Κεφάλαιο Πέμπτο. Ο ανταγωνισμός μεταξύ των ειδών Γενικά Οι σχέσεις μεταξύ των ειδών

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Κεφάλαιο Πέμπτο. Ο ανταγωνισμός μεταξύ των ειδών. 5.1. Γενικά. 5.2. Οι σχέσεις μεταξύ των ειδών"

Transcript

1 Κεφάλαιο Πέμπτο Ο ανταγωνισμός μεταξύ των ειδών 5.1. Γενικά Μολονότι οι πλέον έντονες σχέσεις υφίστανται μεταξύ των ατόμων του αυτού είδους, οι οργανισμοί δεν βιώνουν ξεχωριστά από τα άτομα των άλλων ειδών. Tα διάφορα είδη, ζώντας σε στενό σύνδεσμο, αποκτούν την εμπειρία κάποιου είδους σχέσεων. Οι διάφοροι λοιπόν οργανισμοί ανταγωνίζονται μεταξύ τους για να μοιραστούν κάποιο πόρο, όπως π.χ. τροφή, φως, χώρο ή υγρασία, ενώ κάποιος οργανισμός μπορεί να εξαρτάται από κάποιον άλλο, ο οποίος και να αποτελεί την πηγή της τροφής του. Τέλος, κάποιοι άλλοι βοηθούνται αμοιβαία μεταξύ τους. Οι αλληλεπιδράσεις αυτές μπορεί να είναι, είτε ευεργετικές ή καταστροφικές σε κάποιο από τα είδη που εμπλέκονται, ή και σε αμφότερα, είτε μπορεί να μην έχουν καμία εντελώς επίδραση Οι σχέσεις μεταξύ των ειδών Εάν προσδιορίσουμε την θετική επίδραση ενός είδους προς ένα άλλο με το σύμβολο +, την επιβλαβή επίδραση με το σύμβολο και με το σύμβολο 0 την μη επίδραση, έχουμε τη δυνατότητα, συνδυάζοντας τις παραπάνω τρεις περιπτώσεις, ανά μια μεταξύ τους, να εκφράσουμε με εννιά (9) διαφορετικές περιπτώσεις τους τρόπους με τους οποίους ένας πληθυσμός μπορεί να αλληλεπιδρά με έναν άλλο (Πίνακας 5.1). Όταν κανένας από τους δύο πληθυσμούς δεν επιδρά στον άλλο, η σχέση τους είναι ουδέτερη και συμβολίζεται ως (0 0). Εάν οι δυο πληθυσμοί επωφελούνται αμοιβαία, η αλληλεπίδραση είναι θετική και συμβολίζεται με το σύμβολο (+ +). Εάν τέλος, η σχέση τους είναι αμοιβαίως επιβλαβής, τότε η αλληλεπίδραση είναι αρνητική και συμβολίζεται ως ( ). Όλες οι υπόλοιπες αλληλεπιδράσεις είναι άνισες.

2 Πίνακας 5.1. Οι σχέσεις μεταξύ των ειδών Αμφότερα τα είδη επωφελούνται από την αλληλεπίδραση: επωφελής αμοιβαιότητα (mutualism) Η ετοιμότητα του ενός αυξάνει, ενώ το άλλο παραμένει ουδέτερο: κομενσαλισμός (commensalism) Η ετοιμότητα του ενός μειώνεται, ενώ η ετοιμότητα του άλλου αυξάνει: θήρευση (αρπαγή) (predation) και παρασιτισμός (parasitism) Η ετοιμότητα του ενός υποχωρεί, ενώ η ετοιμότητα του άλλου παραμένει αμετάβλητη: αμενσαλισμός (amensalism) Η ετοιμότητα αμφότερων των ειδών μειώνεται: ανταγωνισμός (competition) 0 0 Καμία επίδραση στη μεταξύ τους σχέση: ουδετερότητα (neutralism) Όταν ένα είδος διατηρεί και εξασφαλίζει μια κατάσταση, η οποία είναι αναγκαία για την ευημερία ενός άλλου, με τη δράση του όμως δεν επηρεάζεται η δική του καλή κατάσταση, τότε η αλληλεπίδραση (0 +) ή (+ 0) ονομάζεται κομενσαλισμός (commensalism). Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του κομενσαλισμού αποτελούν τα επίφυτα, τα οποία αυξάνονται στους κορμούς ή τα κλαδιά των δένδρων. Τα δένδρα παρέχουν μόνο την υποστήριξη και τα επίφυτα προσλαμβάνουν τις θρεπτικές ουσίες μέσω των εναέριων ριζών τους. Η αλληλεπίδραση με τα χαρακτηριστικά (0 ) ή ( 0), κατά την οποία ένα είδος μειώνεται ή παρατηρείται μια αρνητική επίδραση στον πληθυσμό του, αλλά το υφιστάμενο την επίδραση είδος δεν επηρεάζεται, θετικά ή αρνητικά, ονομάζεται αμενσαλισμός (amensalism). Ο αμενσαλισμός είναι δύσκολο να καταδειχθεί σε συνθήκες εργαστηρίου και ο ρόλος του στη φύση αμφισβητείται. Μπορεί να θεωρηθεί όμως, ως μια μορφή ανταγωνισμού. Οικολογικά, η πλέον σημαντική αλληλεπίδραση είναι εκείνη η οποία ωφελεί αμφότερους τους πληθυσμούς, χαρακτηρίζεται από τα σημεία (+ +) και ονομάζεται επωφελής αμοιβαιότητα (mutualism). Εάν η αλληλεπίδραση δεν είναι για κανένα από τους πληθυσμούς ουσιώδης για την επιβίωση τους, τότε αναφερόμαστε στην προαιρετική επωφελή αμοιβαιότητα (non-obligatory mutualism). Πολλές φορές η επωφελής αμοιβαιότητα και ο αμενσαλισμός αναφέρονται αθροιστικά με τον όρο συμβίωση (symbiosis). Άλλες αλληλεπιδράσεις με μεγάλη σπουδαιότητα για τους πληθυσμιακούς οικολόγους είναι ο ανταγωνισμός (competition) ( ), ο οποίος είναι επιβλαβής για τους πληθυσμούς αμφοτέρων των ειδών (καθένας τους εμποδίζει τον άλλον), και η αρπαγή (θήρευση) (predation) ή ο παρασιτισμός (parasitism), ( +) ή (+ ), στις οποίες ο πληθυσμός ενός είδους ωφελείται εις βάρος του πληθυσμού κάποιου άλλου είδους. Η αρπαγή συνεπάγεται τον φόνο και την κατανάλωση του θύματος

3 θηράματος. Ο παρασιτισμός συνεπάγεται την διατροφή ενός οργανισμού εις βάρος του άλλου, κατά τον οποίο το θύμα ή ο ξενιστής σπάνια φονεύονται επί τόπου. Για κάποιο χρονικό διάστημα το παράσιτο και ο ξενιστής συμβιώνουν αμφότεροι. Ο ξενιστής επιβιώνει, μολονότι η ετοιμότητά του ελαττώνεται. Αν καμιά φορά υποκύπτει, αυτό οφείλεται στο ότι η κατάστασή του καθίσταται τόσο ασθενική, ώστε αδυνατεί να αντισταθεί σε άλλες δευτερογενείς προσβολές. Άλλωστε, για το παράσιτο δεν συνιστά επιλεκτικό πλεονέκτημα ο φόνος του ξενιστή του, διότι έτσι εκμηδενίζει τον δικό του βιότοπο και την πηγή από την οποία θα αποκτήσει ενέργεια. Ένα ειδικό τύπο συνδυασμού αρπαγής και παρασιτισμού, αποτελεί και ο παρασιτοειδισμός (parasitoidism). Στα παρασιτοειδή ανήκουν κάποια Υμενόπτερα (σφήκες) και κάποια Δίπτερα (μύγες), τα οποία εναποθέτουν τα αυγά τους μέσα ή πάνω σ ένα μόνο άτομο ξενιστή, όπως ακριβώς και το παράσιτο. Όταν το αυγό εκκολάπτεται, η λάρβα (κάμπια) αναπτύσσεται πάνω ή μέσα στον ξενιστή, τον οποίον, καθώς η λάρβα αυξάνεται, καταναλώνει. Τη στιγμή που η λάρβα φτάνει στο στάδιο της νύμφης, ο ξενιστής έχει σχεδόν αναλωθεί και φονευθεί. Με τον τρόπο αυτό το παρασιτοειδές δρα ως ένας άρπαγας (θηρευτής) Ο ανταγωνισμός μεταξύ των ειδών Η σχέση με την οποία οι πληθυσμοί δύο συνδεόμενων ειδών επιδρούν αρνητικά το ένα με το άλλο ( ) ονομάζεται ανταγωνισμός μεταξύ των ειδών. Αυτός, όπως και ο ενδογενής (ανάμεσα στα άτομα του ιδίου είδους ή του ιδίου γένους) ανταγωνισμός, αφορά την αναζήτηση ενός πόρου ο οποίος βρίσκεται με μικρή επάρκεια, εμπλέκονται όμως δύο ή περισσότερα είδη. Αμφότεροι οι τύποι του ανταγωνισμού (ενδογενής και μεταξύ των ειδών) είναι δυνατόν να λαμβάνουν χώρα ταυτοχρόνως. Οι σκίουροι για παράδειγμα, είναι δυνατόν να ανταγωνίζονται μεταξύ τους για τα βελανίδια, κατά τη διάρκεια ενός έτους με φτωχή παραγωγή βαλάνων (βελανιδιών). Ταυτοχρόνως, οι ποντικοί, τα ελάφια, οι αγριόγαλοι και οι κίσσες είναι δυνατό να συναγωνίζονται για τον ίδιο πόρο. Εξαιτίας του ανταγωνισμού, τα άτομα του ενός είδους είναι δυνατό να εξαναγκάζονται να διευρύνουν τη βάση των προσπαθειών τους για την ανεύρεση τροφής και οι πληθυσμοί των διαφόρων ειδών είναι δυνατό να εξαναγκαστούν να απομακρυνθούν από τα βελανίδια και να κατευθυνθούν σε τροφές λιγότερο επιθυμητές γι αυτά. Κατά συνέπεια, ο ενδογενής ανταγωνισμός επιλέγεται για να διευρυνθεί η βάση του πόρου, ή η γενίκευσης, ενώ ο ανταγωνισμός μεταξύ ειδών ευνοεί την μείωση της βάσης του πόρου και της εξειδίκευσης. Όπως ο ενδογενής ανταγωνισμός, έτσι και ο ανταγωνισμός μεταξύ ειδών εμφανίζεται σε δύο μορφές, ήτοι: με την μορφή της παρέμβασης και την την μορφή της εκμετάλλευσης. Ο παρεμβατικός ανταγωνισμός, ο οποίος εξισώνεται με τον διεκδικητικό ανταγωνισμό, αναφέρεται στις άμεσες ή τις επιθετικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των ανταγωνιστών. Ο εκμεταλλευτικός ανταγωνισμός, ο οποίος είναι παρόμοιος με τον εξαντλητικό ανταγωνισμό, εξαντλεί τον πόρο στο επίπεδο που ο τελευταίος καθίσταται μικρής αξίας για οποιονδήποτε από τους δύο πληθυσμούς. Η έννοια του ανταγωνισμού των ειδών αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της Εξελικτικής Οικολογίας. Ο ανταγωνισμός, ο αγώνας για την επιβίωση, η επιβίωση του «τελειότερου», υπήρξαν ένας από τους πυλώνες πάνω στους οποίους ο Δαρβίνος βάσισε την ιδέα του για τη φυσική επιλογή. Επειδή η ικανότητα ενός είδους αυτό να είναι ικανό να αποφεύγει τον ανταγωνισμό αποτελεί πλεονέκτημα, ο ανταγωνισμός θεωρήθηκε ως η μείζων δύναμη πίσω από την απόκλιση και την εξειδίκευση των ειδών. Μολονότι η έννοια του ανταγωνισμού έχει μια ισχυρή επίδραση στην οικολογική

4 σκέψη, αυτή εξακολουθεί να είναι μια από τις ελάχιστα γνωστές και τις πλέον αμφισβητήσιμες περιοχές της οικολογίας. Εικόνα 5.1. Γραφικά δομικά πρότυπα (μοντέλα) ανταγωνισμού μεταξύ δύο ειδών. (α) και (β) μείωση του ενός είδους, (γ) επωφελείται το δεύτερο είδος, (δ) ο ανταγωνισμός μπορεί να οδηγήσει σε οποιαδήποτε κατεύθυνση, (ε) συνύπαρξη, και (στ) επωφελείται το πρώτο είδος. Πηγή: Προσαρμογή από τον Smith (1992) Τα «μαθηματικά» του ανταγωνισμού

5 Στις αρχές του 20ου αιώνα, δύο μαθηματικοί, ο Alfred Lotka και ο Vittore Volterra, κατέληξαν, ο ένας ανεξάρτητα από τον άλλο, στη διατύπωση μαθηματικών εκφράσεων (εξισώσεων) για να περιγράψουν τη σχέση ανάμεσα σε δύο είδη, τα οποία χρησιμοποιούσαν τον ίδιο πόρο. Οι εξισώσεις αυτές είναι τροποποιήσεις της εξίσωσης της λογιστικής αύξησης, μια για κάθε είδος. Στο ζεύγος αυτό των λογιστικών εξισώσεων οι Lotka - Volterra πρόσθεσαν κάποιους συντελεστές ανταγωνισμού, δηλαδή σταθερές οι οποίες περιγράφουν τον βαθμό κατά τον οποίο το είδος 1 εμποδίζει την αύξηση του είδους 2, και το είδος 2 εμποδίζει την αύξηση του είδους 1. Οι εξισώσεις αυτές αφορούν τόσο τον ανταγωνισμό μεταξύ των ειδών, όσο και τον ενδογενή ανταγωνισμό (Εξισώσεις 5.1 και 5.2): DN 1 /dt = r 1 N 1 (K 1 N 1 α 12 Ν 2 /Κ 1 ) (5.1) DN 2 /dt = r 2 N 2 (K 2 N 2 α 21 Ν 1 /Κ 2 ) (5.2) Όπου: K 1 και Κ 2 είναι οι χωροϊκανότητες για το είδος 1 και το είδος 2 αντίστοιχα, α 12 είναι μια σταθερά που αντιπροσωπεύει το ανασταλτικό αποτέλεσμα του είδους 2 πάνω στο είδος 1, και α 21 είναι το ανασταλτικό αποτέλεσμα του είδους 1 πάνω στο είδος 2. Αρχικά, κάθε είδος έχει το δικό του εγγενή ρυθμό αύξησης και επίσης, καθένα είδος βιώνει τον ενδογενή ανταγωνισμό. Με την παρουσία του ενδογενούς ανταγωνισμού, το αποτέλεσμα που προκύπτει επηρεάζεται από τις σχετικές τιμές των K 1, Κ 2, α 12, α 21, (Εικόνα 5.1). Όταν απουσιάζει ένα από τα δύο είδη, δεν υφίσταται ανταγωνισμός μεταξύ των ειδών και η αύξηση του πληθυσμού ελέγχεται από τον ενδογενή ανταγωνισμό. Με την παρουσία των ανταγωνιζόμενων ειδών, το είδος 1 μειώνει την χωροϊκανότητα (Κ) για το είδος 2 με συγκεκριμένο ρυθμό και το είδος 2 μειώνει την χωροϊκανότητα (Κ) για το είδος 1 με συγκεκριμένο επίσης ρυθμό, διότι καθένα τους πρέπει να μοιραστεί με το άλλο περιορισμένους πόρους. Οι εξισώσεις των Lotka Volterra, εξαρτώμενες από τους συνδυασμούς των τιμών των K και των α, καταλήγουν σε τέσσερα (4) διαφορετικά, πιθανά αποτελέσματα. Σε δυο από τις καταστάσεις αυτές, το ένα είδος υπερνικά όλες τις δυσκολίες που τίθενται εκ μέρους του άλλου. Έτσι, στη μια περίπτωση, το είδος 1 εμποδίζει την περαιτέρω αύξηση του είδους 2 και το οδηγεί στο θάνατο, ενώ το ίδιο μπορεί να αυξάνεται. Στην άλλη περίπτωση, το είδος 2, εμποδίζει την περαιτέρω αύξηση του είδους 1, με συνέπεια το είδος 1 τελικά να εξαφανίζεται, καθώς το ίδιο συνεχίζει να αυξάνεται. Στην τρίτη από τις καταστάσεις, κάθε είδος, το οποίο βρίσκεται σε αφθονία, εμποδίζει την αύξηση των άλλων ειδών, περισσότερο απ όσο εμποδίζεται η δική του αύξηση. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από το ποιο από τα δυο είδη βρίσκεται αρχικά σε μεγαλύτερη αφθονία. Τα δύο είδη είναι δυνατό για λίγο να συνυπάρχουν σε μια ασταθή ισορροπία. Σε πραγματικές συνθήκες, το αποτέλεσμα είναι δυνατό να εξαρτηθεί από το ποιο από τα δύο είδη έχει το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα, εν όψει των μελλοντικών περιβαλλοντικών αλλαγών μέσα στο χρόνο. Στην τέταρτη κατάσταση τα δύο είδη φτάνουν σε μια σταθερή ισορροπία και συνυπάρχουν. Στην κατάσταση αυτή

