βλ. L. Euler, Elements of Algebra (σ.194 και σ.208)

14 18 Γιάννης Θωμαΐδης και επομένως y = α - b. 2 Όπως γίνεται φανερό από τα παραπάνω, οι λύσεις του Euler στηρίζονται στη χρήση γενικών μεταβλητών για τα αριθμητικά δεδομένα του προβλήματος, καθώς και διαφορετικών συμβόλων για κάθε άγνωστο. Τα μέσα αυτά, που καθιερώθηκαν ύστερα από τη συστηματική χρήση τους στο έργο του F. Viète In Artem Analytikem Isagoge (1591), έκαναν δυνατή την αναπαράσταση και το χειρισμό των δεδομένων, των σχέσεων και των ζητουμένων ενός μαθηματικού προβλήματος με συμβολικό τρόπο, καθώς και την έκφραση των αποτελεσμάτων στη μορφή κλειστών αλγεβρικών τύπων. Έτσι λοιπόν, αν στο συγκεκριμένο πρόβλημα ο δοθείς αριθμός είναι α = 2290 και η δοθείσα διαφορά b = 410, τότε ο αναγνώστης του Euler για να βρει τη λύση (2290 = ) δεν έχει παρά να αντικαταστήσει τις τιμές αυτές στους τύπους του ημιαθροίσματος και της ημιδιαφοράς. Αντίθετα, ο αναγνώστης του Διόφαντου πρέπει να επαναλάβει όλη τη διαδικασία επίλυσης με τα νέα αριθμητικά δεδομένα. Η έλλειψη από το έργο του Διόφαντου των συμβολικών εργαλείων της σύγχρονης Άλγεβρας οδηγεί σε ορισμένα βασικά ερωτήματα: 1. Η εξάρτηση των λύσεων του Διόφαντου από συγκεκριμένους αριθμούς αποκαλύπτει απλώς τον ειδικό χαρακτήρα τους, ή υποδηλώνει κάποια διαφορετική αντίληψη περί γενίκευσης στα Μαθηματικά; 2. Ποια είναι η σχέση ανάμεσα στη γενική διατύπωση ενός προβλήματος στα Α- ριθμητικά και την αντίστοιχη ειδική λύση; 3. Πώς αντιλαμβάνονταν οι αρχαίοι αναγνώστες των Αριθμητικών ότι η μέθοδος επίλυσης ενός προβλήματος που διεξάγεται με συγκεκριμένα αριθμητικά δεδομένα, είναι έγκυρη σε όλες τις περιπτώσεις που υπονοεί η γενική διατύπωσή του; Συνδετικός κρίκος στα ερωτήματα αυτά είναι, όπως βλέπουμε, η γενικότητα των μεθόδων του Διόφαντου. Η σημασία, ειδικότερα, του τρίτου ερωτήματος προκύπτει άμεσα από τον εμφανή διδακτικό προσανατολισμό των Αριθμητικών. Στο εισαγωγικό τμήμα του έργου ο Διόφαντος, απευθυνόμενος σε κάποιον διψασμένο για μάθηση τιμιότατο Διονύσιο, εκθέτει ορισμένες ψυχολογικές, διδακτικές και μεθοδολογικές παρατηρήσεις σχετικά με την επίλυση προβλημάτων. Ο Διόφαντος τονίζει το γεγονός ότι οι ψυχές των αρχάριων αμφιβάλλουν για την επιτυχία, αλλά η προθυμία για μάθηση συνοδευόμενη από τη δική του διδασκαλία θα εξασφαλίσει την ταχεία πρόσληψη της νέας γνώσης. Για να πραγματοποιηθεί όμως αυτό απαιτούνται δύο βασικές προϋποθέσεις. Η πρώτη αφορά την εξάσκηση. Ο Διόφαντος παροτρύνει το Διονύσιο να ασκηθεί πρωταρχικά πάνω στο περιεχόμενο των Αριθμητικών έτσι ώστε να γίνει κάτοχος της βασικής θεωρίας και της με-

15 Διδακτικές όψεις της γενίκευσης στα Αριθμητικά του Διόφαντου 19 θοδολογίας, δηλαδή τις πράξεις με τις δυνάμεις του αγνώστου καθώς επίσης τη δημιουργία και επίλυση εξισώσεων (καλώς ούν έχει εναρχόμενον της πραγματείας συνθέσει καί αφαιρέσει καί πολλαπλασιασμοίς τοις περί τά είδη γεγυμνάσθαι... Φιλοτεχνείσθω δε τούτο εν ταις υποστάσεσι των προτάσεων). Από την άλλη μεριά όμως, ο όγκος της ύλης επιβραδύνει την αφομοίωση και δυσχεραίνει τη συγκράτηση στη μνήμη (καί διά τούτο βραδέως βεβαιουμένων υπό των παραλαμβανόντων αυτά καί όντων εν αυτοίς δυσμνημονεύτων). Έτσι λοιπόν η δεύτερη προϋπόθεση αφορά την οργάνωση της ύλης. Ο Διόφαντος ανακοινώνει προς το Διονύσιο ότι προσπάθησε να διαιρέσει τα προβλήματα ώστε στην αρχή να βρίσκονται τα στοιχειώδη και να προχωρεί από τα ευκολότερα στα δυσκολότερα. Διότι με τον τρόπο αυτό, σημειώνει, γίνονται εύκολα αντιληπτά από τους αρχάριους και όσα μαθαίνουν αποτυπώνονται στη μνήμη (ούτως γάρ ευόδευτα γενήσεται τοις αρχομένοις, καί η αγωγή αυτών μνημονευθήσεται...). 5 Το γεγονός ότι η μάθηση συνδέεται δύο φορές με τη συγκράτηση ή αποτύπωση στη μνήμη, δεν είναι άσχετο με το ζήτημα της γενικότητας που θέτουν τα τρία προηγούμενα ερωτήματα. Στον αναγνώστη των Αριθμητικών δεν παρέχονται προς απομνημόνευση τύποι αλγεβρικών ταυτοτήτων ή επίλυσης εξισώσεων, όπως αυτοί που προβάλλονται στα σύγχρονα σχολικά βιβλία Άλγεβρας. Εκείνο που βλέπει και πρέπει να συγκρατήσει στη μνήμη του, είναι μακροσκελείς περιγραφές διαδικασιών που ξεκινούν από αριθμητικά δεδομένα και οδηγούν σε αριθμητικά αποτελέσματα. Για να μεταβιβαστεί όμως η γενικότητα που υποδηλώνεται στη διατύπωση του προβλήματος, μέσω της περιγραφής μιας επίλυσης που χρησιμοποιεί συγκεκριμένα αριθμητικά δεδομένα, θα πρέπει η τελευταία να είναι παραδειγματική, δηλαδή να λειτουργεί ως υπόδειγμα. Αυτό επιβάλλει την ύπαρξη κάποιων δεικτών που θα διευκολύνουν τον προσανατολισμό του αναγνώστη λύτη όταν επιχειρήσει να επαναλάβει τη διαδικασία με διαφορετικά δεδομένα. Άρα ο διδάσκων, για να εξασφαλίσει την αποτελεσματικότητα και γενικότητα της μεθόδου επίλυσης που προτείνει, θα πρέπει ν αναλάβει κάποιες πρωτοβουλίες προς αυτή την κατεύθυνση. Θα παρουσιάσουμε τώρα δύο προβλήματα των Αριθμητικών από τα οποία φαίνεται ότι οι μέθοδοι επίλυσης του Διόφαντου περιέχουν βήματα που υποδηλώνουν διδακτικές πρωτοβουλίες αυτού του είδους. Όπως θα διαπιστώσουμε όμως στη συ- 5 Όπως είναι φανερό, ο Διόφαντος εξαίρει εδώ ορισμένες παραδοσιακές αρχές της διδασκαλίας και μάθησης των Μαθηματικών: η οργάνωση της ύλης από το απλό προς το σύνθετο και η συστηματική διδασκαλία, μαζί με την προθυμία για μάθηση και εξάσκηση, θα εξασφαλίσουν σταθερή γνώση. Είναι βέβαια γνωστό ότι η σύγχρονη διδακτική των Μαθηματικών, υπό την επίδραση των λεγόμενων εποικοδομητικών θεωριών μάθησης, αμφισβητεί σοβαρά αυτό το μοντέλο διδασκαλίας και μάθησης.

