Anthropologie de la comédie grecque ancienne, Université Paul Valéry Montpellier

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Anthropologie de la comédie grecque ancienne, Université Paul Valéry Montpellier"

Transcript

1 Γ. ΑΝΑΛΥΣΗ ΗΜΟΣΙΕΥΜΑΤΩΝ 1. ιδακτορική διατριβή Anthropologie de la comédie grecque ancienne, Université Paul Valéry Montpellier III, Montpellier 1989 (εκδ. Μ. & Γ. Αναστασάκης, Aθήνα 1990, 389 σελ.). Mετά από µια εισαγωγή παρουσίασης και τοποθέτησης του θέµατος, δικαιολογώ την ιδέα να εξετάσω την ανθρωπολογία της αρχαίας ελληνικής κωµωδίας (σσ ). H εκλογή αυτή βασίζεται στο γεγονός ότι από τα αρχαία ελληνικά κείµενα που µας έχουν διασωθεί, η κωµωδία του Aριστοφάνη µας παρέχει, έστω σε µορφή παρωδίας, πολλές πληροφορίες που µας επιτρέπουν να µελετήσουµε την καθηµερινή πραγµατικότητα της Aθήνας. Oι πληροφορίες του Aριστοφάνη αποτελούν για µας, µερικές φορές, µοναδικές πηγές για ορισµένους τοµείς της καθηµερινής ζωής αλλά και της καλλιτεχνικής παραγωγής της κλασικής Aθήνας. Στο πρώτο µέρος της διατριβής µου εξετάζω την κατηγορία των µη-πολιτών. Aκολουθώντας ένα προοδευτικό σχεδιάγραµµα παρουσιάζω διαδοχικά τον «ξένο», τον «δούλο» και τη «γυναίκα», σε συνάρτηση µε τη θέση τους τόσο στην πόλη, όσο και στην Aρχαία Kωµωδία. Yποχρεωτικοί σύντροφοι του πολίτη, αυτά τα πρόσωπα έχουν το κοινό γνώρισµα να στερούνται κάθε πολιτικού δικαιώµατος και συγχρόνως να συνδέονται πλάι στον πολίτη, µε τη µοίρα της πόλης. Tα πρόσωπα των ξένων που ανεβάζει στη σκηνή του ο Aριστοφάνης είναι περιορισµένα, και τα παρουσιάζει πάντα µε σκωπτικό πνεύµα και ειρωνεία. Oι ξένοι και οι µέτοικοι περιγράφονται από τον ποιητή ως πονηροί, βάρβαροι και ηλίθιοι. Oι λίγες φιγούρες ξένων που βλέπουµε, κυρίως στους Aχαρνείς, στη Λυσιστράτη και στους Όρνιθες, µας επιτρέπουν να σκιαγραφήσουµε grosso modo την εξωτερική τους εµφάνιση, τις ιδιαιτερότητες της γλώσσας που χρησιµοποιούσαν, και να σχηµατίσουµε κάποια εικόνα για τις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις. H εξωτερική εµφάνιση των ξένων είναι συνήθως ατηµέλητη είναι ακάθαρτοι και χοντροκοµµένοι. Tο στοιχείο όµως που χρησιµοποιεί ο Aριστοφάνης για να διακρίνει τον ξένο από τον αθηναίο πολίτη είναι η γλώσσα που χρησιµοποιεί. Kανείς τελικά από τους ξένους της κωµωδίας δεν οµιλεί σωστά την αττική διάλεκτο. Συνήθως οι ξένοι δεν κατορθώνουν να προφέρουν σωστά τα ελληνικά, παραλείπουν το τελικό ν, αντικαθιστούν συχνά το η µε το α και διαπράττουν πολλούς βαρβαρισµούς. H φωνητική αυτή παραποίηση της ελληνικής γλώσσας προκαλούσε το γέλιο των Aθηναίων, οι οποίοι ήταν πολύ ευαίσθητοι στην προφορά και ιδιαίτερα υπερήφανοι για τη διάλεκτό τους. Eίναι φυσικό πως µε όλους αυτούς τους ξένους που συνέρρεαν στην Aθήνα, στα τέλη του πέµπτου αιώνα π.x., εισήλθαν και νέες λατρείες και καινούργιοι θεοί, όπως ο Σαβάζιος, ο Άδωνις, η Kυβέλη και άλλοι οργιαστικοί µυστηριακοί θεοί, «ου δηµοτελείς ουδέ τεταγµένοι». Mολονότι οι ξένοι βρίσκονται έξω από το πολιτικό σύστηµα της Aθήνας, είναι εν τούτοις δεµένοι µε τη µοίρα της πόλης. Iδιαίτερα την εποχή αυτή, στα τέλη του πέµπτου αιώνα π.x., κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέµου, η Aθηναϊκή ηµοκρατία είχε περισσότερο παρά ποτέ την ανάγκη των συµµαχικών πόλεων και ιδιαίτερα τη χρηµατική εισφορά που κατέβαλαν στο κοινό ταµείο. εν είναι τυχαίο ότι ο Aριστοφάνης γελοιοποιεί τον απεσταλµένο της Σπάρτης, τον Θηβαίο και τον Mεγαρίτη έµπορο, βασικούς εχθρούς της Aθήνας. Tο ίδιο ισχύει και για τον Πέρση πρέσβη. Φαίνεται πως η ιδιότητα του ξένου ήταν πολύ υποτιµητική στην κλασική Aθήνα. Aκριβώς στο πνεύµα τούτο ο Aριστοφάνης αποδίδει συχνά το κουσούρι του «βαρβάρου» σε Aθηναίους πολίτες, τους οποίους θέλει να σατιρίσει. O ποιητής προσπαθεί να ευαισθητοποιήσει τους συµπατριώτες του για την πολιτική κατάσταση και τα προβλήµατα των Aθηνών. Oι ξένοι που παρουσιάζει είναι εχθροί της πόλης. H επιθυµία του Aριστοφάνη για ειρήνη του δίνει την ευκαιρία να κάνει το κοινό του να γελάσει σε βάρος ορισµένων εχθρών των Aθηνών και συγχρόνως προσφέρει και σε µας αρκετές πληροφορίες σχετικά µε τους ξένους στην Aθήνα. Έτσι οι γνώσεις µας που αφορούν την ενδυµασία, τη γλώσσα, τη θρησκεία και τη νοµοθεσία που ίσχυε για τους ξένους, έχουν εµπλουτιστεί σηµαντικά (σσ ). 1

2 Aκολουθούν τέσσερα κεφάλαια, όπου µελετώ το πρόσωπο του δούλου στο θέατρο του Aριστοφάνη. Για τη διευκόλυνση αυτής της µελέτης και για µια σφαιρικότερη αντιµετώπιση του θέµατος παραθέτω στην αρχή του τµήµατος αυτού τρεις εξαντλητικούς πίνακες σχετικά µε τους δούλους στο έργο του Aριστοφάνη: ένα πίνακα προσωνυµιών των δούλων και ένα δεύτερο κυρίων ονοµάτων. O τρίτος πίνακας παρουσιάζει τις εµφανίσεις των δούλων στην αριστοφανική σκηνή (σσ ). Στο πρώτο κεφάλαιο, του µέρους αυτού της εργασίας, αναπτύσσω και εξετάζω λεπτοµερώς τις συνθήκες ζωής του δούλου, καθώς και την εξωτερική του εµφάνιση. O Aριστοφάνης µάς περιγράφει αρκετά αναλυτικά τα υποδήµατα, τα ρούχα και τις συνήθειες των δούλων. Πρέπει να ήταν δύσκολο να διακρίνει κανείς από την ενδυµασία και µόνο τον δούλο από ένα φτωχό Aθηναίο πολίτη. Γι αυτό µόλις εµφανιστεί υποκριτής που υποδύεται ρόλο δούλου, ο Aριστοφάνης σπεύδει να το τονίσει. Όσον αφορά τη διατροφή φαίνεται πως οι δούλοι δεν έτρωγαν αρκετά, αν κρίνουµε από τις περιπτώσεις κλοπών τροφής που µας περιγράφει ο ποιητής. Eκτός από την κακή διατροφή, ο δούλος γίνεται συχνά το θύµα της κακοθυµίας του αφέντη και δέχεται χτυπήµατα, µαστιγώσεις, ακόµη και το µαρτύριο του τροχού. εν υπάρχει κανένας σεβασµός για το πρόσωπο του δούλου ακόµη χειρότερα δεν του αναγνωρίζεται ότι έχει κάποια προσωπικότητα. Eπιπλέον περιγράφεται, σχεδόν πάντα, ότι έχει όλα τα πιθανά ελαττώµατα: πανούργος, αργός, βραδύς, κάκιστον θηρίον, δειλός, σκαιός, αχάριστος και πολλά άλλα. Παρ όλα αυτά τα ελαττώµατα τα οποία µε τέχνη φροντίζει να εκµεταλλευτεί κωµικά ο Aριστοφάνης, παρατηρούµε κάποια εξέλιξη του δούλου στις τελευταίες κωµωδίες του. Mε τον Ξανθία και τον Kαρίωνα έχουµε την εντύπωση πως ο δούλος αρχίζει σιγά σιγά να επιδεικνύει ορισµένες αρετές, όπως το θάρρος, το οποίο µέχρι τώρα ήταν καθαρά ιδιότητα του ελεύθερου πολίτη. Φαίνεται πως στην αρχή του τέταρτου αιώνα, µε τη συµβολή των Σοφιστών και κυρίως εξαιτίας του Πελοποννησιακού Πολέµου, οι συνθήκες ζωής του δούλου καλυτέρευσαν. H πρόοδος όµως που παρατηρήθηκε µεταξύ των σχέσεων πολίτηδούλου δεν µας επιτρέπει να συµπεράνουµε πως σηµειώθηκε και ανάλογη πρόοδος στο επίπεδο της πόλης. H διαφορά µεταξύ δούλων και ελευθέρων παραµένει τεράστια. Eίναι τόση µεγάλη η απόσταση που χωρίζει τους δούλους από την κοινωνία των ελεύθερων πολιτών, ώστε ούτε στον κόσµο της ουτοπίας ο ποιητής δεν τους παραχώρησε ποτέ την εξουσία, όπως το έκανε για τις γυναίκες (σσ ). Στη συνέχεια, εξετάζω το ρόλο που διαδραµατίζουν οι δούλοι στο έργο του Aριστοφάνη. O ποιητής εκµεταλλεύεται κωµικά στο έπακρο την αντίληψη που επικρατούσε στο κοινό σχετικά µε τους δούλους και τους παρουσιάζει να κλέβουν, να κατηγορούν το αφεντικό τους, να παραπονιούνται, να δέρνονται, και λοιπά. H εικόνα αυτή συµπληρώνεται µε τη µορφή του άξεστου δούλου, του κοιλιόδουλου φαγά, του αλαζόνα και του ψευτοπαλικαρά. O Aριστοφάνης αναθέτει συνήθως στους δούλους βοηθητικούς ρόλους: του υπηρέτη, του θεράποντα, του ακόλουθου. Eκτός όµως από τους ασήµαντους αυτούς ρόλους, ο ποιητής εµπιστεύεται σε δούλους και ρόλους πρωταγωνιστικούς (σσ ). Στο τρίτο κεφάλαιο παρουσιάζω ορισµένα πορτραίτα δούλων και αναλύω την κωµική τους συµπεριφορά. ύο είναι οι δούλοι που έχουν πραγµατικά ρόλο πρωταγωνιστή, ο Ξανθίας και Kαρίων, στους Bατράχους και τον Πλούτο αντίστοιχα. Στις κωµωδίες αυτές ο δούλος έχει πράγµατι τον πρώτο ρόλο είναι ένας πραγµατικός δραµατικός «ήρωας», χωρίς βέβαια να έχει χάσει τα συνηθισµένα του ελαττώµατα (σσ ). Aκολουθεί, στο τέταρτο κεφάλαιο, η µελέτη της γλώσσας που χρησιµοποιεί ο δούλος. Σε αντίθεση µε το πρόσωπο του ξένου, ο οποίος µιλούσε άσχηµα την ελληνική γλώσσα, ο δούλος χρησιµοποιεί σωστά την αττική διάλεκτο. O δούλος οµιλεί τη συνηθισµένη γλώσσα της πόλης, χρησιµοποιεί όµως και αρκετές βωµολοχίες, όπως άλλωστε και οι υπόλοιποι πρωταγωνιστές του Aριστοφάνη. O δούλος είναι ικανός να χρησιµοποιήσει την υψηλή λυρική γλώσσα, στην πιο εκλεπτυσµένη µορφή της, όπως επίσης µπορεί να µιλήσει µε τον πιο σκαιό τρόπο, το κάθε λαϊκό ιδίωµα της προφορικής γλώσσας. Eίναι ενδιαφέρον να σηµειώσουµε πως ο Aριστοφάνης δεν προσπαθεί να εκµεταλλευτεί κωµικά την οµιλία των δούλων, όπως το έκανε µε τους ξένους. Aυτό οφείλεται στο γεγονός ότι αρκετοί από αυτούς έχουν υποστεί κάποιον εξελληνισµό ή έχουν γεννηθεί στην Aθήνα. Eπίσης έχουµε ήδη επισηµάνει την εξέλιξη που έχει σηµειωθεί στο θέµα του δούλου. Eκτός όµως από αυτούς τους λόγους ο ποιητής θέλησε να 2

3 ξεχωρίσει στη σκηνή του τους ξένους από τους δούλους. Oι ξένοι κατέχουν µικρή θέση στην αριστοφανική σκηνή και οµιλούν άσχηµα ελληνικά, σε αντίθεση µε τους δούλους που υποδύονται σηµαντικούς ρόλους και, επιπλέον, οµιλούν τέλεια την ελληνική γλώσσα. H ιδιαίτερη αυτή µεταχείριση οφείλεται στο γεγονός ότι η τύχη των δούλων βρίσκεται πολύ στενά δεµένη µε τη µοίρα της πόλης των Aθηνών. O Aριστοφάνης που επιθυµεί τη σωτηρία της Aθήνας υπογραµµίζει µε τον τρόπο του την κοινή µοίρα των δούλων και των πολιτών. Aυτές οι δύο κατηγορίες οµιλούν την ίδια γλώσσα, µπορούν να συνεννοηθούν, µπορούν να αγωνισθούν µαζί στα δύσκολα χρόνια για να σωθούν και να σώσουν την πόλη τους (σσ.75-82). Mετά από την παρουσίαση του δούλου ακολουθεί, στο τρίτο τµήµα του πρώτου µέρους, η µελέτη για το ρόλο της γυναίκας στην αρχαία ελληνική κωµωδία. Στο τµήµα τούτο η ανάλυση δεν περιορίζεται στις έντεκα σωζόµενες κωµωδίες του Aριστοφάνη, αλλά γίνεται επαρκής εκµετάλλευση και των αποσπασµάτων των υπόλοιπων κωµωδιών του Aριστοφάνη και των άλλων ποιητών της εποχής του. Στο πρώτο κεφάλαιο εκθέτω αναλυτικά τα σχετικά µε την ενδυµασία και τον καλλωπισµό των γυναικών. Oι πεντακόσιες και πλέον αναφορές του Aριστοφάνη στη γυναίκα καθώς και η πληθώρα των σχετικών αποσπασµάτων των άλλων ποιητών, µας επιτρέπουν να σχηµατίσουµε σαφή εικόνα για τα ρούχα της γυναίκας, την κοσµητική και κοµµωτική τέχνη. Oι παραστάσεις των διάφορων αγγείων και οι διάφορες άλλες πηγές µπορούν να συµπληρώσουν αυτή την εικόνα για τη γυναίκα. Oι πληροφορίες του Aριστοφάνη αποκτούν ιδιαίτερη αξία, διότι παρουσιάζουν κυρίως τη µεσαία γυναίκα της πόλης, και συνάµα αυτή που προέρχεται από τη γύρω εξοχή και ήλθε να ζήσει στην Aθήνα, λόγω του πολέµου. Aπό τη µελέτη τούτη εξάγεται το συµπέρασµα ότι η Aθηναία φρόντιζε ιδιαίτερα τον εαυτό της και την εξωτερική της εµφάνιση. Tα ρούχα της ήταν απλά, όµορφα και αρκετά σε αριθµό. Προτιµούσε το άσπρο χρώµα, είχε όµως και πράσινα, µπλέ και ρόζ ρούχα. Tα σύνεργα που διέθετε για την τουαλέτα της είναι εντυπωσιακά. Aναµφίβολα ήταν φιλάρεσκη και της άρεσε να φαίνεται ωραία µόνο που δεν είχε πολλές ευκαιρίες να επιδειχθεί δηµοσίως (σσ ). Στο δεύτερο κεφάλαιο περιγράφεται η ιδιωτική ζωή της γυναίκας και τα γαµήλια έθιµα. Πρέπει να πούµε πως ο Aριστοφάνης παρουσίασε τις γυναίκες στη σκηνή χωρίς εχθρότητα, παρ όλο το αρνητικό κλίµα που επικρατούσε και τον µισογυνισµό εκ µέρους των ανδρών. O Aριστοφάνης µάλιστα υποστήριξε µε τον τρόπο του τη γυναικεία υπόθεση. Tο γεγονός και µόνο ότι αφιέρωσε αρκετές κωµωδίες στη γυναίκα το αποδεικνύει. Στα µάτια του ποιητή η γυναίκα δεν συµβολίζει µόνο την αγάπη και τον έρωτα, αλλά κυρίως την ειρήνη. Ποτέ ο Aριστοφάνης δεν είδε τη γυναίκα ως αντικείµενο ερωτικού πόθου και µόνο (σσ ). H δηµόσια ζωή της γυναίκας αποτελεί το αντικείµενο του τρίτου κεφαλαίου του πρώτου αυτού µέρους. Mολονότι η αρχαία ελληνική ηθική ήθελε τη γυναίκα κλεισµένη στον γυναικωνίτη να φροντίζει τα εσωτερικά του σπιτιού, τούτο ίσχυε κυρίως για τις γυναίκες της αριστοκρατίας και γενικά των ανώτερων κοινωνικών τάξεων. Oι γυναίκες του Aριστοφάνη ανήκουν στα χαµηλότερα κοινωνικά στρώµατα και φαίνονται να µην περιορίζονται από αυτήν την κοινά αποδεκτή γυναικεία σωφροσύνη. Oι γυναίκες της κωµωδίας δεν είναι κλεισµένες στο εσωτερικό του σπιτιού, αλλά αναµειγνύονται ενεργά στη δηµόσια ζωή. Πολύ συχνά ασχολούνται µε µικροεπαγγέλµατα και πωλούν λάχανα, αρώµατα, φρούτα, ψωµί ακόµη διευθύνουν µικρές ταβέρνες και πανδοχεία. Aσκούν ακόµη τα επαγγέλµατα της χορεύτριας, της τραγουδίστριας ή της παλλακίδας. Όσες ασχολούνται µε το εµπόριο περιορίζονται από το νόµο να µην ξεπεράσουν κάποιο όριο στις συναλλαγές τους: ὁ γὰρ νόμος διαρρήδην κωλύει παιδὶ μὴ ἐξεῖναι συμβάλλειν μηδὲ γυναικὶ πέρα μεδίμνου κριθῶν. Πέρα από το όριο αυτό οι γυναίκες χρειάζονται τη συµµετοχή και την έγκριση του κυρίου τους. Mπορεί η εργατική νοµοθεσία να περιορίζει τις εµπορικές δραστηριότητες των γυναικών, ο πόλεµος όµως επέτρεψε σε αρκετές να εργασθούν δηµόσια για να µπορέσουν να επιβιώσουν οι οικογένειές τους. Aυτό που δεν κατάφεραν οι γυναίκες ήταν να µπορέσουν να ασχοληθούν ενεργά µε την πολιτική, διότι οι πολιτικές υποθέσεις ήταν εξ ολοκλήρου στα χέρια των αντρών. Στον τοµέα τούτο η γυναίκα δεν είχε δικαιώµατα. Kατά τη διάρκεια όµως του Πελοποννησιακού πολέµου 3

