1. Ανατομία και φυσιολογία του δέρματος

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "1. Ανατομία και φυσιολογία του δέρματος"

Transcript

1 Εισαγωγή

2 Εισαγωγή 2 1. Ανατομία και φυσιολογία του δέρματος Το δέρμα είναι το μεγαλύτερο όργανο του σώματος με μέση επιφάνεια περίπου 2 m 2 και βάρος περίπου 4 kg. Έχει δύο στιβάδες, την επιδερμίδα, η οποία είναι η εξωτερική, επιθηλιακή στιβάδα και το χόριο ή κυρίως δέρμα το οποίο αποτελεί την εσωτερική στιβάδα. Κάτω από το χόριο υπάρχει χαλαρός συνδετικός ιστός, το υπόδερμα ή υποδόριος ιστός, το οποίο περιέχει άφθονο λίπος. Το δέρμα περιέχει επίσης τα εξαρτήματα του, τα οποία είναι οι αδένες, σμηγματογόνοι και ιδρωτοποιοί, οι τρίχες και τα νύχια. Εικόνα 1: Οι στοιβάδες του δέρματος, η επιδερμίδα, το χόριο και τα εξαρτήματά του δέρματος Επιδερμίδα Η επιδερμίδα αποτελείτε από τέσσερεις στοιβάδες, την βασική ή μητρική στιβάδα, την Μαλπιγιανή ή ακανθωτή στιβάδα, την κοκκώδη στιβάδα και την κεράτινη στιβάδα. Η βαθύτερη από τις στιβάδες της επιδερμίδας είναι η βασική στιβάδα η οποία αποτελείται από ένα στίχο επιθηλιακών κυττάρων ορθογωνίου σχήματος, τα οποία διατάσσονται το ένα δίπλα στο άλλο και συνδέονται μεταξύ τους με τονοϊνίδια που σχηματίζουν τα δεσμοσώματα. Τα κύτταρα της βασικής στιβάδας παρουσιάζουν μιτώσεις, πολλαπλασιάζονται και ανεβαίνουν προς την επιφάνεια, με σκοπό τελικώς να σχηματίσουν την κεράτινη στιβάδα.

3 Εισαγωγή 3 Πάνω από τη βασική στιβάδα υπάρχει η Μαλπιγιανή ή ακανθωτή στιβάδα, η οποία λέγεται έτσι διότι τα δεσμοσώματα που συνδέουν τα κύτταρα μεταξύ τους, μοιάζουν με άκανθες. Αποτελείται από πολλούς στοίχους κυττάρων τα οποία ανεβαίνουν προς την επιφάνεια του δέρματος και σχηματίζουν την κοκκώδη στιβάδα. Η κοκκώδης στιβάδα περιέχει κοκκία κερατοϋαλίνης, τα οποία αποτελούν την προδρομική ουσία της κεράτινης. Περιέχει επίσης λιπίδια τα οποία αποβάλλονται στο μεσοκυττάριο διάστημα και συμβάλλουν στην κυτταρική συνοχή. Η τελική εξωτερική στιβάδα είναι η κεράτινη στιβάδα η οποία αποτελείται πλέον από επιπεδωμένα, απύρηνα κύτταρα (πετάλια), με κεραμωτή αλληλουχία. Τα κύτταρα της κεράτινης στιβάδας, συνενώνονται σταθερά μεταξύ τους και δημιουργούν φραγμό προς το περιβάλλον προσδίδοντας στο δέρμα μία σημαντική ιδιότητα, την αδιαπερατότητα. Στις παλάμες και τα πέλματα μεταξύ της κεράτινης και της κοκκώδους στιβάδας, υπάρχει μια επιπλέον στιβάδα, η διαυγής στιβάδα η οποία λέγεται έτσι διότι δεν βάφεται με τις κοινές χρωστικές. Η επιδερμίδα έχει τέσσερα είδη κυττάρων, τα επιθηλιακά κύτταρα ή κερατινοκύτταρα, τα μελανοκύτταρα, τα κύτταρα του Langerhans και τα κύτταρα του Merkel. Τα κερατινοκύτταρα είναι τα κύτταρα που κατακλύζουν την επιδερμίδα ξεκινώντας από τη βασική στιβάδα, όπου παρουσιάζουν και τη μεγίστη μιτωτική δραστηριότητα. Το κυτταρόπλασμα των κερατινοκυττάρων περιέχει ριβοσωμάτια, μιτοχόνδρια και τονοϊνίδια, πολυπεπτίδια δηλαδή που συμμετέχουν στην κατασκευή των δεσμοσωμάτων, τα οποία συνδέουν τα κύτταρα της επιδερμίδας μεταξύ τους. Το κάθε κερατινοκύτταρο κινείται προς τις εξωτερικές στιβάδες για να φτάσει τελικά στην κεράτινη στιβάδα. Η διαδικασία του κερατινοκυττάρου, η οποία ξεκινάει από τη βασική στιβάδα, υφίσταται μεγάλο αριθμό μεταβολών και τελικά καταλήγει στην κεράτινη στιβάδα σαν απύρηνο, πεπλατυσμένο πετάλιο λέγεται κερατινοποίηση. Τα μελανοκύτταρα βρίσκονται μεταξύ και κάτω από το κύτταρα της βασικής στιβάδας και είναι υπεύθυνα για την παραγωγή της μελανίνης. Η ποσοτική τους σχέση με τα κύτταρα της βασικής στιβάδας είναι 1:5. Είναι κύτταρα νευρογενούς προέλευσης και φέρουν δενδρίτες που διακλαδίζονται μεταξύ των επιθηλιακών κυττάρων. Οι δενδρίτες είναι γεμάτοι από μελανοσώματα, κοκκία δηλαδή που περιέχουν μελανίνη προερχόμενη από τη διαδικασία της μελανογένεσης. Όλες οι φυλές έχουν τον ίδιο αριθμό μελανοκυττάρων διαφέρουν όμως στον αριθμό και το μέγεθος των μελανοσωμάτων. Τα μελανοσώματα που βρίσκονται στους