16 20 Γιάννης Θωμαΐδης νέχεια, τα βήματα αυτά αποτελούν δομικά στοιχεία της γενικότητας των μεθόδων του Αλεξανδρινού μαθηματικού. Το πρόβλημα 15 του 4 ου Ελληνικού Βιβλίου των Αριθμητικών Να βρεθούν τρεις αριθμοί τέτοιοι, ώστε αν προσθέσουμε δύο οποιουσδήποτε από αυτούς και πολλαπλασιάσουμε το άθροισμα με τον τρίτο, να προκύπτει δεδομένος αριθμός. Το πρόβλημα αυτό μπορεί να διατυπωθεί σήμερα με γενικό τρόπο, στη μορφή ενός συστήματος τριών εξισώσεων με τρεις αγνώστους: x(y + ω) = α, y(ω + x) = β, ω(x + y) = γ 6 Ο Διόφαντος λύνει το πρόβλημα με τον εξής τρόπο: Διατύπωση του προβλήματος Επιλογή αριθμητικών δεδομένων Εισαγωγή του αγνώστου, επιλογή υποστάσεων και δημιουργία εξισώσεων Να βρεθούν τρεις αριθμοί τέτοιοι, ώστε αν προσθέσουμε δύο οποιουσδήποτε από αυτούς και πολλαπλασιάσουμε το άθροισμα με τον τρίτο, να προκύπτει δεδομένος αριθμός. Έστω ότι το άθροισμα του πρώτου και δεύτερου επί τον τρίτο να δίνει 35, το άθροισμα του δεύτερου και τρίτου επί τον πρώτο να δίνει 27 και το άθροισμα του πρώτου και τρίτου επί τον δεύτερο να δίνει 32. Ας τεθεί ο τρίτος x. Τότε το άθροισμα του πρώτου και δεύτερου θα είναι 35/x. Έστω ότι ο πρώτος είναι 10/x, άρα ο δεύτερος θα είναι 25/x. Υπολείπονται δύο επιτάγματα, το άθροισμα του δεύτερου και τρίτου επί τον πρώτο να δίνει 27 και το άθροισμα του πρώτου και τρίτου επί τον δεύτερο να δίνει Αλλά ο δεύτερος και τρίτος επί τον πρώτο δίνει Άρα το 10 + x 2 ισούται με 27. x 6 Το σύστημα αυτό ανήκει στην κατηγορία των λεγόμενων κυκλικών συστημάτων, τα ο- ποία μαζί με άλλες μορφές συστημάτων 2 ου βαθμού αποτελούσαν παραδοσιακά ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο της σχολικής Άλγεβρας. Βλ. σχετικά Π. Τόγκα, Άλγεβρα και Συμπλήρωμα Αλγέβρας (σ.667). Το ίδιο πρόβλημα περιέχεται και στην Άλγεβρα του Euler (ό.π., σ.222). Μια σύγχρονη γενική λύση του συστήματος δίνουμε στο Παράρτημα.

17 Διδακτικές όψεις της γενίκευσης στα Αριθμητικά του Διόφαντου 21 Απόρριψη των αρχικών υποστάσεων Ανάλυση της κατάστασης και αναγωγή του προβλήματος Επιλογή νέων υποστάσεων, δημιουργία και επίλυση νέων εξισώσεων Η λύση του προβλήματος 250 Επίσης ο πρώτος και ο τρίτος επί τον δεύτερο δίνει x 250 Άρα το 25 + x 2 ισούται με 32. Επειδή όμως η διαφορά των 32 και 27 είναι 5, θα πρέπει και η διαφορά των 25 + x 2 και 10 + x 2 να είναι 5. Αλλά το 25 προέρχεται από τον δεύτερο και το 10 από τον πρώτο. Θέλουμε λοιπόν η διαφορά τους να είναι 5. Όμως ο πρώτος και ο δεύτερος δεν είναι τυχόντες, αλλά έχουν άθροισμα 35. Ανάγεται λοιπόν στο να διασπαστεί ο 35 σε άθροισμα δύο αριθμών ώστε ο ένας να υπερέχει του άλλου κατά 5. 7 Τέτοιοι είναι ο 15 και ο 20. Θέτω τον πρώτο 15/x και τον δεύτερο 20/x. Το άθροισμα του δεύτερου και τρίτου επί τον πρώτο δίνει x 2. Αυτά είναι ίσα με 27. Το άθροισμα του πρώτου και τρίτου επί το δεύτερο δίνει x 2 Αυτά είναι ίσα με 32. Από τη τελευταία προκύπτει ότι είναι x ίσα με 12, δηλαδή ο x ίσος με 5. Έρχομαι στις υποστάσεις. Ο πρώτος θα είναι 3, ο δεύτερος 4 και ο τρίτος 5. Παρατηρούμε ότι στην προηγούμενη επίλυση του προβλήματος ο Διόφαντος ενσωματώνει μια διαδικασία δοκιμής και πλάνης. Αναζητώντας δύο αριθμούς με άθροισμα 35, δοκιμάζει αρχικά τους 10 και 25 αλλά η επιλογή αυτή οδηγεί σε δύο ασυμβίβαστες εξισώσεις. Ύστερα από επανεξέταση της κατάστασης καταλήγει σε μια νέα επιλογή (15 και 20) και σε επανάληψη των ίδιων βημάτων, τα οποία οδηγούν τελικά στη λύση του προβλήματος. Το ερώτημα που εύλογα τίθεται είναι το εξής: Για ποιο λόγο ο Διόφαντος ενσωμάτωσε στα Αριθμητικά την αποτυχημένη 7 Αυτό είναι, με διαφορετικά αριθμητικά δεδομένα, το πρώτο πρόβλημα του πρώτου Βιβλίου των Αριθμητικών που εξετάσαμε προηγουμένως.

18 22 Γιάννης Θωμαΐδης απόπειρα και δεν παρουσίασε την επίλυση με χρήση των ορθών αριθμητικών δεδομένων; Είναι χαρακτηριστικό ότι αυτή η διαδικασία δοκιμής και πλάνης χρησιμοποιείται από το Διόφαντο με συστηματικό τρόπο, και πολλές φορές η επανεξέταση της κατάστασης και η έξοδος από το αδιέξοδο απαιτούν την επίλυση ενός υποπροβλήματος. Μια τέτοια περίπτωση παρουσιάζεται στο επόμενο πρόβλημα. Το πρόβλημα 18 του 4 ου Ελληνικού Βιβλίου των Αριθμητικών Να βρεθούν δύο αριθμοί τέτοιοι, ώστε αν ο κύβος του πρώτου προσλάβει το δεύτερο να προκύπτει κύβος και αν το τετράγωνο του δεύτερου προσλάβει τον πρώτο να προκύπτει τετράγωνο. Το πρόβλημα αυτό, που είναι αρκετά πιο δύσκολο από το προηγούμενο, μπορεί να διατυπωθεί σήμερα γενικά στη μορφή ενός τριτοβάθμιου συστήματος δύο εξισώσεων με δύο αγνώστους: x + y= α, y + x= β Ο Διόφαντος λύνει το πρόβλημα με το συνήθη τρόπο. Ύστερα από τη γενική διατύπωση, εισάγει συγκεκριμένα αριθμητικά δεδομένα, δημιουργεί τις υποστάσεις των αγνώστων και χρησιμοποιεί τα επιτάγματα για να κατασκευάσει τελικά μια εξίσωση. Διατύπωση του προβλήματος Επιλογή αριθμητικών δεδομένων Εισαγωγή του αγνώστου, επιλογή υποστάσεων και δημιουργία μιας εξίσωσης Να βρεθούν δύο αριθμοί τέτοιοι, ώστε αν ο κύβος του πρώτου προσλάβει το δεύτερο να προκύπτει κύβος και αν το τετράγωνο του δεύτερου προσλάβει τον πρώτο να προκύπτει τετράγωνο. Έστω ότι ο κύβος που προκύπτει σύμφωνα με το πρώτο επίταγμα είναι το 8. Ας τεθεί ο πρώτος x. Τότε ο δεύτερος θα είναι 8- x. Έτσι ο κύβος του πρώτου, αφού προσλάβει το δεύτερο, γίνεται ίσος με ένα κύβο. Υπολείπεται τώρα το τετράγωνο του δεύτερου, αφού προσλάβει τον πρώτο, να δίνει τετράγωνο. Αλλά το τετράγωνο του δεύτερου, αφού προσλάβει τον πρώτο, δίνει x + x x. Αυτό πρέπει να είναι να είναι ίσο με τετράγωνο, έστω με εκείνο που έχει πλευρά 3 x + 8, δηλαδή το 6 3 x + 16x