6 κανένας πληθυσμός δεν επιτυγχάνει την δική του χωροϊκανότητα και τα άτομα κάθε είδους εμποδίζουν την αύξηση του πληθυσμού τους, περισσότερο απ όσο εμποδίζουν την αύξηση του πληθυσμού του άλλου είδους Αποδείξεις από εργαστηριακά πειράματα Οι θεωρητικές εξισώσεις των Lotka - Volterra έδωσαν το ερέθισμα για την διεξαγωγή μελετών ανταγωνισμού στο εργαστήριο, όπου, κάτω από ελεγχόμενες συνθήκες, το αποτέλεσμα καθορίζεται πιο εύκολα. Μια από τις πρώτες μελέτες ανταγωνισμού ήταν αυτή του Ρώσου βιολόγου G. F. Gause. Αυτός, όταν ανάθρεψε δύο είδη πρωτόζωων μαζί, τα Paramecium aurelia και P. caudatum, σε δοκιμαστικούς σωλήνες που περιείχαν ποσότητες βακτηριακής τροφής, παρατήρησε ότι το P. caudatum απεβίωσε. Ο ανταγωνιστής του παρουσίασε ένα υψηλότερο ρυθμό αύξησης και ανέχθηκε υψηλότερες πυκνότητες πληθυσμού. Ο ίδιος ερευνητής, σε άλλο πείραμα ανάθρεψε αυτό που είχε αποβιώσει στο προηγούμενο πείραμα, δηλ. το P. caudatum, με ένα άλλο είδος το P. bursaria. Τα δύο αυτά είδη συνυπήρξαν, διότι το P. caudatum τράφηκε από τα βακτήρια τα οποία υπόκειντο σε διάλυση, ενώ το P. bursaria περιόρισε την διατροφή του στον πυθμένα των δοκιμαστικών σωλήνων. Στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο τις δεκαετίες του 40 και του 50, ο Thomas Park διεξήγαγε ένα αριθμό κλασσικών πειραμάτων ανταγωνισμού με εργαστηριακούς πληθυσμούς από έντομα του αλεύρου. Αυτός βρήκε ότι το αποτέλεσμα του ανταγωνισμού μεταξύ των δύο ειδών Tribolium, ήτοι των T. castaneum και T. confusum, παρουσίασε εξάρτηση από τη θερμοκρασία, την υγρασία και τις διακυμάνσεις του συνολικού αριθμού των αυγών, των κάμπιων, των νυμφών και των ωρίμων. Συχνά το τελικό αποτέλεσμα του ανταγωνισμού δεν ήταν καθοριστικό για τις επόμενες γενεές. Στη δεκαετία του 80 ο David Tilman του Πανεπιστημίου του Michigan και οι συνεργάτες του (1981), ανάπτυξαν στο εργαστήριο πληθυσμούς δύο ειδών διατόμων, την Asterionella formosa και την Synedra ulna, οι οποίες χρειάζονται αμφότερες διοξείδιο του πυριτίου για να σχηματίσουν τα κυτταρικά τους τοιχώματα. Οι ερευνητές δεν περιορίστηκαν μόνο στη διεξαγωγή παρατηρήσεων που αφορούσαν την αύξηση και την μείωση του πληθυσμού, αλλά προχώρησαν και στην εξέταση της κατανάλωσης και του επιπέδου του διοξειδίου του πυριτίου. Όταν τα διάτομα αυτά αναπτύχθηκαν καθένα ξεχωριστά, σε υγρό μέσα στο οποίο ο πόρος (διοξείδιο του πυριτίου) προστίθετο συνεχώς, αμφότερα τα είδη διατήρησαν το διοξείδιο του πυριτίου σε χαμηλό επίπεδο. Όταν όμως αυτά αναπτύχθηκαν μαζί, το S. ulna πήγε το διοξείδιο του πυριτίου σ ένα επίπεδο πολύ χαμηλότερο από το οποίο το A. formosa θα μπορούσε να επιβιώσει και να αναπαραχθεί (Εικόνα 5.2). Στο πείραμα αυτό η Synedra, με την μείωση της διαθεσιμότητας του πόρου, απέκλεισε ανταγωνιστικά την Asterionella, οδηγώντας την στην εξάλειψη. Στα εργαστηριακά αυτά πειράματα οι μορφές ήταν παρόμοιες. Τα είδη αυξανόταν εκθετικά σε χαμηλές πυκνότητες. Καθώς όμως, οι πυκνότητές τους αυξήθηκαν, η αύξηση του πληθυσμού ελαττώθηκε και κάθε ένα από αυτά άρχισε να επηρεάζει το άλλο. Κάτω από τις συνθήκες αυτές το ένα είδος παρουσίασε μεγαλύτερη ετοιμότητα από το άλλο, και φτάσαμε στο σημείο κατά το οποίο, ένα είδος άρχισε να μειώνεται μέχρι του σημείου της εξάλειψης, ενώ ο πληθυσμός του άλλου είδους συνέχισε να αυξάνεται.

7 Εικόνα 5.2. Ο ανταγωνισμός μεταξύ των διατόμων ειδών Asterionella formosa και Synedra ulna, για το διοξείδιο του πυριτίου. (α) και (β) όταν αναπτύσσονται μέσα σε δοκιμαστικό σωλήνα αμφότερα τα είδη προσεγγίζουν σ ένα σταθερό πληθυσμό. Ο οποίος διατηρεί το διοξείδιο του πυριτίου σ ένα χαμηλό επίπεδο. Η Synedra κατεβάζει το διοξείδιο του πυριτίου χαμηλότερα. (γ) και (δ) όταν τα δύο αναπτύσσονται μαζί η Synedra οδηγεί την Asterionella στον αφανισμό. Η Synedra μειώνει το επίπεδο του διοξειδίου του πυριτίου στο σημείο κάτω από το οποίο τα άλλα είδη δεν μπορούν να υπάρξουν. Πηγή: Προσαρμογή από τους. Tilman και συνεργάτες (1981) Η αρχή του ανταγωνιστικού αποκλεισμού Στις τρεις από τις τέσσερις καταστάσεις που προβλέφθηκαν από τις εξισώσεις των Lotka - Volterra, το ένα είδος κερδίζει και το άλλο χάνει, οδηγούμενο τελικά στην εξόντωση, υπό την προϋπόθεση βέβαια, ότι η αλληλεπίδραση προχωράει στο επίπεδο του κορεσμού ή του Κ. Η απόδειξη που προέκυψε από τα εργαστηριακά πειράματα τείνει να υποστηρίξει τα μαθηματικά μοντέλα. Σε ανταγωνιστικές καταστάσεις, εάν ένα είδος παράγει αρκετά άτομα ώστε αυτό να εμποδίζει την αύξηση του πληθυσμού ενός άλλου είδους, αυτό μπορεί να ελαττώσει τον πληθυσμό του άλλου είδους στο σημείο ώστε να το εξοντώσει ή να το αποκλείσει από την περιοχή. Οι παρατηρήσεις αυτές οδήγησαν στην έννοια, η οποία αποδίδεται ως η αρχή του Gause, μολονότι η ιδέα δεν προερχόταν από αυτόν. Πρόσφατα ονομάστηκε και ως η αρχή του ανταγωνιστικού αποκλεισμού, υποδηλώνουσα ότι οι απόλυτοι ανταγωνιστές δεν μπορούν να συνυπάρξουν. Κατά βάση, εάν δύο μη διασταυρωνόμενοι πληθυσμοί διακατέχονται από τις ίδιες ακριβώς οικολογικές απαιτήσεις και διαβιούν στον ίδιο ακριβώς τόπο και εφόσον ο πληθυσμός του Α αυξάνεται κατά τι ταχύτερα

8 από ότι αυξάνεται ο πληθυσμός του Β, τότε ο Α θα καταλάβει τελικά πλήρως την περιοχή και ο Β θα εξολοθρευτεί. Η αρχή του ανταγωνιστικού αποκλεισμού προϋποθέτει ότι: οι ανταγωνιστές παραμένουν γενετικά απαράλλακτοι, τα μεταναστεύοντα άτομα από περιοχές με διαφορετικές περιβαλλοντικές συνθήκες δεν εισπηδούν στον πληθυσμό των ειδών που χάνονται, και οι περιβαλλοντικές συνθήκες παραμένουν σταθερές. Τέτοιες όμως συνθήκες σπάνια υφίστανται στην πράξη. Η ιδέα του ανταγωνιστικού αποκλεισμού όμως, παρακίνησε για μια κριτική ματιά πάνω στις ανταγωνιστικές σχέσεις σε φυσικές καταστάσεις, συμπεριλαμβανομένων των μελετών για τον καθορισμό των αναγκαίων οικολογικών συνθηκών για την συνύπαρξη μεταξύ των ειδών Αποδείξεις από το πεδίο Η επίδειξη του ανταγωνισμού μεταξύ ειδών στους «δοκιμαστικούς σωλήνες» του εργαστηρίου ασφαλώς αποτελεί ένα ζήτημα. Ωσαύτως, η επίδειξη του ανταγωνισμού κάτω από φυσικές συνθήκες είναι ένα άλλο ζήτημα. Στην ύπαιθρο όμως, δεν ελέγχουμε το περιβάλλον. Έχουμε δυσκολία να διαγνώσουμε, εάν οι πληθυσμοί βρίσκονται στο επίπεδο της χωροϊκανότητας ή κάτω απ αυτή και αγνοούμε πλήρως τις απαιτήσεις του ιστορικού παρελθόντος ή τις λεπτές διαφορές μεταξύ των ειδών. Επιπλέον, το ανταγωνιστικό αποτέλεσμα μεταξύ των συσχετισμένων ειδών μπορεί να έχει εγκαθιδρυθεί μέσω του εξελικτικού χρόνου. Δηλαδή, αυτό που παρατηρούμε στο πεδίο μπορεί να είναι και το αποτέλεσμα του ανταγωνισμού που συνέβη στο παρελθόν, παρά το αποτέλεσμα αυτό να συνιστά ένα καθόλα επισυμβαίνοντα ανταγωνισμό Ο ανταγωνιστικός αποκλεισμός Από τα πειραματικά δεδομένα, πολύ λίγα σαφή παραδείγματα ανταγωνιστικού αποκλεισμού έχουν παρουσιαστεί στη διεθνή βιβλιογραφία. Τα πειράματα αυτά περιλαμβάνουν αλληλεπιδράσεις μεταξύ αυτόχθονων ειδών. Τα καλύτερα παραδείγματα είναι κάποια μη πειραματικά παραδείγματα, τα οποία περιλαμβάνουν την επίδραση «εξωτικών» ειδών στην αυτόχθονη πανίδα. Το επιθετικό Ευρωπαϊκό ψαρόνι (Sturnus vulgaris) και η Αγγλική οικιακή καρδερίνα ανταγωνίζονται ισχυρά με το γαλαζοπούλι (Sialia sp.) που κατασκευάζει τη φωλιά του σε κοιλότητες και τον δρυοκολάπτη, για τις θέσεις που θα φωλιάσουν, απ όπου και θα απομακρύνουν τα αυτόχθονα είδη, (μια απότομη μείωση στους πληθυσμούς των δύο εισβολέων έχει σημαντικά μειώσει τις ανταγωνιστικές αλληλεπιδράσεις). Ένα «εξωτικό», πάρα πολύ ανταγωνιστικό ψάρι, ο κυπρίνος (Cyprinus carpo), μπορεί να καταλάβει ουσιαστικά κάθε τύπο βιοτόπου γλυκών υδάτων και με ευκολία ανταγωνίζεται οποιοδήποτε άλλο ψάρι, όπως π.χ. την πέστροφα και την πέρκα, τόσο σε ό,τι αφορά το χώρο, όσο και την τροφή. Οι κυπρίνοι, ξεριζώνοντας και καταναλώνοντας τα υδρόβια φυτά, εκμηδενίζουν το κάλυμμα του γόνου για κάποια άλλα ψάρια, όπως είναι ο λούτσος και η πέρκα, εξωθώντας τα ενδημούντα ψάρια να εγκαταλείψουν τους χώρους κατοικίας τους και θολώνοντας το νερό, ώστε κάποια άλλα ψάρια, όπως το Mola mola, να μη μπορούν να το θηρεύσουν. Παρατηρούμε συνεπώς, ότι ο ανταγωνιστικός αποκλεισμός εμπεριέχει κάτι περισσότερο από τον ανταγωνισμό για ένα περιορισμένο πόρο.