4 οι γυναίκες άρχισαν να ανησυχούν για την πολιτική που εφάρµοζαν οι άντρες, αλλά µόλις έθεταν κάποια ερώτηση δέχονταν βροχή τα χτυπήµατα. Mπροστά στην κατάσταση αυτή ο Aριστοφάνης απάντησε µε δύο κωµωδίες, τη Λυσιστράτη και τις Eκκλησιάζουσες, όπου οι γυναίκες παίζουν τον πρώτο ρόλο στην πολιτική. Στην αποτυχηµένη πολιτική των αντρών ο ποιητής προτείνει κυβέρνηση γυναικών, την οποία στηρίζει στο οικιακό µοντέλο, όπου έχει αποδειχθεί ότι οι γυναίκες διαχειρίζονταν µε επιτυχία τα οικονοµικά. Ξεπερνώντας τον συνήθη µισογυνισµό και την αντίληψη που επικρατούσε για τη γυναίκα από την εποχή του Hσιόδου και του Σηµωνίδη του Aµοργίνου που την έβλεπαν ως ένα «καλόν κακόν», ο Aριστοφάνης εµπιστεύτηκε τη διαχείριση των δηµόσιων υποθέσεων στις γυναίκες. Bέβαια, όταν ο Aριστοφάνης προσφέρει στις γυναίκες το βήµα της Eκκλησίας του ήµου για να εκφραστούν, αποβλέπει κυρίως στο να προκαλέσει το γέλιο των θεατών. O ποιητής δεν πήρε στα σοβαρά τα κηρύγµατα που απέδιδε στις γυναίκες, αλλά πέρα από τη συµπάθεια που αισθανόταν απέναντι στο «ήµισυ του κοινωνικού σώµατος», όπως εξάλλου και ο Eυριπίδης, τους πρόσφερε µεγάλες υπηρεσίες µε το να παρουσιάσει το «δεύτερο φύλο» στη σκηνή. Με τη γυναικοκρατία ο Aριστοφάνης τονίζει περισσότερο την ανικανότητα των αντρών. Oι γυναίκες αποφάσισαν να καταλάβουν την εξουσία, γιατί έχουν υψηλά ιδανικά: θέλουν να σώσουν την πατρίδα τους. Mπορεί οι ίδιες να µην πάνε στα πεδία της µάχης, αλλά πληρώνουν το µερίδιό τους αρκετά ακριβά, ως µητέρες και ως σύζυγοι. Aυτές είναι που γεννούν τους άντρες και τούτο αρκεί. Tώρα λυπούνται για την απουσία των αντρών, γιων και συζύγων από το σπίτι. Στην υπηρεσία λοιπόν της ειρήνης η υπόθεση αυτή των γυναικών φαίνεται σοβαρή και επίσηµη. Aφού προσπάθησε να πείσει για την ειρήνη ο Aριστοφάνης δείχνοντας τις χαρές και τα γλέντια των αγροτών ικαιόπολη και Tρυγαίου, αφού σατίρισε έντονα τους πολιτικούς και δηµαγωγούς του καιρού του, προσφέρει τη δάδα της ειρήνης στην Aθηναία νοικοκυρά, την τελευταία του ελπίδα (σσ ). *** Στο δεύτερο µέρος µελετώ το κύριο πρόσωπο της κωµωδίας που συχνά ενσαρκώνεται από έναν πολίτη, ο οποίος αντίθετα µε τον ξένο, τον δούλο και τη γυναίκα, καθοδηγεί τη µοίρα της πόλης. H γυναίκα εκπληρώνει παραδόξως αυτό το ρόλο στον αντεστραµµένο κόσµο της κωµωδίας και στις ουτοπίες του Aριστοφάνη, όπου βλέπουµε τις γυναίκες να κατέχουν την εξουσία. Tο πρόσωπο του πολίτη είναι παράδοξο η εξωτερική αθλιότητα και η κοινωνική και πνευµατική του µετριότητα έρχονται σε αντίθεση µε τη σπουδαιότητα της αποστολής του. Mετά από εσωτερική ανάλυση της δοµής της κωµωδίας, αποδεικνύω ότι σχεδόν τα πάντα στην κωµωδία λειτουργούν γύρω από την έννοια της σωτηρίας, ατοµικής ή συλλογικής. Ξεκινώντας από τη δύσκολη µάχη στον αγώνα, η σωτηρία επέρχεται στην έξοδο από τον θρίαµβο του ήρωα-σωτήρα. H περίλαµπρη νίκη του επισφραγίζεται συχνά µε έναν γάµο που είναι επιπλέον, µερικές φορές, ένας ιερός γάµος. Στο πρώτο κεφάλαιο παρουσιάζω το πρόσωπο του πολίτη στις κωµωδίες του Aριστοφάνη. Mελετώ τη φυσική του εµφάνιση, το ηθικό, πνευµατικό και κοινωνικό του επίπεδο. O πολίτης είναι συνήθως τύπος «καλού καγαθού», ο οποίος ανήκει συνήθως στις µεσαίες κοινωνικές τάξεις της Aθήνας. Tέτοιοι είναι ο ικαιόπολης, ο Tρυγαίος, ο Πεισθέταιρος, κ.ά. Oι πολίτες του Aριστοφάνη αποκλείονται λόγω κοινωνικής τάξης από τα περισσότερα αξιώµατα. Eκπληρώνουν όµως τα πολιτικά τους καθήκοντα µε την ενεργητική συµµετοχή τους στην Eκκλησία του ήµου. Στην πραγµατικότητα οι φτωχοί αγρότες σπάνια πήγαιναν στις συγκεντρώσεις της Eκκλησίας του ήµου, και όταν το αποφάσιζαν µε δυσκολία έπαιρναν το λόγο για δηµόσια συζήτηση. Aκριβώς αυτόν τον τύπο του πολίτη διαλέγει ο ποιητής, για να παρουσιάσει το υπόδειγµα του Aθηναίου και να σατιρίσει τον µοχθηρό πολίτη. Eκτός από τον δηµαγωγό, ο Aριστοφάνης απευθύνει την κριτική του και στους απαθείς πολίτες που δέχονται αδιαµαρτύρητα όλες τις εξελίξεις τους πολίτες αυτούς ο ποιητής αποκαλεί περιφρονητικά «πρόβατα». O «χρηστός πολίτης», τον οποίον µας παρουσιάζει ο ποιητής, διέθετε την απαραίτητη παιδεία, κυρίως του λόγου, η οποία ήταν αναγκαία για τις συνελεύσεις του λαού. H ευγλωττία ήταν απαραίτητη, για να µπορέσει να πείσει για το δίκαιο της υπόθεσής του και να µπορέσει έτσι να βρει την ευτυχία του (σσ ). 4

5 Tο επόµενο κεφάλαιο περιγράφει τα γενικά χαρακτηριστικά του ήρωα-σωτήρα. H λέξη σωτήρ είναι συνώνυµη µε τις λέξεις «ελευθερωτής» και «ευεργέτης». H έννοια της σωτηρίας έχει συνήθως θρησκευτικό χαρακτήρα και κυρίως χρησιµοποιείται ως επίκληση του ία ή του Aσκληπιού. Eκτός από «σωτήρ» έχουµε και άλλες ανάλογες επικλήσεις όπως: ακάκητα, αυτός που δεν κάνει κακό ακέσιος, αυτός που βοηθά αλεξίκακος, αυτός που διώχνει το κακό αλειξίµοιρος, αυτός που αποδιώχνει το θάνατο απαλεξίκακος, αυτός που διώχνει τη δυστυχία επίσης, αποτρόπαιος, απωσίκακος, βοηδρόµιος, ιατρός, λύσιος, οικοφύλαξ, όρθιος, ορθόπολις, ρυσίπολις. O σωτήρ δηλώνει κυρίως αυτόν που βοηθά, τον αρωγό που φέρνει τη σωτηρία. Στην αρχαιότητα, ο σωτήρας είτε πρόκειται για θεό είτε για θνητό δεχόταν τιµητικές θυσίες και γιορτές για να τον ευχαριστήσουν για τον κίνδυνο που αποµάκρυνε και τη σωτηρία που επέφερε ή για να τον παρακαλέσουν να τους βοηθήσει. Όλα τα χαρακτηριστικά που συνθέτουν την προσωπογραφία του θείου σωτήρα ενυπάρχουν σε αρκετούς ήρωες του Aριστοφάνη. Aπό τις έντεκα κωµωδίες που έχουν διασωθεί οι οχτώ παρουσιάζουν πρωταγωνιστή που µπορεί να χαρακτηρισθεί σωτήρας. Aυτοί οι ήρωεςσωτήρες είναι: ο ικαιόπολης στους Aχαρνείς, ο Aγοράκριτος στους Iππείς, ο Bδελυκλέων στους Σφήκες, ο Tρυγαίος στην Eιρήνη, ο Πεισθέταιρος στους Όρνιθες, η Λυσιστράτη στην οµώνυµη κωµωδία, η Πραξαγόρα στις Eκκλησιάζουσες και ο Xρεµύλος στον Πλούτο. Στις οχτώ αυτές κωµωδίες το πρότυπο του σωτήρα διαδραµατίζει ενεργό δράση και η σωτηρία που επιφέρει είναι αισθητή σε πολλούς. Για τις πολιτικές αυτές κωµωδίες η κατάσταση κρίσης που επικρατεί στην αρχή δικαιολογεί την ενέργεια κάποιου σωτήρα η εµφάνισή του και οι ενέργειές του είναι απόλυτα δικαιολογηµένες στο κοινό αίσθηµα. Tο πλαίσιο όµως αλλάζει στις τρεις υπόλοιπες κωµωδίες «φιλολογικής κριτικής», τις Nεφέλες, τις Θεσµοφοριάζουσες και τους Bατράχους. Στις κωµωδίες αυτές το πρόσωπο του σωτήρα δεν φαίνεται να έχει θέση. Eν τούτοις ακόµη και στα έργα αυτά η ιδέα της σωτηρίας παρουσιάζεται έστω και περιθωριακά, µολονότι η υπόθεση δεν το απαιτεί. Φαίνεται πως η κωµική παράδοση στο θέµα τούτο ήταν τόσο ισχυρή που επέβαλε στον ποιητή την ιδέα της σωτηρίας (σσ ). Στα περισσότερα έργα του Aριστοφάνη ο κωµικός ήρωας βρίσκεται στον πρόλογο σε εξαιρετικά δύσκολη κατάσταση, και για να ξεφύγει εφευρίσκει µια επαναστατική ιδέα. Eνώ όµως ετοιµάζεται να θέσει σε εφαρµογή το σχέδιό του ο Xορός ή κάποιο άλλο πρόσωπο, αντιτίθενται και τον εµποδίζουν. Aκολουθεί διαµάχη και αγώνας ύβρεων και βωµολοχιών, έως ότου ο αντίπαλος του σωτήρα καταβάλλεται εντελώς. Στο τέλος του αγώνα ο σωτήρας αναδεικνύεται νικητής, και επέρχεται η σωτηρία. H υπόθεση φαίνεται να τελειώνει εδώ ακολουθούν όµως µερικά επεισόδια, όπου ο σωτήρας ξεσκεπάζει τους διάφορους απατεώνες και τελικά εγκαταλείπει θριαµβευτικά τη σκηνή. Tο σχήµα τούτο δεν ακολουθούν βέβαια πιστά όλες οι κωµωδίες, αλλά υπάρχουν και ορισµένες παρεκκλίσεις. Πάντως, σε όλες τις περιπτώσεις ο σωτήρας ανήκει στις µεσαίες κοινωνικές τάξεις, αγαπά τη ζωή της εξοχής, είναι συνήθως γέρος και πάσχει από κάποια ασθένεια ή τουλάχιστον υποφέρει βαριά από κάτι. Oι δυσκολίες τις οποίες αντιµετωπίζει στην αρχή ο σωτήρας αυξάνονται στη συνέχεια, διότι συνήθως είναι αποµονωµένος και αγωνίζεται µόνος. Παρ όλα αυτά ο σωτήρας δεν υποφέρει από εσωτερικές ανησυχίες, τύψεις συνειδήσεως, διλήµµατα, και άλλες ψυχολογικές καταστάσεις, όπως συµβαίνει µε τους τραγικούς ήρωες. Tο πρόβληµά του είναι εξωτερικό και οι ανάγκες του υλικές υποφέρει από φτώχεια, πόλεµο, δάνεια, αρρώστιες, κακουχίες. Συνήθως ο αντίπαλός του είναι πρόσωπο αλαζονικό (Λάµαχος, Kλέων), οµάδα ατόµων (οι δανειστές, στις Nεφέλες), ή κοινότητα ολόκληρη (οι γυναίκες, στις Θεσµοφοριάζουσες). Πάντοτε οι αντίπαλοι αυτοί του ήρωα παρουσιάζονται από την αρνητική τους πλευρά, και τονίζεται ότι είναι οι µόνοι υπεύθυνοι για τις δυστυχίες του πρωταγωνιστή. Για να υπερισχύσει του αντιπάλου του ο σωτήρας χρησιµοποιεί σπανίως τίµια µέσα αγώνα. Aντιθέτως γίνεται περισσότερο αλαζών, είρων και βωµολόχος, περισσότερο πονηρός από τον αντίπαλό του. Ωστόσο κατορθώνει και κερδίζει την απόλυτη συµπάθεια. Προκειµένου να πετύχει το σκοπό του ανατρέπει τα πάντα, ακόµη και αυτές τις ηθικές αξίες. Tο ισχυρότερο όπλο του είναι η πονηρία του. Γι αυτό µπορούµε να τοποθετήσουµε τον κωµικό πρωταγωνιστή στον αντίποδα του επικού και τραγικού ήρωα. Πρόκειται για αντι-ήρωα. Eνώ ο τραγικός ήρωας υπακούει στον κώδικα τιµής και αποδεικνύει την αρετή του µε θάρρος, ανωτερότητα, µε πράξεις που µπορούν να τον οδηγήσουν µέχρι την αυτοθυσία, ο κωµικός ήρωας κάνει ακριβώς το αντίθετο. 5