19 Διδακτικές όψεις της γενίκευσης στα Αριθμητικά του Διόφαντου 23 Απόρριψη των αρχικών υποστάσεων Ανάλυση της κατάστασης και αναγωγή του προβλήματος Προσδιορισμός νέων δεδομένων μέσω ενός υποπροβλήματος Επιλογή νέων υποστάσεων, δημιουργία και επίλυση μιας νέας εξίσωσης Η λύση του προβλήματος Άρα είναι x + x x ίσο με x + 16x Προσθέτουμε στα δύο μέρη αυτά που λείπουν και αφαιρούμε τα όμοια 3 από τα όμοια. Μένουν 32x ίσοι με x. Τα διαιρούμε όλα με το x. Άρα μένουν 2 32x ίσα με x ήταν τετρά- Αλλά η μονάδα είναι τετράγωνο. Αν και το γωνο τότε θα είχε λυθεί η εξίσωση. 2 3 Αλλά το 32x προέρχεται από το διπλάσιο του 16x, το δε x προέρχεται από το διπλάσιο γινόμενο του 8 και του x, 2 δηλαδή το διπλάσιο του 8. Άρα το 32x προέρχεται από το τετραπλάσιο του 8. Ανάγεται λοιπόν στην εύρεση ενός κύβου ο οποίος όταν τετραπλασιάζεται να δίνει τετράγωνο. 3 Έστω x ο ζητούμενος κύβος. Αυτός όταν τετραπλασιάζεται 3 γίνεται 4x και πρέπει να είναι ίσος με τετράγωνο. Έστω το 2 16x. Άρα ο x είναι ίσος με 4. Έρχομαι στις υποστάσεις. Ο κύβος είναι το 64. Θέτω λοιπόν τον δεύτερο ίσο με 64 - x. Υπολείπεται τώρα το τετράγωνο του δεύτερου, αφού προσλάβει τον πρώτο, να δίνει τετράγωνο. Αλλά το τετράγωνο του δεύτερου, αφού 6 3 προσλάβει τον πρώτο, δίνει x x - 128x. Αυτό πρέπει να είναι ίσο με τετράγωνο, έστω με εκείνο που έχει πλευρά 3 x + 64, δηλαδή το x x 3. Από την ισότητα προκύπτει τώρα 3 256x = x, και γίνεται ο x ίσος με 1/16. Έρχομαι στις υποστάσεις. Ο πρώτος θα είναι 1/16 και ο δεύτερος /4096 Όπως παρατηρούμε και εδώ, μια αρχική επιλογή, ο κύβος 8, οδηγεί στην εξίσωση 2 32x = 1 την οποία ο Διόφαντος απορρίπτει επειδή δεν έχει ρητή λύση. Ακολουθεί η επανεξέταση της κατάστασης που οδήγησε σ αυτήν την εξίσωση, διατυπώνεται μια ικανή συνθήκη και μέσω ενός υπο-προβλήματος προσδιορίζεται ο κατάλληλος κύβος, που είναι το 64. Το ερώτημα τίθεται πάλι και απαιτεί μιαν απάντηση: Για ποιο λόγο ο Διόφαντος ενσωματώνει στην παρουσίαση της επίλυσης την αποτυχημένη επιλογή του κύβου 3

20 24 Γιάννης Θωμαΐδης 8 και δεν αρχίζει απ ευθείας με τον κύβο 64; Η συχνή εμφάνιση αυτής της διαδικασίας δοκιμής και πλάνης στα Αριθμητικά έχει οδηγήσει πολλούς ιστορικούς στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για ένα στοιχείο της μεθοδολογίας του Διόφαντου. Ήδη από τα μέσα του 19 ου αιώνα, ο G.H.F. Nesselmann την είχε χαρακτηρίσει Μέθοδο του αναδρομικού υπολογισμού και του παράπλευρου προβλήματος 8, ενώ πιο πρόσφατα ο B.L. van der Waerden, για μια ανάλογη περίπτωση που εμφανίζεται στο πρόβλημα 10 του 3 ου Ελληνικού Βιβλίου των Αριθμητικών, γράφει χαρακτηριστικά: Αυτό που εφαρμόζει εδώ ο Διόφαντος είναι η μέθοδος της λαθεμένης υπόθεσης (method of wrong hypothesis) αρχίζει υποθέτοντας ορισμένες εκφράσεις για τους άγνωστους αριθμούς, και, όταν αυτό τον βάζει σε μπελάδες (brings him into trouble), ψάχνει για τις αιτίες της δυσκολίας και για τις αλλαγές στις υποθέσεις που θα του δώσουν τη δυνατότητα να λύσει το πρόβλημα. 9 Οι προηγούμενοι χαρακτηρισμοί και οι περιγραφές απέχουν όμως πολύ από μια ερμηνεία του φαινομένου, η οποία θα έδινε ικανοποιητική απάντηση στο ερώτημα: Γιατί ο Διόφαντος θέλει να αποκαλύψει στον αναγνώστη των Αριθμητικών τους μπελάδες και τις δυσκολίες του; Ή για να το θέσουμε κάπως διαφορετικά: Ποιο σκοπό εξυπηρετεί η δημοσιοποίηση μιας ευρετικής διαδικασίας η οποία υπό κανονικές συνθήκες πραγματοποιείται σε ένα πρόχειρο σημειωματάριο; Σε μια πρώτη προσέγγιση, φαίνεται εύλογο να υποθέσουμε ότι αυτή η ιδιότυπη συμπεριφορά του Διόφαντου οφείλεται σε διδακτικούς λόγους. 10 Αντί να σβήσει τα ίχνη που τον οδήγησαν σε μια λαθεμένη επιλογή και να παρουσιάσει την τελική, άψογη λύση, ο καλός δάσκαλος δείχνει στο μαθητή το δύσκολο δρόμο που χρειάστηκε να διανύσει. Ο συγγραφέας των Αριθμητικών εμφανίζεται εδώ ένας πρόδρομος της λεγόμενης γενετικής μεθόδου διδασκαλίας. Αυτή θα ήταν πράγματι μια ελκυστική ερμηνεία, αν ο Διόφαντος την ακολουθούσε με συνέπεια σε όλα τα στά- 8 Βλ. Th. Heath, Diophantus of Alexandria (σ.56, υποσημείωση). 9 Το απόσπασμα αυτό υπάρχει στο βιβλίο του Waerden Science Awakening (σ.284) και επαναλαμβάνεται αυτούσιο στο πιο πρόσφατο Geometry and Algebra in Ancient Civilizations (σ.104) 10 Η διδακτική σημασία της διαδικασίας δοκιμής και πλάνης του Διόφαντου έχει επισημανθεί αρκετές φορές, αλλά συνήθως συνδέεται με τη λεγόμενη μέθοδο regula falsi στην ο- ποία, όπως είναι γνωστό, η λύση του προβλήματος προσδιορίζεται από το συντελεστή αναλογίας ανάμεσα στα δεδομένα και σε ένα αποτέλεσμα που προκύπτει με βάση μια αυθαίρετη υπόθεση. (Βλ. Τ. Heath, Diophantus of Alexandria, σσ.112 & 175 και Β. Lumpkin, From Egypt to Benjamin Banneker: African origins of false position methods, σ.282). Προφανώς η ευρετική διαδικασία του Διόφαντου έχει πολύ πιο σύνθετα χαρακτηριστικά από τον προσδιορισμό μιας απλής αναλογίας.

Ν. Καστάνης: Τμήμα Μαθηματικών, Σχολή Θετικών Επιστημών, Α.Π.Θ. 541 24, Θεσσαλονίκη, nioka@math.auth.gr

Ν. Καστάνης: Τμήμα Μαθηματικών, Σχολή Θετικών Επιστημών, Α.Π.Θ. 541 24, Θεσσαλονίκη, nioka@math.auth.gr 2 Γ. Θωμαΐδης: T.Θ. 400 29, 564 04, Θεσσαλονίκη, gthom@otenet.gr Ν. Καστάνης: Τμήμα Μαθηματικών, Σχολή Θετικών Επιστημών, Α.Π.Θ. 541 24, Θεσσαλονίκη, nioka@math.auth.gr Κ. Τζανάκης: Παιδαγωγικό Τμήμα Δ.Ε.,

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτικές όψεις της γενίκευσης στα Αριθμητικά του Διόφαντου

Διδακτικές όψεις της γενίκευσης στα Αριθμητικά του Διόφαντου 15 Διδακτικές όψεις της γενίκευσης στα Αριθμητικά του Διόφαντου Γιάννης Θωμαΐδης Πειραματικό Σχολείο Πανεπιστημίου Μακεδονίας gthom@otenet.gr ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην εργασία αυτή εξετάζουμε το ζήτημα της γενικότητας

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Γ Γυμνασίου

Μαθηματικά Γ Γυμνασίου Α λ γ ε β ρ ι κ έ ς π α ρ α σ τ ά σ ε ι ς 1.1 Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς (επαναλήψεις συμπληρώσεις) A. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους Διδακτικοί στόχοι Θυμάμαι ποιοι αριθμοί λέγονται

Διαβάστε περισσότερα

Από το Γυμνάσιο στο Λύκειο... 7. 3. Δειγματικός χώρος Ενδεχόμενα... 42 Εύρεση δειγματικού χώρου... 46

Από το Γυμνάσιο στο Λύκειο... 7. 3. Δειγματικός χώρος Ενδεχόμενα... 42 Εύρεση δειγματικού χώρου... 46 ΠEΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Από το Γυμνάσιο στο Λύκειο................................................ 7 1. Το Λεξιλόγιο της Λογικής.............................................. 11. Σύνολα..............................................................