9 Ένα παράδειγμα αποκλεισμού, το οποίο αναφέρεται σε μικρά θηλαστικά, σχετίζεται με την φυσιολογική ανοχή, την επιθετική συμπεριφορά και τον περιορισμό σε βιότοπους, στους οποίους ένας οργανισμός έχει το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Στην ανατολική πλαγιά της Sierra Nevada (Η.Π.Α.) διαβιούν τέσσερα είδη σκίουρων : Ο αλπικός σκίουρος (Eutamias alpinus), ο σκίουρος της υψηλόκορμης πεύκης (E. speciosus), ο σκίουρος της κίτρινης πεύκης (E. amoenus) και ο μικρός (ελάχιστος) σκίουρος (E. minimus). Οι τρεις τουλάχιστον από αυτούς παρουσιάζουν ισχυρά επικαλυπτόμενες τροφικές απαιτήσεις. Εικόνα 5.3. Μια τομή της Sierra Nevada, Β.Γ.Π. 38 ο, που παρουσιάζει τις βλαστητικές διαπλάσεις και την υψομετρική ακτίνα δράσης των τεσσάρων ειδών των σκίουρων του γένους Eutamias που διαβιούν στην ανατολική πλαγιά. Πηγή: Προσαρμογή από τους Heller and Gates (1971). Κάθε είδος καταλαμβάνει μια διαφορετική υψομετρική ζώνη (Εικόνα 5.3). Η γραμμή επαφής καθορίζεται κατά ένα μέρος από την επιθετικότητα μεταξύ των ειδών. Το ανώτερο εύρος διακύμανσης του σκίουρου E. minimus, καθορίζεται από τον επιθετικό αποκλεισμό του κυρίαρχου E. amoenus. Μολονότι ο E. minimus είναι ικανός να καταλαμβάνει ένα πλήρες εύρος βιοτόπων, από την έρημο της Artemisia μέχρι τα αλπικά λιβάδια, αυτός περιορίζεται στη Sierra, στον βιότοπο της Artemisia. Φυσιολογικά, αυτός είναι περισσότερο ικανός να αντιμετωπίσει την κακουχία της θερμότητας απ ό,τι οι άλλοι σκίουροι, αποκτώντας την ικανότητα να διαβιώνει στο άκρως ζεστό και ξηρό οικοσύστημα της Artemisia. Όταν ο E. amoenus απομακρύνεται από το βιότοπό του, ο E. minimus κινείται προς τα κενά πευκοδάση. Όταν όμως ο E. minimus απομακρύνεται από την ζώνη της Artemisia, ο E. amoenus δεν εισβάλλει στον βιότοπο. Η επιθετική συμπεριφορά του E. speciosus με τη σειρά της, καθορίζει το

10 ανώτερο όριο του E. amoenus. Ο E. speciosus περιορίζεται στο βιότοπο του σκιασμένου δάσους, διότι αυτός είναι ο πιο ευαίσθητος στην κακουχία της θερμότητας. Ο περισσότερο επιθετικός σκίουρος από τους τρεις είναι ο E. speciosus, ο οποίος μπορεί να περιορίσει το προς τα κατάντη το εύρος του E. alpinus. Έτσι, το εύρος εξάπλωσης ενός είδους, του E. minimus (δύο εάν συμπεριληφθεί και ο E. alpinus) καθορίζεται μέσω του επιθετικού αποκλεισμού από ένα άλλο είδος, όπως και η ικανότητά του να επιβιώνει και να αναπαράγεται σε εχθρικό για τα άλλα είδη βιότοπο. Τα δύο άλλα είδη περιορίζονται σε συγκεκριμένους βιότοπους μέσω της δικής τους φυσιολογίας και του επιθετικού αποκλεισμού. Εικόνα 5.4. Ο αποκλεισμός του Pemphigus betae από την Hayhustria atriplicis σε ένα πείραμα σε ένα δικτυωτό κλουβί. Ο ίδιος ανταγωνιστικός αποκλεισμός εκτελείται και στις φυσικές θέσεις. Πηγή: Προσαρμογή από τους Moran and Whigham (1990). Στο παρελθόν, κάτω από ανταγωνιστικές συνθήκες, η επιθετική συμπεριφορά είχε προφανώς επιλεγεί από τους σκίουρους της κίτρινης και της υψηλόκορμης πεύκης, λόγω της εποχιακά περιορισμένης, συχνά κατά θέσεις, προμήθειας της τροφής, την οποία μπορεί να αποκρύψει και να υπερασπιστεί οικονομικά. Προφανώς, δεν επιλέχθηκε από τον ελάχιστο σκίουρο η επιθετικότητα, διότι μια τέτοια δραστηριότητα δεν θα μπορούσε να είναι μεταβολικά εφικτή στη ζεστή έρημο της Αρτεμισίας

11 (Artemisia tridentata), δηλαδή εκτός του φυσιολογικού εύρους εξάπλωσης των άλλων ειδών. Αντιθέτως, η επιλογή έγινε για την αντοχή στην κακουχία της θερμότητας. Το ανταγωνιστικό αποτέλεσμα ανάμεσα σε κάποια φυτοφάγα είδη μπορεί να επηρεαστεί από τις άμυνες των φυτών. Τα είδη του γένους Chenopodium προσβάλλονται από δύο αφίδες, οι οποίες τρέφονται από το φλοίωμα, παρότι στην πράξη αυτές ποτέ δεν έρχονται σε επαφή μεταξύ τους, καίτοι μοιράζονται τον ίδιο πόρο. Το ένα είδος, η Hayhurstia atriplicis, τρέφεται υπεργείως και σχηματίζει φούσκες στα φύλλα του φυτού. Το άλλο είδος, η Pemphigus betae, τρέφεται υπογείως από τις ρίζες. Η Pemphigus δεν παρουσιάζει εμφανή επίδραση στον ξενιστή της. Η Hayhurstia όμως, μπορεί να μειώσει την φυτική βιομάζα του ξενιστή κατά 54% κατά μέσο όρο και στους σπόρους κατά 60% κατά μέσο όρο. Κάποια είδη του γένους Chenopodium είναι ανθεκτικά στην επίδραση της Hayhurstia και κάποια άλλα δεν είναι. Οι Moran και Whigham (1990), στις πειραματικές τους μελέτες βρήκαν, ότι στα ευαίσθητα φυτά, η Hayhustria μείωσε τον αριθμό των Pemphigus κατά 91% κατά μέσο όρο και συχνά τα εξαφάνισε εντελώς. Παρατηρούμε λοιπόν, ότι στα ευαίσθητα φυτά ο Pemphigus αντιμετώπισε τον ανταγωνιστικό αποκλεισμό (Εικόνα 5.4). Στα φυτά όμως τα οποία ήταν ανθεκτικά στην προσβολή, οι αποικίες των Hayhustria ήταν μικρότερες και δεν επηρέασαν το Pemphigus, όταν προσέβαλαν τις ρίζες του ιδίου φυτού. Μολονότι η Hayhustria είχε μια αρνητική επίδραση στο Pemphigus, το τελευταίο δεν εμφάνισε μετρήσιμη επίδραση στην Hayhustria, αποτέλεσμα το οποίο υποδηλώνει αμενσαλισμό. Στο παράδειγμα αυτό, όπως και σε άλλα παραδείγματα, ο ανταγωνιστικός αποκλεισμός δεν ταιριάζει με το θεωρητικό πλαίσιο, όπως αυτό περιγράφηκε από τις εξισώσεις των Lotka - Volterra. Τα ανταγωνιζόμενα είδη δεν καταλαμβάνουν τον ίδιο βιότοπο και αυξάνονται σε αυτόν ταυτοχρόνως, ούτως ώστε, ο (ανταγωνιστικός) αποκλεισμός να προκύπτει από την ανώτερη ετοιμότητα του ενός ατόμου πάνω στο άλλο, όπως εμφανίστηκε και στους εργαστηριακούς πληθυσμούς. Αντιθέτως, ο αποκλεισμός καθορίζεται ταχέως από τις φυσιολογικές αντοχές και από την επιθετική συμπεριφορά Η ασταθής ισορροπία Η ασταθής ισορροπία είναι συνήθως το αποτέλεσμα που προκύπτει, όταν ένα είδος επικρατεί επί ενός άλλου. Κάτω από φυσικές συνθήκες το είδος που θα επικρατήσει καθορίζεται συχνότερα από το τοπικό περιβάλλον. Η ασταθής ισορροπία είναι ευκολότερο να εντοπιστεί ανάμεσα στα φυτά παρά ανάμεσα στα ζώα. Από την στιγμή που τα αρτίφυτρα φυτρώνουν και αναπτύσσονται, αυξάνονται και οι απαιτήσεις τους για αυξητικό χώρο, φως, υγρασία και θρεπτικά στοιχεία. Τα φυτά τα οποία χρησιμοποιούν περισσότερο αποτελεσματικά τους πόρους που βρίσκονται σε πενιχρή επάρκεια, έχουν τις μεγαλύτερες πιθανότητες να επιβιώσουν. Είδη φυτών των οποίων οι ρίζες βρίσκονται στον ίδιο ορίζοντα, πρέπει να ανταγωνιστούν για τις περιορισμένες ποσότητες της υγρασίας και των θρεπτικών στοιχείων. Ο Bromus tectorum για παράδειγμα, αναπτύσσεται νωρίς την άνοιξη και συχνά μειώνει την εδαφική υγρασία, σε σημείο τέτοιο που τα αργά αναπτυσσόμενα ετήσια, πολυετή ή και θάμνοι ακόμη, να καθίστανται ανίκανα να αντισταθούν στον ανταγωνισμό. Στις ξηρότερες περιοχές, τα φυτά τα οποία αναπτύσσουν ρίζες πολύ γρήγορα μετά το φύτρωμα, παρουσιάζουν ένα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα. Τα πιο αδύνατα φυτά αποκόπτονται και τελικά συμπιέζονται από τα περισσότερο δραστήρια και «επιθετικά» φυτά.

12 Κάτω από άριστες συνθήκες, κάποια φυτά θα κυριαρχήσουν και θα καταπιέσουν όλα εκείνα όσα αναπτύσσονται μαζί τους. Κατά τη διάρκεια των υγρών ετών το Antropogon κυριαρχεί στο ποολίβαδο, αλλά στη διάρκεια των ξηρών ετών αυτό σχεδόν εξαφανίζεται. Έτσι, δύο αναπτυσσόμενα με μαζί αυτό αγρωστώδη του ιδίου γένους φυτά, τα Buteloua gracilis και B. curtipendula, καθίστανται κυρίαρχα Η συνύπαρξη Η συνύπαρξη προκύπτει κατά την περίπτωση στην οποία τα ανταγωνιζόμενα είδη μοιράζονται τους ίδιους πόρους, μολονότι ένας τέτοιος ανταγωνισμός μειώνει την ετοιμότητα αμφοτέρων. Ανάμεσα στα ζώα, ειδικά ανάμεσα στα πτηνά, η συνύπαρξη μπορεί να περιλαμβάνει και την ανάμεσα στα είδη προάσπιση της περιοχής, κατά την οποία η έκταση μοιράζεται μεταξύ των ανταγωνιζόμενων ειδών, καθένα από τα οποία συμπεριφέρεται απέναντι στο άλλο, ωσάν και τα δύο άτομα ή όλα τα άτομα, να ήταν του ιδίου είδους. Η συνύπαρξη μπορεί να δημιουργηθεί ανάμεσα σε διαφορετικές ταξονομικές ομάδες. Ένα παράδειγμα είναι και η ανταγωνιστική σχέση ανάμεσα στα τρωκτικά και τα μυρμήγκια, τα οποία ζουν στους ξηροθερμικούς θαμνώνες της Αριζόνα (Η.Π.Α.). Αμφότερα τα είδη τρέφονται από τους σπόρους των φυτών της ερήμου και αμφότερα επικαλύπτουν σημαντικά το μέγεθος των σπόρων που καταναλώνουν. Η παραγωγή των σπόρων αυτών επηρεάζεται απόλυτα από τη βροχόπτωση στην έρημο. Μια έντονη συσχέτιση ανάμεσα στον αριθμό των τρωκτικών και των μυρμηγκιών και τη μέση ετήσια βροχόπτωση υποδηλώνει ότι, τα μυρμήγκια και τα τρωκτικά μπορούν να ανταγωνίζονται για την περιορισμένη ποσότητα των παραγόμενων σπόρων. Ο Brown και οι συνεργάτες του (1979), διεξήγαγαν πειράματα πεδίου για να καθορίσουν σε ποια έκταση τα τρωκτικά και τα μυρμήγκια ανταγωνίζονταν για μια περιορισμένη προμήθεια σπόρων. Αυτοί εγκατάστησαν έξη (6) πειραματικά τεμάχια. Από τα δύο τεμάχια οι ερευνητές απομάκρυναν όλα τα τρωκτικά με παγίδες και απέκλεισαν τη μετανάστευσή τους με περίφραξη. Από τα δύο άλλα τεμάχια εξαφάνισαν όλα τα μυρμήγκια, με επανειλημμένες εφαρμογές ενός εντομοκτόνου. Τα υπόλοιπα δύο τεμάχια, από τα οποία απομακρύνθηκαν και τα τρωκτικά και τα μυρμήγκια, ήταν τα τεμάχια μάρτυρες. Αυτό που βρήκαν ήταν ότι πράγματι, τα μυρμήγκια και τα τρωκτικά ανταγωνίζονταν. Η απομάκρυνση των τρωκτικών είχε ως αποτέλεσμα μια αύξηση στα μυρμήγκια, τα οποία κατανάλωσαν από μόνα τους τόσους σπόρους, όσους είχαν καταναλώσει προηγουμένως τρωκτικά και μυρμήγκια μαζί. Η απομάκρυνση των μυρμηγκιών είχε ένα παρόμοιο αποτέλεσμα για τα τρωκτικά. Εκεί όπου απομακρύνθηκαν αμφότερα, μυρμήγκια και τρωκτικά, η ποσότητα των σπόρων αυξήθηκε. Έτσι, είναι προφανές ότι, τόσο τα μυρμήγκια, όσο και τα τρωκτικά καταπίεζαν τους πληθυσμούς των άλλων και ίσως, την ετοιμότητα των σποροφύτων ειδών Η αλληλοπάθεια Η αλληλοπάθεια είναι μια μορφή ανταγωνισμού, η οποία παρατηρείται μόνο μεταξύ των φυτών, κατά την οποία η παραγωγή και η απελευθέρωση χημικών ουσιών από ένα είδος εμποδίζει την αύξηση κάποιων άλλων ειδών. Οι ουσίες αυτές κυμαίνονται από τα οξέα και τις βάσεις μέχρι τις σχετικά απλές οργανικές ενώσεις που