6 Aµφισβητεί την εύρυθµη λειτουργία του δηµοκρατικού πολιτεύµατος, προβάλλει κατώτερη ηθική, ένα αντι-ηρωϊκό πρότυπο. Eίναι θιασώτης των υλικών ηδονών και προσπαθεί να ικανοποιήσει µέχρι κορεσµού όλες τις σωµατικές ανάγκες. Eίναι εγωϊστής και ατοµιστής και αρνείται κάθε µορφή εξουσίας, ακόµη και τους θεούς. Mε την παραβίαση όλων αυτών των ανθρώπινων και θεϊκών κανόνων και υποχρεώσεων, ο σωτήρας κατορθώνει να επιφέρει στο θεατή την ίδια κάθαρση που θα πετύχαινε, όταν παρακολουθούσε τραγωδία. Kάθε κωµωδία δραµατοποιεί την εφαρµογή µιας µεγάλης ιδέας. H ιδέα αυτή είναι η απάντηση στην υποθετική ερώτηση: τί θα γινόταν, για παράδειγµα, άν κάποιος υπέγραφε συνθήκη ιδιωτικής ειρήνης µε τη Σπάρτη (Aχαρνείς)..., αν ο Kλέων συναντούσε κάποιον που να είναι χειρότερος από τον ίδιο (Iππείς)..., αν τα πουλιά γίνονταν κυρίαρχοι του κόσµου (Όρνιθες)..., αν οι γυναίκες έπαιρναν την εξουσία (Eκκλησιάζουσες); Στη φανταστική τούτη υπόθεση η κωµωδία οικοδοµεί κόσµο µαγικό, γεµάτο ευτυχία, αλλά µε λογική συνέχεια. Mε τον τρόπο αυτό κάθε ήρωας-σωτήρας δηµιουργεί καινούργιες αξίες που θα προκαλέσουν την ευτυχία σε όλους. ύο είναι τα βασικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν την πλοκή της κωµωδίας: ένα µεγαλεπήβολο σχέδιο του σωτήρα µε τον οποίο µπορεί να ταυτιστεί κάθε θεατής, και η εφαρµογή του µε τη βοήθεια υπερφυσικών µέσων. Eίναι αξιοσηµείωτο ότι ο ήρωας διαθέτει τα µέσα και τη δύναµη, για να υπερνικά κάθε δυσκολία, όσο µεγάλη κι αν είναι. H ιδέα της σωτηρίας είναι ουσιαστική για την ανάπτυξη της δράσης. H κωµική ιδέα του σωτήρα και η δραµατοποίησή της παρουσιάζονται στο τρίτο κεφάλαιο του δεύτερου µέρους (σσ ). Στο τέταρτο κεφάλαιο αναπτύσσεται η κατάσταση κρίσης, το πρόβληµα που παρουσιάζεται στην αρχή του προλόγου κάθε κωµωδίας. H κρίση του προλόγου θα ωθήσει τον µέλλοντα σωτήρα να επιχειρήσει και να φέρει σύντοµα σε πέρας το µεγαλοπράγµον σχέδιό του. Έτσι ο Tρυγαίος ανεβαίνει στον ουρανό, ο Πεισθέταιρος µετακοµίζει στη χώρα των πουλιών, ο ιόνυσος κατεβαίνει στον Άδη κ.ο.κ. Tα προβλήµατα της ειρήνης και του πολέµου, τόσο επίκαιρα, πρόσφεραν στον Aριστοφάνη υλικό για την κωµωδία του. Για τα υπόλοιπα έργα που δεν ανήκουν στο ιστορικό πλαίσιο της εποχής, η φαντασία του Aριστοφάνη βρήκε κάτι άλλο για να αντικαταστήσει τον πόλεµο ως αίτιο και κινητήρα της κρίσης (σσ ). Aκολουθεί η περιγραφή της νίκης του σωτήρα στον Aγώνα. O αγών είναι το µέρος της κωµωδίας όπου ο σωτήρας αναπτύσσει τις ιδέες του και τις υπερασπίζεται µαχητικά. O ανταγωνιστής του είναι συνήθως ο Xορός της κωµωδίας, ή κάποιος άλλος αντίπαλος. Σε µερικές όµως κωµωδίες, ο Xορός είναι µε το µέρος του σωτήρα και τον υπερασπίζεται εναντίον του ανταγωνιστή του (Iππείς). Σε άλλα έργα, όπως στους Aχαρνείς, στους Σφήκες, στους Όρνιθες κ.ά., ο Xορός αντιτίθεται στον σωτήρα µέχρι τον αγώνα και στη συνέχεια αλλάζει στρατόπεδο και τον υποστηρίζει. Mε τη νίκη του αγώνα ο σωτήρας κερδίζει σιγά σιγά και την αναγνώριση του κοινού. Eνώ στην αρχή, όταν προτείνει το σχέδιό του, όλοι σχεδόν τον θεωρούσαν τρελό και άρρωστο, µόλις αποδεικνύει το βάσιµο των ιδεών του και πείθει τον Xορό και τον ανταγωνιστή του για το δίκιο του, η γνώµη που είχαν γι αυτόν αλλάζει διαµετρικά και η εξουσία του είναι στο εξής αναµφισβήτητη. Aπό τη µελέτη όλων των σκηνών του αγώνα διαπιστώσαµε δύο βασικούς τύπους: η πρώτη µορφή αγώνα συνίσταται στην ανταλλαγή χτυπηµάτων, ύβρεων και βωµολοχιών ο δεύτερος τύπος είναι η περισσότερο εξελιγµένη ανταλλαγή ρητορικών αντιλογιών. Φαίνεται ότι η πρώτη µορφή βρίσκεται ακόµη κοντά στους αρχαίους αγώνες των διονυσιακών κώµων. Aλλά και αυτοί ακόµη οι επιρρηµατικοί αγώνες δεν είναι παρά µια εξελιγµένη λογοτεχνική µορφή των τελετουργικών αγώνων. O σωτήρας µοιάζει να είναι επιβίωση του ιόνυσου, ή του εξάρχοντα του αγροτικού θιάσου. Kατορθώνει στον αριστοφανικό αγώνα να επιβληθεί σε όλους, αποδιώχνει τους ανταγωνιστές και επιτυγχάνει τη σωτηρία για τον ίδιο, τους άλλους και την πόλη ολόκληρη. O σωτήρας µπορεί να βοηθήσει κάθε δύσκολη κατάσταση, αποµακρύνει τον κίνδυνο του θανάτου και εκδιώκει τον ανταγωνιστή του ως φαρµακό. Tελικά επιτυγχάνει, παρ όλους τους κινδύνους την επιθυµητή απελευθέρωση του ατόµου (σσ ). Mετά τη σταθεροποίηση της πολυπόθητης νίκης ακολουθεί ο πραγµατικός θρίαµβος του σωτήρα, στην έξοδο. Eνώ στην αρχή της κωµωδίας ο σωτήρας ήταν κάποιος γέρος, άρρωστος ή και τρελός, γιορτάζει στο τέλος του έργου τη νίκη του, το ξανάνιωµά του και το γάµο του. O ικαιόπολης, π.χ., ήταν γέρος, και κατάφερε όχι µόνο να γιατρευτεί, αλλά να ξαναγίνει νέος 6

7 και στην έξοδο να διασκεδάζει µε δύο όµορφες παλλακίδες, ενώ ο Xορός τραγουδά το «Tήνελλα καλλίνικος». Tο ίδιο συµβαίνει και µε το πρόσωπο του ήµου, στους Iππείς. Aκόµη, ο Φιλοκλέων ήταν γέρος στην αρχή των Σφηκών, που είχε την τρέλα των δικαστηρίων. Στην έξοδο έχει κιόλας ξανανιώσει και χορεύει παρέα µε µια γυµνή τραγουδίστρια. O Tρυγαίος, στην Eιρήνη, ήταν επίσης άρρωστος και γέρος. Mετά τη νίκη του επιστρέφει νέος και ετοιµάζεται να παντρευτεί µε την εκλεκτή του νύµφη Oπώρα. Στους Όρνιθες, ο Πεισθέταιρος είναι γέρος και υποφέρει από τα καµώµατα των Aθηναίων. Στο τέλος παρουσιάζεται πανευτυχής και γιορτάζει το γάµο του µε τη Bασίλεια. Eδώ έχουµε παράδειγµα ιερού γάµου που µπορούµε να τον συγκρίνουµε µε το γάµο του ία και της Ήρας. O Πεισθέταιρος φθάνει φορώντας «την γαµικήν χλανίδα», µε το σκήπτρο του ία στο χέρι και τη Bασίλεια στο πλευρό του. Πραγµατοποιεί το γάµο του, ενώ του τραγουδούν το γαµήλιο άσµα, τον υµέναιο. Όπως όλοι οι γάµοι στον Aριστοφάνη, έτσι και η ιερογαµία εκτελείται σε φαλλική ατµόσφαιρα: ανταλλάσσονται βωµολοχίες, εκτελούνται λάγνοι χοροί και αναπαριστάνεται η σεξουαλική πράξη. O τελικός κώµος των εξόδων του Aριστοφάνη, οι βωµολοχίες, οι τελετουργικές ύβρεις, η µάσκα και τα φαλλικά σύµβολα είχαν θρησκευτική προέλευση και λειτουργία. O µέσος αθηναίος στο τέλος κάθε κωµωδίας κατόρθωνε να απελευθερωθεί µε τη βοήθεια της µαγείας του κωµικού λόγου, το µασκάρεµα, την ελεύθερη σεξουαλικότητα, τις αισχρολογίες, το γέλιο και το γενικό παραλήρηµα της φαντασίας. Πετύχαινε έτσι την κάθαρση από τα πάθη του, όχι δια µέσου του φόβου και του οίκτου, όπως στην τραγωδία, αλλά µε την ανακούφιση που αισθανόταν και την ικανοποίηση των καταπιεσµένων επιθυµιών που συσσωρεύονταν στο υποσυνείδητό του. Έτσι λοιπόν µε την κωµωδία ο θεατής πετυχαίνει την απελευθέρωσή του απ όλα τα ταµπού. Eνώ µε την τραγική κάθαρση το άτοµο οφείλει να ενταχθεί στο κοινωνικό σύνολο και στην τάξη της πόλης, µε την κάθαρση της κωµωδίας, ο θεατής υπερβαίνει τους νόµους και κάθε µορφή απαγόρευσης. Στην έξοδο της κωµωδίας η ένταση λύεται µε το γέλιο και τη φαντασία. Tο άτοµο βρίσκεται σε ένα χρόνο χωρίς όρια, βρίσκεται έξω από τον χρόνο. Kάθε σεξουαλικό ταµπού και κάθε περιορισµός έχουν καταργηθεί. O συµβολικός γάµος που συναντούµε στις εξόδους των κωµωδιών αποσκοπεί στο να ενδυναµώσει τις ζωογόνες δυνάµεις της φύσης. Tο σεξουαλικό στοιχείο της τελικής ένωσης του ήρωα µε τη γυναίκα, αλλά και γενικότερα οι βωµολοχίες και τα «ου φωνητά» της αρχαίας ελληνικής κωµωδίας προέρχονται από τον αρχαϊκό αγροτικό κώµο των πρώτων διονυσιακών θιάσων. H σεξουαλική ένωση και ο γάµος του αριστοφανικού ήρωα αποσκοπούν στο να ενεργοποιήσουν τις δυνάµεις της φύσης δια µέσου ενός συστήµατος οµοιοπαθητικής µαγείας. H τελετουργική σεξουαλική ένωση και η ιερογαµία µπορούν να επιδράσουν στην ανανέωση της φύσης, να επηρεάσουν και να επιταχύνουν τη γονιµότητα των ανθρώπων, των ζώων και των αγρών. Kατ επέκταση η ιερογαµία του πρωταγωνιστή αποβλέπει στη σωτηρία της πόλης των Aθηνών και µπορούµε να θεωρήσουµε τον σωτήρα ως την ενσάρκωση του θεού ιονύσου. εν πρέπει να ξεχνάµε ότι ο ίδιος ο ιόνυσος (δηλαδή ο ιερέας του) τελούσε κάθε χρόνο, στη γιορτή των Aνθεστηρίων, την ένωσή του και το γάµο (σύµµειξις και γάµος, όπως ακριβώς αναφέρει ο Aριστοτέλης) µε τη βασίλισσα των Aθηνών, στο Bουκολείον. ιαπιστώσαµε ότι ο σωτήρας βρίσκεται στην έξοδο σε πελάγη ευτυχίας, ικανοποιηµένος, πλούσιος, γεµάτος ζωντάνια. H κρίση που υπήρχε στην αρχή έχει ξεπεραστεί προ πολλού. Kατά κανόνα ο σωτήρας αλλάζει θέση µετά τον αγώνα και η έξοδος επικυρώνει τον προβιβασµό του και γιορτάζει την αποθέωσή του. Aπό φτωχός αγρότης και πολίτης κατώτερου κοινωνικού επιπέδου που ήταν στον πρόλογο, στο τέλος γίνεται προσωπικότητα περιωπής. Aυτή η ξαφνική άνοδος του σωτήρα εκφράζει την ελπίδα του ανθρώπου κάθε εποχής που περιµένει πάντα έναν µεσσία, για να του λύσει τα προβλήµατά του. O αθηναίος θεατής πετύχαινε δια µέσου του σωτήρα ένα είδος εκδίκησης απέναντι στην πολιτική και στο κοινωνικό σύνολο, όπου ήταν αναγκασµένος να ζει. Aφηνόταν, µέσα στο χρόνο της παράστασης, στη χαρά και τη φαντασία και πετύχαινε έτσι την απελευθέρωσή του (σσ ). *** 7

8 Στο τρίτο µέρος εξετάζω και συσχετίζω την έννοια της σωτηρίας µε την πραγµατικότητα. Aναλύω επίσης τη λειτουργικότητα του γέλιου στην αρχαία ελληνική κωµωδία, σε διάφορα επίπεδα: ψυχολογικό, κοινωνικό, θρησκευτικό-τελετουργικό και αισθητικό. Στο τέλος του τρίτου µέρους παραθέτω πίνακα λέξεων και χωρίων σχετικά µε τον σωτήρα και τη σωτηρία. Oι πρώτες κωµωδίες του Aριστοφάνη, µέχρι τους Όρνιθες, καταλήγουν µε τις ενέργειες του σωτήρα, σε µυθική ατµόσφαιρα, όπου όλα τα αγαθά παρουσιάζονται αυτόµατα, επικρατεί η δικαιοσύνη και ο ήρωας ξαναγίνεται νέος και παντρεύεται. ιατηρούµε την εντύπωση πως έχουµε επιστρέψει στη χρυσή εποχή του Hσιόδου. Mετά τους Όρνιθες, και κυρίως στις δύο τελευταίες κωµωδίες, παρατηρούµε πως η αριστοφανική ουτοπία µοιάζει µε το πρόσωπο της πραγµατικής Aθήνας της εποχής. Yπάρχουν πολλές οµοιότητες µεταξύ του κωµικού λόγου και του µύθου των γενών του Hσιόδου. O κωµικός ποιητής χρησιµοποιεί πολλά στοιχεία από τον µύθο και επιχειρεί µε διαχρονικό οπισθογύρισµα την ένωση µε τη φύση, περνώντας και από τον τοµέα του θείου. H κύρια ιδέα του ησιόδειου µύθου των γενών είναι ότι η αδικία και η ύβρη είναι πάντα οι αιτίες της καταστροφής του ανθρώπου. Kαι ο Hσίοδος είναι απαισιόδοξος και φαντάζεται µια εποχή όπου η Ύβρις θα κυβερνά παντού. H θλιβερή αυτή εποχή φαίνεται να έχει πραγµατοποιηθεί στις µέρες του Aριστοφάνη. H ιστορική πραγµατικότητα του Πελοποννησιακού Πολέµου και η ανεπάρκεια της Aθηναϊκής ηµοκρατίας θα µπορούσαν να στηρίξουν αυτή την άποψη. Όµως ο Aριστοφάνης θα προσπαθήσει να αποδείξει ότι τα παθήµατα της Aθήνας οφείλονται αποκλειστικά και µόνο στα λάθη των πολιτών της. O ποιητής θα χρησιµοποιήσει αριστοτεχνικά τον µύθο του Hσιόδου στις περισσότερες από τις κωµωδίες του και θα προτείνει τη δική του σωτηρία χρησιµοποιώντας στοιχεία από το µυθικό παρελθόν. Aπό την αρχική κρίση, τις δυστυχίες και το χάος που επικρατεί στην αρχή των κωµωδιών, ο Aριστοφάνης µάς οδηγεί σε κατάσταση γενικής ευφορίας. H µετάβαση από τη δυστυχία στην ευτυχία, από το γήρας στη νεότητα, µας οδηγεί κατευθείαν στο µύθο. Kαι είναι σηµαντικό ότι οι αρχαίοι Έλληνες είχαν κυκλική αντίληψη για την ανθρώπινη ζωή και τον χρόνο. H αρχαία κωµωδία χρησιµοποιεί το µύθο και δηµιουργεί εκ νέου το παρελθόν της χρυσής εποχής µέσα στο παρόν. Έτσι κλείνει ο κύκλος της διαδοχής των γενεών µε τη φανταστική επιστροφή στη χρυσή εποχή του Kρόνου. O Aριστοφάνης προσπαθεί µε τη βοήθεια του µύθου να δείξει στους Aθηναίους ότι υπάρχει ακόµη ελπίδα για τη σωτηρία της πόλης, αρκεί να ακολουθήσουν το µέτρο και τη δικαιοσύνη. Στις πρώτες του κωµωδίες ο ποιητής φαίνεται περισσότερο αισιόδοξος και ελπίζει ακόµη. Mετά την Eιρήνη, η κωµική ουτοπία αρχίζει να γίνεται περισσότερο διφορούµενη και αποµακρύνεται σιγά σιγά από την πολιτική πραγµατικότητα. Mε τους Όρνιθες αποµακρυνόµαστε από ένα ιδανικό µη ιστορικό χώρο, και καταλήγουµε σε φανταστική πολιτεία, την οποία δηµιούργησε ο ποιητής κατά το πρότυπο των Aθηνών. Ήδη από την κωµωδία αυτή διαβλέπουµε πως το τέλος της ειδυλλιακής ουτοπίας αντικαθίσταται από τη σκληρή ιστορική πραγµατικότητα. Στις δύο τελευταίες κωµωδίες ο Aριστοφάνης παρουσιάζει κοινωνικές ουτοπίες, τις Eκκλησιάζουσες και τον Πλούτο. H πρώτη παρουσιάζει έναν ανάστροφο κόσµο, όπου κυβερνούν οι γυναίκες. Στον Πλούτο, οι σχέσεις µεταξύ του πλούτου και της ηθικής έχουν αναστραφεί επίσης. H ιστορική πραγµατικότητα ήταν τόσο θλιβερή στο πρώτο τέταρτο του 4ου αιώνα π.x., που ο ποιητής δεν σατιρίζει πλέον αυτή την κατάσταση της γενικής κρίσης, αλλά οδηγεί στο θάνατο και την ουτοπία την ίδια. O θάνατος της ουτοπίας συντελείται την ίδια εποχή µε την παρακµή της πόλης των Aθηνών. H κρίση της κωµικής ουτοπίας αντικαθρεφτίζει µε πολύ ενδεικτικό και έξυπνο τρόπο τη γενικότερη κρίση στον ηθικό, κοινωνικό και πολιτικό τοµέα (σσ ). Στο δεύτερο κεφάλαιο αναλύονται η σηµασία και ο ρόλος του γέλιου στο θέατρο του Aριστοφάνη. H ανθρωπολογική έρευνα είναι χρήσιµη, για να ερµηνεύσουµε τις διάφορες εκδηλώσεις και αιτίες του γέλιου. Παρ όλη τη διδακτική πλευρά της κωµωδίας, το πρώτο µέληµα του ποιητή είναι να κάνει τους θεατές να γελάσουν. O Aριστοφάνης συµβουλεύει, υποδεικνύει το σωστό δρόµο στους συµπολίτες του, αλλά ο κύριος ρόλος του είναι να τους ξαλαφρώσει προκαλώντας τους το απελευθερωτικό γέλιο µε την τέχνη του. Oι µέθοδοι και οι κωµικοί τρόποι του είναι απεριόριστοι, η φαντασία του αστείρευτη. O ποιητής κατηγορεί τους πολιτικούς, σατιρίζει τους δηµαγωγούς, παρωδεί τους ανθρώπους των γραµµάτων, εξευτελίζει 8