Διαβάστε περισσότερα

Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ. Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους

Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ. Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ Κεφάλαιο 1 ο ΑΛΓΕΒΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ 1.1 Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους 1. Ποιοι αριθμοί ονομάζονται: α) ρητοί β) άρρητοι γ) πραγματικοί;

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ B ΤΑΞΗΣ. χρησιμοποιήσουμε καθημερινά φαινόμενα όπως το θερμόμετρο, Θετικοί-Αρνητικοί αριθμοί.

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ B ΤΑΞΗΣ. χρησιμοποιήσουμε καθημερινά φαινόμενα όπως το θερμόμετρο, Θετικοί-Αρνητικοί αριθμοί. ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ B ΤΑΞΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑ (50 Δ. ώρες) Περιεχόμενα Στόχοι Οδηγίες - ενδεικτικές δραστηριότητες Οι μαθητές να είναι ικανοί: Μπορούμε να ΟΙ ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ χρησιμοποιήσουμε καθημερινά φαινόμενα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Οι πραγματικοί αριθμοί αποτελούνται από τους ρητούς και τους άρρητους αριθμούς, τους φυσικούς και τους ακέραιους αριθμούς. Δηλαδή είναι το μεγαλύτερο σύνολο αριθμών που μπορούμε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου Κεφάλαιο ο Αλγεβρικές Παραστάσεις ΛΕΜΟΝΙΑ ΜΠΟΥΤΣΚΟΥ Γυμνάσιο Αμυνταίου ΜΑΘΗΜΑ Α. Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς ΑΣΚΗΣΕΙΣ ) ) Να συμπληρώσετε τα κενά ώστε στην κατακόρυφη στήλη

Διαβάστε περισσότερα

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr I ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ i e ΜΕΡΟΣ Ι ΟΡΙΣΜΟΣ - ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΑΞΕΙΣ Α Ορισμός Ο ορισμός του συνόλου των Μιγαδικών αριθμών (C) βασίζεται στις εξής παραδοχές: Υπάρχει ένας αριθμός i για τον οποίο ισχύει i Το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ

ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΕΥΡΙΠΙΔΟΥ 80 ΝΙΚΑΙΑ ΝΕΑΠΟΛΗ ΤΗΛΕΦΩΝΟ 0965897 ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ ΒΡΟΥΤΣΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΜΠΟΥΡΝΟΥΤΣΟΥ ΚΩΝ/ΝΑ ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ Η έννοια του μιγαδικού

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όλα τα είδη ερωτήσεων που αναφέρονται στο «Γενικό Οδηγό για την Αξιολόγηση των µαθητών στην Α Λυκείου» µπορούν να χρησιµοποιηθούν στα Μαθηµατικά, τόσο στην προφορική διδασκαλία/εξέταση, όσο

Διαβάστε περισσότερα

Α Τάξη Γυμνασίου Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α. Ι. Διδακτέα ύλη

Α Τάξη Γυμνασίου Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α. Ι. Διδακτέα ύλη Α Τάξη Γυμνασίου Από το βιβλίο «Μαθηματικά Α Γυμνασίου» των Ιωάννη Βανδουλάκη, Χαράλαμπου Καλλιγά, Νικηφόρου Μαρκάκη, Σπύρου Φερεντίνου, έκδοση 01. Κεφ. 1 ο : Οι φυσικοί αριθμοί 1. Πρόσθεση, αφαίρεση και

Διαβάστε περισσότερα

εύτερη διάλεξη. Η Γεωµετρία στα αναλυτικά προγράµµατα.

εύτερη διάλεξη. Η Γεωµετρία στα αναλυτικά προγράµµατα. εύτερη διάλεξη. Η στα αναλυτικά προγράµµατα. Η Ευκλείδεια αποτελούσε για χιλιάδες χρόνια µέρος της πνευµατικής καλλιέργειας των µορφωµένων ατόµων στο δυτικό κόσµο. Από τις αρχές του 20 ου αιώνα, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ ΥΛΗ ΚΑΙ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛ. ΕΤΟΣ 2014-15 ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ Από το βιβλίο «Ευκλείδεια Γεωμετρία Α και Β Ενιαίου Λυκείου» των Αργυρόπουλου Η., Βλάμου

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει τη σφραγίδα του εκδότη

Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει τη σφραγίδα του εκδότη Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει τη σφραγίδα του εκδότη ΘΩΜΑΣ Α. ΚΥΒΕΝΤΙΔΗΣ Γεννήθηκε το 1947 στο Νέο Πετρίτσι του Ν. Σερρών. Το 1965 αποφοίτησε από το εξατάξιο Γυμνάσιο Σιδηροκάστρου του Ν. Σερρών και εγγράφηκε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ

Η ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Η ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η Γενικευμένη Γεωμετρία, που θα αναπτύξουμε στα παρακάτω κεφάλαια, είναι μία «Νέα Γεωμετρία», η οποία προέκυψε από την ανάγκη να γενικεύσει ορισμένα σημεία της Ευκλείδειας

Διαβάστε περισσότερα

4.6 Η ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΔΙΟΦΑΝΤΙΚΗ ΕΞΙΣΩΣΗ

4.6 Η ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΔΙΟΦΑΝΤΙΚΗ ΕΞΙΣΩΣΗ 174 46 Η ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΔΙΟΦΑΝΤΙΚΗ ΕΞΙΣΩΣΗ Εισαγωγή Ένα από τα αρχαιότερα προβλήματα της Θεωρίας Αριθμών είναι η αναζήτηση των ακέραιων αριθμών που ικανοποιούν κάποιες δεδομένες σχέσεις Με σύγχρονη ορολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο : ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ 1 ΜΑΘΗΜΑ 1 ο +2 ο ΕΝΝΟΙΑ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΟΣ Διάνυσμα ορίζεται ένα προσανατολισμένο ευθύγραμμο τμήμα, δηλαδή ένα ευθύγραμμο τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

μαθηματικά β γυμνασίου

μαθηματικά β γυμνασίου μαθηματικά β γυμνασίου Κάθε αντίτυπο φέρει την υπογραφή ενός εκ των συγγραφέων Σειρά: Γυμνάσιο, Θετικές Επιστήμες Μαθηματικά Β Γυμνασίου, Βασίλης Διολίτσης Ιωάννα Κοσκινά Νικολέττα Μπάκου Θεώρηση Κειμένου:

Διαβάστε περισσότερα

τα βιβλία των επιτυχιών

τα βιβλία των επιτυχιών Τα βιβλία των Εκδόσεων Πουκαμισάς συμπυκνώνουν την πολύχρονη διδακτική εμπειρία των συγγραφέων μας και αποτελούν το βασικό εκπαιδευτικό υλικό που χρησιμοποιούν οι μαθητές των φροντιστηρίων μας. Μέσα από

Διαβάστε περισσότερα

Εαρινό εξάμηνο 2012 1.03.12 Χ. Χαραλάμπους ΑΠΘ

Εαρινό εξάμηνο 2012 1.03.12 Χ. Χαραλάμπους ΑΠΘ Εαρινό εξάμηνο 2012 1.03.12 Χ. Χαραλάμπους Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των μαθηματικών των αρχαίων Αιγυπτίων? Υπάρχει διαχωρισμός ανάμεσα στις ακριβείς τιμές ποσοτήτων και στις προσεγγίσεις? Όλοι αυτοί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 Η Θεωρία Πιθανοτήτων είναι ένας σχετικά νέος κλάδος των Μαθηματικών, ο οποίος παρουσιάζει πολλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά στοιχεία. Επειδή η ιδιαιτερότητα

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο διδασκαλίας Στόχοι Παρατηρήσεις. υπολογίζουν το λόγο δύο λόγο δύο τμημάτων

Περιεχόμενο διδασκαλίας Στόχοι Παρατηρήσεις. υπολογίζουν το λόγο δύο λόγο δύο τμημάτων Νίκος Γ. Τόμπρος ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ Ενότητα : ΟΜΟΙΟΤΗΤΑ (ΛΟΓΟΣ ΑΝΑΛΟΓΙΑ) Σκοποί: Η ανάπτυξη ενδιαφέροντος για το θέμα, η εξοικείωση με τη χρήση τεχνολογίας, η παρότρυνση για αναζήτηση πληροφοριών (εδώ σε