13 μειώνουν τον ανταγωνισμό για τα θρεπτικά στοιχεία, το φως και το χώρο. Παραγόμενα σε αφθονία ως δευτερεύουσες ουσίες στις φυσικές κοινότητες, τα περισσότερα μίγματα παραμένουν αβλαβή, μερικά όμως, επηρεάζουν τη δομή της φυτοκοινότητας. Για παράδειγμα, το Andropogon virginicus παράγει χημικές ενώσεις, οι οποίες εμποδίζουν την εισβολή των θάμνων στους παλαιούς αγρούς και με τον τρόπο αυτό διατηρεί την κυριαρχία του. Οι αλληλοπαθητικές επιδράσεις των Solidago, των Aster και μερικών αγρωστωδών είναι αυτές, οι οποίες εμποδίζουν την αναγέννηση των δένδρων σε μια συστάδα. Ο άγγλος φυτοοικολόγος J. L. Harper ισχυρίζεται ότι, οι τοξικές αλληλεπιδράσεις στα ανώτερα φυτά μπορεί να μην είναι τόσο κοινές, όπως αυτές θεωρούνταν μέχρι τώρα, και αυτό να οφείλεται σε δύο λόγους. Ο πρώτος λόγος είναι ότι, τα ανώτερα φυτά αναπτύσσουν πολύ γρήγορα αντοχές στις περιβαλλοντικές τοξίνες του ψευδαργύρου, του νικελίου και του χαλκού και έχουν αναπτύξει αντοχές απέναντι στα φυτοκτόνα. Ο δεύτερος λόγος είναι ότι, τα σύμπλοκα οργανικά μόρια διασπώνται από τη δράση των μικροβίων του εδάφους και οι φυτικές τοξίνες πιθανώς να αντιμετωπίζουν την ίδια μοίρα Η διανομή των πόρων Παρατηρήσεις οι οποίες έγιναν σ έναν αριθμό ειδών, τα οποία μοιράζονταν τον ίδιο βιότοπο, απέδειξαν ότι αυτά συνυπάρχουν, επειδή μοιράζονται τους διαθέσιμους πόρους. Τα ζώα είναι δυνατό να χρησιμοποιούν διαφορετικά είδη και μεγέθη τροφής, να τρέφονται σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, ή να νέμονται διαφορετικές περιοχές. Τα φυτά ενδεχομένως, να καταλαμβάνουν μια διαφορετική θέση σε μια υγρασιακή βαθμίδωση του εδάφους, να απαιτούν διαφορετικές αναλογίες θρεπτικών στοιχείων ή να επιδεικνύουν διαφορετικές ανοχές στο φως και τη σκιά. Μια τέτοια κατανομή (μοιρασιά) θεωρείται ως το αποτέλεσμα του ανταγωνισμού μεταξύ των ειδών Η θεωρία της διανομής των πόρων Ας πάρουμε ένα είδος Α, το οποίο, απόντος οιουδήποτε ανταγωνισμού, χρησιμοποιεί ένα εύρος αντικειμένων τροφής, τα οποία έχουν διαφορετικό μέγεθος. Στη συνέχεια, ας απεικονίσουμε την χρησιμοποίηση αυτή σ ένα γράφημα, ως μια καμπύλη σχήματος καμπάνας, με την τροφή να αποτελεί την τεταγμένη και την ετοιμότητα να βρίσκεται στην τετμημένη. Θα παρατηρήσουμε ότι τα περισσότερα άτομα τρέφονται γύρω από το άριστο και ότι τα άτομα, σε οποιαδήποτε ακολουθία, τρέφονται με μεγαλύτερα ή μικρότερα αντικείμενα τροφής. Όταν το μέγεθος του πληθυσμού αυξάνει, το εύρος της προσλαμβανόμενης τροφής μπορεί να αυξηθεί, καθώς ο ανταγωνισμός μεταξύ των ειδών εξαναγκάζει κάποια άτομα να αναζητήσουν τροφή στα δύο άκρα. Ένας τέτοιος ανταγωνισμός μεταξύ των ειδών υποθάλπει μια αυξημένη γενετική ποικιλότητα στον πληθυσμό.

14 Εικόνα 5.5. Επεξήγηση της διάστασης της οικοθέσης ενός υποθετικού οργανισμού που εμπεριέχει τρία (3) στοιχεία, ήτοι: μέγεθος τροφής, νομευτικό ύψος και υγρασία. Το γράφημα (α) αναπαριστά μια μονοδιάστατη οικοθέση με μόνο στοιχείο το μέγεθος της τροφής. Στο γράφημα (β) προστίθεται μια δεύτερη διάσταση, το νομευτικό ύψος, το οποίο ενσωματώνοντάς το επιτυγχάνουμε μια δυσδιάστατη οικοθέση. Αν τώρα υποθέσουμε ότι ο υποθετικός αυτός οργανισμός μπορεί να επιβιώσει και να αναπαραχθεί μόνο κάτω από μια συγκεκριμένη υγρασία, η οποία θα πάρει στο γράφημα τη θέση του τρίτου άξονα, θα καταλήξουμε στο γράφημα (γ), το οποίο θα αναπαριστά μια τρισδιάστατη οικοθέση ή την οικοθέση του όγκου.

15 Στη συνέχεια επιτρέπουμε σ ένα άλλο είδος, το Β, να εισέλθει στην περιοχή. Όταν η καμπύλη χρήσης του πόρου του τοποθετηθεί πάνω από την καμπύλη του είδους Α, το Β επιδεικνύει σημαντική επικάλυψη. Η επιλεκτική πίεση του ανταγωνισμού μεταξύ των ειδών εξαναγκάζει αμφότερα τα είδη, Α και Β, να περιορίσουν το εύρος της χρήσης του πόρου. Η φυσική επιλογή θα ευνοήσει εκείνα τα άτομα τα οποία ζουν σε περιοχές με ελάχιστη ή καμία επικάλυψη. Τελικά, τα δύο είδη θα περιορίσουν τα εύρη τους, σε ότι αφορά τη χρήση του πόρου και θα αποκλίνουν, κινούμενα στο αριστερό και το δεξιό άκρο του γραφήματος. Δηλαδή, ο άμεσος ανταγωνισμός μεταξύ των ειδών θα ελαττωθεί και τα δύο αυτά είδη θα συνυπάρξουν. Έτσι, ενώ ο ενδογενής ανταγωνισμός ευνοεί την επέκταση του βασικού πόρου, ο ανταγωνισμός μεταξύ των ειδών τον περιορίζει. Οι πληθυσμοί πρέπει να έρθουν σε μια ισορροπία μεταξύ τους. Εισέρχεται και το τρίτο είδος, το Γ, το οποίο χρησιμοποιεί ένα διατροφικό πόρο στην περιοχή που επικαλύπτεται μεταξύ του Α και του Β (Εικόνα 5.5). Επειδή είναι ικανό να κάνει την άριστη χρήση των πόρων σε αυτό το τμήμα της βαθμίδωσης, θα εξαναγκάσει τα Α και Β να περιορίσουν ακόμη περισσότερο το εύρος των πόρων που χρησιμοποιούν. Το αποτέλεσμα θα είναι ένα μοίρασμα των πόρων κατά της βαθμίδωσης των πόρων. Μια τέτοια ομάδα όμοιων λειτουργικά ειδών, της οποίας τα μέλη αλληλεπιδρούν έντονα το ένα με το άλλο, αλλά ασθενώς με το κατάλοιπο της κοινότητας ονομάζεται συντεχνία Παραδείγματα από το πεδίο Οποιοσδήποτε αριθμός εντατικών μελετών αποκαλύπτουν παραδείγματα τα οποία συνεπάγονται την διανομή των πόρων. Ένα παράδειγμα περιλαμβάνει τρία είδη ετήσιων φυτών που αναπτύσσονται μαζί σε ένα λειμώνα ο οποίος εγκαταλείφθηκε ένα έτος μετά το όργωμα. Καθένα από τα τρία αυτά φυτά εκμεταλλεύεται τμήμα των εδαφικών πόρων (Εικόνα 5.6). Η Setaria faberi έχει ένα ινώδες, βραχύ ριζικό σύστημα το οποίο εκμεταλλεύεται μια ευμετάβλητη ποσότητα υγρασία. Έχει την ικανότητα να ανακάμπτει πολύ γρήγορα μετά από μια υδατική κακουχία (υδατικό stress), να προσλαμβάνει τάχιστα το νερό μετά από μια βροχή και να υλοποιεί μια υψηλού ρυθμού φωτοσύνθεση, ακόμη και όταν βρίσκεται σε μερικό μαρασμό. Η Aboutilon theophrasti έχει ένα αραιά διακλαδισμένο ανώτερο ριζόστρωμα το οποίο επεκτείνεται σε ενδιάμεσα βάθη, όπου η υγρασία είναι ικανοποιητική στα αρχικά στάδια της αυξητικής περιόδου, αλλά αργότερα είναι λιγότερο διαθέσιμη. Το φυτό αυτό έχει την ικανότητα να φωτοσυνθέτει σε χαμηλό υδατικό δυναμικό. Το τρίτο είδος είναι το Polygonum pensylvanicum, το οποίο διαθέτει ένα ανώτερο ριζόστρωμα που είναι μέτρια διακλαδισμένο στο ανώτερο εδαφικό στρώμα και αναπτύσσεται ως επί το πλείστον κάτω από το ριζόστρωμα των άλλων ειδών, όπου και απολαμβάνει μια συνεχή προμήθεια υγρασίας. Ένα άλλο παράδειγμα, στο οποίο η περιστασιακή ένδειξη στηρίζει ισχυρά την κατανομή των πόρων, περιλαμβάνει συντεχνίες σποροφάγων τρωκτικών στις τρεις σπουδαιότερες ερήμους της δυτικής Βόρειας Αμερικής (τις ερήμους της Μεγάλης Λεκάνης, της Μοχάβε και της Σονόρα). Η συντεχνία σε κάθε μια από τις παραπάνω ερήμους περιλαμβάνει τους ποντικούς τσέπης και τους αρουραίους καγκουρό σε διαφορετικά σωματικά μεγέθη (Εικόνα 5.7). Τα είδη με παρόμοιο σωματικό μέγεθος συνυπάρχουν λιγότερο συχνά απ ό,τι θα αναμενόταν επί τυχαίας βάσης, και σπάνια αυτό γίνεται τοπικά. Οι διαφορές στα σωματικά μεγέθη επιτρέπουν στο καθένα από αυτά να χρησιμοποιούν διαφορετικά μεγέθη σπόρων και να νομεύουν σε διαφορετικές

16 μικροοικοθέσεις. Περιλαμβάνονται επίσης και οι διαφορές στη συμπεριφορά. Ο τετραπόδαρος ποντικός τσέπης Perognathus penicillatus τρέφεται σε πυκνή βλάστηση και κάτω από την κομοστέγη των θάμνων, όπου και προστατεύεται από τους διώκτες του. Ο πολύ ταχύτερος διπόδαρος αρουραίος καγκουρό Dipodomys merriami τρέφεται με μεγαλύτερους σπόρους, σε περισσότερο ανοικτές εκτάσεις. Εικόνα 5.6. Διανομή των εδαφικών πόρων ενός λειμώνα σε διαφορετικά επίπεδα, από τρία είδη ετήσιων φυτών σε έναν αγρό, ένα έτος μετά την διαταραχή. Πηγή: Προσαρμογή από τους Wieland and Bazzaz (1975). Τέτοιες μορφές χρήσης των πόρων είναι παραδείγματα του ανταγωνισμού μεταξύ των ειδών σε δράση. Διαιρώντας τους πόρους κατά κάποιο τρόπο, κάθε είδος αποφεύγει τον άμεσο ανταγωνισμό με τους άλλους. Ένας τέτοιος ανταγωνισμός μπορεί να λαμβάνει χώρα επί του παρόντος, ή μπορεί να συνέβη στο παρελθόν. Θεωρείται ως ένα εργαλείο προς την κατεύθυνση της εξελικτικής απόκλισης του είδους.

17 Εικόνα 5.7. Η διανομή των πόρων, ίσως ένα αποτέλεσμα του ανταγωνισμού μεταξύ ειδών, απεικονίζεται από συντεχνίες τρωκτικών στις σπουδαιότερες ερήμους της Βόρειας Αμερικής, ήτοι της Μοχάβε, της Σονόρα και της Μεγάλης Λεκάνης. Η κατανομή του μεγέθους των τεσσάρων ειδών είναι παρόμοια, ακόμη και όταν η ταυτότητα των ειδών διαφέρει ανάμεσα στις ερήμους. Τα μεγέθη έχουν σχεδιαστεί σε μια λογαριθμική κλίμακα, ώστε όμοιες αποστάσεις να φανερώνουν ίσες σχέσεις. Η μάζα του σώματος κυμαίνεται από 7 έως 100 g και η σχέση του ελάχιστου σωματικού μεγέθους ανάμεσα στα είδη ξεπερνάει το 1,75. Πηγή: Προσαρμογή από τους Bowers and Brown (1982) Η οικοθέση Κάθε οργανισμός έχει ένα συγκεκριμένο και πολύ χαρακτηριστικό τρόπο ζωής και αναπαραγωγής, ο οποίος καθορίζεται από το σύνολο των προσαρμοστικών του χαρακτηριστικών. Η επιβίωση και η αναπαραγωγή του είναι δυνατή μόνο σε ορισμένα περιβάλλοντα, δηλαδή κάτω από ορισμένους και ενδεδειγμένους συνδυασμούς αβιοτικών και βιοτικών παραγόντων. Ο οργανισμός, με βάση τις πηγές τροφής του, καταλαμβάνει μια συγκεκριμένη θέση στα τροφικά πλέγματα και με τη δραστηριότητά του αποκτά ένα ρόλο στη συνολική λειτουργία του οικοσυστήματος στο οποίο

18 συμμετέχει. Όλες μαζί οι τροφικές του προτιμήσεις και συνήθειες, οι αναπαραγωγικές διεργασίες, η συμπεριφορά του, οι αλληλεπιδράσεις με το βιότοπό του αποτελούν την οικοθέση (niche) του. Εικόνα 5.8. Θεμελιώδης και επιταχυνόμενη οικοθέση. Η θεμελιώδης οικοθέση ενός είδους αντιπροσωπεύει το πλήρες εύρος των περιβαλλοντικών συνθηκών, βιολογικών και φυσικών, κάτω από τις οποίες το είδος μπορεί να υπάρξει με επιτυχία. Όμως, κάτω από την πίεση υπέρτερων ανταγωνιστών, το είδος μπορεί να απομακρυνθεί εντελώς από τμήματα της θεμελιώδους οικοθέσης του και να εξαναγκαστεί να υποχωρήσει σε εκείνο το τμήμα στο οποίο το είδος αυτό είναι πάρα πολύ καλά προσαρμοσμένο, δηλαδή στην επιταχυνόμενη οικοθέση του. Η οικοθέση χωρίς να ξεχωρίζει σχεδόν από την έννοια του ανταγωνισμού μεταξύ των ειδών είναι ένας από εκείνους τους όρους της οικολογίας ο οποίος προκαλεί έναν άκαμπτο ορισμό. Οι οικολόγοι φαίνεται να γνωρίζουν σαφώς αυτή τι σημαίνει, αλλά οι προσπάθειες οι οποίες έγιναν έτσι ώστε η έννοιά της να τοποθετηθεί πάνω στο χαρτί με τρόπο ικανοποιητικό, είναι πολλές φορές μια μαγική εικόνα. Η έννοια της οικοθέσης ή οικοφωλιάς ή οικολογικού θώκου είναι πιο πολύπλοκη από την έννοια της κατοικίας και ενδεχομένως να περικλείει κάποια σχετική ασάφεια. Για το λόγο αυτό, κατά καιρούς διάφοροι διαπρεπείς οικολόγοι προσπάθησαν να ερμηνεύσουν την έννοια της οικοθέσης. Αποτέλεσμα των προσπαθειών αυτών ήταν να δημιουργηθεί μια πλούσια βιβλιογραφική αντιπαράθεση, η οποία σχετίζεται άμεσα με την εννοιολογική απόδοση του όρου. Ένας από τους πρώτους οι οποίοι πρότειναν την ιδέα της οικοθέσης στην οικολογία ήταν ο Καλιφορνέζος ορνιθολόγος Joseph Grinnell. Σύμφωνα με τον ορισμό του, η οικοθέση είναι... «η τελευταία μονάδα κατανομής του είδους μέσα στην οποία το είδος συγκρατείται από τα όρια τα οποία επιβάλλουν η δομή και τα ένστικτά του». Ο ίδιος συγγραφέας επίσης, θεωρώντας την οικοθέση κάτω από το πρίσμα της μικροκατοικίας, μιλάει για την οικοθέση σε σχέση προς τον χώρο που καταλαμβάνει το είδος και τονίζει ότι δύο είδη τα οποία υπάρχουν στην ίδια περιοχή δεν είναι δυνατό να συνυπάρξουν και να καταλαμβάνουν την ίδια οικοθέση, επί μακρύ