9 και ψέγει τους θεούς. Aναφέρεται ειρωνικά ακόµη και για τον εαυτό του και πάντοτε κατορθώνει να προκαλέσει το αβίαστο γέλιο των θεατών. Oι απλοί Aθηναίοι πολίτες αρέσκονται να γελούν σε βάρος όλων αυτών που παρουσίαζε το θέατρο του Aριστοφάνη και οι οποίοι, κατά κάποιο τρόπο, αντιπροσώπευαν την εξουσία και κατ επέκταση τους καταπίεζαν. Aυτό το γέλιο έχει το χαρακτήρα θριάµβου και µέθης που προέρχονται από τη νίκη της ευθυµίας ενάντια στο άγχος. O θεατής κατορθώνει έτσι να απελευθερωθεί από τις κοινωνικές καταπιέσεις, και εκδικείται την πραγµατικότητα. Tουλάχιστον για µια φορά η δύσκολη αυτή καθηµερινότητα ξεδιπλώνεται στην κωµική σκηνή ως ωραίο όνειρο. Tο γέλιο του Aριστοφάνη ανακουφίζει το θεατή, τον ζωογονεί, τον τονώνει ψυχολογικά και, κατά κάποιο τρόπο, τον ξανανιώνει, όπως τον ήρωα-σωτήρα. Mπορούµε να πούµε πως το γέλιο δρα ως εµβόλιο που βοηθά τον άνθρωπο να ξεπεράσει όλα τα δύσκολα εµπόδια της ζωής. Tο γέλιο είναι η λύση µπροστά στη δυσάρεστη πραγµατικότητα. H θλίψη του κόσµου εκφράζεται στις κωµωδίες του Aριστοφάνη µε το γέλιο. H κατάσταση στον κόσµο είναι σκληρή και η διευθέτησή της γίνεται µε τη βοήθεια της φαντασίας και διαρκεί όσο ο χρόνος µιας παράστασης. O ποιητής κλείνει τα µάτια µπροστά στον πόνο, για να µπορέσει να τραγουδήσει το θρίαµβο της ζωής (σσ ). Aκολουθεί διεξοδικός πίνακας µε όλα τα χωρία του Aριστοφάνη, όπου υπάρχει η έννοια της σωτηρίας (σσ ). Mετά τον επίλογο (σσ ) ακολουθεί Eπίµετρο, όπου επιχειρώ διαχρονική µελέτη και σύγκριση µεταξύ της αρχαίας ελληνικής κωµωδίας και του σύγχρονου δρώµενου του Kαλόγερου. Στο πρώτο κεφάλαιο περιγράφω το θεατρικό αυτό δρώµενο ευετηρίας, όπως µου το περιέγραψε προσωπικά και µου το εξήγησε αναλυτικά η αείµνηστη εθνολόγος-ανθρωπολόγος Kατερίνα Kακούρη. O θίασος του Kαλόγερου αποτελείται από τον πρωταγωνιστή Kαλόγερο, τον Bασιλιά, τη Bάβω µε το µωρό της, τη Nύφη, τους Γύφτους, τους Kαπιστράδες και τους Zαπτιέδες. Όλους τους ρόλους υποδύονται άντρες. Tα µέλη του θιάσου φορούν παλιά κουρελιασµένα ρούχα, και είναι µεταµφιεσµένοι. H γιορτή τελείται στην περιοχή της Θράκης και διαρκεί όλη την ηµέρα της Kαθαράς ευτέρας. O θίασος γυρίζει το πρωί από σπίτι σε σπίτι και τα µέλη του µαζεύουν χρήµατα και τρόφιµα, είναι οι γνωστοί αγερµοί. Kατά τη διάρκεια της διαδροµής και στις αυλές των σπιτιών οι θιασώτες εκτελούν διάφορα κωµικά νούµερα γίνονται επίσης διάφορες τελετουργικές ιερουργίες, όπως τα καταχύσµατα. Oι παντοµίµες και οι άλλες κωµικές σκηνές είναι πλούσιες σε συµβολισµό. Mόλις τελειώσουν οι αγερµοί ο θίασος συγκεντρώνεται στην κεντρική πλατεία, όπου θα γίνει πραγµατική παράσταση µπροστά στους κατοίκους του χωριού. Mετά από έναν αγώνα διελκυστίνδας µεταξύ δύο οµάδων αντρών, οι γέροι από τη µια, οι νέοι από την άλλη, ο Kαλόγερος κι ο Bασιλιάς οργώνουν τελετουργικά τη γη και σπέρνουν. Aκολουθεί θυσία και γεύµα. Nέος αγώνας και εικονική θανάτωση του Kαλόγερου. Kύλισµα στη λάσπη και ανάσταση µετά από επαφή µε το νερό. Bίαιη αρπαγή της Nύφης και παρωδία γάµου. Συγχρόνως διαδραµατίζονται και άλλες σκηνές µε πρωταγωνίστρια τη Bάβω και το ξύλινο µωρό της (σσ ). Στο δεύτερο κεφάλαιο δίδεται η ανθρωπολογική ερµηνεία των διάφορων σκηνών που συνθέτουν το δρώµενο: οι αγερµοί, η αροτρίαση, οι αγώνες, η θυσία, το τελετουργικό γεύµα, ο θάνατος και η ανάσταση, ο χορός, ο γάµος (σσ ). Tέλος, στο τρίτο κεφάλαιο, εξετάζω τα θεατρικά στοιχεία του δρώµενου και προσπαθώ να βρω τις οµοιότητες µε την αρχαία κωµωδία (σσ ). Eκτός από τη βιβλιογραφία παραθέτω και δύο ευρετήρια χωρίων και ονοµάτων (σσ ). Βιβλιοκρισίες, µνείες και αναφορές Jean-Claude CARRIERE, Dialogues d histoire ancienne, 17/2 (1991), σσ Panagiotis DOUKELLIS, Dialogues d histoire ancienne 17/1 (1991), σσ Paulette GHIRON-BISTAGNE, Dioniso LVII (1987), σσ Αλκιβιάδης MAPΓAPITHΣ, Nέα Eστία 1563 (1992), σσ Olivia RODARI, Cahiers du G.I.T.A. 6 (1990/1991), σσ Μενέλαος XPIΣTOΠOYΛOΣ, Eλληνικά 42 ( ), σσ L Année Philologique, LXI (1990), σελ. 24, n. 302 LXII (1991), σελ. 443, n LXIII (1992), σελ. 503, n

10 2. Βιβλία Μονογραφίες 2.1 O φιλόγελως Aριστοφάνης, εκδ. Μ. Kαρδαµίτσα, Aθήνα 1994 (β έκδοση 1996, γ έκδοση 2001), 250 σελ. Στο βιβλίο τούτο παρουσιάζω το έργο του µεγαλύτερου κωµικού ποιητή της αρχαιότητας. Mετά την εισαγωγή στην αρχαία αττική κωµωδία (γένεση, δοµή της Aριστοφανικής κωµωδίας, οικοδόµηµα, διονυσιακές γιορτές, συντελεστές µιας παράστασης), εξετάζω τους κωµικούς τρόπους και την τεχνική του Aριστοφάνη. Στη συνέχεια µελετώ τα χαρακτηριστικά του κωµικού ήρωα. Σε αντίθεση µε την τραγωδία η οποία δανείζεται τα θέµατά της από το µύθο, η κωµωδία αντλεί τις υποθέσεις της από την καθηµερινή ζωή: οικογενειακές σκηνές, σκηνές από τα δικαστήρια, από τις συνελεύσεις στην Eκκλησία του ήµου, σκηνές συµποσίων. O Aριστοφάνης καταπιάνεται µε όλα τα επίκαιρα θέµατα της εποχής του. Σατιρίζει και διακωµωδεί πολιτικούς ηγέτες, ποιητές, σοφιστές και φιλοσόφους. Xλευάζει τον ξεπεσµό του δηµοκρατικού πολιτεύµατος και καυτηριάζει την αδιαφορία του λαού για τις δηµόσιες υποθέσεις της Aθήνας. Kατηγορεί τους συµπολίτες του για πληµµελή άσκηση των καθηκόντων τους. ιακωµωδεί τον πόλεµο στον οποίον βλέπει την πηγή των περισσότερων κακών. Yµνεί την ειρήνη και την αγροτική ζωη σ αυτή την ειρηνική αγροτική ζωή αφιέρωσε ο ποιητής τα καλύτερα λυρικά του τραγούδια. O Aριστοφάνης δεν ανέχεται τους κάθε λογής καταφερτζήδες, αλλά προτιµά τους δουλευτάδες αγρότες και όσους κερδίζουν τη ζωή τους µε τίµια µέσα. H εικόνα που µας παρουσιάζει ο Aριστοφάνης µοιάζει µε γελοιογραφία που τονίζει τα ελαττώµατα και τις ανοησίες των συµπολιτών του. Mπορεί τα ελαττώµατα αυτά να φαίνονται υπερβολικά κάτω από το πρίσµα της κωµωδίας, αλλά αντιπροσωπεύουν µια πραγµατικότητα. Tο έργο του ποιητή είναι δηµιούργηµα της Aθήνας του 5ου π.x. αιώνα, και αυτή την κοινωνία αντικατοπτρίζει. Στα επόµενα κεφάλαια του βιβλίου αναλύω τα λυρικά µέρη του Aριστοφάνη, εξετάζοντάς τα µέσα στο δοµικό πλαίσιο της κωµωδίας στο οποίο τοποθετούνται η µέθοδος αυτή έχει το πλεονέκτηµα να τονίζει τη σπουδαιότητα και την επιρροή της δοµής στη σύνθεση των λυρικών ασµάτων. Έτσι διακρίνουµε τα λυρικά µέρη που παρέχουν στο θεατή διάφορες πληροφορίες ή δηλώνουν συµµετοχή στη δράση, από τα λυρικά, τα οποία έχουν ως µοναδικό δραµατικό ενδιαφέρον να δείχνουν την πάροδο του χρόνου. Aκόµη παρακολουθώντας την εξέλιξη που σηµειώθηκε στα λυρικά µέρη του Aριστοφάνη από τους Aχαρνείς µέχρι τον Πλούτο, διαπιστώνουµε την επικράτηση µέτρων λαϊκού και τελετουργικού χαρακτήρα. O Aριστοφάνης διαθέτει και χρησιµοποιεί µια πληθώρα τόνων και η λυρική του έµπνευση κινείται ανάµεσα στο τραγούδι από τη µια και στην προσευχή από την άλλη. Aυτοί είναι οι δύο πόλοι της λυρικής έκφρασης του ποιητή. H ιδιαιτερότητά του, που αποτελεί και µέρος της ιδιοφυίας του, είναι η σύνδεση και η µετάβαση από το τραγούδι στην προσευχή και πάλι από το θρησκευτικό άσµα στο διονυσιακό κώµο. O Aριστοφάνης µεταπηδά µε εκπληκτική άνεση από τον υψηλό λυρισµό σε έναν «ρεαλισµό» γεµάτο από την πιο αναίσχυντη αθυροστοµία. Aυτές οι δύο µορφές λυρισµού δεν διακρίνονται εύκολα, αλλά ξεχωρίζουν πάντα στις κωµωδίες του. Eίναι ενδιαφέρον λοιπόν να δούµε πώς κατορθώνει ο ποιητής να εµφυσήσει πνοή πραγµατισµού και φαντασίας στα λυρικά του µέρη µε την αλληλεπίδραση αυτών των δύο επιπέδων. Tα λυρικά άσµατα ήταν γραµµένα για να τραγουδηθούν µε συνοδεία αυλού. Kαθώς το λυρικό τραγούδι συνοδευόταν από µουσική και όρχηση, ο ποιητής είχε τη δυνατότητα να χρησιµοποιήσει µεγάλη ποικιλία µετρικών σχηµάτων. H απώλεια του χορού και της µουσικής από την πλήρη σύνθεση προκαλεί ορισµένα προβλήµατα για τη µελέτη αυτών των κοµµατιών. Mπορούµε όµως να µελετήσουµε τη γλώσσα και τη δοµή των λυρικών µερών. Aκόµη, τα λόγια των στίχων διατηρούν ευτυχώς µελωδική κίνηση. Για να φανταστούµε λοιπόν το χαρακτήρα της µελοποιίας του Aριστοφάνη πρέπει να καταφύγουµε στην πολύµορφη ρυθµοποιία και στη λυρική γλώσσα. Eίναι δύσκολο να αποδοθεί σωστά σήµερα ο ρυθµός των λυρικών µερών και γενικότερα της αρχαίας ποίησης στα νέα ελληνικά. Kαι αυτό γιατί στη νεοελληνική ποίηση ο ρυθµός είναι αποτέλεσµα της κανονικής εναλλαγής τονισµένων και άτονων συλλαβών. H 10

11 αρχαία ελληνική ποίηση αντίθετα βάσιζε το ρυθµό της στην κανονική εναλλαγή µακρόχρονων και βραχύχρονων συλλαβών. Σε αντίθεση µε το δυναµικό τόνο της νεοελληνικής ποίησης, στην αρχαία ελληνική ο τόνος ήταν µουσικός. O Aριστοφάνης χρησιµοποιεί στις κωµωδίες του µετρικά σχήµατα γνωστά τόσο στην κωµωδία, όσο και στην τραγωδία. Kυρίως όµως χρησιµοποιεί το αναπαιστικό και τροχαϊκό τετράµετρο, καθώς και το ιαµβικό τρίµετρο. Tα λυρικά µέρη είναι κυρίως γραµµένα σε ιαµβικά και τροχαϊκά µέτρα, σε κρητικούς, παιωνικούς, ανάπαιστους, χορίαµβους, δόχµιους και δακτυλεπίτριτους στίχους. Eκείνο όµως που αρέσει ιδιαίτερα στον ποιητή είναι το ανακάτεµα ορισµένων από τα παραπάνω µέτρα. O Aριστοφάνης έδειξε ασύγκριτη ικανότητα στην αφοµοίωση της τεχνικής των προγενέστερων ποιητών, ευχέρεια στη λυρική σύνθεση και επεξεργασία της παραδοσιακής µουσικής, που αγγίζουν τα όρια της τελειότητας. Βιβλιοκρισίες, µνείες και αναφορές Ηλίας ΣΠYPOΠOYΛOΣ, Eλληνικά 45/2 (1995), σσ Renée JACQUIN, Connaissance Hellénique 59 (1994), σ. 3. ηµήτρης ΚΟΝΙ ΑΡΗΣ, εφ. Ενηµέρωση, , σ. 6. Renée JACQUIN, Connaissance Hellénique 62 (1995), σ. 2. L Année Philologique, LXVI (1995), σελ. 28, n Simon BYL, Revue Belge de Philologie et d Histoire (RBPh) 74, 1 (1996), σ Maria Luisa CHIRICO, Atene e Roma, XLIII (1998) Fasc. 3-4, σσ Pascal THIERCY, Cahiers du G.I.T.A 13 (2000), σσ Αριάδνη ΓΚΑΡΤΖΙΟΥ-ΤΑΤΤΗ, ωδώνη 29 (2000), σσ. 245 κ.ε. 2.2 Θεατρικές παραστάεις στην αρχαία Κέρκυρα. Ίδρυση των ιονυσίων, εκδ. Μ. Καρδαµίτσα, Αθήνα 1996 (β έκδοση 2001), 59 σελ. Στο µελέτηµα αυτό επιχειρείται η αποκατάσταση, µετάφραση και σχολιασµός ενός επιγραφικού κειµένου από την αρχαία Κέρκυρα. Tο κείµενο της επιγραφής αποτελεί τεκµήριο για το γεγονός των θεατρικών παραστάσεων στην Kέρκυρα του τέλους του τρίτου - αρχές του δευτέρου αι. π.x. Aποτελεί ακόµη µαρτυρία για τις παραστάσεις έξω από την Aθήνα. Πρόκειται για δωρεά δύο Kερκυραίων, του Aριστοµένη και της Ψύλλας, οι οποίοι προσφέρουν στην πόλη της Kέρκυρας εκατόν είκοσι αργυρές µνες κορινθιακής κοπής. Tο ποσό θα χρησιµεύσει για τη µίσθωση καλλιτεχνών για τον εορτασµό των ιονυσίων στην Kέρκυρα, κάθε δεύτερο χρόνο. Tο κερκυραϊκό κείµενο, που µεταφράζεται για πρώτη φορά στη νεοελληνική γλώσσα, είναι από τα πλέον ενδιαφέροντα από πολλές απόψεις. Aπό νοµική άποψη είναι άρτιο και µας πληροφορεί για τις ιδιωτικές δωρεές στην αρχαία Eλλάδα. Aπό πολιτισµική άποψη είναι περισσότερο ενδιαφέρον, γιατί µας δίνει πολύτιµες πληροφορίες για την καλλιτεχνική ζωή της ελληνιστικής εποχής στην Kέρκυρα. H επιγραφή µαρτυρεί την ύπαρξη διονυσιακών αγώνων στο νησί και µας πληροφορεί για τις συνθήκες εργασίες και τους όρους των συµβολαίων που υπέγραψαν οι πόλεις της εποχής µε τους διονυσιακούς τεχνίτες. Oι λεπτοµέρειες της δωρεάς τονίζουν τη σηµασία που φαίνεται να είχαν οι δραµατικοί αγώνες την εποχή αυτή στην Kέρκυρα. Βιβλιοκρισίες, µνείες και αναφορές CHANIOTIS, A., Supplementum Epigraphicum Graecum, Volume XLVI (1999), σ CHANIOTIS, A., Kernos 12 (1999), 274 n D ORIA, Filippo, Vichiana, 4a Serie, Anno III, 1 (2001), σσ HALLOF, Klaus, Inscriptiones Graecae, concilio et auctoritate Academiae Scientiarum Berolinensis et Brandenburgensis editae, voluminis IX partis I editio altera, fasciculus IV, Berolini, Novi Eboraci: de Gruyter, Βερολίνο 2001, σελ. 24. ΒΑΡ ΙΑΜΠΑΣΗΣ, Νίκος, εφ. Ελευθεροτυπία,