Διαβάστε περισσότερα

A. ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ

A. ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ A. ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Β ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Διδακτέα- Εξεταστέα ύλη Από το βιβλίο «Ευκλείδεια Γεωμετρία Α και Β Ενιαίου Λυκείου» των Αργυρόπουλου Η, Βλάμου Π., Κατσούλη Γ., Μαρκάκη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ: ΚΟΙΝ.: ΘΕΜΑ: Οδηγίες για τη διδακτέα - εξεταστέα ύλη των µαθηµάτων Β τάξης Ηµερησίου Γενικού Λυκείου και Γ τάξης Εσπερινού Γενικού Λυκείου

ΠΡΟΣ: ΚΟΙΝ.: ΘΕΜΑ: Οδηγίες για τη διδακτέα - εξεταστέα ύλη των µαθηµάτων Β τάξης Ηµερησίου Γενικού Λυκείου και Γ τάξης Εσπερινού Γενικού Λυκείου ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΕΝΙΑΙΟΣ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ Π/ΘΜΙΑΣ & /ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ /ΝΣΗ ΣΠΟΥ ΩΝ /ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΤΜΗΜΑ Α ----- Ταχ. /νση: Ανδρέα Παπανδρέου 37 Τ.Κ. Πόλη: 15180

Διαβάστε περισσότερα

2.3 ΜΕΤΡΟ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ

2.3 ΜΕΤΡΟ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΥ ΠΑΥΛΟΣ.ptetragono.gr Σελίδα. ΜΕΤΡΟ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ Να βρεθεί το μέτρο των μιγαδικών :..... 0 0. 5 5 6.. 0 0. 5. 5 5 0 0 0 0 0 0 0 0 ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ : ΜΕΤΡΟ ΜΙΓΑΔΙΚΟΥ Αν τότε. Αν χρειαστεί

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ τάξης Ημερήσιου και Δ τάξης Εσπερινού Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013 2014

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ τάξης Ημερήσιου και Δ τάξης Εσπερινού Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 2013 2014 ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΗΣ-ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ τάξης Ημερήσιου και Δ τάξης Εσπερινού Γενικού Λυκείου για το σχολικό έτος 3 4 ΜΕΡΟΣ Α : Άλγεβρα Κεφάλαιο ο (Προτείνεται να διατεθούν διδακτικές ώρες) Ειδικότερα:.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΕΙΞΗ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΕΙΞΗ Περιεχόμενα : Α) Προτάσεις-Σύνθεση προτάσεων Β)Απόδειξη μιας πρότασης Α 1 ) Τι είναι πρόταση Β 1 ) Βασικές έννοιες Α ) Συνεπαγωγή Β ) Βασικές μέθοδοι απόδειξης Α 3 ) Ισοδυναμία

Διαβάστε περισσότερα

Η διδακτική αξιοποίηση της Ιστορίας των Μαθηματικών ως μεταπτυχιακό μάθημα. Γιάννης Θωμαΐδης Δρ. Μαθηματικών Σχολικός Σύμβουλος

Η διδακτική αξιοποίηση της Ιστορίας των Μαθηματικών ως μεταπτυχιακό μάθημα. Γιάννης Θωμαΐδης Δρ. Μαθηματικών Σχολικός Σύμβουλος Η διδακτική αξιοποίηση της Ιστορίας των Μαθηματικών ως μεταπτυχιακό μάθημα Γιάννης Θωμαΐδης Δρ. Μαθηματικών Σχολικός Σύμβουλος Διαπανεπιστημιακό Διατμηματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Β. Να εξετάσετε αν ισχύουν οι υποθέσεις του Θ.Μ.Τ. για την συνάρτηση στο διάστημα [ 1,1] τέτοιο, ώστε: C στο σημείο (,f( ))

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Β. Να εξετάσετε αν ισχύουν οι υποθέσεις του Θ.Μ.Τ. για την συνάρτηση στο διάστημα [ 1,1] τέτοιο, ώστε: C στο σημείο (,f( )) ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο: ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑ 6: ΘΕΩΡΗΜΑ ΜΕΣΗΣ ΤΙΜΗΣ ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΥ ΛΟΓΙΣΜΟΥ (Θ.Μ.Τ.) [Θεώρημα Μέσης Τιμής Διαφορικού Λογισμού του κεφ..5 Μέρος Β του σχολικού βιβλίου]. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ Παράδειγμα. ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ. 6.1 ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ (Επαναλήψεις-Συμπληρώσεις)

ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ. 6.1 ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ (Επαναλήψεις-Συμπληρώσεις) 6 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 6.1 ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ (Επαναλήψεις-Συμπληρώσεις) Η εξίσωση αx βy γ Στο Γυμνάσιο διαπιστώσαμε με την βοήθεια παραδειγμάτων ότι η εξίσωση αx βy γ, με α 0 ή β 0, που λέγεται γραμμική εξίσωση,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ Π/ΘΜΙΑΣ ΚΑΙ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΠΕΡΙΦ. ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΜΕ ΕΔΡΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Η διαίρεση καλείται Ευκλείδεια και είναι τέλεια όταν το υπόλοιπο είναι μηδέν.

ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Η διαίρεση καλείται Ευκλείδεια και είναι τέλεια όταν το υπόλοιπο είναι μηδέν. ΑΛΓΕΒΡΑ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1. Τι είναι αριθμητική παράσταση; Με ποια σειρά εκτελούμε τις πράξεις σε μια αριθμητική παράσταση ώστε να βρούμε την τιμή της; Αριθμητική παράσταση λέγεται κάθε

Διαβάστε περισσότερα

26.02.14 ΑΠΘ. Χαρά Χαραλάμπους Τμήμα Μαθηματικών ΑΠΘ. Ιστορία των Μαθηματικών Εαρινό Εξάμηνο 2014

26.02.14 ΑΠΘ. Χαρά Χαραλάμπους Τμήμα Μαθηματικών ΑΠΘ. Ιστορία των Μαθηματικών Εαρινό Εξάμηνο 2014 Εαρινό εξάμηνο 2014 26.02.14 Χ. Χαραλάμπους 14 ο πρόβλημα (βρίσκεται στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Μόσχας από το 1893 μ.χ.) «μετάφραση των συμβόλων: Εάν σου πουν: μία κομμένη πυραμίδα με ύψος 6, με βάση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ Π/ΘΜΙΑΣ ΚΑΙ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΠΕΡΙΦ. ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΜΕ ΕΔΡΑ

Διαβάστε περισσότερα

Θετικής-Τεχνολογικής Κατεύθυνσης

Θετικής-Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Mα θ η μ α τ ι κ ά Β Λυ κ ε ί ο υ Θετικής-Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β Τό μ ο ς Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει την υπογραφή του συγγραφέα Σειρά: Γενικό Λύκειο Θετικές Επιστήμες Μαθηματικά Β Λυκείου Θετικής-Τεχνολογικής

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Η Γεωμετρία της Αντιστροφής Η βασική θεωρία. Αντιστροφή

Η Γεωμετρία της Αντιστροφής Η βασική θεωρία. Αντιστροφή Αντιστροφή Υποθέτουμε ότι υπάρχει ένας κανόνας ο οποίος επιτρέπει την μετάβαση από ένα σχήμα σε ένα άλλο, με τέτοιο τρόπο ώστε το δεύτερο σχήμα να είναι τελείως ορισμένο όταν το πρώτο είναι δοσμένο και

Διαβάστε περισσότερα

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ03 www.p-theodoropoulos.gr Περίληψη Στην εργασία αυτή επιχειρείται μια ερμηνεία της λογικής αλήθειας

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλου μέτρησις. Δημιουργία: Τεύκρος Μιχαηλίδης. Ολοκληρωμένο διδακτικό σενάριο. Μαθηματικό Εργαστήρι Β Αθήνας

Κύκλου μέτρησις. Δημιουργία: Τεύκρος Μιχαηλίδης. Ολοκληρωμένο διδακτικό σενάριο. Μαθηματικό Εργαστήρι Β Αθήνας Κύκλου μέτρησις Ολοκληρωμένο διδακτικό σενάριο Δημιουργία: Τεύκρος Μιχαηλίδης Μαθηματικό Εργαστήρι Β Αθήνας Η ιστορία του π 2 Κυ κλου με τρησις Η μέθοδος του Αρχιμήδη για την προσέγγιση του π και ο ρόλος

Διαβάστε περισσότερα

----- Ταχ. Δ/νση: Ανδρέα Παπανδρέου 37 Τ.Κ. Πόλη: 15180 Μαρούσι Ιστοσελίδα: www.minedu.gov.gr Πληροφορίες: Αν. Πασχαλίδου Τηλέφωνο: 210-3443422