19 χρονικό διάστημα. Ουσιαστικά ο Grinnell με τον τρόπο αυτό περιέγραφε τον βιότοπο ενός είδους. Σε αντίθεση με τον Grinnell, ο Charles Elton χρησιμοποιεί τον όρο οικοθέση για να εκφράσει τον λειτουργικό ρόλο του οργανισμού μέσα στη βιοκοινότητα. Η αντίληψή του λοιπόν για την έννοια της οικοθέσης είναι στην ουσία ενεργειακή, και αυτός είναι ο λόγος που αυτός την ονομάζει και τροφική οικοθέση. Ο G. E. Hutchinson εκφράζει μια άλλη, τελείως διάφορη αντίληψη. Θεωρεί την οικοθέση ως μια πολυδιάστατη έννοια, δηλαδή μια έννοια στην οποία ενυπάρχουν οι διαστάσεις της θερμοκρασίας, του φωτός, της τροφής κ.λ.π. Για το λόγο αυτό την ονόμασε και πολυδιάστατη οικοθέση ή οικοθέση του υπερόγκου, και μάλιστα την διαίρεσε σε θεμελιώδη και σε επιταχυνόμενη οικοθέση (Εικόνα 5.8). Η πρώτη, η θεμελιώδης, υποδηλώνει το μέγιστο υπερόγκο, τον οποίο είναι δυανατό να καταλάβει ένα είδος, όταν δεν υπάρχει αρνητική αλληλεπίδραση με άλλα είδη και η δεύτερη, τον πραγματικό «όγκο», στον οποίο αναγκάζεται να περιοριστεί ο οργανισμός, λόγω βιοτικών εξαναγκασμών, όπως για παράδειγμα, εξαιτίας του ανταγωνισμού. O Kendeigh ορίζει την οικοθέση ως την ειδική θέση την οποία ένας οργανισμός καταλαμβάνει σε μια βιοκοινότητα και ως μια κατοικία, και η ειδική αυτή θέση είναι αποτέλεσμα τόσο των ειδικών δομικών και φυσιολογικών προσαρμογών του οργανισμού, όσο και της ειδικής συμπεριφοράς του, όπως αμφότερες έχουν ήδη αναπτυχθεί, ώστε ο οργανισμός να αξιοποιεί πληρέστερα τις δυνατότητες αυτές. Τέλος ο Odum, για να εξηγήσει τις έννοιες βιότοπος και οικοθέση, κάνει ένα ανθρωπομορφικό παραλληλισμό. Θεωρεί ότι ο βιότοπος είναι η διεύθυνση στην οποία ένας άνθρωπος διαμένει και η οικοθέση είναι ο ρόλος του στην κοινότητα, το επάγγελμά του, οι ασχολίες του και οι επιδράσεις τις οποίες ασκεί σε άλλους ανθρώπους. Μέχρις ενός σημείου, μπορούμε να φανταστούμε την πολυδιάστατη οικοθέση με την δημιουργία μιας τρισδιάστατης απεικόνισης. Ας θεωρήσουμε τρεις μεταβλητές οι οποίες σχετίζονται με έναν υποθετικό οργανισμό, ήτοι: το μέγεθος της τροφής, το νομευτικό ύψος και την υγρασία (Εικόνα 5.9). Ας υποθέσουμε ότι το ζώο μπορεί να καταναλώσει ένα συγκεκριμένο εύρος σε μέγεθος τροφής. Το μέγεθος της τροφής λοιπόν, αποτελεί μια διάσταση της οικοθέσης του. Προσθέσουνε και το νομευτικό ύψος, δηλ. την περιοχή στην οποία περιορίζεται κατά την αναζήτηση της τροφής του. Εάν αυτό το σχεδιάσουμε σε ένα δεύτερο άξονα και περιλάβουμε το χώρο, έχουμε ένα τετράγωνο, το οποίο αναπαριστά μια δυσδιάστατη οικοθέση. Ας υποθέσουμε επίσης, ότι το ζώο μπορεί να επιβιώσει και να αναπαραχθεί μόνο μέσα σ ένα συγκεκριμένο εύρος υγρασίας. Η υγρασία μπορεί να σχεδιαστεί σε ένα τρίτο άξονα. Συνεπώς, περιλαμβάνοντας και το χώρο αυτό, καταλήγουμε σ έναν όγκο, δηλαδή σε μια τρισδιάστατη οικοθέση. Ασφαλώς, και είναι δυνατό περισσότερες από τρεις μεταβλητές, βιοτικές και αβιοτικές, να επηρεάσουν την ετοιμότητα ενός είδους ή ενός ατόμου. Ένας n αριθμός από αυτές τις διαστάσεις της οικοθέσης (δύσκολα να απεικονιστούν και αδύνατο να σχεδιαστούν) σχηματίζουν τον n-διαστάσεων υπερόγκο, ο οποίος θα μπορούσε να είναι η οικοθέση ενός είδους. Ένα άτομο ή ένα είδος, ελεύθερο από την παρέμβαση ενός άλλου, θα μπορούσε να καταλάβει τον πλήρη υπερόγκο ή ένα εύρος των μεταβλητών στις οποίες είναι προσαρμοσμένο. Αυτό αποτελεί και την ιδεατή θεμελιώδη ή βασική οικοθέση ενός είδους (Εικόνα 5.8).

20 Εικόνα 5.9. Επεξήγηση της διάστασης της οικοθέσης ενός υποθετικού οργανισμού που εμπεριέχει τρία στοιχεία: μέγεθος τροφής, νομευτικό ύψος και υγρασία. Το γράφημα (α) αναπαριστά μια μονοδιάστατη οικοθέση με μόνο στοιχείο το μέγεθος της τροφής. Στο γράφημα (β) προστίθεται μια δεύτερη διάσταση, το νομευτικό ύψος, το οποίο ενσωματώνοντάς το επιτυγχάνουμε μια δισδιάστατη οικοθέση. Αν τώρα υποθέσουμε ότι ο υποθετικός αυτός οργανισμός μπορεί να επιβιώσει και να αναπαραχθεί μόνο κάτω από μια συγκεκριμένη υγρασία, η οποία θα πάρει στο γράφημα τη θέση του τρίτου άξονα, θα καταλήξουμε στο γράφημα (γ) το οποίο θα αναπαριστά μια τρισδιάστατη οικοθέση ή μια οικοθέση του όγκου. Η θεμελιώδης οικοθέση προϋποθέτει την απουσία ανταγωνιστών, αλλά η περίπτωση αυτή είναι σπάνια. Οι ανταγωνιστικές σχέσεις εξαναγκάζουν το είδος να περιορίσει ένα τμήμα της βασικής του οικοθέσης, το οποίο θα μπορούσε δυνητικά να καταλάβει. Στα τμήματα αυτά η ετοιμότητά του θα πρέπει να ελαττωθεί στο μηδέν. Οι καταστάσεις κάτω από τις οποίες ένας οργανισμός πραγματικά υφίσταται σε οποιαδήποτε δεδομένη κατάσταση είναι η επιταχυνόμενη οικοθέση. Όπως η θεμελιώδης οικοθέση έτσι και επιταχυνόμενη οικοθέση αποτελεί μια αφαίρεση. Στις μελέτες τους οι οικολόγοι συνήθως, αυτοπεριορίζονται σε μια ή δύο διαστάσεις, όπως για παράδειγμα είναι η διατροφική οικοθέση, η χωρική οικοθέση ή η ανεκτική οικοθέση. Οι Putwain και Harper (1970), μελέτησαν την δυναμική δύο ειδών του γένους Rumex, τα Rumex acetosa και R. acetosella, τα οποία αναπτύσσονται σε λοφώδη ποολίβαδα της Βόρειας Ουαλλίας. Η R. acetosa αναπτύσσονταν σε μια λιβαδική κοινότητα στην οποία κυριαρχούσαν ο ολκός (Holcus lanatus) και οι κόκκινη και πρόβεια φεστούκες (Festuca rubra και F. ovina). Η R. acetosella αναπτύσσονταν σε μια λιβαδική κοινότητα στην οποία κυριαρχούσαν το γάλιο (Galium sexatile) και η πρόβεια φεστούκα. Για τον καθορισμό της παρέμβασης και της οικοθέσης οι ερευνητές, με την εφαρμογή συγκεκριμένων φυτοκτόνων, επενέβησαν στην χλωρίδα για να απομακρύνουν επιλεκτικά σε διαφορετικά τεμάχια: (1) τα αγρωστώδη και (2) τα μη αγρωστώδη, με εξαίρεση τα είδη του γένους Rumex. Μετά την απομάκρυνση των αγρωστωδών, όλα τα είδη διαδόθηκαν τάχιστα, εκτός από την R. acetosella. Η τελευταία αυξήθηκε, μόνο ύστερα από την πλήρη απομάκρυνση, τόσο των αγρωστωδών, όσο και των μη αγρωστωδών ειδών. Οι οικοθέσεις των δυο ειδών περιγράφονται και επεξηγούνται στην Εικόνα Η αναμενόμενη θεμελιακή οικοθέση της R. acetosella επικαλύπτει τις θεμελιακές οικοθέσεις των αγρωστωδών και των μη αγρωστωδών ειδών. Όταν οι ανταγωνιστές αυτοί εξαφανιστούν, τότε και μόνο τότε η R. acetosella υλοποιεί τη θεμελιακή της οικοθέση. Η R. acetosa όμως, επικαλύπτει μόνο τα αγρωστώδη και για να επιτραπεί η επέκτασή της, μόνο η απομάκρυνσή τους είναι απαραίτητη.

21 Εικόνα Οικοθέσεις ανταγωνιστικών ειδών σε μικτά ποολίβαδα. (α) Rumex acetosa και (β) R. acetosela. Οι βασικές οικοθέσεις των αγρωστωδών ειδών (Α) και των μη αγρωστωδών ειδών (Ο) επικαλύπτονται. Η θεμελιώδης οικοθέση των ειδών της Rumex (R) εμφανίζεται με την συνεχή γραμμή και η επιταχυνόμενη οικοθέση σκιάζεται. Ε είναι εκείνο το τμήμα της θεμελιώδους οικοθέσης της R. acetosela το οποίο εκφράζεται μόνο με την παρουσία των μη αγρωστωδών ειδών και δεν επικαλύπτει τις θεμελιώδεις οικοθέσεις των Α και Ο. Οι θεμελιώδεις οικοθέσεις των αρτιφύτρων, οι μικροί κόκκινοι κύκλοι, συμπεριλαμβάνονται μέσα σε αυτές των ώριμων φυτών. Πηγή: Προσαρμογή από τους Putwain and Harper (1970). Τέλος, θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι οικοθέσεις των αρτιφύτρων διαφέρουν από τις αντίστοιχες των ώριμων φυτών. Με την αύξηση και την ανάπτυξή ενός οργανισμού η θεμελιώδης και η επιταχυνόμενη οικοθέση του είναι δυνατό να αλλάξουν. Τα έντομα, τα οποία εμφανίζουν ένα πολύπλοκο βιολογικό κύκλο, είναι δυνατό ως λάρβες να καταλάβουν μια οικοθέση και ως ενήλικα άτομα μια εντελώς διαφορετική οικοθέση. Κάποιοι άλλοι οργανισμοί τέλος, καθώς αυτοί μεγαλώνουν και καθίστανται μεγαλύτερα, μεταβάλλουν τις απαιτήσεις τους για τροφή και καταφύγιο.

22 Εικόνα Τύποι σχέσεων οικοθέσης με διττή προοπτική. Τα είδη Α και Β έχουν επικαλυπτόμενες οικοθέσεις ίσου εύρους αλλά είναι ανταγωνιστικές στα αντίθετα πέρατα της βαθμίδωσης των πόρων. Τα είδη Β και Γ έχουν επικαλυπτόμενες οικοθέσεις άνισου εύρους. Το είδος Γ μοιράζεται μια μεγαλύτερη αναλογία της οικοθέσης του με το Β απ ότι το β με το Γ (στο παράδειγμα αυτό το Β μοιράζεται την οικοθέση του και με το Α στο άλλο πέρας). Τα Γ και Δ καταλαμβάνουν εφαπτόμενες οικοθέσεις με μικρή πιθανότητα ανταγωνισμού. Τα Δ και Ε καταλαμβάνουν ξεχωριστές οικοθέσεις όπου δεν υφίσταται κανένας ανταγωνισμός. Το είδος Ζ είναι ανταγωνιστικά ανώτερο του Ε, διατηρείται και το Ε μοιράζεται αυτό το τμήμα της οικοθέσης του με το Ζ. Πηγή: Προσαρμογή από τον Pianka (1988) Η επικάλυψη της οικοθέσης Επικάλυψη της οικοθέσης συμβαίνει όταν δύο ή περισσότεροι οργανισμοί χρησιμοποιούν ταυτοχρόνως ένα τμήμα του ιδίου πόρου, π.χ. της τροφής. Το ποσό της επικάλυψης της οικοθέσης αποτελεί αναλογική προϋπόθεση του βαθμού ανταγωνισμού για τον πόρο (Εικόνα 5.11). Με μικρό ή ανύπαρκτο ανταγωνισμό, οι οικοθέσεις θα είναι εφαπτόμενες και όχι επικαλυπτόμενες, ή μπορεί να είναι απομακρυσμένες. Στον αντίποδα της ακραίας περίπτωσης, κάτω από έντονο ανταγωνισμό και σύμφωνα με την θεωρία του ανταγωνισμού, η βασική οικοθέση ενός είδους μπορεί να βρίσκεται απολύτως μέσα σε μια άλλη ή να ανταποκρίνεται σ αυτή, όπως στην περίπτωση των αρτιφύτρων της Rumex. Στις περιπτώσεις αυτές μπορεί να υπάρξουν δύο αποτελέσματα. Εάν η οικοθέση του είδους 1 περιέχει την οικοθέση του είδους 2 και το είδος 1 είναι ανταγωνιστικά ανώτερο, τότε το είδος 2 θα εξαφανιστεί πλήρως. Εάν το είδος 2 είναι ανταγωνιστικά ανώτερο, θα εξαφανίσει το είδος 1 από εκείνο το τμήμα του χώρου της οικοθέσης, το οποίο καταλαμβάνεται από το είδος 2. Τα δύο είδη στη συνέχεια θα συνυπάρξουν μέσα στην ίδια θεμελιώδη οικοθέση. Όταν οι θεμελιώδεις οικοθέσεις επικαλύπτονται, κάποιος χώρος της οικοθέσης μοιράζεται και κάποιος είναι αποκλειστικός. Εντούτοις, η επικάλυψη της οικοθέσης δεν σημαίνει και ανταγωνιστική αλληλεπίδραση. Μπορεί να συμβαίνει το αντίθετο. Ο ανταγωνισμός απαιτεί την ύπαρξη ενός πόρου σε πενιχρή επάρκεια ή ανεπάρκεια. Εκτεταμένη επικάλυψη οικοθέσης μπορεί να σημαίνει ότι υφίσταται ένας μικρός ανταγωνισμός και οι πόροι είναι άφθονοι.