12 2.3 Η µεθοδολογία της επιστηµονικής έρευνας στις ανθρωπιστικές επιστήµες, εκδ. Μ. Καρδαµίτσα, Αθήνα 2002 (β έκδοση 2005), 190 σελ. Το βιβλίο Μεθοδολογία της Επιστηµονικής Έρευνας αν και απευθύνεται κυρίως σε φοιτητές των ανθρωπιστικών σπουδών που οφείλουν να ολοκληρώσουν την πτυχιακή τους εργασία, ενδιαφέρει και κάθε ερευνητή που επιθυµεί να συντάξει τη διδακτορική του διατριβή ή να συνθέσει κάποια µελέτη ή βιβλίο. ίνεται ιδιαίτερη έµφαση στον τρόπο επιλογής ενός ερευνητικού θέµατος, στην αναζήτηση και συγκέντρωση του βιβλιογραφικού υλικού, τη δοµή της µελέτης λαµβάνεται υπόψη η ελληνική και ευρωπαϊκή πανεπιστηµιακή πραγµατικότητα και δίνεται έµφαση στις νέες τεχνολογίες και την προσφορά τους στην έρευνα. Απαντά σε καίρια ερωτήµατα, όπως το εύρος που µπορεί να έχει µια επιστηµονική εργασία, πώς επιλέγουµε ένα θέµα, πώς διεξάγουµε τη βιβλιογραφική έρευνα, πώς καταρτίζουµε µια ερευνητική πρόταση, πώς οργανώνουµε το υλικό µας, πώς συντάσσουµε µια επιστηµονική εργασία. Ενηµερώνει για τη σχετική µε την έρευνα νοµοθεσία. Συνδέει τις νέες τεχνολογίες µε την έρευνα και τις ανθρωπιστικές σπουδές παρουσιάζει τις βασικές ηλεκτρονικές διευθύνσεις για ιστορικούς και φιλολόγους, καταχωρισµένες κατά θεµατικές ενότητες. Με δυο λόγια το µικρό αυτό πόνηµα ευελπιστεί να διδάξει στο νέο ερευνητή να µάθει να σκέφτεται και να εργάζεται επιστηµονικά. Βιβλιοκρισία Μιχάλης Γ. Γρυντάκης, Τα Εκπαιδευτικά ( ), Τοπική Ιστορία Γ Γυµνασίου. Βιβλίο εκπαιδευτικού, 165 σελ. (από κοινού µε τον καθηγητή Σπ. Ασωνίτη), ΥΠΕΠΘ Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, Ο.Ε..Β., Αθήνα Το βιβλίο αυτό απευθύνεται στον διδάσκοντα το µάθηµα της Τοπικής Ιστορίας και αφ ενός στοχεύει να τον βοηθήσει στη διαµόρφωση του υλικού του µαθήµατος, αφ ετέρου αποσκοπεί στην κάλυψη ενός εκπαιδευτικού κενού της Τριτοβάθµιας Εκπαίδευσης της χώρας µας, δεδοµένου ότι οι απόφοιτοι των Φιλοσοφικών Σχολών που υπηρετούν στη δευτεροβάθµια εκπαίδευση δεν έχουν διδαχθεί συστηµατικά το γνωστικό αντικείµενο της Τοπικής Ιστορίας κατά τη διάρκεια των βασικών πανεπιστηµιακών τους σπουδών. Η Τ.Ι. αποτελεί γνωστικό αντικείµενο που είναι δυνατόν να προσεγγίσει κανείς σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθµίδες. Παρ όλο που το βιβλίο αυτό έχει κάτι να πει σε όλους τους εκπαιδευτικούς που ασχολούνται µε την Τ.Ι., θα πρέπει να υπογραµµίσουµε ότι απευθύνεται ιδιαίτερα στον καθηγητή ο οποίος θα αναλάβει τη διδασκαλία του µαθήµατος αυτού στην Γ τάξη του Γυµνασίου, καθώς κατά τη σύνθεσή του λάβαµε υπόψη τον βαθµό ωριµότητας, τις προσλαµβάνουσες, αλλά και τις δεξιότητες που έχουν αναπτύξει σ αυτή την ηλικία οι µαθητές. Αποφύγαµε λοιπόν προσεγγίσεις που είναι θεµιτό να ακολουθούνται σε µικρότερες ηλικίες και των οποίων οι δραστηριότητες είναι περιορισµένες, καθώς εξαντλούνται π.χ. στη συλλογή πληροφοριών που αφορούν το στοιχείο αφόρµησης, ενώ εύλογα αποκλείουν τον συσχετισµό του στοιχείου αυτού µε τον κοινωνικό περίγυρο. Προσπαθήσαµε επίσης να καταδειχθεί ότι, παρά τις ενδεχόµενες επικαλύψεις, η Τ.Ι. έχει διαφορετική µεθοδολογία και προσανατολισµούς τόσο από την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, όσο και από τη Λαογραφία, εποµένως και οι προσεγγίσεις της έχουν διαφορετική µεθοδολογία. Καθώς η Τ.Ι. αποτελεί νέο γνωστικό αντικείµενο στην εκπαιδευτική µας πραγµατικότητα, οι νέες πρακτικές προσέγγισης, που καθιστούν την ενεργητική συµµετοχή του µαθητή απαραίτητη, πιστεύουµε ότι είναι δυνατόν να συµβάλουν στην απελευθέρωση της δηµιουργικής ικανότητας του εκπαιδευτικού και στη διαµόρφωση ενός µαθητοκεντρικούερευνητικού κλίµατος στη σχολική ζωή, η οποία είναι βέβαιο ότι παρέχει πολλές ακόµη ευκαιρίες ενεργητικής εµπλοκής των µαθητών στη µαθησιακή και µορφωτική διαδικασία. 12

13 Όσον αφορά τα δείγµατα, η έκταση του καθενός προσδιορίστηκε από τη θεµατική που εµπεριέχει. Ως προς τα κριτήρια επιλογής των δειγµάτων, καταβλήθηκε προσπάθεια, στο βαθµό του εφικτού, να καλύπτουν ταυτόχρονα ποικίλα κριτήρια. Ειδικότερα µεριµνήσαµε, ώστε τα δείγµατα να προέρχονται από όλες τις περιοχές του ελλαδικού χώρου, αλλά και να είναι αντιπροσωπευτικά περιοχών ποικίλου χαρακτήρα (αστικές, ηµιαστικές, αγροτικές, πεδινές, ορεινές, νησιώτικες). Παράλληλα, η επιλογή µας ήταν απαραίτητο να πληροί το κριτήριο της δυνατότητας των δειγµάτων να λειτουργήσουν ως πρότυπα projects για πολλές διαφορετικές περιοχές της χώρας. Στα παρουσιαζόµενα δείγµατα projects επιδιώχθηκε να υπάρχει έντονη διαθεµατικότητα σε όλα τα επίπεδα: στους τίτλους των δειγµάτων, τους άξονες και τις δραστηριότητες, όπου φύση, γεωγραφία, άνθρωποι, θεσµοί, πολεοδοµία, αρχιτεκτονική, τέχνη, τεχνολογία, οικονοµία, εκπαίδευση, νοοτροπίες, συλλογικές ταυτότητες, γεγονότα πολιτικής ιστορίας και πολλά άλλα θέµατα, σε µια ατέλειωτη ποικιλία διαπλοκών, διαµορφώνουν το ιστορικό γίγνεσθαι της εκάστοτε εξεταζόµενης περιοχής. Ο διεπιστηµονικός χαρακτήρας των προτεινόµενων projects είναι επίσης προφανής. Ο εκπαιδευτικός της Τ.Ι. ενδείκνυται να είναι βέβαια ιστορικός. Εν τούτοις, τόσο κατά τον προγραµµατισµό, όσο και κατά την τεκµηρίωση είναι απαραίτητο να γνωρίζει τις θεµατικές µε τις οποίες έχουν έλθει σε επαφή οι µαθητές, δηλαδή το περιεχόµενο των διδακτικών εγχειριδίων µέχρι τη Β τάξη του Γυµνασίου, ενώ θα χρειαστεί οπωσδήποτε να προσφύγει ο ίδιος ή οι µαθητές στις γνώσεις επιστηµόνων από όλα τα πεδία, εντός και εκτός σχολείου, καθώς η εκπόνηση των δραστηριοτήτων συχνά απαιτεί τη συνεργασία µαθηµατικού, φυσικού, περιβαλλοντολόγου, οικονοµολόγου, κοινωνιολόγου, αρχειονόµου, αρχαιολόγου κ.ά. Οι απλοί στόχοι του παρόντος πονήµατος θα επιτύχουν µόνο αν οι εκπαιδευτικοί µας παρακινηθούν σε περαιτέρω µελέτη και ιδιαίτερα αν επιχειρήσουν τη µεθοδευµένη εφαρµογή της Τοπικής Ιστορίας στο σχολείο. Είναι γενικά παραδεκτό ότι για την αναθεώρηση της εκπαίδευσης, εκτός από τις µεταρρυθµίσεις είναι απαραίτητο ο εκπαιδευτικός να διαθέτει ενθουσιασµό και αγάπη για το µάθηµα, το οποίο πρέπει να είναι γοητευτικό και χαρούµενο, ελκυστικό και ζωντανό, να το χαρακτηρίζει η οµαδικότητα και η ενεργητική συµµετοχή των µαθητών. Επίσης, η διδασκαλία της Τοπικής Ιστορίας πρέπει να γίνεται χωρίς προσπάθεια ωραιοποίησης και συναισθηµατική φόρτιση, χωρίς προκαταλήψεις και τοπικιστικό πνεύµα, χωρίς να παραποιεί την Εθνική Ιστορία, αλλά να συµβάλει στην κατανόηση της ιστορικής εξέλιξης. 2.5 Προσεγγίσεις στην αρχαία ελληνική παιδεία. Από τον Όµηρο ως τον Iσοκράτη, εκδόσεις Καρδαµίτσα, Αθήνα 2007, 425 σελ. Στο βιβλίο αυτό εξετάζω ορισµένες πτυχές του αρχαίου ελληνικού πολιτισµού. H ελληνική παιδεία δεν µπορεί να οριστεί επακριβώς ως σύνολο ιδεών, αλλά ως η συγκεκριµένη ιστορία του ελληνικού πνεύµατος, το οποίο δηµιούργησε αυτό που συνηθίζουµε να αποκαλούµε «ελληνικό πολιτισµό». Bασικά επιτεύγµατα αυτού του ελληνικού πνεύµατος είναι η αρχαία ελληνική φιλοσοφία και η ανακάλυψη του «ανθρωπισµού». Όλες οι δυνάµεις της φιλοσοφίας τέθηκαν στην υπηρεσία της αγωγής και της µόρφωσης σωστών ανθρώπων. Όπως ο αγαλµατοποιός προσδίδει µορφή στο µάρµαρο, έτσι και η παιδεία µορφώνει και διαπλάθει ανθρώπους. Aπό την πλαστική αυτή αντίληψη του ρόλου της παιδείας, από αυτή τη µορφοποιό δύναµή της προήλθε η έννοια του ανθρωπισµού, δηλαδή η αγωγή του ανθρώπου ώστε να αποκτήσει ο άνθρωπος ανθρωπιά. H σηµασία του ανθρωπισµού για τους αρχαίους Έλληνες φαίνεται από τη φράση του Aρίστιππου: «Καλύτερα ζητιάνος παρά αµόρφωτος ο ζητιάνος δεν έχει χρήµατα, ο αµόρφωτος δεν έχει ανθρωπιά». O Iσοκράτης, εξ άλλου, προτρέπει τους ανθρώπους να αποκτήσουν την ικανότητα του λόγου και της πειθούς µε τη βοήθεια της παιδείας. Είναι γνωστό πως η αρχαία ελληνική γραµµατεία οριοθετεί την αρχή της ευρωπαϊκής παιδείας. Στις απαρχές την απρόσωπη διήγηση του έπους διαδέχεται η προσωπική δηµιουργία της λυρικής ποίησης µε την αφύπνιση της προσωπικότητας του ποιητή. Από τα παράλια της Μικράς Ασίας και τα νησιά του Αιγαίου περνούµε στην ηπειρωτική Ελλάδα και ειδικά την 13

14 Αθήνα, όπου γεννιέται η πολιτική σκέψη. Ανάµεσα σε άλλες δηµιουργίες, πλάι στην τραγωδία και την κωµωδία, την ιστορική έρευνα, τη ρητορική, τη φιλοσοφία, την τέχνη και τα µαθηµατικά, η πόλη αναδεικνύει τον επιστηµονικό λόγο. Σε ένα περιβάλλον ανάπτυξης του δηµόσιου διαλόγου, οι Έλληνες µίλησαν για την ελευθερία, τη δηµοκρατία, την επιστήµη, την ενοχή, τον νόµο και τις αρχές της ηθικής. Αναζήτησαν την αλήθεια, επεξεργάστηκαν πολιτικές θεωρίες και ηθικές αναλύσεις. Αισθάνονταν ιδιαίτερη υπερηφάνεια για την τέχνη της διαλεκτικής που ανέπτυξαν. Κύριο γνώρισµα της αρχαίας ελληνικής γραµµατείας είναι ότι προσπαθεί να κατανοήσει τον άνθρωπο, τη σχέση του µε τους θεούς, τη θέση του στο σύµπαν, τη µοίρα του. Μετά από µια εισαγωγή στην ιστορία της παράδοσης των αρχαίων κειµένων, την κλασική φιλολογία και τη θέση των αρχαίων ελληνικών στην κοινωνία σήµερα, εξετάζεται η αρχαία ελληνική γλώσσα, ο Όµηρος και ο Ησίοδος, η λυρική ποίηση και η πρώιµη ελληνική φιλοσοφία. Εξετάζονται, επίσης, η ακµή του αττικού δράµατος, η εκδίκηση του Ορέστη και της Ηλέκτρας στην αρχαία ελληνική τραγωδία, οι σοφιστές, η αττική φιλοσοφία η πλατωνική Πολιτεία και τα Ηθικά Νικοµάχεια o Ισοκράτης και οι νέες παιδαγωγικές αντιλήψεις. 2.6 Αττική κωµωδία: πρόσωπα και προσεγγίσεις, εκδ. Gutenberg, Αθήνα 2011, 977 σελ. (επιµέλεια από κοινού µε τον Α. Μαρκαντωνάτο). Ο παρών συλλογικός τόµος έχει στόχο την διεξοδική συζήτηση των σύγχρονων ερµηνευτικών τάσεων στον τοµέα της µελέτης της Αττικής Κωµωδίας µέσα από µια σειρά αυτόνοµων θεµατικών ενοτήτων. Ειδικοί ερευνητές φωτίζουν πολλαπλές πτυχές της Αρχαίας, Μέσης και Νέας Κωµωδίας, καθώς επίσης παρουσιάζουν αναλυτικά τους κυριότερους εκπροσώπους της αρχαίας ελληνικής κωµωδιογραφίας και προσεγγίζουν ερµηνευτικά και παραστασιολογικά ένα µεγάλο αριθµό δραµατικών έργων. Συγγραφείς του τόµου: ανιήλ Ιακώβ, Εµµανουέλλα Μπακόλα, Ναταλία Κυριακίδη, Αθηνά Παπαχρυσοστόµου, Ανδρέας Φουντουλάκης, Θεόδωρος Παππάς, Giuseppe Mastromarco, Franco Montanari, Bernhard Zimmermann, Pascal Thiercy, Νικόλαος Παπαγεωργίου, Ηλίας Σπυρόπουλος, Chris Carey, Ανρέας Μαρκαντωνάτος, Alan H. Sommerstein, Angus M. Bowie, Αντώνης Μαστραπάς, Καίτη ιαµαντάκου-αγάθου, Ιωάννα Καραµάνου, Edith Hall, Gonda van Steen, Τασούλα Καραγεωργίου, Klaus-Konrad Knopp. 2.7 Επιλογή αποσπασµάτων του Αριστοφάνη. Αristophanes Fragmenta Selecta, κριτική έκδοση µε σχόλια και µετάφραση (ετοιµάζεται). Στο βιβλίο αυτό µεταφράζω και σχολιάζω αποσπάσµατα του Αριστοφάνη. Είναι γνωστό ότι εκτός από τις έντεκα κωµωδίες του Αριστοφάνη σώθηκαν επίσης περίπου αποσπάσµατα, των οποίων η έκταση κυµαίνεται από µια λέξη ως και 15 στίχους. Πληροφορίες για την αρχαία κωµωδία αντλούµε, εκτός από τα ίδια τα κείµενα των σωζόµενων κωµωδιών, από τα αρχαία σχόλια και τις κάθε είδους πληροφορίες (testimonia) που έφτασαν σε µας από την αρχαιότητα αναφορικά µε τους τίτλους κωµωδιών, κατά τα άλλα χαµένων, και τα αποσπάσµατα 33 χαµένων κωµωδιών του Αριστοφάνη, που παρέδωσαν άλλοι συγγραφείς, κατά κανόνα Γραµµατολόγοι. Τα αποσπάσµατα βοηθούν να συµπληρώσουµε την εικόνα της δραµατικής αξίας του Αριστοφάνη και του ανθρώπινου χαρακτήρα του. Πληροφορίες έχουµε επίσης για την πολιτική και κοινωνική ζωή της Αθήνας, την αρχαία παιδεία, τη λογοτεχνική παραγωγή και τη διακωµώδηση λατρευτικών εκδηλώσεων. 14

15 3. ηµοσιεύσεις σε επιστηµονικά περιοδικά και πρακτικά Συνεδρίων. 3.1 «H δοµή των εξόδων στην αρχαία ελληνική κωµωδία», Dioniso LVII (1987), σσ Eξετάζω το µοτίβο του γάµου του αριστοφανικού ήρωα και τον καταληκτικό του θρίαµβο. H τελετουργική ένωση του πρωταγωνιστή µε κάποια συµβολική γυνακεία µορφή είναι αποµεινάρι αγροτικών δρωµένων ευετηρίας, τα οποία ο κωµικός ποιητής εκµεταλεύτηκε µε τέχνη. 3.2 «Aγροτικά δρώµενα και αρχαία ελληνική κωµωδία», Connaissance Hellénique 40 (1988), σσ και C.H. 41 (1989), σσ Aπό το Bορειοελλαδικό χώρο µελετώ και παραλληλίζω το δρώµενο του θρακικού Kαλόγερου µε την αρχαία κωµωδία. H παράσταση του «Kαλόγερου» θυµίζει αρχαίο τελετουργικό δράµα της διονυσιακής λατρείας. Oι οµοιότητες µε την αρχαία κωµωδία είναι καταπληκτικές. Πρόκειται για λείψανο της αρχαίας διονυσιακής λατρείας. 3.3 «Tο πρόβληµα της µετάφρασης του Aριστοφάνη στα νέα ελληνικά», Cahiers du G.I.T.A. 5 (1989), σσ ειγµατολογικά επισηµαίνονται οι δυσκολίες στη µετάφραση ορισµένων χωρίων, κυρίως τελετουργικού περιεχοµένου, παροιµίες, σεξουαλικά καλαµπούρια κ.τ.λ. Προτείνονται νέες µεταφράσεις. 3.4 «Tο πρόσωπο του Hρακλή στον Aριστοφάνη: σκηνική συµπεριφορά ενός δευτερεύοντα κωµικού-σατυρικού ήρωα», Dioniso LXI - Fascicolo II (1991), σσ Tο πρόσωπο του Hρακλή κυριαρχούσε στη θεατρική σκηνή σε όλη τη διάρκεια του 5ου π.x. αιώνα. Eκτός από την τραγωδία και το σατυρικό δράµα, ο µυθικός ήρωας εµφανίζεται και στην κωµική σκηνή. Επισηµαίνεται ότι συχνά ο κωµικός και ο σατυρικός Hρακλής έχουν κοινά χαρακτηριστικά και την ίδια κωµική συµπεριφορά. Aυτό που χαρακτηρίζει τη σκηνική συµπεριφορά του Hρακλή είναι κυρίως η αδηφαγία, η οινοποσία, η φιληδονία και η θηριωδία. O Aριστοφάνης τονίζει ακόµη και εκµεταλεύεται κωµικά την κοµπορρηµοσύνη του ήρωα, καθώς και την καλοκάγαθη κουταµάρα του. 3.5 «Tο πρόσωπο του σωτήρα στις κωµωδίες του Aριστοφάνη», Eλληνικά 43/2 (1993), σσ Στο άρθρο αυτό εξετάζεται ο ρόλος που διαδραµατίζει το πρόσωπο του «ήρωα-σωτήρα» στις κωµωδίες του Aριστοφάνη. Επισηµαίνεται ότι αυτός ο κωµικός ήρωας, άντρας ή γυναίκα, ανήκει στις µεσαίες τάξεις, είναι συνήθως ηλικιωµένος ή όταν πρόκειται για γυναίκα βρίσκεται στην ώριµη ηλικία, και επιπλέον υποφέρει έντονα από κάτι. Eίναι αηδιασµένος από τον πόλεµο και τα δεινά που αυτός συνεπάγεται, αγαπά την ειρήνη και τις χαρές της αγροτικής ζωής, αλλά κυρίως έχει απαυδήσει από την αδιαφορία των συµπολιτών του. Mπροστά στο γενικό ξεπεσµό της δηµόσιας ζωής αποφασίζει να αντιδράσει. Mόνος του, χωρίς βοήθεια, χωρίς συµπαράσταση από κανέναν, φαινοµενικά χωρίς ιδιαίτερες ικανότητες θα αγωνιστεί και θα νικήσει! H επανάστασή του είναι παράλογη αλλά η νίκη του θα είναι σπουδαία, πραγµατικός θρίαµβος. Aυτός ο µέσος Aθηναίος πολίτης, ο οποίος παρέµεινε αδιάφθορος και τίµιος, θα αντιµετωπίσει 15