----- Ταχ. Δ/νση: Ανδρέα Παπανδρέου 37 Τ.Κ. Πόλη: 15180 Μαρούσι Ιστοσελίδα: www.minedu.gov.gr Πληροφορίες: Αν. Πασχαλίδου Τηλέφωνο: 210-3443422 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ Π/ΘΜΙΑΣ ΚΑΙ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ, ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΤΜΗΜΑ Α -----

Διαβάστε περισσότερα

5.1 Δραστηριότητα: Εισαγωγή στο ορισμένο ολοκλήρωμα

5.1 Δραστηριότητα: Εισαγωγή στο ορισμένο ολοκλήρωμα 5.1 Δραστηριότητα: Εισαγωγή στο ορισμένο ολοκλήρωμα Θέμα της δραστηριότητας Η δραστηριότητα εισάγει τους μαθητές στο ολοκλήρωμα Riemann μέσω του υπολογισμού του εμβαδού ενός παραβολικού χωρίου. Στόχοι

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου

Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου Άλγεβρα 1.1 Β : Δυνάμεις πραγματικών αριθμών. 1. Πως ορίζεται η δύναμη ενός πραγματικού αριθμού ; Η δύναμη με βάση έναν πραγματικό αριθμό α και εκθέτη ένα

Διαβάστε περισσότερα

[Ε-LEARNING ΓΙΑ ΤΟΝ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ] learn-era.gr. Βασίλης Παλίλης

[Ε-LEARNING ΓΙΑ ΤΟΝ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ] learn-era.gr. Βασίλης Παλίλης 2014 learn-era.gr Βασίλης Παλίλης [Ε-LEARNING ΓΙΑ ΤΟΝ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ] Ενημερωτικό δελτίο για το e-μάθημα που αφορά τον Διαγωνισμό για την πρόσληψη υπαλλήλων της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος.

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτέα-εξεταστέα ύλη μαθηματικών Ημερησίου και Εσπερινού ΓΕ.Λ. Ο Δ Η Γ Ο Σ ΔΙΔΑΚΤΕΑΣ-ΕΞΕΤΑΣΤΕΑΣ ΥΛΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΓΕΝΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ

Διδακτέα-εξεταστέα ύλη μαθηματικών Ημερησίου και Εσπερινού ΓΕ.Λ. Ο Δ Η Γ Ο Σ ΔΙΔΑΚΤΕΑΣ-ΕΞΕΤΑΣΤΕΑΣ ΥΛΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΓΕΝΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ Ο Δ Η Γ Ο Σ ΔΙΔΑΚΤΕΑΣ-ΕΞΕΤΑΣΤΕΑΣ ΥΛΗΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΓΕΝΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ Γενική Επιμέλεια: Καραγιάννης Ιωάννης Σχολικός Σύμβουλος Μαθηματικός Περιηγητής 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Διδακτέα-εξεταστέα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ασχολήθηκα 30 χρόνια με τη διδασκαλία των Μαθηματικών του Γυμνασίου, τόσο στην Μέση Εκπαίδευση όσο και σε Φροντιστήρια. Η μέθοδος που χρησιμοποιούσα για τη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. ΜΕΡΟΣ 1ο ΑΛΓΕΒΡΑ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. ΜΕΡΟΣ 1ο ΑΛΓΕΒΡΑ 1. Τι καλείται μεταβλητή; ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΕΡΟΣ 1ο ΑΛΓΕΒΡΑ Μεταβλητή είναι ένα γράμμα (π.χ., y, t, ) που το χρησιμοποιούμε για να παραστήσουμε ένα οποιοδήποτε στοιχείο ενός συνόλου..

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 2: Πραγματικοί Αριθμοί

ΕΝΟΤΗΤΑ 2: Πραγματικοί Αριθμοί Ενδεικτικός Προγραμματισμός ΕΝΟΤΗΤΑ 2: Πραγματικοί Αριθμοί 12 περίοδοι Δείκτες επιτυχίας: Ορίζουν την έννοια της νιοστής ρίζας ενός αριθμού α και αποδεικνύουν τις ιδιότητες ριζών, όταν ν N, ν 0, 1, α R

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ

ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ 1 ΑΝΔΡΕΑΣ Λ. ΠΕΤΡΑΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΥΧΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΤΑ ΚΟΙΝΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΤΟΥΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ, ΑΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ, ΒΡΙΣΚΟΝΤΑΙ ΜΟΝΟ ΠΑΝΩ ΣΤΗΝ ΕΥΘΕΙΑ y = x ΔΕΥΤΕΡΗ

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 4: Διαφορικός Λογισμός

Κεφάλαιο 4: Διαφορικός Λογισμός ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Κεφάλαιο 4: Διαφορικός Λογισμός Μονοτονία Συνάρτησης Tζουβάλης Αθανάσιος Κεφάλαιο 4: Διαφορικός Λογισμός Περιεχόμενα Μονοτονία συνάρτησης... Λυμένα παραδείγματα...

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Μαθηματικά A Δημοτικού Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Το σύγχρονο μαθησιακό περιβάλλον των Μαθηματικών Ενεργή συμμετοχή των παιδιών Μάθηση μέσα από δραστηριότητες Κατανόηση ΌΧΙ απομνημόνευση Αξιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Οδηγίες για τη διδασκαλία των Μαθηµατικών Γ/σίου και Γεν. Λυκείου.

ΘΕΜΑ: Οδηγίες για τη διδασκαλία των Μαθηµατικών Γ/σίου και Γεν. Λυκείου. Να διατηρηθεί µέχρι... ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ENIAIOΣ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ Π/ΘΜΙΑΣ & /ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ /ΝΣΗ ΣΠΟΥ ΩΝ /ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΤΜΗΜΑ Α' Αν. Παπανδρέου 37, 15180 Μαρούσι Πληροφορίες : Αν. Πασχαλίδου Τηλέφωνο

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικα Γ Γυμνασιου

Μαθηματικα Γ Γυμνασιου Μαθηματικα Γ Γυμνασιου Θεωρια και παραδειγματα livemath.eu σελ. απο 9 Περιεχομενα Α ΜΕΡΟΣ: ΑΛΓΕΒΡΑ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ 4 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Χ 4 ΜΟΝΩΝΥΜΑ & ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ 5 ΜΟΝΩΝΥΜΑ 5 ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ 5 ΡΙΖΑ ΠΟΛΥΩΝΥΜΟΥ 5 ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

1. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν γράφοντας την ένδειξη Σωστό ή Λάθος και να δικαιολογήσετε την απάντησή σας.

1. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν γράφοντας την ένδειξη Σωστό ή Λάθος και να δικαιολογήσετε την απάντησή σας. Κεφάλαιο Πραγματικοί αριθμοί. Οι πράξεις και οι ιδιότητές τους Κατανόηση εννοιών - Θεωρία. Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν γράφοντας την ένδειξη Σωστό ή Λάθος και να δικαιολογήσετε την απάντησή

Διαβάστε περισσότερα

Να φύγει ο Ευκλείδης;

Να φύγει ο Ευκλείδης; Να φύγει ο Ευκλείδης; Σωτήρης Ζωιτσάκος Βαρβάκειο Λύκειο Μαθηματικά στα ΠΠΛ Αθήνα 2014 Εισαγωγικά Dieudonné: «Να φύγει ο Ευκλείδης». Douglas Quadling: «Ο Ευκλείδης έχει φύγει, αλλά στο κενό που άφησε πίσω

Διαβάστε περισσότερα

Φεργαδιώτης Αθανάσιος ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΑΛΓΕΒΡΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. Θέμα 2 ο (150)

Φεργαδιώτης Αθανάσιος ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΑΛΓΕΒΡΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. Θέμα 2 ο (150) Φεργαδιώτης Αθανάσιος ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΑΛΓΕΒΡΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Θέμα ο (150) -- Τράπεζα θεμάτων Άλγεβρας Α Λυκείου Φεργαδιώτης Αθανάσιος -3- Τράπεζα θεμάτων Άλγεβρας Α Λυκείου Φεργαδιώτης Αθανάσιος ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Α Λυκείου Άλγεβρα Τράπεζα Θεμάτων Το Δεύτερο Θέμα