23 Εικόνα Η σχέση της οικοθέσης βασίζεται σε δυο βαθμιδώσεις. Όταν εξετάζονται αρκετές διαστάσεις της οικοθέσης, η επικάλυψη της οικοθέσης μπορεί να μειωθεί σημαντικά. Στη βαθμίδωση του πόρου 1, το Α και το Β δεν εμφανίζουν επικάλυψη, και στη βαθμίδωση του πόρου 2, επικαλύπτονται ισόποσα και με ένα αντίθετο τρόπο. Όταν εξετάζονται αμφότερες οι οικοθέσεις (κύκλοι), το Α και το Β δεν επικαλύπτονται. Το Γ στη βαθμίδωση του πόρου 2 επικαλύπτεται εξίσου από το Β και πολύ λίγο από το Α. Στη βαθμίδωση του πόρου 1, το Γ επικαλύπτεται από το Α και από το Β. Όταν εξετάζονται αμφότερες οι βαθμιδώσεις, το Γ επικαλύπτεται κυρίως από το Β και λίγο με το Α. Πηγή: Προσαρμογή από τον Smith (1992). Πιο απλά, η επικάλυψη της οικοθέσης θεωρείται συνήθως ως μονοδιάστατη ή δισδιάστατη. Στην πραγματικότητα βέβαια, μια οικοθέση περιλαμβάνει τη χρησιμοποίηση πολλών τύπων πόρων, όπως τροφή, θέση διατροφής, κάλυμμα, χώρος κ.ο.κ. Σπάνια δύο ή περισσότερα είδη κατέχουν την ίδια ακριβώς οικοθέση, συμπεριλαμβανομένων όλων των απαιτήσεων. Τα είδη είναι δυνατό να επιδεικνύουν επικάλυψη σε μια βαθμίδωση και να μην την επιδεικνύουν σε κάποια άλλη. Οι συνολικές ανταγωνιστικές αλληλεπιδράσεις μπορεί να είναι μικρότερες από τον ανταγωνισμό ή την επικάλυψη της οικοθέσης, όταν τις αντιμετωπίζουμε μόνο σε μια βαθμίδωση (Εικόνα 5.12). Οι διαφορές στις οικοθέσεις δεν αποτελούν απλά και μόνο ένα χαρακτηριστικό των διαφόρων ειδών. Η διαίρεση του διατροφικού χώρου, του μεγέθους της τροφής και των άλλων επιμέρους συστατικών της οικοθέσης, είναι δυνατό να ενυπάρχουν ανάμεσα στα φύλα του ιδίου είδους. Ο αρσενικός κοκκινομάτης βίρος (Vireo olivaceus) για παράδειγμα, συλλαμβάνει την από έντομα αποτελούμενη τροφή του στην ανώτερη

24 κομοστέγη, ενώ αντιθέτως η θηλυκιά στην κατώτερη κομοστέγη και κοντά στο έδαφος. Οι οικοθέσεις διατροφής επικαλύπτονται μόνο κατά 35% περίπου (Εικόνα 5.13). Ομοίως, μια έντονη διαφορά στο μέγεθος του ράμφους επιτρέπει στο μεν αρσενικό δρυοκολάπτη της Αριζόνα (Denrocopus arizonae) να αποκτά την τροφή του στους κορμούς των δένδρων και το θηλυκό προσπαθεί να τη θηρεύσει στα κλαδιά τους. Εικόνα Ο διαχωρισμός του αρσενικού και του θηλυκού κοκκινομάτη βίρου (Vireo olivaceus) σε σχέση με το νομευτικό ύψος. Το μέσο ύψος για τα αρσενικά είναι τα 11 m και το μέσο ύψος για τα θηλυκά είναι τα 4 m. Πηγή: Προσαρμογή από τον Williamson (1971) Το εύρος της οικοθέσης Όταν σχεδιάζουμε το εύρος ενός πόρου, για παράδειγμα το μέγεθος της τροφής, η οποία χρησιμοποιείται από ένα ζώο ή τις συνθήκες της υγρασίας του εδάφους που καταλαμβάνεται από ένα φυτό, το μήκος του άξονα που τέμνεται από την καμπύλη αναπαριστά το εύρος της οικοθέσης. Θεωρητικά, το εύρος της οικοθέσης (καλούμενο επίσης και πλάτος της οικοθέσης ή μέγεθος της οικοθέσης) είναι η προέκταση του υπερόγκου ο οποίος καταλαμβάνεται από την επιταχυνόμενη οικοθέση. Ένας περισσότερο πρακτικός ορισμός είναι το συνολικό άθροισμα των διαφόρων πόρων τους οποίους εκμεταλλεύεται ένας οργανισμός. Η μέτρηση μιας οικοθέσης συνήθως περιλαμβάνει το κριτήριο κάποιων μεταβλητών, όπως το μέγεθος της τροφής ή το χώρο του βιότοπου (Εικόνα 5.14).

25 Εικόνα Ο διαμελισμός του χώρου του βιότοπου από τέσσερα είδη τρωκτικών της Αυστραλίας. Οι αριθμοί των συλληφθέντων ατόμων σχεδιάζονται κατά μήκος της απόστασης (μια τομή κατά μήκος της περιοχής μελέτης με αυξανόμενο υψόμετρο). Η τομή ακολουθεί την τοπογραφία και συνεπώς μια βαθμίδωση υγρασίας. Δομή και σύνθεση της βλάστησης, αμφότερες επηρεασμένες με τη σειρά τους, δημιουργούν διαφορές βιότοπου. Ας σημειωθεί ότι παρά την επικάλυψη της οικοθέσης, η αφθονία κάθε είδους είναι υψηλότερη σε κάποιο σημείο της βαθμίδωσης, όπου οι πληθυσμοί των άλλων είναι χαμηλότεροι. Πηγή: Προσαρμογή από τον B. J. Fox (1981). Τα όρια της οικοθέσης συνήθως περιγράφονται ως στενά ή ευρέα. Όσο ευρύτερη είναι η οικοθέση, τόσο περισσότερο γενικευμένο θεωρείται το είδος και όσο στενότερη είναι η οικοθέση, τόσο περισσότερο ειδικευμένο είναι το είδος. Τα είδη γενικευτές έχουν ευρείες οικοθέσεις και θυσιάζουν την αποτελεσματικότητα της χρησιμοποίησης ενός στενού εύρους πόρων για να έχουν την ικανότητα να χρησιμοποιήσουν ένα μεγάλο εύρος πόρων. Αυτοί ως ανταγωνιστές, είναι ανώτεροι από τα είδη εξειδικευτές, εάν οι πόροι είναι τρόπον τινά αναξιόπιστοι. Τα είδη εξειδικευτές, εξοπλισμένοι για να εκμεταλλευθούν ένα ειδικό σύνολο πόρων, καταλαμβάνουν στενές οικοθέσεις. Αυτοί ως ανταγωνιστές, είναι ανώτεροι από τα είδη γενικευτές, εάν οι πόροι είναι αξιόπιστοι και ανανεώσιμοι. Η προμήθεια ενός αξιόπιστου πόρου είναι άμεσα διανεμητή μεταξύ των εξειδικευτών με χαμηλή ανταγωνιστική επικάλυψη ανάμεσα στα είδη. Εάν η διαθεσιμότητα του πόρου είναι ευρέως ποικίλλουσα, τα είδη γενικευτές, κατά τη διάρκεια περιόδων στις οποίες οι πόροι βρίσκονται σε αφθονία, υπόκεινται σε εισβολή από άλλα είδη και συνωστισμό με άλλα είδη.

Πρόλογος...11. 1. Οργανισμοί...15

Πρόλογος...11. 1. Οργανισμοί...15 Περιεχόμενα Πρόλογος...11 1. Οργανισμοί...15 1.1 Οργανισμοί και είδη...15 1.1.1 Ιδιότητες των οργανισμών...15 1.1.2 Φαινότυπος, γονότυπος, οικότυπος...17 1.1.3 Η έννοια του είδους και ο αριθμός των ειδών...19

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10.

ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ 1. Ποιος από τους παρακάτω οργανισμούς χαρακτηρίζεται ως αυτότροφος; 1. αλεπού 2. βάτραχος 3. βελανιδιά 4. ψύλλος. 2. Ποιος από τους παρακάτω παράγοντες χαρακτηρίζεται ως αβιοτικός; 1.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Τι ονομάζουμε ροή ενέργειας σε ένα οικοσύστημα; Όσο αναγκαία είναι η τροφοδότηση ενός οικοσυστήματος με ενέργεια, άλλο τόσο αναγκαία είναι η διανομή της στους άλλους οργανισμούς

Διαβάστε περισσότερα

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών 30-12-2014 EVA PAPASTERGIADOU Ανακύκλωση των Θρεπτικών είναι η χρησιμοποίηση, ο μετασχηματισμός, η διακίνηση & η επαναχρησιμοποίηση των θρεπτικών στοιχείων στα οικοσυστήματα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο Πρώτο. Τα συστήματα των πληθυσμών και τα συστατικά τους. 1.1. Τι είναι η Οικολογία Πληθυσμών;

Κεφάλαιο Πρώτο. Τα συστήματα των πληθυσμών και τα συστατικά τους. 1.1. Τι είναι η Οικολογία Πληθυσμών; Κεφάλαιο Πρώτο Τα συστήματα των πληθυσμών και τα συστατικά τους 1.1. Τι είναι η Οικολογία Πληθυσμών; Η Οικολογία Πληθυσμών είναι ο κλάδος της οικολογικής επιστήμης, η οποία μελετά τη δομή και τη δυναμική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14 ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Μπορεί να λειτουργήσει ένα οικοσύστημα α) με παραγωγούς και καταναλωτές; β) με παραγωγούς και αποικοδομητές; γ)με καταναλωτές και αποικοδομητές; Η διατήρηση των οικοσυστημάτων προϋποθέτει

Διαβάστε περισσότερα

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας

ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας ΔΑΣΙΚΑ & ΥΔΑΤΙΝΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 13/06/2013 Δήμος Βισαλτίας Τί είναι ένα Οικοσύστημα; Ένα οικοσύστημα είναι μια αυτο-συντηρούμενη και αυτορυθμιζόμενη κοινότητα ζώντων

Διαβάστε περισσότερα

Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ

Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ Η ΖΩΗ ΣΤΑ ΤΡΟΠΙΚΑ ΔΑΣΗ Οι περιοχές των τροπικών δασών όπως βλέπεις και στον παραπάνω παγκόσμιο χάρτη, βρίσκονται στη Νότια Αμερική(γύρω από τον ισημερινό), στη Βόρεια Αμερική(ανάμεσα από τον Τροπικό του

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία!

Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! Διαγώνισμα ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γενικής Παιδείας ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 15/3/2015 Να συμπληρωθεί το παρακάτω φυλλάδιο με βάση τις οδηγίες σε κάθε θέμα. Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Σας ευχόμαστε επιτυχία! ΘΕΜΑ Α Να αντιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

Οι οργανισμοί προσαρμόζονται στο περιβάλλον τους. Ηθολογικές Μορφολογικές Φυσιολογικές Αποκρίσεις. Προσαρμογές

Οι οργανισμοί προσαρμόζονται στο περιβάλλον τους. Ηθολογικές Μορφολογικές Φυσιολογικές Αποκρίσεις. Προσαρμογές Οι οργανισμοί προσαρμόζονται στο περιβάλλον τους Ηθολογικές Μορφολογικές Φυσιολογικές Αποκρίσεις Προσαρμογές Οι οργανισμοί διαφοροποιούν το περιβάλλον τους Παραδείγματα προσαρμογών Αποκρίσεις των τωνοργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

Υπολογισµοί του Χρόνου Ξήρανσης

Υπολογισµοί του Χρόνου Ξήρανσης Η πραγµατική επιφάνεια ξήρανσης είναι διασπαρµένη και ασυνεχής και ο µηχανισµός από τον οποίο ελέγχεται ο ρυθµός ξήρανσης συνίσταται στην διάχυση της θερµότητας και της µάζας µέσα από το πορώδες στερεό.

Διαβάστε περισσότερα

9. Τοπογραφική σχεδίαση

9. Τοπογραφική σχεδίαση 9. Τοπογραφική σχεδίαση 9.1 Εισαγωγή Το κεφάλαιο αυτό εξετάζει τις παραμέτρους, μεθόδους και τεχνικές της τοπογραφικής σχεδίασης. Η προσέγγιση του κεφαλαίου γίνεται τόσο για την περίπτωση της συμβατικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗΣ: 20/05/2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2.