16 κάθε ισχυρό αλαζόνα της εξουσίας. Θα κυριαρχήσει σε όλες τις παράλογες καταστάσεις και στο τέλος η άνοδός του θα είναι κατακόρυφη: ξανανιωµένος θα γιορτάσει το θρίαµβο δίπλα σε µια καλλονή. 3.6 «Ο Ιάκωβος Πολυλάς ως µεταφραστής του Οµήρου», Πόρφυρας (1998), Εξετάζεται το µεταφραστικό έργο του Ιακώβου Πολυλά. Ο Πολυλάς είναι από τους σπουδαιότερους µεταφραστές του Οµήρου στα νέα ελληνικά. Με τις µεταφράσεις του προσπάθησε να φέρει πιο κοντά την αρχαία Ελλάδα στο νεότερο Ελληνισµό. Προσπάθησε επίσης να αποδείξει τη δύναµη της δηµοτικής γλώσσας ως εκφραστικού οργάνου. Στο γλωσσικό πρόβληµα ακολούθησε µια συµβιβαστική µέση οδό και µας έδωσε µια πιστή µετάφραση που διαβάζεται ευχάριστα ακόµη και σήµερα. 3.7 «Παραστάσεις αρχαίου δράµατος και σχολείο», στο: Παραστάσεις Αρχαίου Ελληνικού ράµατος στην Ευρώπη κατά τους Νεότερους χρόνους, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα 1999, σσ Παρουσιάζονται οι δυσκολίες που αντιµετωπίζει µια παράσταση αρχαίου ελληνικού δράµατος στα σχολεία της ευτεροβάθµιας Εκπαίδευσης. Η σύγχρονη εκπαίδευση θεωρεί την ένταξη της θεατρικής παιδείας στο σχολείο απαραίτητη, όσο και αν ακόµα δεν συντρέχουν οι επαρκείς προϋποθέσεις. Η συµµετοχή των µαθητών σε µια σχολική παράσταση εµπλουτίζει τον εσωτερικό τους κόσµο, προάγει την κριτική τους σκέψη και καλλιεργεί επαρκείς θεατές. Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει για τους µαθητές το αρχαίο δράµα, για την παράσταση του οποίου ο υπεύθυνος καθηγητής είναι απαραίτητο να προχωρήσει σε µια σειρά από προσεκτικές επιλογές, ως προς τη µετάφραση, την ερµηνεία, την απαγγελία, το χώρο παρουσίασης, την αισθητική του Χορού κ.τ.λ. 3.8 «Théâtre et société en Grèce ancienne», Τεκµήριον 2 (2000), σσ Στο άρθρο υποστηρίζεται ότι το αρχαίο ελληνικό θέατρο αποτελεί ένα από τα κορυφαία πολιτιστικά επιτεύγµατα του ελληνικού πνεύµατος και ανεκτίµητη συνεισφορά στην παγκόσµια πολιτισµική κληρονοµιά. Στην αρχαία τραγωδία και κωµωδία ενώνονται αρµονικά ο λόγος, το τραγούδι και ο χορός, ενώ παρασταίνεται δηµιουργικά ο µύθος ανανεωµένος µέσα από τον κοινωνικό και πολιτικό προβληµατισµό της εποχής, σε µια ύψιστη πνευµατική δηµιουργία. Tο αρχαίο ελληνικό θέατρο γεννήθηκε στην Aθήνα του 5ου π.x. αιώνα, σε µια συγκεκριµένη ιστορική στιγµή. Tόσο η τραγωδία όσο και η κωµωδία αποτελούν κατ εξοχήν πολιτικά κείµενα. H τραγωδία µολονότι αντλεί τις υποθέσεις της από τοn µύθο θέτει στο κέντρο των ενδιαφερόντων της την κοινωνική σκέψη της πόλης. H κωµωδία αντανακλά την καθηµερινή ζωή της Aθήνας. Παρατηρούµε ότι η ακµή του αρχαίου ελληνικού θεάτρου συµπίπτει µε την επικράτηση της Aθηναϊκής ηµοκρατίας. Θέατρο και ηµοκρατία συµπορεύονται και αλληλοεπηρεάζονται. 3.9 «Τοπική ιστορία: από τη θεωρία στη σχολική πράξη», στο: Κέρκυρα, Εγχειρίδιο Τοπικής Ιστορίας, εκδ. Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, Αθήνα 2000, σσ Τεκµήριον 2 (2000), Παρουσιάζεται η σηµασία και το παιδαγωγικό ενδιαφέρον της διδασκαλίας της τοπικής ιστορίας και ο επαναπροσδιορισµός του ρόλου και της διδακτικής της. Παρουσιάζονται επίσης 16

17 οι πηγές της τοπικής ιστορίας και εξετάζεται η µέθοδος εργασίας, καθώς και οι διδακτικοί στόχοι. Βιβλιοκρισίες, µνείες και αναφορές Χρήστος ΜΠΑΛΟΓΛΟΥ, Πόρφυρας 98 (2001), σσ Renée JACQUIN, Connaissance Hellénique 87 (2001), σ. 2. Γεράσιµος ΠΑΓΚΡΑΤΗΣ, Περί Ιστορίας 3 (2001), σσ Γιάννης Μ. ΓΡΥΝΤΑΚΗΣ, Τα Εκπαιδευτικά (2001), σσ Στέφανος ΚΟΛΑΓΓΗΣ, εφ. Κερκυραϊκή φ. 62, Ιούλ.-Αύγ.-Σεπτ. 2001, σ. 4. ηµήτριος ΚΑΣΑΠΙ ΗΣ, Βυζαντινός όµος 12 (2001), σσ ηµήτριος Κ. ΣΥΓΚΕΛΟΣ, Σκουφάς 94 (2002), σσ «Η αρχαία Κέρκυρα», στο: Κέρκυρα, Εγχειρίδιο Τοπικής Ιστορίας, Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, Αθήνα 2000, Σε συνεργασία µε την Καλλιόπη Πρέκα-Αλεξανδρή παρουσιάζουµε συνοπτικά την ιστορία της αρχαίας Κέρκυρας, για µαθητική χρήση. Με βάση τα αρχαιολογικά ευρήµατα και τις φιλολογικές πηγές σκιαγραφείται το προϊστορικό παρελθόν του νησιού και περιγράφεται, κυρίως, η κορινθιακή αποικία. Η θέση της αρχαίας πόλης, το πολεοδοµικό σύστηµα, η κοινωνική διάρθρωση, οι οχυρώσεις και τα λιµάνια. Οι ναοί και τα ιερά. Τα εργαστήρια και η οικονοµική ζωή. Η τέχνη και ο πολιτισµός στην αρχαία Κέρκυρα «Ματθαίος εβαρής: ένας Κερκυραίος λόγιος στο Βατικανό», στο: Ελληνική παρουσία στην Κάτω Ιταλία και Σικελία, εκδ. Απόστροφος, Κέρκυρα 2000, σσ Παρουσιάζεται η προσωπικότητα και το έργο του σηµαντικού Κερκυραίου λογίου του 16ου αιώνα, που έζησε σχεδόν το σύνολο της ζωής του στην Ιταλία. Ο Ματθαίος εβαρής ανήκει στην κατηγορία εκείνη των Ελλήνων λογίων που µολονότι παρήγαγαν σπουδαίο έργο, δεν είναι ιδιαίτερα γνωστοί ούτε και το έργο τους έχει επαρκώς µελετηθεί. Αξιόλογη µορφή των ελληνικών γραµµάτων του 16ου αιώνα, υπήρξε βαθύς γνώστης της αρχαίας ελληνικής και λατινικής γλώσσας, αντιγραφέας, φιλόλογος και ποιητής, έζησε το σύνολο σχεδόν της ζωής του στην Ιταλία, όπου απέκτησε σηµαντικές γνωριµίες και φιλίες. Οι πνευµατικές δραστηριότητες του Ματθαίου εβαρή αντανακλούν µια πλευρά του ουµανιστικού πνεύµατος της Ιταλίας στα µέσα του δεκάτου έκτου αιώνα. Η διαδικασία της παράδοσης των αρχαίων κειµένων έχει ριζικά µεταµορφωθεί και οι λόγιοι της εποχής έχουν πρόσβαση στο σύνολο σχεδόν των έργων της κλασικής αρχαιότητας. Ένας µεγάλος αριθµός κωδίκων που κυκλοφορούν την εποχή αυτή έχουν γραφεί από το χέρι του εβαρή, ενώ άλλοι φέρουν ιδιόχειρες σηµειώσεις και διορθώσεις του Κερκυραίου αντιγραφέα. εν είναι γνωστός ο αριθµός των βιβλίων που γράφτηκαν από τον Ματθαίο εβαρή στα είκοσι οκτώ έτη που υπηρέτησε την οικογένεια Farnese και άλλους Ιταλούς µαικήνες, στη διάρκεια της ενθουσιώδους και ακάµατης δραστηριότητάς του ως ουµανιστή και φιλολόγου. Ο ανεψιός του Πέτρος επιβεβαιώνει µε έµφαση: multos quidem libros reliquit. Είναι, επίσης, πολύ πιθανόν πέραν των γνωστών και διαδεδοµένων έργων του ο κερκυραίος λόγιος να κατέλιπε και άλλους καρπούς των µελετών του, που δεν είχαν την ευτυχή κατάληξη της έκδοσης, ίσως εξαιτίας και του γεγονότος ότι η πραγµατική τους αξία εκτιµήθηκε µετά το θάνατό του. Εξάλλου, η ίδια η έκδοση του έργου De graecae linguae particulis έχει ελάχιστα στοιχεία σύµπτωσης. Ο Πέτρος δεν έχει αµφιβολίες όταν θεωρεί αυτό το έργο ως το καλύτερο όλων όσα παρήγαγε η ευφυία και τα ξενύχτια του λαµπρού θείου του. Από την άλλη, αυτή η κρίση του ενισχύεται και επιβεβαιώνεται από εκείνη των εξίσου λαµπρών συντρόφων του Ματθαίου, Ιταλών και Ελλήνων. Το βιβλίο De graecae linguae particulis, εκδόθηκε στη Ρώµη το Ανήκει στις εξαιρέσεις εκείνες των βιβλίων που είχαν την τύχη να ξεπεράσουν την φθορά του χρόνου. Το 17

18 1794 επανεκδόθηκε στη Λειψία, όπου µισό αιώνα αργότερα ο R. Klotz το θεωρούσε άξιο µιας ακόµη επανέκδοσης και σχολιασµού. Είναι αλήθεια ότι το έργο του Ματθαίου εβαρή αποτέλεσε ένα από τα υψηλότερα σηµεία της γλωσσολογικής σκέψης της ουµανιστικής παράδοσης. εν θα µπορούσα να πω µέχρι ποιου σηµείου έχει ξεπεραστεί σήµερα. Τα όρια είναι φανερά αλλά και προεξοφληµένα. Θα ήταν ασφαλώς ανήκουστο να υποθέσουµε ότι στο De graecae linguae particulis συναντάµε απηχήσεις ή προδροµικά στοιχεία της σύγχρονης επιστηµονικής γλωσσολογίας, η οποία έχει αλλάξει ριζικά την οπτική µε την οποία αντιµετωπίζει τα προβλήµατα και τα φαινόµενα των κλασικών γλωσσών (ελληνικής και λατινικής) και των µεταξύ τους σχέσεων. Εξίσου αναχρονιστικό θα ήταν να απαιτήσουµε από το έργο του εβαρή την ευρύτητα των τόπων και την εγγύηση των αναγνώσεων, που κατά τους τελευταίους δύο αιώνες έθεσε στη διάθεση των κλασικών φιλολόγων η επιστήµη της παπυρολογίας. Και βέβαια, λείπει στον εβαρή, όπως έλειπε άλλωστε και στους φιλολόγους εδώ και δύο αιώνες, η γνώση της εξέλιξης των γλωσσολογικών µορφών. Παρ όλα αυτά είναι δίκαιο να αναγνωρίσουµε στο ταπεινό και άξιο τέκνο της Κέρκυρας τη σύλληψη ενός έργου ικανού να προηγηθεί της εποχής του και να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις µιας σηµαντικής παράδοσης σπουδών, του ουµανισµού, προάγγελου των σύγχρονων γλωσσολογικών «επιτευγµάτων», τουλάχιστον κατά δύο αιώνες. Για τούτο µας καταπλήσσει το γεγονός ότι ένας µελετητής όπως ο Denninston, αν και παραπέµπει στον Klotz, τελευταίο εκδότη του εβαρή, µε εκφράσεις που προδίδουν ένα µάλλον προσεκτικό θαυµασµό, παραλείπει να αναφερθεί στο έργο του λόγιου Κερκυραίου, στον οποίο κυρίως θα έπρεπε να αισθάνεται για πολλούς λόγους οφειλέτης. Ο Ματθαίος εβαρής σπούδασε και διαµορφώθηκε στο περιβάλλον της ιταλικής Αναγέννησης. Ως αντιγραφέας, ως βιβλιοθηκάριος, ως καθηγητής και ως συγγραφέας υπηρέτησε τις ουµανιστικές σπουδές στην Ιταλία, όπως πολλοί άλλοι Έλληνες λόγιοι της εποχής. Χωρίς να ξεχνά τις ρίζες του και το νησί του, παραµένει εντούτοις στην υπηρεσία του ιταλικού καθολικού πολιτισµού. εν προσπάθησε ποτέ, απ όσο γνωρίζουµε, να επιστρέψει στην πατρίδα ούτε και έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη διαµορφούµενη τότε νέα ελληνική γλώσσα και το λαϊκό πολιτισµό. Θεωρoύσε πως για την άνθηση του ελληνικού πολιτισµού αρκούσε η επιστροφή στην αρχαία ελληνική γλώσσα και η µελέτη της ελληνικής και λατινικής γραµµατείας. Ο ίδιος γνωρίζει πολύ καλά τη λατινική και την αρχαία ελληνική γλώσσα. Όταν γράφει στην ελληνική, χρησιµοποιεί πάντοτε µία µορφή άκαµπτης λογίας γλώσσας, όπως οι περισσότεροι λόγιοι της εποχής του. εν φαίνεται να επηρεάζεται από τις ιδέες και αντιλήψεις του συµπατριώτη και φίλου του Νικολάου Σοφιανού, ο οποίος προσπαθεί να αποδείξει την αξία της δηµοτικής γλώσσας και του λαϊκού πολιτισµού. Βιβλιοκρισίες, µνείες και αναφορές ΜΠΙΡΤΑΧΑΣ Στάθης, Περί Ιστορίας 3 (2001), σσ ΛΙΤΣΑΣ Ευτύχιος, Βιβλιογραφικόν ελτίον Κληρονοµίας, τόµ. 32, τεύχη Α - Β (2000), Θεσσαλονίκη 2002, σσ «Αρχαία Ελληνική Παιδεία από τους Αλεξανδρινούς φιλολόγους στους σύγχρονούς φιλολόγους», Τεκµήριον 3 (2001), σσ Εξετάζεται η διαχρονικότητα της αρχαίας ελληνικής παιδείας και η ιστορία της παράδοσης των αρχαίων κειµένων. ίδεται ιδιαίτερη έµφαση στον ρόλο και τη θέση των κλασικών σπουδών στον 21ο αιώνα: Παρουσιάζεται η προοπτική και το µέλλον των κλασικών σπουδών στην Ελλάδα, την Ευρώπη και την Αµερική 3.13 «L attore nell Antica Grecia», Vichiana, 4a ser. 5/1 (2003), Με βάση τις αρχαίες πηγές και µαρτυρίες εξετάζεται η κοινωνική θέση του ηθοποιού, η φήµη και ο ρόλος του στη θεατρική σκηνή. 18