Α Λυκείου Άλγεβρα Τράπεζα Θεμάτων Το Δεύτερο Θέμα Α Λυκείου Άλγεβρα Τράπεζα Θεμάτων Το Δεύτερο Θέμα Θεωρούμε την ακολουθία (α ν ) των θετικών περιττών αριθμών: 1, 3, 5, 7, α) Να αιτιολογήσετε γιατί η (α ν ) είναι αριθμητική πρόοδος και να βρείτε τον εκατοστό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ΚΑΙ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ΚΑΙ ΑΝΑΦΟΡΕΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ΚΑΙ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Κάθε αναφορά απόψεις που προέρχεται από εξωτερικές πηγές -βιβλία, περιοδικά, ηλεκτρονικά αρχεία, πρέπει να επισημαίνεται, τόσο μέσα στο κείμενο όσο και στη βιβλιογραφία,

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Γ Γυμνασίου. Επαναληπτικές Ασκήσεις στο Κεφάλαιο 1: 1.2-1.5 Μονώνυμα - Πολυώνυμα - Ταυτότητες

Μαθηματικά Γ Γυμνασίου. Επαναληπτικές Ασκήσεις στο Κεφάλαιο 1: 1.2-1.5 Μονώνυμα - Πολυώνυμα - Ταυτότητες Μαθηματικά Γ Γυμνασίου Επαναληπτικές Ασκήσεις στο Κεφάλαιο 1: 1.2-1.5 Μονώνυμα - Πολυώνυμα - Ταυτότητες Αλγεβρικές παραστάσεις - Μονώνυμα Πράξεις με μονώνυμα Πολυώνυμα Πρόσθεση και Αφαίρεση πολυωνύμων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ. Σύμφωνα με τα παραπάνω, για μια αριθμητική πρόοδο που έχει πρώτο όρο τον ...

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ. Σύμφωνα με τα παραπάνω, για μια αριθμητική πρόοδο που έχει πρώτο όρο τον ... ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ Ορισμός : Μία ακολουθία ονομάζεται αριθμητική πρόοδος, όταν ο κάθε όρος της, δημιουργείται από τον προηγούμενο με πρόσθεση του ίδιου πάντοτε αριθμού. Ο σταθερός αριθμός που προστίθεται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΓΕΒΡΑ. Α' τάξης Γενικού Λυκείου

ΑΛΓΕΒΡΑ. Α' τάξης Γενικού Λυκείου ΑΛΓΕΒΡΑ Α' τάξης Γενικού Λυκείου ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ Ανδρεαδάκης Στυλιανός Κατσαργύρης Βασίλειος Παπασταυρίδης Σταύρος Πολύζος Γεώργιος Σβέρκος Ανδρέας ΟΜΑΔΑ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗΣ Ανδρεαδάκης Στυλιανός Κατσαργύρης Βασίλειος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΩΝ 76 ος ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΜΑΘΗΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ο ΘΑΛΗΣ 14 Νοεμβρίου 2015. Ενδεικτικές λύσεις Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΩΝ 76 ος ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΜΑΘΗΤΙΚΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ο ΘΑΛΗΣ 14 Νοεμβρίου 2015. Ενδεικτικές λύσεις Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Πανεπιστημίου (Ελευθερίου Βενιζέλου) 34 06 79 ΑΘΗΝΑ Τηλ. 36653-367784 - Fax: 36405 e-mail : info@hms.gr www.hms.gr GREEK MATHEMATICAL SOCIETY 34, Panepistimiou (Εleftheriou

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 11 ο, Τμήμα Α. Γεωμετρία

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 11 ο, Τμήμα Α. Γεωμετρία Μαθηματικά: ριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 11 ο, Τμήμα Γεωμετρία Η γεωμετρία σε σχέση με την άλγεβρα ή την αριθμητική έχει την εξής ιδιαιτερότητα: πρέπει να είμαστε πολύ ακριβείς στην περιγραφή μας (σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΕΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΕΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΔΙΑΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΙΣΜΟΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΕΙΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ Φροντιστήριο Μ.Ε. «ΑΙΧΜΗ» Κ.Καρτάλη 8 Βόλος Τηλ. 43598 ΠΊΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΈΝΩΝ 3. Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΟΥ... 5 ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΛΥΜΕΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ...

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 o Εξισώσεις - Ανισώσεις

Κεφάλαιο 1 o Εξισώσεις - Ανισώσεις 2 ΕΡΩΤΗΣΕΙΙΣ ΘΕΩΡΙΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΛΗ ΤΗΣ Β ΤΑΞΗΣ ΜΕΡΟΣ Α -- ΑΛΓΕΒΡΑ Κεφάλαιο 1 o Εξισώσεις - Ανισώσεις Α. 1 1 1. Τι ονομάζεται Αριθμητική και τι Αλγεβρική παράσταση; Ονομάζεται Αριθμητική παράσταση μια παράσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ 2014 Θ ΕΩΡΙA 10

ΜΕ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ 2014 Θ ΕΩΡΙA 10 ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΕ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ 04 Θ ΕΩΡΙA 0 ΘΕΜΑ A Α Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν, γράφοντας στην κόλλα σας δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί σε κάθε πρόταση τη

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Θ. Ξένος: Άλγεβρα Α' Λυκείου (2η έκδοση) Απαντήσεις και λύσεις των ερωτήσεων & ασκήσεων

Θ. Ξένος: Άλγεβρα Α' Λυκείου (2η έκδοση) Απαντήσεις και λύσεις των ερωτήσεων & ασκήσεων Σχολικό βιβλίο Άλγεβρα Α' Λυκείου Απαντήσεις και λύσεις των ερωτήσεων & ασκήσεων Θ. Ξένος: Άλγεβρα Α' Λυκείου (η έκδοση) Απαντήσεις και λύσεις των ερωτήσεων & ασκήσεων Μπορείτε να αντιγράψετε το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Ε Π Ι Μ Ο Ρ Φ Ω Τ Ι Κ Α Π Ρ Ο Γ Ρ Α Μ Μ Α Τ Α Γ Ι Α Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Ι Κ Ο Υ Σ Σ Τ Ο Ν Π Ο Λ Υ Χ Ω Ρ Ο Μ Ε Τ Α Ι Χ Μ Ι Ο

Ε Π Ι Μ Ο Ρ Φ Ω Τ Ι Κ Α Π Ρ Ο Γ Ρ Α Μ Μ Α Τ Α Γ Ι Α Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Ι Κ Ο Υ Σ Σ Τ Ο Ν Π Ο Λ Υ Χ Ω Ρ Ο Μ Ε Τ Α Ι Χ Μ Ι Ο ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΝΕΑ ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ Ε Π Ι Μ Ο Ρ Φ Ω Τ Ι Κ Α Π Ρ Ο Γ Ρ Α Μ Μ Α Τ Α Γ Ι Α Ε Κ Π Α Ι Δ Ε Υ Τ Ι Κ Ο Υ Σ Σ Τ Ο Ν Π Ο Λ Υ Χ Ω Ρ Ο Μ Ε Τ Α Ι Χ Μ Ι Ο Ο κ τ ώ β ρ ι ο ς Ν ο έ μ β ρ

Διαβάστε περισσότερα

Συνέδριο Μαθηματικών ΠΠΣ Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων 11-12 / 4 / 2014. Μαθηματικά και ζητήματα πραγματικότητας διάκριση και σύνδεση

Συνέδριο Μαθηματικών ΠΠΣ Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων 11-12 / 4 / 2014. Μαθηματικά και ζητήματα πραγματικότητας διάκριση και σύνδεση Συνέδριο Μαθηματικών ΠΠΣ Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων 11-12 / 4 / 2014 Δημήτρης Μπίρμπας ΠΠΛ Αγίων Αναργύρων Σοφία Παππά ΠΠΛ Ζάννειο Πειραιά Μαθηματικά και ζητήματα πραγματικότητας διάκριση και σύνδεση

Διαβάστε περισσότερα

Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD

Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD Εργαστήριο Διδακτικής, Επιστημολογίας Φυσικών Επιστημών και Εκπαιδευτικής Τεχνολογίας,

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Β Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης

Μαθηματικά Β Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Μαθηματικά Β Δημοτικού Πέτρος Κλιάπης Ο μαθητής σε μια σύγχρονη τάξη μαθηματικών: Δεν αντιμετωπίζεται ως αποδέκτης μαθηματικών πληροφοριών, αλλά κατασκευάζει δυναμικά τη μαθηματική γνώση μέσα από κατάλληλα

Διαβάστε περισσότερα

Να υπολογίζουν αποστάσεις με τη βοήθεια ημ. και συν. Να είναι σε θέση να χρησιμοποιούν τους τριγωνομετρικούς πίνακες στους υπολογισμούς τους.