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Οικολογία: η επιστήμη που μελετά τις σχέσεις των οργανισμών, και φυσικά του ανθρώπου, με τους βιοτικούς (ζωντανούς οργανισμούς του ίδιου

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ ΤΡΟΦΗΣ

2. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ ΤΡΟΦΗΣ 2. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ ΤΡΟΦΗΣ ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΑΥΤΟ ΠΟΥ ΕΝΩΝΕΙ ΚΥΡΙΩΣΤΟΥΣ ΔΙΑΦΟΡΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ ΣΕ ΜΙΑ ΒΙΟΚΟΙΝΟΤΗΤΑ; Ο κυριότερος παράγοντας που συνδέει τους οργανισμούς μεταξύ τους είναι η διατροφή τους Ο τρόπος

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Διαπνοή είναι η: Α.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Aβραμίδου Δέσποινα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Aβραμίδου Δέσποινα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Aβραμίδου Δέσποινα ΘΕΜΑ Α 1. γ 2. α 3. β 4. β 5. δ ΘΕΜΑ Β Β1. 1. Β 2. Α 3. Α 4. Β 5. Β 6. Α 7. Α 8. Β Β2. Η απάντηση βρίσκεται στη σελίδα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Α. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ - ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Α. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ - ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΖΑΡΦΤΖΙΑΝ ΜΑΡΙΛΕΝΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Α. ΑΛΥΣΙΔΕΣ ΠΛΕΓΜΑΤΑ - ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ 1. στην εικόνα που ακολουθεί να προσδιορίσετε τους βιοτικούς και αβιοτικούς παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ. Συνοικολογική αγροοικολογία ή Αλληλεπιδράσεις στο επίπεδο των συστημάτων. Γενικά

ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ. Συνοικολογική αγροοικολογία ή Αλληλεπιδράσεις στο επίπεδο των συστημάτων. Γενικά 1 ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ Συνοικολογική αγροοικολογία ή Αλληλεπιδράσεις στο επίπεδο των συστημάτων Γενικά Στο προηγούμενο μέρος αφού ασχοληθήκαμε με τα θέματα που αφορούσαν την αυτοοικολογική συνιστώσα της αγροοικολογίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Μία αλεπού και ένα τσακάλι που ζουν σε ένα οικοσύστημα ανήκουν: Α. Στον ίδιο πληθυσμό Β. Στην

Διαβάστε περισσότερα

EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ EΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝ.ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 1. Ένας άνθρωπος μολύνθηκε από ένα παθογόνο βακτήριο και δεν εμφάνισε συμπτώματα ασθένειας. Πιθανολογείστε τους λόγους που μπορεί να οφείλεται αυτό. 2.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ

ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΒΟΤΑΝΙΚΗ - ΖΙΖΑΝΙΟΛΟΓΙΑ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014-15 Α. Λιόπα-Τσακαλίδη Γ. Ζερβουδάκης ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΩΝ ΓΕΩΠΟΝΩΝ ΤΕΙ ΔΥΤΙΚΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Αναπαραγωγή (reproduction) ζιζανίων Εγγενής αναπαραγωγή (sexual

Διαβάστε περισσότερα

Α. ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ. Η μελέτη των πληθυσμών. ΜΕΡΟΣ 1 o : ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ

Α. ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ. Η μελέτη των πληθυσμών. ΜΕΡΟΣ 1 o : ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ ΜΕΡΟΣ 1 o : ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Α. ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ Η μελέτη των πληθυσμών Όταν ένας ερευνητής εξετάζει την κατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος σε μια περιοχή, ή τις τροφικές σχέσεις σε ένα οικοσύστημα,

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 2ο ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΤΡΟΦΙΚΑ ΠΛΕΓΜΑΤΑ-ΑΛΥΣΙΔΕΣ-ΠΥΡΑΜΙΔΕΣ 1. Αντλώντας στοιχεία από το διπλανό τροφικό πλέγμα να βρεθούν τα εξής: α. Πόσες και ποιες τροφικές αλυσίδες δημιουργούνται;

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Ζήτηµα 1ο Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι ιοί είναι :

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Τα αντισώματα εκκρίνονται

Διαβάστε περισσότερα

Α1. Η αμοιβαδοειδής δυσεντερία οφείλεται σε α. βακτήριο β. μύκητα γ. ιό δ. πρωτόζωο. Μονάδες 5

Α1. Η αμοιβαδοειδής δυσεντερία οφείλεται σε α. βακτήριο β. μύκητα γ. ιό δ. πρωτόζωο. Μονάδες 5 Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 30 ΜΑΪΟΥ 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ:

ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: ΕΝΑ ΠΕΙΡΑΜΑ ΜΕ ΑΓΝΩΣΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ, ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ, ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΝΙΚΟΛΑΣ ΠΡΙΜΗΚΥΡΙΟΣ, ΓΕΩΠΟΝΟΣ, Δρ. ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΓΕΝΕΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΟΙΚΟΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ

ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΟΙΚΟΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΟΙΚΟΤΟΞΙΚΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Ε. Μπακέας, 2013 Πηγή: Α. Βαλαβανίδης «Οικοτοξικολογία και Περιβαλλοντική Τοξικολογία», Τµήµα Χηµείας, ΕΚΠΑ, Αθήνα 2007, Κεφ.11. Οι κυριότεροι τοµείς οικοτοξικολογικών

Διαβάστε περισσότερα

4.2 Παρα γοντες που επηρεα ζουν τη θε ση χημικη ς ισορροπι ας - Αρχη Le Chatelier

4.2 Παρα γοντες που επηρεα ζουν τη θε ση χημικη ς ισορροπι ας - Αρχη Le Chatelier Χημικός Διδάκτωρ Παν. Πατρών 4.2 Παρα γοντες που επηρεα ζουν τη θε ση χημικη ς ισορροπι ας - Αρχη Le Chatelier Τι ονομάζεται θέση χημικής ισορροπίας; Από ποιους παράγοντες επηρεάζεται η θέση της χημικής

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ. 9η ΙΑΛΕΞΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΓΙΑ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΙΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ. 9η ΙΑΛΕΞΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΓΙΑ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΙΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΦΥΤΩΝ 9η ΙΑΛΕΞΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΓΙΑ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΙΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ Ανθεκτικότητα Γενικά Η εξέλιξη των καλλιεργούµενων φυτών είναι το αποτέλεσµα φυσικής και τεχνητής επιλογής Η επιλογή για αυξηµένες

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 9: Ισορροπία στα Βιολογικά Συστήματα - Σχέσεις μεταξύ των οργανισμών

Σενάριο 9: Ισορροπία στα Βιολογικά Συστήματα - Σχέσεις μεταξύ των οργανισμών Σενάριο 9: Ισορροπία στα Βιολογικά Συστήματα - Σχέσεις μεταξύ των οργανισμών Φύλλο Εργασίας 1 (Εισαγωγικό) Τίτλος: Ισορροπία στα Βιολογικά Συστήματα Σχέσεις μεταξύ των οργανισμών Γνωστικό Αντικείμενο:

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 10 Ιουνίου 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων Περιεχόμενα ΘΕΜΑ Α.... 2 Α1.... 2 Α3.... 2 Α5.... 2 ΘΕΜΑ B.... 2 Β1.... 2 Β2....

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Β Β1. Τι ονομάζεται ομοιόσταση (μονάδες 2) και ποιους ομοιoστατικούς μηχανισμούς γνωρίζετε στον ανθρώπινο οργανισμό (μονάδες 5); Μονάδες 7

ΘΕΜΑ Β Β1. Τι ονομάζεται ομοιόσταση (μονάδες 2) και ποιους ομοιoστατικούς μηχανισμούς γνωρίζετε στον ανθρώπινο οργανισμό (μονάδες 5); Μονάδες 7 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΔΕΥΤΕΡΑ 20 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΘΕΜΑ Α

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΕΛΙΔΑ Ενότητα 2 : Χημεία της ζωής 4 Ενότητα 3: Ενέργεια και οργανισμοί 13 Ενότητα 4: κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 10 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Στις ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

2.4 Ρύπανση του νερού

2.4 Ρύπανση του νερού 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις 2.4 Ρύπανση του νερού 4-1. Ποια ονομάζονται λύματα; Έτσι ονομάζονται τα υγρά απόβλητα από τις κατοικίες, τις βιομηχανίες, τις βιοτεχνίες και τους αγρούς. 4-2. Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας

Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Σενάριο 10: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος - Ο ρόλος ενέργειας Φύλλο Εργασίας 1 (Εισαγωγικό) Τίτλος: Οργάνωση και λειτουργίες του οικοσυστήματος Ο ρόλος της ενέργειας Γνωστικό Αντικείμενο:

Διαβάστε περισσότερα

Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή µε Λ (λάθος) κάθε µία από τις επόµενες προτάσεις

Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή µε Λ (λάθος) κάθε µία από τις επόµενες προτάσεις 46 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪ Η-ΜΑΝΩΛΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Χρυσ Σµύρνης 3 : Τηλ.: 2107601470 ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2006 ΘΕΜΑ 1 Α) Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστή) ή

Διαβάστε περισσότερα

3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HECKSCHER-OHLIN

3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HECKSCHER-OHLIN 3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HESHER-OHIN Υπάρχουν δύο συντελεστές παραγωγής, το κεφάλαιο και η εργασία τους οποίους χρησιμοποιεί η επιχείρηση για να παράγει προϊόν Y μέσω μιας συνάρτησης παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ;

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; Αλλεργία, όπως ορίζει και η λέξη, σημαίνει άλλο έργο. Είναι η μη αναμενόμενη αντίδραση του ανοσιακού συστήματος του οργανισμού εναντίον ακίνδυνων

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΛΟΓΙΚΕΣ ΑΠΩΛΕΙΕΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ

ΥΔΡΟΛΟΓΙΚΕΣ ΑΠΩΛΕΙΕΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ ΥΔΡΟΛΟΓΙΚΕΣ ΑΠΩΛΕΙΕΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ Το νερό των κατακρημνισμάτων ακολουθεί διάφορες διαδρομές στη πορεία του προς την επιφάνεια της γης. Αρχικά συναντά επιφάνειες που αναχαιτίζουν την πορεία του όπως είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ ΙΑΣΠΟΡΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ ΣΕ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ ΙΑΣΠΟΡΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ ΣΕ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ ΙΑΣΠΟΡΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ ΣΕ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Α. Λεγάκις* & Π.Β. Πετράκης** * Ζωολογικό Μουσείο Πανεπιστημίου Αθηνών ** ΕΘΙΑΓΕ, Ινστιτούτο Μεσογειακών Οικοσυστημάτων 11 ο Πανελλήνιο

Διαβάστε περισσότερα

Δασολιβαδικά Συστήματα. Θ. Παπαχρήστου & Π. Πλατής Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών

Δασολιβαδικά Συστήματα. Θ. Παπαχρήστου & Π. Πλατής Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών Δασολιβαδικά Συστήματα Θ. Παπαχρήστου & Π. Πλατής Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών Δασολιβαδικά Συστήματα συστήματα χρήσης γης Βοσκήσιμη ύλη Κτηνοτροφικά προϊόντα Δασικά προϊόντα Μακροπρόθεσμο κέρδος από δένδρα

Διαβάστε περισσότερα

Άριστες κατά Pareto Κατανομές

Άριστες κατά Pareto Κατανομές Άριστες κατά Pareto Κατανομές - Ορισμός. Μια κατανομή x = (x, x ) = (( 1, )( 1, )) ονομάζεται άριστη κατά Pareto αν δεν υπάρχει άλλη κατανομή x = ( x, x ) τέτοια ώστε: U j( x j) U j( xj) για κάθε καταναλωτή

Διαβάστε περισσότερα

ÔÏÕËÁ ÓÁÑÑÇ ÊÏÌÏÔÇÍÇ

ÔÏÕËÁ ÓÁÑÑÇ ÊÏÌÏÔÇÍÇ ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ A Α1 γ Α2 α Α3 α Α4 β Α5 γ ΘΕΜΑ Β Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Ηµεροµηνία: Κυριακή 13 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1) Το οικοσύστηµα είναι ένα

Διαβάστε περισσότερα

1.12 Ηλεκτρονιακά κύματα και χημικοί δεσμοί

1.12 Ηλεκτρονιακά κύματα και χημικοί δεσμοί 1.12 Ηλεκτρονιακά κύματα και χημικοί δεσμοί Ο Lewis πρότεινε το μοντέλο του κοινού ηλεκτρονιακού ζεύγους των δεσμών το 1916, σχεδόνμιαδεκαετίαπριναπότηθεωρίατουde Broglie τηςδυαδικότηταςκύματος-σωματιδίου.

Διαβάστε περισσότερα

f = c p + 2 (1) f = 3 1 + 2 = 4 (2) x A + x B + x C = 1 (3) x A + x B + x Γ = 1 3-1

f = c p + 2 (1) f = 3 1 + 2 = 4 (2) x A + x B + x C = 1 (3) x A + x B + x Γ = 1 3-1 ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΦΑΣΕΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΟΛΛΩΝ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΑΜΟΙΒΑΙΑ ΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ Θέµα ασκήσεως Προσδιορισµός καµπύλης διαλυτότητας σε διάγραµµα φάσεων συστήµατος τριών υγρών συστατικών που το ένα ζεύγος παρουσιάζει περιορισµένη

Διαβάστε περισσότερα

4. Ως αυτότροφοι οργανισμοί χαρακτηρίζονται α. οι καταναλωτές Α τάξης. β. οι παραγωγοί. γ. οι αποικοδομητές. δ. οι καταναλωτές Β τάξης.

4. Ως αυτότροφοι οργανισμοί χαρακτηρίζονται α. οι καταναλωτές Α τάξης. β. οι παραγωγοί. γ. οι αποικοδομητές. δ. οι καταναλωτές Β τάξης. ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Η υγρασία του εδάφους επηρεάζει τους οικολογικούς παράγοντες:

Η υγρασία του εδάφους επηρεάζει τους οικολογικούς παράγοντες: Η υγρασία του εδάφους επηρεάζει τους οικολογικούς παράγοντες: Θερμοκρασία αερισμό, δραστηριότητα των μικροοργανισμών, πρόσληψη των θρεπτικών στοιχείων συγκέντρωση των τοξικών ουσιών. Η έλλειψη υγρασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΕΥΣΕΒΙΟΣ ΚΗΠΟΥΡΓΟΣ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΕΥΣΕΒΙΟΣ ΚΗΠΟΥΡΓΟΣ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΑΒΡΥΤΩΝ ΕΥΣΕΒΙΟΣ ΚΗΠΟΥΡΓΟΣ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΤΡΟΦΙΜΑ ΤΜΗΜΑ Γ2 ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΣΤΟΛΗ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2011-2012 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχουν περάσει περίπου 15 χρόνια από τη δημιουργία γενετικά τροποποιημένων

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ Διάχυση Η διάχυση είναι το κύριο φαινόμενο με το οποίο γίνεται η παθητική μεταφορά διαμέσου ενός διαχωριστικού φράγματος Γενικά στη διάχυση ένα αέριο ή

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικοί παράγοντες. και η επίδρασή τους στους ζωντανούς οργανισμούς

Περιβαλλοντικοί παράγοντες. και η επίδρασή τους στους ζωντανούς οργανισμούς Περιβαλλοντικοί παράγοντες και η επίδρασή τους στους ζωντανούς οργανισμούς Νερό Ολοι οι οργανισμοί αποτελούνται κατά μεγάλο ποσοστό από νερό ανεξάρτητα από το εάν ζουν σε χερσαία ή υδατικά περιβάλλοντα

Διαβάστε περισσότερα

Πείραμα 2 Αν αντίθετα, στο δοχείο εισαχθούν 20 mol ΗΙ στους 440 ºC, τότε το ΗΙ διασπάται σύμφωνα με τη χημική εξίσωση: 2ΗΙ(g) H 2 (g) + I 2 (g)

Πείραμα 2 Αν αντίθετα, στο δοχείο εισαχθούν 20 mol ΗΙ στους 440 ºC, τότε το ΗΙ διασπάται σύμφωνα με τη χημική εξίσωση: 2ΗΙ(g) H 2 (g) + I 2 (g) Α. Θεωρητικό μέρος Άσκηση 5 η Μελέτη Χημικής Ισορροπίας Αρχή Le Chatelier Μονόδρομες αμφίδρομες αντιδράσεις Πολλές χημικές αντιδράσεις οδηγούνται, κάτω από κατάλληλες συνθήκες, σε κατάσταση ισορροπίας

Διαβάστε περισσότερα

2η Εργαστηριακή Άσκηση Εξάρτηση της ηλεκτρικής αντίστασης από τη θερμοκρασία Θεωρητικό μέρος