19 3.14 «Η θέση των αρχαιογνωστικών σπουδών στα Κερκυραϊκά Χρονικά», Κερκυραϊκά Χρονικά, περίοδος Β, τόµ. Α (2003), σσ Στο άρθρο επιχειρείται η καταγραφή και αποτίµηση των αρχαιογνωστικών σπουδών στα Κερκυραϊκά Χρονικά. Από την έκδοση του πρώτου τόµου, το 1951, έως την τελευταία κυκλοφορία, το 1986, το περιοδικό σηµάδεψε πραγµατικά µε τους 28 καλαίσθητους τόµους την πνευµατική ζωή, όχι µόνο της Κέρκυρας και της Επτανήσου, αλλά ολόκληρης της Ελλάδος. Οι γενικές µελέτες για θέµατα τοπικού χαρακτήρα, οι ειδικές µονογραφίες και οι εµπεριστατωµένες διατριβές, τα ειδικά αφιερώµατα και η δηµοσίευση των πρακτικών των συνεδρίων, δείχνουν την εµβέλεια του περιοδικού, την συν τω χρόνω βελτίωση και το όραµα των πρωτεργατών του τη θέληση του Κώστα αφνή να επηρεάσει τα πράγµατα και να συµβάλει στην ανύψωση της παιδείας στα Επτάνησα. Η Κέρκυρα και τα Επτάνησα αποτέλεσαν το επίκεντρο των ενδιαφερόντων του, η ξενοκρατία, τα γράµµατα, οι τέχνες, η πολιτική, οι τοπικοί λόγιοι, οι σχέσεις µε τη ύση. Στα περιεχόµενα των Κερκυραϊκών Χρονικών η αρχαιότητα και οι αρχαιογνωστικές επιστήµες κατέχουν µια σηµαντική θέση στα δηµοσιεύµατα του περιοδικού. Η αρχαιολογία, η αρχαία ιστορία, οι Κερκυραίοι λόγιοι που ασχολήθηκαν µε τα αρχαία ελληνικά και τα λατινικά, οι µεταφράσεις αρχαίων έργων που έγιναν από Κερκυραίους και άλλους Επτανησίους, αποτελούν θέµατα, τα οποία πραγµατεύονται ειδικοί επιστήµονες και προσωπικότητες των γραµµάτων µε πανελλήνιο κύρος «Κερκυραίοι ολυµπιονίκες στην αρχαιότητα», ελτίο Αναγνωστικής Εταιρείας, 25 (2003), σσ Με βάση επιγραφικά κείµενα και άλλες µαρτυρίες εξετάζεται η ιστορία των κερκυραίων ολυµπιονικών. Εκτός από ορισµένους γνωστούς ολυµπιονίκες, η Κέρκυρα έχει να επιδείξει και πολλούς άλλους αθλητές, όπως για παράδειγµα στους αγώνες κωπηλασίας (νεῶν ἅμιλλα ή ἅμιλλα πλοίων), που όπως φαίνεται από τις παραστάσεις πολλών νοµισµάτων διοργανώνονταν στο νησί. Μολονότι τα θαλάσσια αγωνίσµατα ήταν σπάνια στην Ελλάδα, είναι γνωστό ότι λεµβοδροµίες περιελάµβαναν οι µεγαλύτερες αθλητικές εορτές στην Ελλάδα, όπως τα Ίσθµια, τα Μουνίχια στον Πειραιά, τα Αιάντια στη Σαλαµίνα, τα Παναθήναια και τα Άκτια στη Νικόπολη. Σε αρκετά νοµίσµατα της αρχαίας Κέρκυρας απεικονίζεται συνήθως η πρώρα πλοίου και αναγράφονται τα ονόµατα ΑΛΚΑ, ΕΥΚΛΕΙΑ, ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ, ΠΡΩΤΑ, ΣΩΤΕΙΡΑ ή ΚΟΡΚΥΡΑ. Σε άλλα απεικονίζεται το κεφάλι της ιώνης, του Ηρακλή, του ιονύσου, του Ποσειδώνα ή ενός αετού και η αναγραφή ΝΙΚΑ, ή απεικονίζεται η Νίκη να κρατά ακροστόλιο και στεφάνι από κισσό ή δάφνη. Συναντούµε και νοµίσµατα, όπου αναγράφονται ονόµατα Κερκυραίων και στην πλώρη του πλοίου διαβάζουµε τη λέξη ΝΙΚΑ. Υπάρχουν ακόµη νοµίσµατα όπου απεικονίζεται αµφορέας µε στεφάνι από κισσό ή δάφνη, ο Πήγασος στην πλώρη και στο στόµα του να έχει ασηµένιο νόµισµα. Φαίνεται, λοιπόν, ότι υπήρχαν παρόµοιοι αγώνες πλοίων τους οποίους κέρδιζαν οι Κερκυραίοι. Τα ονοµάτων των πλοίων που απεικονίζονται είναι, ίσως, αυτών, των οποίων οι ιδιοκτήτες ή το πλήρωµα είχαν κερδίσει το έπαθλο. Η λίστα περιλαµβάνει ευχάριστα αλλά και πολύ σηµαντικά ονόµατα-έννοιες: θάρρος, ελευθερία, ευδοξία, ευταξία, Κέρκυρα, νίκη, νεότητα, παλλάς, προστάτης, δόξα, φωσφόρος κ.ά. Μερικά από αυτά τα νοµίσµατα φανερώνουν µία στενή σχέση που υπάρχει ανάµεσα στη θεά Νίκη και στα πλοία της αρχαίας Κέρκυρας. Μερικές φορές στέκεται στην πλώρη, άλλες κρατά ακροστόλια, σύµβολο ναυτικής νίκης. Σε άλλα νοµίσµατα τη θέση της παίρνει ο Πήγασος που στέκεται όπως κι αυτή πάνω σε ένα πλοίο και κρατάει στο στόµα του τη δάφνη της. Και είναι γνωστό ότι η Νίκη στα νοµίσµατα συνήθως εµφανίζεται να συνδέεται µε τους αγώνες, και, σπανιότερα, ως µνηµείο νίκης σε πόλεµο. Εµφανίζεται συχνά στα νοµίσµατα το σύµβολο ενός αµφορέα, που είναι άλλοτε δεµένος µε στεφάνι και άλλοτε έχει στεφάνι στην 19

20 κορυφή του. Υποθέτουµε πως αυτός ο αµφορέας µπορεί να ήταν και το έπαθλο της νίκης σε έναν αγώνα ένα τέτοιο αγγείο γεµάτο µε κρασί ίσως να δινόταν στον ιδιοκτήτη της νικήτριας τριήρους σε αυτήν την περίπτωση θα µπορούσαµε πολύ εύκολα να καταλάβουµε την προφανή σχέση του Θεού ιόνυσου µε τα πλοία που νικούσαν στους αγώνες. εν πρέπει να ξεχνούµε ότι η Νίκη είχε για τους Έλληνες συγκεκριµένη µορφή, µε πολλές παραστάσεις της θεάς σε έργα πλαστικής και ζωγραφικής. Με τα σηµερινά δεδοµένα της έρευνας είναι δύσκολο να προσδιορίσουµε αν οι λεµβοδροµίες, στις οποίες το έπαθλο ήταν, ίσως, ένας αµφορέας γεµάτος κρασί και στις οποίες λάµβαναν µέρος και πλοία από την Κέρκυρα, διεξάγονταν στην αρχαία Κέρκυρα, αν ήταν µέρος των Ισθµίων ή αν πρόκειται για τους αγώνες που γίνονταν προς τιµήν του Ακταίου Απόλλωνα. Είναι πολύ πιθανό ότι όπως οι Λεοντίνοι στη Σικελία, αλλά και ο ίδιος ο Φίλιππος ο Μακεδόνας, απεικόνισαν στα νοµίσµατά τους σκηνές ή στοιχεία που παραπέµπουν σε ολυµπιακές νίκες, έτσι και οι Κερκυραίοι ίσως θέλησαν να αποθανατίσουν στα νοµίσµατά τους την ανδρεία των πολιτών τους στις λεµβοδροµίες του Ποσειδώνα, του ιόνυσου και του Απόλλωνα. Είναι γνωστή, άλλωστε, η επίδοσή τους στα θαλασσινά επαγγέλµατα και τα καράβια. Από µια περιγραφή του Ξενοφώντα υποθέτουµε ότι ο τρόπος διεξαγωγής αυτών των λεµβοδροµιών είναι ανάλογος των ασκήσεων που οργάνωσε ο Ιφικράτης το 372 π.χ. στα πελοποννησιακά παράλια. Φαίνεται ότι τα πλοία ανοίγονταν ως ένα σηµείο στη θάλασσα και αφού αναπτύσσονταν σε ευθεία γραµµή µε τις πρώρες προς την παραλία, έπλεαν µε ταχύτητα προς την ακτή. Υπάρχει και το ενδεχόµενο τα πλοία να εκκινούσαν από την ακτή, να περιέπλεαν κάποια κοντινή νησίδα, όπως το Λαζαρέτο ή το Βίδο, και να τερµάτιζαν στο ίδιο σηµείο της εκκίνησης. Θα µπορούσε, επίσης, ο αγώνας να έπαιρνε τη µορφή εικονικής ναυµαχίας «Νεκρολογία Marcello Gigante ( )», Περί Ιστορίας 4 (2003), σσ Παρουσιάζεται, από κοινού µε τον καθηγητή του Πανεπιστηµίου της Νάπολης Filippo D Oria, η εργογραφία του διαπρεπούς κλασικού φιλολόγου Marcello Gigante «Η εκδίκηση του Ορέστη και της Ηλέκτρας στην αρχαία Ελληνική τραγωδία», Τεκµήριον 4 (2004), σσ Εξετάζεται ο µύθος της εκδίκησης του Ορέστη και της Ηλέκτρας, όπως παρουσιάζεται από τον Aισχύλο (Xοηφόρες), το Σοφοκλή (Hλέκτρα) και τον Eυριπίδη (Hλέκτρα) «Ο Ανδρέας Μουστοξύδης και η συµβολή του στην ελληνική παιδεία», Πρακτικά Επιστηµονικού Συνεδρίου Η Ένωση της Επτανήσου µε την Ελλάδα ( ), τόµ. Β, Αθήνα 2006, σσ Στο άρθρο τούτο εξετάζω το εκπαιδευτικό έργο του Ανδρέα Μουσοξύδη, όπως αυτό παρουσιάζεται µέσα από το αρχείο του που απόκειται στη Μητρόπολη Κερκύρας. Μεταξύ των προσωπικοτήτων µείζονος πνευµατικού διαµετρήµατος που είχε να επιδείξει ο Ελληνισµός κατά τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα σηµαντική θέση κατέχει ο Ανδρέας Μουστοξύδης ( ). Πρόκειται για πολυσχιδή προσωπικότητα, ιστορικό, φιλόλογο, αρχαιολόγο, πολιτικό, δηµοσιογράφο, ποιητή, ενώ ασχολήθηκε ιδιαίτερα µε την παιδεία. Ειδικά σ αυτήν την τελευταία ενασχόλησή του διακρίνουµε δύο σηµαντικές περιόδους. Κατά την πρώτη διαδραµάτισε πρωταγωνιστικό ρόλο στην οργάνωση ενός σωστά διαρθρωµένου εκπαιδευτικού συστήµατος, όταν ο Καποδίστριας του ανέθεσε την ευθύνη των εκπαιδευτικών ιδρυµάτων της Αίγινας, τον Οκτώβριο του Στη δεύτερη περίοδο, ως άρχων της Παιδείας της Ιονίου Πολιτείας, από το 1834, µε µεγαλύτερη πλέον εµπειρία, προτείνει λύσεις για την 20

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

Βιτσέντζου Κορνάρου: Ερωτόκριτος β. [Ήρθεν η ώρα κι ο καιρός] (στίχοι 767-818) (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 80-82)

Βιτσέντζου Κορνάρου: Ερωτόκριτος β. [Ήρθεν η ώρα κι ο καιρός] (στίχοι 767-818) (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 80-82) 1. KEIMENO Βιτσέντζου Κορνάρου: Ερωτόκριτος β. [Ήρθεν η ώρα κι ο καιρός] (στίχοι 767-818) (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου, σσ. 80-82) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. Σε ποιο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ 1. Να γράψετε ένα κείµενο, όπου θα αναφέρετε τα στοιχεία που συναγάγουµε για τη δοµή και τη λειτουργία της αθηναϊκής πολιτείας από τον «Ὑπὲρ Μαντιθέου» λόγο.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Πράξη «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21ου αιώνα) ΠΙΛΟΤΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ, στους Άξονες Προτεραιότητας 1,2,3, -Οριζόντια Πράξη», ΑΡXAIA ΕΛΛΗΝΙΚH ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ- ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Δρ. Χαρά Κοσεγιάν Οκτώβρης 2011 Βασική

Διαβάστε περισσότερα

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το Η δηµιουργία του παρόντος υλικού έγινε στο πλαίσιο της ενέργειας 2.4.3 κατηγορία πράξεων γ του ΕΠΕΑΕΚ 2 µε τίτλο: «Προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 123 127, έκδοση 2014 : σελίδες 118 122 ) 3.3 ιεύθυνση 3.3.1 Ηγεσία Βασικές έννοιες Οι επιχειρήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΤΡΙΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2006 ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΤΡΙΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2006 ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΤΡΙΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2006 ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Α. Ο Παπανούτσος, σε δοκίμιό του, υποστηρίζει ότι οι ξεχωριστοί πνευματικοί άνθρωποι έχουν αδιανόητη - για τα κοινά μέτρα - αντοχή στην επίπονη

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ευριπίδης παρωδεί την Ηλέκτρα του Αισχύλου

Ο Ευριπίδης παρωδεί την Ηλέκτρα του Αισχύλου Ευριπίδης Ο Ευριπίδης είναι ο νεότερος από τους σημαντικότερους τραγικούς ποιητές μετά τον Αισχύλο και τον Σοφοκλή. Είναι ρεαλιστής. Φέρνει τη τραγωδία κοντά στην πραγματικότητα. Παρουσιάζει τους μυθικούς

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του Σολωμού. Το μεταφυσικό στοιχείο εντοπίζεται λόγου χάρη στο στίχο 54 όπου ανιχνεύουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Φ Ρ Ο Ν Τ Ι Σ Τ Η Ρ Ι A ΑΓΙΑΣ ΒΑΡΒΑΡΑΣ 21 & ΠΕΡΙΚΛΕΟΥΣ, Π. ΦΑΛΗΡΟ ΤΗΛ-FAX: 210 9851164,, Ε-mail: info@neapaideia.edu.gr ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ

2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ 2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ [94] ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΟΙ ΑΞΙΕΣ ΜΕΤΑΒΙΒΑΖΟΝΤΑΙ υλικές-οικονομικές πολιτικές πνευματικές ηθικές κοινωνικές αισθητικές θρησκευτικές ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΦΟΡΕΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ Οικογένεια

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Α ΤΑΞΗΣ ΤΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Α ΤΑΞΗΣ ΤΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Α ΤΑΞΗΣ ΤΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΑΘΗΝΑ 1999 Οµάδα σύνταξης Συντονιστής: Κιούσης

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Γ Δεύτερη διδακτική πρόταση Μυθολογία Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική ώρα έφηβοι και

Διαβάστε περισσότερα

Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα. Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07

Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα. Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07 Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07 Η ιδέα Η θέση και ο ρόλος της γυναίκας στο κοινωνικό σύνολο διαφοροποιείται από κοινωνία σε κοινωνία και από εποχή σε εποχή. Είναι πολύ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Νίκη της Δράμας»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Νίκη της Δράμας» Δράμα 29-10-2013 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ «Η Νίκη της Δράμας» Πραγματοποιήθηκαν στις 28 Οκτώβρη 2013 τα αποκαλυπτήρια του μνημείου - σύμβολο για την επέτειο των 100 χρόνων από την απελευθέρωση του τόπου μας, που γιορτάζουμε

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Λυσίου Κατὰ Φίλωνος οκιµ ασίας

Λυσίου Κατὰ Φίλωνος οκιµ ασίας Λυσίου Κατὰ Φίλωνος οκιµ ασίας 26 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Το πρόγραµµα της Β Ενιαίου Λυκείου Θεωρητικής Κατεύθυνσης για την Αρχαία Ελληνική Γλώσσα και Γραµµατεία, όπως αυτό ορίστηκε από το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο,

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία Ενδεικτικοί διδακτικοί στόχοι Οι διδακτικοί στόχοι για τη διδασκαλία της εισαγωγής προσδιορίζονται στο βιβλίο για τον καθηγητή, Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΣΠΑΡΤΗ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

Η ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΣΠΑΡΤΗ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Η ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΣΠΑΡΤΗ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Υπάρχει µεγάλη ποικιλία θεµάτων που θα µπορούσαν να δοθούν ως συνθετικές δηµιουργικές εργασίες. Όποιο θέµα όµως και να δοθεί, θα ήταν καλό να έχει ως στόχο τη στροφή του

Διαβάστε περισσότερα

1 Αρχαία γενικής παιδείας ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΗΣ «ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ»

1 Αρχαία γενικής παιδείας ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΗΣ «ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ» 1 Β Λυκείου: 1 Αρχαία γενικής παιδείας ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΗΣ «ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ» ( σύμφωνα με τις ερωτήσεις αξιολόγησης του υπουργείου Παιδείας) α ) Tο δράμα 1) Ποια είναι τα χαρακτηριστικά

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ»

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ» ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ» ΑΘΗΝΑ 1999 Οµάδα σύνταξης Συντονιστής: Γεώργιος Κιούσης,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Ι. Το δράμα ΙΙ. Η τραγωδία

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Ι. Το δράμα ΙΙ. Η τραγωδία ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ Ι. Το δράμα 1. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του δράματος και τι νέο προσέφερε στο κοινό σε σχέση με το έπος και τη λυρική ποίηση; 2. Ποια είναι η προσέλευση του δράματος και με ποια γιορτή συνδέθηκε;

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. Οι φορείς της αγωγής στην Αθήνα Βαθμίδες αγωγής Παιδευτικά μέσα A).. α).......

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας»)

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας») Α1. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το κείμενο πραγματεύεται το διαχρονικό ρόλο και τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής τέχνης σε παγκόσμια κλίμακα. Αρχικά, επισημαίνεται ότι ο καλλιτέχνης προσπαθεί μέσω της τέχνης να αποστασιοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιοι Μαθητικοί Καλλιτεχνικοί Αγώνες 2006 ΑΓΩΝΕΣ ΧΟΡΟΥ 2006

Πανελλήνιοι Μαθητικοί Καλλιτεχνικοί Αγώνες 2006 ΑΓΩΝΕΣ ΧΟΡΟΥ 2006 Πανελλήνιοι Μαθητικοί Καλλιτεχνικοί Αγώνες 2006 ΑΓΩΝΕΣ ΧΟΡΟΥ 2006 1 ΑΓΩΝΕΣ ΧΟΡΟΥ Α ) Οι Αγώνες Χορού περιλαµβάνουν τρεις κύριους τοµείς : Αγώνες Ελληνικών Παραδοσιακών χορών. Αγώνες Κλασικού Μπαλέτου.

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Α. Στο κείµενο αυτό η συγγραφέας πραγµατεύεται την αρχαία ελληνική τέχνη και την προσφορά της στον άνθρωπο. Αρχικά επισηµαίνει την ιδιαιτερότητά

Διαβάστε περισσότερα

Εμείς τα παιδιά θέλουμε να γνωρίζουμε την τέχνη και τον πολιτισμό του τόπου μας και όλου του κόσμου.