Να υπολογίζουν αποστάσεις με τη βοήθεια ημ. και συν. Να είναι σε θέση να χρησιμοποιούν τους τριγωνομετρικούς πίνακες στους υπολογισμούς τους. ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ Νίκος Γ. Τόμπρος Ενότητα : ΤΡΙΓΩΝΟΜΕΤΡΙΑ Περιεχόμενα ενότητας Τριγωνομετρικοί οξείας γωνίας αριθμοί Διδακτικοί στόχοι Διδακτικές οδηγίες - επισημάνσεις Πρέπει οι μαθητές να γνωρίζουν:

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ

ΘΕΜΑ Α ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΘΕΜΑ Α ΑΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Γ' ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 26 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική της Πληροφορικής ΙΙ

Διδακτική της Πληροφορικής ΙΙ Διδακτική της Πληροφορικής ΙΙ Ομάδα Γ Βότσης Ευστάθιος Γιαζιτσής Παντελής Σπαής Αλέξανδρος Τάτσης Γεώργιος Προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι αρχάριοι προγραμματιστές Εισαγωγή Προβλήματα Δυσκολίες Διδακτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ»

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ» ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ» Νικόλαος Μπαλκίζας 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός του σχεδίου μαθήματος είναι να μάθουν όλοι οι μαθητές της τάξης τις έννοιες της ισοδυναμίας των κλασμάτων,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 3. Δίνεται ο πίνακας: 3 3 3 ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ ΘΕΜΑ ο. Ένα κουτί περιέχει άσπρες, μαύρες, κόκκινες και πράσινες μπάλες. Οι άσπρες είναι 5, οι μαύρες είναι 9, ενώ οι κόκκινες και οι πράσινες μαζί είναι 6. Επιλέγουμε

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 3 Οι ιδιότητες των αριθμών... 37 3.1 Αριθμητικά σύνολα... 37 3.2 Ιδιότητες... 37 3.3 Περισσότερες ιδιότητες...

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 3 Οι ιδιότητες των αριθμών... 37 3.1 Αριθμητικά σύνολα... 37 3.2 Ιδιότητες... 37 3.3 Περισσότερες ιδιότητες... Περιεχόμενα Πρόλογος... 5 Κεφάλαιο Βασικές αριθμητικές πράξεις... 5. Τέσσερις πράξεις... 5. Σύστημα πραγματικών αριθμών... 5. Γραφική αναπαράσταση πραγματικών αριθμών... 6.4 Οι ιδιότητες της πρόσθεσης

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΥΠΑΡΧΕΙ ΣΥΝΕΧΕΙΑ; Εμμ. Νικολουδάκης Σχ. Σύμβουλος Μαθηματικών

Η ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΥΠΑΡΧΕΙ ΣΥΝΕΧΕΙΑ; Εμμ. Νικολουδάκης Σχ. Σύμβουλος Μαθηματικών Η ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΥΠΑΡΧΕΙ ΣΥΝΕΧΕΙΑ; Εμμ. Νικολουδάκης Σχ. Σύμβουλος Μαθηματικών Η Ευκλείδεια Γεωμετρία σε σχέση με Θεωρία van Hiele Οι τρεις κόσμοι του Tall

Διαβάστε περισσότερα

Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας»

Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας» Εισαγωγή Επιστημονική μέθοδος Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας» Διατύπωση αξιωματική της αιτίας μια κίνησης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος ΜEd: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο : Εξισώσεις - Ανισώσεις 1 1.1 Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ ΑΛΓΕΒΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΟΡΙΣΜΟΙ Μεταβλητή

Διαβάστε περισσότερα

Αριθμητική εύρεση ριζών μη γραμμικών εξισώσεων

Αριθμητική εύρεση ριζών μη γραμμικών εξισώσεων Αριθμητική εύρεση ριζών μη γραμμικών εξισώσεων Με τον όρο μη γραμμικές εξισώσεις εννοούμε εξισώσεις της μορφής: f( ) 0 που προέρχονται από συναρτήσεις f () που είναι μη γραμμικές ως προς. Περιέχουν δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 10 Γεωμετρικές κατασκευές Στα αιτήματα του Ευκλείδη περιλαμβάνονται μόνο τρία που αναφέρονται στη δυνατότητα κατασκευής ενός σχήματος. Ηιτήσθω από παντός σημείου επί παν σημείον ευθείαν γραμμήν

Διαβάστε περισσότερα

Τρεις ενδιαφέρουσες αποδείξεις του Πυθαγορείου Θεωρήματος

Τρεις ενδιαφέρουσες αποδείξεις του Πυθαγορείου Θεωρήματος Τρεις ενδιαφέρουσες αποδείξεις του Πυθαγορείου Θεωρήματος Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ03 www.p-theodoropoulos.gr Εισαγωγή Είναι γνωστό ότι για το Πυθαγόρειο θεώρημα έχουν

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Θετικής Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β Λυκείου

Μαθηματικά Θετικής Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β Λυκείου Μαθηματικά Θετικής Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Β Λυκείου Κεφάλαιο ο : Κωνικές Τομές Επιμέλεια : Παλαιολόγου Παύλος Μαθηματικός ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο : ΚΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ. Ο ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΩΡΙΑΣ Ένας κύκλος ορίζεται αν

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Α. ΚΑΡΕΚΛΙΔΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΘΕΩΡΙΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ τη ΘΕΩΡΙΑ με τις απαραίτητες διευκρινήσεις ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΑΣΑΠΗΣ Επιμέλεια 7 o Διήμερο Διαλόγου για τη Διδασκαλία των Μαθηματικών 15 & 16 Μαρτίου 2008 Ομάδα Έρευνας της Μαθηματικής Εκπαίδευσης ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ i ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΑΛΓΕΒΡΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ B ΓΥΝΜΑΣΙΟΥ. 1. Να λυθούν οι εξισώσεις και οι ανισώσεις :

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΑΛΓΕΒΡΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ B ΓΥΝΜΑΣΙΟΥ. 1. Να λυθούν οι εξισώσεις και οι ανισώσεις : ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΑΛΓΕΒΡΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. Να λυθούν οι εξισώσεις και οι ανισώσεις : α) γ) x x 3x 7x 9 4 5 0 x x x 3 6 3 4 β) δ) 3x x 3 x 4 3 5 x x. 4 4 3 5 x 4x 3 x 6x 7. Να λυθεί στο Q, η ανίσωση :. 5 8 8 3. Να λυθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ-Β ΦΑΣΗ ΘΕΜΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ: ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΑΡΙΘΜΩΝ-19 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΧΟΛΕΙΟ: 2 ο ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΦΛΩΡΙΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β ΦΑΣΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β ΦΑΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β ΦΑΣΗΣ Θέμα Διδασκαλίας Προβλήματα με πρόσθεση και αφαίρεση κλασμάτων (Κεφάλαιο 23 ο ) Σχολείο: 2 ο

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Ε Δημοτικού

Μαθηματικά Ε Δημοτικού Μαθηματικά Ε Δημοτικού Πέτρος Κλιάπης 2014 Πέτρος Κλιάπης 12η Περιφέρεια Θεσσαλονίκης Το σύγχρονο μαθησιακό περιβάλλον των Μαθηματικών Ενεργή συμμετοχή των παιδιών Μάθηση μέσα από δραστηριότητες Κατανόηση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ, ΜΕΤΑΘΕΣΕΙΣ, ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ, ΜΕΤΑΘΕΣΕΙΣ, ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΜΕΤΑΘΕΣΕΙΣ ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ Εισαγωγή. Οι σχηματισμοί που προκύπτουν με την επιλογή ενός συγκεκριμένου αριθμού στοιχείων από το ίδιο σύνολο καλούνται διατάξεις αν μας ενδιαφέρει η σειρά καταγραφή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΟΡΙΟ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΞ ΑΡΙΣΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΕΚ ΔΕΞΙΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: ΚΟΥΤΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ημερήσιων και εσπερινών ΕΠΑ.Λ. για το σχολικό έτος 2011-2012.

ημερήσιων και εσπερινών ΕΠΑ.Λ. για το σχολικό έτος 2011-2012. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ Π/ΘΜΙΑΣ & Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ Δ/ΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΤΜΗΜΑ B ----- Να διατηρηθεί μέχρι... Βαθμός

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ. Δημήτρης Σπαθάρας Σχολικός Σύμβουλος Μαθηματικών. Λαμία, 19 Απριλίου 2013 Αριθ. Πρωτ.: 317. Προς:

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ. Δημήτρης Σπαθάρας Σχολικός Σύμβουλος Μαθηματικών. Λαμία, 19 Απριλίου 2013 Αριθ. Πρωτ.: 317. Προς: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ Δ/ΝΣΗ Π/ΘΜΙΑΣ & Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΓΡΑΦΕΙΟ ΣΧΟΛΙΚΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΩΝ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΝΟΜΟΥ ΦΘΙΩΤΙΔΑΣ

Διαβάστε περισσότερα