2η Εργαστηριακή Άσκηση Εξάρτηση της ηλεκτρικής αντίστασης από τη θερμοκρασία Θεωρητικό μέρος 2η Εργαστηριακή Άσκηση Εξάρτηση της ηλεκτρικής αντίστασης από τη θερμοκρασία Θεωρητικό μέρος Όπως είναι γνωστό από την καθημερινή εμπειρία τα περισσότερα σώματα που χρησιμοποιούνται στις ηλεκτρικές ηλεκτρονικές

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο Έκτο. H θήρευση (αρπαγή) 6.1. Γενικά

Κεφάλαιο Έκτο. H θήρευση (αρπαγή) 6.1. Γενικά Κεφάλαιο Έκτο H θήρευση (αρπαγή) 6.1. Γενικά Ο ποιητής όταν περιέγραφε τη φύση λέγοντας: «κόκκινη στα δόντια και στα γαμψά νύχια», ασφαλώς είχε στη σκέψη του την θήρευση (αρπαγή). Άλλωστε, οι περισσότεροι

Διαβάστε περισσότερα

Ξενικά είδη Είδη εισβολείς

Ξενικά είδη Είδη εισβολείς Είδη εισβολείς Ορισμοί ιθαγενές είδος: όταν υπάρχουν ιστορικές καταγραφές για την ύπαρξή του στην περιοχή ξενικό ή εισαγόμενο ή εξωτικό είδος: όταν δεν υπάρχουν ιστορικές καταγραφές για την ύπαρξή του

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: Στα τροφικά επίπεδα

Διαβάστε περισσότερα

Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης. 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3

Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης. 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3 Χατζηνικολάκη Ελένη Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης 250579 Natural Europe CIP-ICT PSP-2009-3 Πώς προσαρμόζονται οι οργανισμοί στις αλλαγές του περιβάλλοντος (τροφή, κλίμα κ. ά.); Κληρονομώντας ευνοϊκά

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και, δίπλα, το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου γενικής παιδείας

Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου γενικής παιδείας Φροντιστήρια δυαδικό 1 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ δυαδικό Τα θέματα επεξεργάστηκαν οι καθηγητές των Φροντιστηρίων «δυαδικό» Μελλίδης Κ. Πασσιά Α. Θέμα Α Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου γενικής παιδείας Να

Διαβάστε περισσότερα

αναπτύσσεται και αποδίδει σε συγκεκριµένο έδαφος, κλίµα, υψόµετρο υγρασία και έκθεση. Εποχή φύτευσης

αναπτύσσεται και αποδίδει σε συγκεκριµένο έδαφος, κλίµα, υψόµετρο υγρασία και έκθεση. Εποχή φύτευσης Οδηγός φυτεύσεων Επιλογή θέσης φύτευσης Η θέση φύτευσης επιλέγεται, µε βάση τις τοπικές συνθήκες, το µέγεθος της επέµβασης και το σκοπό που θα εξυπηρετήσει. Η επιβίωση του φυτού κρίνεται από το βάθος του

Διαβάστε περισσότερα

Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ).

Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ). Αθήνα, 20/5/2015 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ). Η

Διαβάστε περισσότερα

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΤΑ ΦΥΤΑ Θερινό εξάμηνο 2011 Ο ρόλος του νερού στο φυτό Βασικότερο συστατικό των ιστών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2010 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΓΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2010 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΓΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΓΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση βέλτιστου τρόπου εξαπόλυσης και διάθεσης φυσικών εχθρών

Έκθεση βέλτιστου τρόπου εξαπόλυσης και διάθεσης φυσικών εχθρών Έκθεση βέλτιστου τρόπου εξαπόλυσης και διάθεσης φυσικών εχθρών «ΟΡΘΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΒΙΟΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΑΒΙΟΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΣΕ ΥΔΡΟΠΟΝΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΜΑΤΑΣ ΚΑΙ ΜΑΡΟΥΛΙΟΥ HYDROFLIES» ΟΡΘΟΛΟΓΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

(dietary fiber, nonnutritive fiber)

(dietary fiber, nonnutritive fiber) KΥΤΤΑΡΙΝΗ - ΦΥΤΙΚΕΣ ΙΝΕΣ Στα τρόφιμα, παράλληλα με τους υδατάνθρακες που πέπτονται στον ανθρώπινο οργανισμό (δηλαδή που υδρολύονται, απορροφώνται και μεταβολίζονται κατά τα γνωστά), υπάρχουν και υδατάνθρακες

Διαβάστε περισσότερα

Οι ιδιότητες των αερίων και καταστατικές εξισώσεις. Θεόδωρος Λαζαρίδης Σημειώσεις για τις παραδόσεις του μαθήματος Φυσικοχημεία Ι

Οι ιδιότητες των αερίων και καταστατικές εξισώσεις. Θεόδωρος Λαζαρίδης Σημειώσεις για τις παραδόσεις του μαθήματος Φυσικοχημεία Ι Οι ιδιότητες των αερίων και καταστατικές εξισώσεις Θεόδωρος Λαζαρίδης Σημειώσεις για τις παραδόσεις του μαθήματος Φυσικοχημεία Ι Τι είναι αέριο; Λέμε ότι μία ουσία βρίσκεται στην αέρια κατάσταση όταν αυθόρμητα

Διαβάστε περισσότερα

Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500

Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500 Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500 Πληθυσμός Δείγμα Δείγμα Δείγμα Ο ρόλος της Οικονομετρίας Οικονομική Θεωρία Διατύπωση της

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΠΟΣΟΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

Η ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΠΟΣΟΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Η ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΠΟΣΟΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Οι Ενόργανες Μέθοδοι Ανάλυσης είναι σχετικές μέθοδοι και σχεδόν στο σύνολο τους παρέχουν την αριθμητική τιμή μιας φυσικής ή φυσικοχημικής ιδιότητας, η

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ο Η ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗΣ. 8.1 Εισαγωγή

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ο Η ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗΣ. 8.1 Εισαγωγή ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ο Η ΝΕΑ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗΣ 8.1 Εισαγωγή Στο κεφάλαιο αυτό της έρευνάς µας θα ασχοληθούµε µε το συνεχώς αυξανόµενο πρόβληµα της µετανάστευσης. Η παράνοµη µετανάστευση αποτελεί µία ακόµη

Διαβάστε περισσότερα

Αναδάσωση. Εισαγωγή. Το δάσος. Η φωτιά. Αναδάσωση: φυσική ή τεχνητή;

Αναδάσωση. Εισαγωγή. Το δάσος. Η φωτιά. Αναδάσωση: φυσική ή τεχνητή; Αναδάσωση. Αναδάσωση: φυσική ή τεχνητή; Εισαγωγή Το δάσος Τα δάση δεν αποτελούν απλώς ένα σύνολο δένδρων και θάµνων, αλλά πλούσια οικοσυστήµατα µε πολλά είδη φυτών και ζώων, που αλληλοσυνδέονται µε πολύπλοκες

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II)

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ 2006 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή

Διαβάστε περισσότερα

Ιδιότητες Ψυχρής Ροής Προϊόντων Πετρελαίου

Ιδιότητες Ψυχρής Ροής Προϊόντων Πετρελαίου ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ Σχολή Χημικών Μηχανικών Τομέας Σύνθεση & Ανάπτυξης Βιομηχανικών Διεργασιών & Συστημάτων Εργαστήριο Καυσίμων & Λιπαντικών Εργαστηριακή Άσκηση Ιδιότητες Ψυχρής Ροής Προϊόντων

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά Ε ΑΦΟΣ Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Έδαφος Το έδαφος σχηµατίζεται από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων του υποβάθρου (µητρικό πέτρωµα) ή των πετρωµάτων τω γειτονικών

Διαβάστε περισσότερα

Εξάτμιση και Διαπνοή

Εξάτμιση και Διαπνοή Εξάτμιση και Διαπνοή Εξάτμιση, Διαπνοή Πραγματική και δυνητική εξατμισοδιαπνοή Μέθοδοι εκτίμησης της εξάτμισης από υδάτινες επιφάνειες Μέθοδοι εκτίμησης της δυνητικής και πραγματικής εξατμισοδιαπνοής (ΕΤ)

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 9: Μεγαδιαπλάσεις Χερσαία Οικοσυστήματα (I) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων

Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων Αλληλεπιδράσεις θρεπτικών συστατικών των τροφίμων Τα τρόφιμα είναι σύνθετοι συνδυασμοί που προέρχονται από πολλές πηγες. Όλα τα τρόφιμα έχουν τη δυνατότητα αλλεπίδρασης (χημικής) σε διαφορετικό βαθμό.

Διαβάστε περισσότερα

1.Η δύναμη μεταξύ δύο φορτίων έχει μέτρο 120 N. Αν η απόσταση των φορτίων διπλασιαστεί, το μέτρο της δύναμης θα γίνει:

1.Η δύναμη μεταξύ δύο φορτίων έχει μέτρο 120 N. Αν η απόσταση των φορτίων διπλασιαστεί, το μέτρο της δύναμης θα γίνει: ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΣΜΟΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΕΠΙΛΟΓΩΝ Ηλεκτρικό φορτίο Ηλεκτρικό πεδίο 1.Η δύναμη μεταξύ δύο φορτίων έχει μέτρο 10 N. Αν η απόσταση των φορτίων διπλασιαστεί, το μέτρο της δύναμης θα γίνει: (α)

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες 2015. Προτεινόμενες λύσεις. σπουδαστήριο Κυριακίδης Ανδρεάδης ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015. ΘΕΜΑ Α Α1-γ Α2-α Α3-β Α4-β Α5-δ

Πανελλήνιες 2015. Προτεινόμενες λύσεις. σπουδαστήριο Κυριακίδης Ανδρεάδης ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015. ΘΕΜΑ Α Α1-γ Α2-α Α3-β Α4-β Α5-δ Πανελλήνιες 2015 Προτεινόμενες λύσεις ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 ΘΕΜΑ Α Α1-γ Α2-α Α3-β Α4-β Α5-δ ΘΕΜΑ Β Β1. Α: λυσοζύμη -> 2, 3, 6, 7 Β: πενικιλίνη -> 1, 4, 5, 8 Β2. Σελ.18, «Το γενετικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΡΟΣΗΜΟ ΘΑΛΗΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΡΟΣΗΜΟ ΘΑΛΗΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ ΘΕΜΑ Β Β1. 1 Β 2 Α 3 Α 4 Β 5 Β 6 Α 7 Α 8 Β Β2. Σελ. 18 Σχολικού βιβλίου Το γενετικό

Διαβάστε περισσότερα

1. Το πλασµώδιο είναι α. προκαρυωτικός οργανισµός. β. µονοκύτταρος ευκαρυωτικός µικροοργανισµός. γ. παθογόνος ιός. δ. µονόκλωνο DNA.

1. Το πλασµώδιο είναι α. προκαρυωτικός οργανισµός. β. µονοκύτταρος ευκαρυωτικός µικροοργανισµός. γ. παθογόνος ιός. δ. µονόκλωνο DNA. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ʹ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 21 ΜΑÏΟΥ 2003 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ : ΕΠΤΑ (7) ΘΕΜΑ 1ο Α. Στις ηµιτελείς προτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

1. Ο άνθρακας εισέρχεται στο οικοσύστημα με τη μορφή α. διοξειδίου του άνθρακα. β. μονοξειδίου του άνθρακα. γ. γλυκόζης. δ. πρωτεϊνών.

1. Ο άνθρακας εισέρχεται στο οικοσύστημα με τη μορφή α. διοξειδίου του άνθρακα. β. μονοξειδίου του άνθρακα. γ. γλυκόζης. δ. πρωτεϊνών. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 25 ΜΑΪΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας

Διαβάστε περισσότερα

Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων. Παράδειγμα

Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων. Παράδειγμα Δύο κύριοι τρόποι παρουσίασης δεδομένων Παράδειγμα Με πίνακες Με διαγράμματα Ονομαστικά δεδομένα Εδώ τα περιγραφικά μέτρα (μέσος, διάμεσος κλπ ) δεν έχουν νόημα Πήραμε ένα δείγμα από 25 άτομα και τα ρωτήσαμε

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. ΖΗΤΗΜΑ 1 ο

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. ΖΗΤΗΜΑ 1 ο ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΖΗΤΗΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Αν. Καθ. Δρ Μαρία Α. Γούλα ΤΜΗΜΑ: Μηχανικών Περιβάλλοντος & Μηχανικών Αντιρρύπανσης 1 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΥΒΙΑΔΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ

ΕΥΡΥΒΙΑΔΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ ΕΥΡΥΒΙΑΔΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΡΝΑΚΑΣ 2010-11 Κεφάλαιο 1: Η Οργάνωση της ζωής 1. Από ποια μέρη αποτελείται το μικροσκόπιο; 2. Στην εικόνα φαίνεται ένα μικροσκόπιο. Να γράψετε τα μέρη του όπως υποδεικνύονται από

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι άμεση ρύπανση?

Τι είναι άμεση ρύπανση? ΡΥΠΑΝΣΗ ΝΕΡΟΥ Τι είναι ρύπανση; Ρύπανση μπορεί να θεωρηθεί η δυσμενής μεταβολή των φυσικοχημικών ή βιολογικών συνθηκών ενός συγκεκριμένου περιβάλλοντος ή/και η βραχυπρόθεσμη ή μακροπρόθεσμη βλάβη στην

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Χειμερινό εξάμηνο 2014-2015 Γενετική Πειραματική επιστήμη της κληρονομικότητας Προέκυψε από την ανάγκη κατανόησης της κληρονόμησης οικονομικά σημαντικών χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γενικής Παιδείας 20-5-2015

Βιολογία Γενικής Παιδείας 20-5-2015 ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ ΘΕΜΑ Β Βιολογία Γενικής Παιδείας 20-5-2015 Β1. 1 Β, 2 Α, 3 Α, 4 Β,5 Β, 6 Α, 7 Α, 8 Β Β2. Σχολικό βιβλίο σελ. 18 «Το γενετικό υλικό ενός ιού τον πολλαπλασιασμό του»

Διαβάστε περισσότερα

1. Ο άνθρακας εισέρχεται στο οικοσύστημα με τη μορφή α. διοξειδίου του άνθρακα. β. μονοξειδίου του άνθρακα. γ. γλυκόζης. δ. πρωτεϊνών.

1. Ο άνθρακας εισέρχεται στο οικοσύστημα με τη μορφή α. διοξειδίου του άνθρακα. β. μονοξειδίου του άνθρακα. γ. γλυκόζης. δ. πρωτεϊνών. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 25 ΜΑΪΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ. ΜΑΘΗΜΑ: ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: ΤΑΞΗ: Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΩΡΑ: 10:45 π.μ. ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 2.

ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ. ΜΑΘΗΜΑ: ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: ΤΑΞΗ: Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΩΡΑ: 10:45 π.μ. ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 2. ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: ΤΑΞΗ: Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΩΡΑ: 10:45 π.μ. ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 2.30 ώρες Ονοματεπώνυμο μαθητή/μαθήτριας: Τμήμα: Αριθμός: Όνομα Καθηγητή/τριας:

Διαβάστε περισσότερα