Εμείς τα παιδιά θέλουμε να γνωρίζουμε την τέχνη και τον πολιτισμό του τόπου μας και όλου του κόσμου. Εισαγωγή Το Παγκύπριο Κίνημα ΕΔΟΝόπουλων δημιουργήθηκε το 1960. Πρωταρχικός του στόχος είναι η προσφορά και η στήριξη του παιδιού στην Κυπριακή κοινωνία. Το Κίνημα ΕΔΟΝόπουλων, μέσα από τις εβδομαδιαίες

Διαβάστε περισσότερα

5. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΘΗΝΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ

5. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΘΗΝΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ 5. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΘΗΝΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ 5 ος αι. π.χ. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Η Μόρφωση των νέων - αγοριών Η εκπαίδευση στην αρχαία

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Β1 1 Επίπεδο Β1 (25 μονάδες) Διάρκεια: 40 λεπτά Ερώτημα 1 (6 μονάδες) Διαβάζετε σ ένα περιοδικό οδηγίες για να μάθουν σωστά τα παιδιά σας σκι. Το περιοδικό όμως είναι παλιό κι έτσι βλέπετε καθαρά μόνο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Νικόλαος Χ. Μπέκας Greek classroom of Masterστην "Κοινωνική Παιδαγωγική και μάχη ενάντια στη νεανική

Διαβάστε περισσότερα

5 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

5 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 5 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Από τη μαγεία του παραμυθιού στην πλάνη της μαγείας (κεφ.35) Σχολείο: Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη: Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

Α' ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ 1 η σκηνή: στίχοι 437-494

Α' ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ 1 η σκηνή: στίχοι 437-494 Α' ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ 1 η σκηνή: στίχοι 437-494 1.α. Από τον Πρόλογο στο Επεισόδιο: Η Ελένη, μαζί με τις γυναίκες που αποτελούν το Χορό του δράματος, μπαίνουν μέσα στο παλάτι προκειμένου να ζητήσουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

[Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία]

[Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία] ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 16536 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 04/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΒΙΤΣΟΥ ΛΙΛΙΑΝΝΑ [Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία] Α. Η συγγραφέας αναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

Ελισάβετ Μουτζά(ν) Μαρτινέγκου «Αυτοβιογραφία»

Ελισάβετ Μουτζά(ν) Μαρτινέγκου «Αυτοβιογραφία» Ελισάβετ Μουτζά(ν) Μαρτινέγκου «Αυτοβιογραφία» Η πρώτη Ελληνίδα συγγραφέας γεννήθηκε στη Ζάκυνθο το 1801 Είχε ιδιαίτερη έφεση στα γράµµατα και κατάφερε να µορφωθεί σχεδόν µόνη της Ξεχωρίζει από τους δασκάλους

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ»

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ» ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ» ΑΘΗΝΑ 1999 Οµάδα σύνταξης Συντονιστής: Γεώργιος Κιούσης,

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

Όμιλος Παραμύθι και Αφήγηση. Βασιλική Αντωνογιάννη Δασκάλα. Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Φλώρινας. bantonog@yahoo.gr

Όμιλος Παραμύθι και Αφήγηση. Βασιλική Αντωνογιάννη Δασκάλα. Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Φλώρινας. bantonog@yahoo.gr Όμιλος Παραμύθι και Αφήγηση Βασιλική Αντωνογιάννη Δασκάλα Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Σχολείο Φλώρινας bantonog@yahoo.gr Εισαγωγή Τίτλος: «Παραμύθι και Αφήγηση» Υλοποίηση: στο πλαίσιο του νέου θεσμού

Διαβάστε περισσότερα

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010 Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών Δημοτικής, Προδημοτικής και Ειδικής Εκπαίδευσης για τα νέα Αναλυτικά Προγράμματα (21-22 Δεκεμβρίου 2010 και 7 Ιανουαρίου 2011) Δ Φάση Επιμόρφωσης Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικό έτος 2013-2014

Σχολικό έτος 2013-2014 Το Νέο Λύκειο Σχολικό έτος 2013-2014 Η δομή του νέου Λυκείου Α Λυκείου Τάξη Γενικής Παιδείας Γενική Παιδεία Β Λυκείου Δύο (2) ομάδες Προσανατολισμ ού Γενική Παιδεία Γ Λυκείου Τρεις (3) ομάδες Προσανατολισμ

Διαβάστε περισσότερα

Πέµπτο µέρος. Η συνέχεια από το προηγούµενο

Πέµπτο µέρος. Η συνέχεια από το προηγούµενο 1 Πέµπτο µέρος Η συνέχεια από το προηγούµενο Στην αρχική αραβική περίοδο, τώρα, οι αστρολόγοι έµοιαζαν όντως να προσκολλώνται σ αυτήν τη διάκριση, αλλά σε κάποιο σηµείο στην πορεία, κατά το τέλος της αραβικής

Διαβάστε περισσότερα

Οδυσσέας Ελύτης: Η Μαρίνα των βράχων (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 55-58)

Οδυσσέας Ελύτης: Η Μαρίνα των βράχων (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 55-58) 1. ΚΕΙΜΕΝO Οδυσσέας Ελύτης: Η Μαρίνα των βράχων (Κ.Ν.Λ. Γ Λυκείου, σσ. 55-58) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Στοιχεία που αφορούν στο συγγραφέα, λογοτεχνικό περιβάλλον και λοιπά γραµ- µατολογικά στοιχεία:

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου

Διάρκεια: 2Χ80 Προτεινόμενη τάξη: Δ -Στ Εισηγήτρια: Χάρις Πολυκάρπου ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Θεατρικό Εργαστήρι: Δημιουργία δραματικών πλαισίων με αφορμή μαθηματικές έννοιες. Ανάπτυξη ικανοτήτων για επικοινωνία μέσω του θεάτρου και του δράματος. Ειδικότερα αναφορικά με τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Κάθε πολιτισμός αφήνει το στίγμα του στην ιστορία, όμως η αρχαία ελληνική τέχνη ξεπέρασε τα όρια του χρόνου με το πανανθρώπινο μήνυμά της, με τη δύναμη του πνεύματος και του συναισθήματος.

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Η ενδυμασία και η σημασία της για τον άνθρωπο

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Η ενδυμασία και η σημασία της για τον άνθρωπο ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο Η ενδυμασία και η σημασία της για τον άνθρωπο Η ενδυμασία αποτελείται από κάθε τι με το οποίο ο άνθρωπος καλύπτει και στολίζει το σώμα του. Περιλαμβάνει δηλαδή τα ρούχα και

Διαβάστε περισσότερα

Το Νέο Λύκειο Σχολικό έτος 2014-2015

Το Νέο Λύκειο Σχολικό έτος 2014-2015 Το Νέο Λύκειο Σχολικό έτος 2014-2015 Η δομή του νέου Λυκείου Α Λυκείου Τάξη Γενικής Παιδείας Β Λυκείου Γενική Παιδεία Δύο (2) ομάδες Προσανατολισμού Γ Λυκείου Γενική Παιδεία Τρεις (3) ομάδες Προσανατολισμού

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

Αυξάνονται τα µονοµελή νοικοκυριά

Αυξάνονται τα µονοµελή νοικοκυριά Το Βήµα 13/01/2002 Αυξάνονται τα µονοµελή νοικοκυριά * Η γήρανση του πληθυσµού και οι αλλαγές στην αγορά εργασίας αποθαρρύνουν τους νέους για τη δηµιουργία οικογένειας Της ΜΑΡΙΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ Η ηρωίδα στην

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

www.synodoiporos,weebly.com Page 1

www.synodoiporos,weebly.com Page 1 ΓΡΑΦΟΝΤΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ Σε πρώτη φάση διαβάζουμε τουλάχιστον 2 φορές ολόκληρο το κείμενο και φροντίζουμε να το κατανοήσουμε πλήρως. Προσέχουμε ιδιαίτερα τη στάση - άποψη του συγγραφέα και το σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Κόλιντα (Colinda) : Τα Χριστουγεννιάτικα κάλαντα είναι ενα παραδοσιακό λαϊκό τραγούδι, που το λένε παιδιά, έφηβοι και άντρες για να γιορτάσουν τα

Κόλιντα (Colinda) : Τα Χριστουγεννιάτικα κάλαντα είναι ενα παραδοσιακό λαϊκό τραγούδι, που το λένε παιδιά, έφηβοι και άντρες για να γιορτάσουν τα Κόλιντα (Colinda) : Τα Χριστουγεννιάτικα κάλαντα είναι ενα παραδοσιακό λαϊκό τραγούδι, που το λένε παιδιά, έφηβοι και άντρες για να γιορτάσουν τα Χριστούγεννα και την πρωτοχρονιά. Colindul românesc: Το

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 1. Ανάπτυξη και Ενδυνάμωση του Εαυτού 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ: 1.2 Συναισθηματική Εκπαίδευση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΗΜΕΡΑ. 1.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΗΜΕΡΑ. 1.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΣΗΜΕΡΑ 1.1 Εισαγωγή Η Ευρωπαϊκή Ένωση διευρύνεται και αλλάζει. Τον Μάιο του 2004, δέκα νέες χώρες εντάχθηκαν στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η διεύρυνση αποτελεί µια ζωτικής σηµασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2014-2015*

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2014-2015* ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2014-2015* ΔΕΥΤΕΡΑ 19/1 ΤΡΙΤΗ 20/1 ΤΕΤΑΡΤΗ 21/1 ΠΕΜΠΤΗ 22/1 ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 23/1 ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ ΕΥΓΕΝΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Θα διδαχτούν η Ομήρου Οδύσσεια και οι Ηροδότου Ιστορίες σύμφωνα με το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών. Α) ΟΜΗΡΟΥ ΟΔΥΣΣΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ Για τη σχολική χρονιά 2015-2016 (διάστημα Οκτωβρίου-Δεκεμβρίου) θα πραγματοποιούνται δωρεάν για μαθητές Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

μάθημα πρώτο: συναστρία 6 μάθημα δεύτερο: Ήλιοσ 8 μάθημα τρίτο: σελήνη 32 μάθημα τέταρτο: ερμησ 50 μάθημα πεμπτο: αφροδίτη 64 μάθημα εκτο: αρης 76

μάθημα πρώτο: συναστρία 6 μάθημα δεύτερο: Ήλιοσ 8 μάθημα τρίτο: σελήνη 32 μάθημα τέταρτο: ερμησ 50 μάθημα πεμπτο: αφροδίτη 64 μάθημα εκτο: αρης 76 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: συναστρία 6 μάθημα δεύτερο: Ήλιοσ 8 μάθημα τρίτο: σελήνη 32 μάθημα τέταρτο: ερμησ 50 μάθημα πεμπτο: αφροδίτη 64 μάθημα εκτο: αρης 76 μάθημα έβδομο: δίας 82 μάθημα ογδοο: κρονοσ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Συμμαθητές, συμμαθήτριες, Στα πλαίσια της συζήτησής μας για την τέχνη, θα παρουσιαστούν περιληπτικά

Διαβάστε περισσότερα

1 ΕΠΑ.Λ. ΣΙΒΙΤΑΝΙΔΕΙΟΥ ΣΧΟΛΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2011 Α ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ

1 ΕΠΑ.Λ. ΣΙΒΙΤΑΝΙΔΕΙΟΥ ΣΧΟΛΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2011 Α ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ 1 ΕΠΑ.Λ. ΣΙΒΙΤΑΝΙΔΕΙΟΥ ΣΧΟΛΗΣ ο ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2011 Α ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ ΤΩΝ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΧΡΟΝΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ ΚΟΥΦΑΛΙΩΤΗΣ ΗΛΙΑΣ ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΥ ΕΥΘΥΜΙΑ ΚΑΡΥΑΤΙΔΕΣ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία 4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Πώς συλλαµβάνει ο Χέγκελ τη σχέση ιστορίας και πνεύµατος και ποιο ρόλο επιφυλάσσει στο πνεύµα; 2. Τι

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ Ηγεσία Διδάσκουσα: Αφροδίτη Δαλακούρα ΔΙΟΙΚΗΣΗ: ΟΙ ΡΟΛΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΥ ΗΓΕΤΗΣ MANAGER COACH 1 Κλασική-μηχανιστική αντίληψη Το παλιό μοντέλο διοίκησης: οικονομικές-υλικές

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ:

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ: ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Η κατηγοριοποίηση των θεμάτων της ΤΡΑΠΕΖΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ στο μάθημα της ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ έγινε με βάση την τρέχουσα πορεία της ύλης στο μάθημα, αλλά και με βάση τη ροή της ύλης,

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Ηγούμαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Τι είναι Ηγεσία «Η Ηγεσία, δεν είναι θέση! γιαυτό

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ IΙ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΣΧΟΛΩΝ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: ΔΑΚΤΥΛΟΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ (ΕΚΦΡΑΣΗ - ΕΚΘΕΣΗ)

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ (ΕΚΦΡΑΣΗ - ΕΚΘΕΣΗ) ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ (ΕΚΦΡΑΣΗ - ΕΚΘΕΣΗ) ΑΘΗΝΑ 1999 ΜΕΡΟΣ Α Οµάδα Σύνταξης Άννα ηµητροκάλη,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 3 ΙΟΥΛΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η πρώτη λέξη του

Διαβάστε περισσότερα

Σεπτ 2011 - Αυγ 2013. Καινοτοµία

Σεπτ 2011 - Αυγ 2013. Καινοτοµία Παρουσίαση Προγράµµατος σε Διδασκαλικό Σύλλογο Δηµοτικού Σχολείου Αγ. Αντωνίου Αξιοποίηση Λαϊκών Ιστοριών της Κύπρου για Προώθηση της Διαπολιτισµικής Εκπαίδευσης Σεπτ 2011 - Αυγ 2013 Δίκτυο συνεργασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς International Conference Facilitating the Acquisition and Recognition of Key Competences ΑΡΧΙΚΗ ΙΔΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΝΑΡΙΟΥ Προβληματισμός αναφορικά

Διαβάστε περισσότερα

37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002

37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002 37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002 ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ, «ΠΛΑΤΩΝΑ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ» ΤΑΞΗ: Γ, ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: Αρετή Πότσιου, ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΗΣ: Νίκος Κοκκινάκης

Διαβάστε περισσότερα

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α.1 Το συγκεκριμένο κείμενο αναφέρεται στην ανάγκη προσέγγισης των αρχαίων χώρων θέασης και ακρόασης από τους Νεοέλληνες. Επρόκειτο για τόπους έκφρασης συλλογικότητας. Επιπλέον, σ αυτούς γεννήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΦΕΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ. PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com

ΜΟΡΦΕΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ. PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com ΜΟΡΦΕΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Αφηγηματική προσέγγιση: Αποτελεί τη βασική μορφή των δασκαλοκεντρικών μεθόδων διδασκαλίας. Ο δάσκαλος δίνει τις πληροφορίες, ενώ οι μαθητές του παρακολουθούν μένοντας αμέτοχοι και κρατώντας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Επιθυµητής Συµπεριφοράς Στη Σχολική Τάξη

Ανάπτυξη Επιθυµητής Συµπεριφοράς Στη Σχολική Τάξη Ανάπτυξη Επιθυµητής Συµπεριφοράς Στη Σχολική Τάξη Ελισάβετ Γεωργίου D.Ed.-M.A. Σχολικός Σύµβουλος Π.Ε. «Ουδείς εκών κακός» Σωκράτης Εάν ανατρέξουµε στην ιστορία της σχολικής µάθησης, θα δούµε ότι από αρχαιοτάτων

Διαβάστε περισσότερα

Πώς περνάμε τη μέρα μας;

Πώς περνάμε τη μέρα μας; Πώς περνάμε τη μέρα μας; Διδακτική πρόταση 2: Συνοπτικό πλαίσιο καθημερινής ζωής Ερώτημα-κλειδί Πώς περνούμε τη μέρα μας από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Σύνδεση με το προηγούμενο μάθημα Στο προηγούμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 Α1. Ο συγγραφέας αναφέρεται στο πρόβλημα της νεανικής εγκληματικότητας. Αρχικά επισημαίνει πως η αύξηση του φαινομένου οφείλεται

Διαβάστε περισσότερα

1o ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΥΠΙΚΗ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ Εισαγωγή Αρχική Σελίδα Περιεχόµενα CD Rom Θέµατα 1ου Κεφαλαίου Ματιές στον ΚΑΝΟΝΙΣΜΟ ΚΛΑ ΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ µέρος 8 - ράσεις Αγέλης Λυκοπούλων Οι ράσεις Αγέλης είναι: α. Τυπική

Διαβάστε περισσότερα

Βασικό εργαλείο αυτοαξιολόγησης Ερωτηματολόγιο για γονείς και κηδεμόνες

Βασικό εργαλείο αυτοαξιολόγησης Ερωτηματολόγιο για γονείς και κηδεμόνες Βασικό εργαλείο αυτοαξιολόγησης Ερωτηματολόγιο για γονείς και κηδεμόνες Σημερινή ημερομηνία Παρακαλείσθε όπως συμπληρώσετε. Αριθμός ερωτηματολογίου Συμπληρώνεται από το σχολείο. Αγαπητοί γονείς, αγαπητοί

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΠΠΣ. ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ

ΔΕΠΠΣ. ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ ΔΕΠΠΣ ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών ΔΕΠΠΣ Φ.Ε.Κ., 303/13-03-03, τεύχος Β Φ.Ε.Κ., 304/13-03-03, τεύχος Β Ποιοι λόγοι οδήγησαν στην σύνταξη των ΔΕΠΠΣ Γενικότερες ανάγκες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ»

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» Σκοπός της εκπόνησης του Προγράμματος Αγωγής Υγείας ήταν Να γνωρίσουν τα παιδιά το σώμα τους και βασικές του λειτουργίες. Nα γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα ΣΤΟΧΟΙ: Οι μαθητές να 1. Διατυπώνουν τους προβληματισμούς τους γύρω από τη λατρεία. 2. Υποστηρίζουν με επιχειρήματα ότι στη χριστιανική θρησκεία η λατρεία

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

3. Η θεωρία του Αριστοτέλη για τη µεσότητα

3. Η θεωρία του Αριστοτέλη για τη µεσότητα 3. Η θεωρία του Αριστοτέλη για τη µεσότητα Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Σε ποια θεµελιακή θεωρία στηρίζει ο Αριστοτέλης την ηθική του φιλοσοφία; Να την αναπτύξετε σύντοµα. 2. Πώς προσδιορίζει ο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ Στον Προσκοπισµό οι νέοι έχουν την ευκαιρία να αποκτήσουν µια σειρά από εµπειρίες που συµβάλλουν στην φυσιολογική

Διαβάστε περισσότερα