4 Εισαγωγή 4 δενδρίτες των μελανοκυττάρων, φαγοκυτταρώνονται από τα επιθηλιακά κύτταρα, περιβάλουν τον πυρήνα των κυττάρων αυτών και τα προστατεύουν από την υπεριώδη ακτινοβολία. Κάθε μελανοκύτταρο "αρδεύει" αρκετά επιθηλιακά κύτταρα. Εικόνα 2: Οι στοιβάδες της επιδερμίδας και τα είδη κυττάρων της. Τα κύτταρα του Langerhans (LC) είναι δενδριτικά κύτταρα μεσεγχυματικής προέλευσης και βρίσκονται πάνω από τη βασική στιβάδα. Τα LC συμμετέχουν στην ανοσολογική λειτουργία και είναι υπεύθυνα για την αναγνώριση και παρουσίαση των αλλεργιογόνων στα λεμφοκύτταρα. Τα κύτταρα του Merkel εξυπηρετούν την αισθητική λειτουργία του δέρματος και είναι άφθονα σε περιοχές μεγάλης ευαισθησίας. Η χόριο-επιδερμική ένωση Η ένωση επιδερμίδας και χορίου γίνεται με καταδύσεις της επιδερμίδας στο χόριο και αντίστοιχες αναδύσεις του χορίου που είναι γνωστές ως θηλές. Η

5 Εισαγωγή 5 βασική μεμβράνη χωρίζει την επιδερμίδα από το χόριο και αποτελείται από δύο λεπτά πέταλα διακριτά με το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο, το διαυγές πέταλο (Lamina Lucida) σε επαφή με τη βασική στιβάδα και το πυκνό πέταλο (Lamina densa) σε επαφή με το χόριο. Το πυκνό πέταλο είναι πλούσιο σε ινίδια κολλαγόνου, σαν άγκυρες, τα οποία "δένουν" την επιδερμίδα με το χόριο. Η δέρμο-επιδερμική ένωση εξασφαλίζει μηχανική υποστήριξη της επιδερμίδας και λειτουργεί και σαν ημιδιαπερατό φίλτρο που ρυθμίζει τη δίοδο ουσιών από τα έξω προς τα μέσα και αντίστροφα. Το χόριο ή κυρίως δέρμα Το χόριο τρέφει και υποστηρίζει την επιδερμίδα. Περιέχει αυτόχθονα και ετερόχθονα κύτταρα. Τα περισσότερα από τα αυτόχθονα κύτταρα είναι οι ινοβλάστες, οι οποίοι συνθέτουν τριών ειδών ίνες, τις κολλαγόνους, τις ελαστικές και τις δικτυωτές ίνες. Οι βασικότερες είναι οι κολλαγόνοι οι οποίες εξασφαλίζουν τη δομική υποστήριξη του δέρματος. Οι ίνες κολλαγόνου είναι παχύτερες και τραχύτερες στα βαθύτερα στρώματα του χορίου (δικτυωτό στρώμα) σε σχέση με τα πιο επιφανειακά στρώματα (θηλώδες στρώμα) όπου οι ίνες αυτές είναι λεπτότερες και πιο χαλαρές. Οι ελαστικές ίνες εξασφαλίζουν την ελαστικότητα του δέρματος. Τα ετερόχθονα κύτταρα του χορίου είναι τα μαστοκύτταρα, τα μακροφάγα και τα λεμφοκύτταρα. Αγγεία και νευρά του δέρματος Τα αγγεία του δέρματος, αρτηρίες, φλέβες και τριχοειδή, δημιουργούν δύο κύρια οριζόντια πλέγματα. Το εν τω βάθει αγγειακό πλέγμα, το οποίο βρίσκεται κοντά στο υποδόριο λίπος και τροφοδοτεί τους ιδρωτοποιούς αδένες και τους θυλάκους των τριχών. Το επιπολής αγγειακό πλέγμα που βρίσκεται στο ανώτεροχόριο (θηλώδες στρώμα) και εκπέμπει τις τριχοειδείς αγκύλες, οι οποίες αιματώνουν τις ανώτερες στιβάδες του χορίου και την επιδερμίδα. Στο χόριο υπάρχουν επίσης λεμφαγγεία, καθώς και πλήθος αισθητικών νεύρων και νευρικών απολήξεων τα οποία εξασφαλίζουν την αίσθηση της αφής και τις πολλαπλές παραλλαγές της όπως πόνος, αίσθηση θερμού-ψυχρού, πίεσης κλπ. Τα εξαρτήματα του δέρματος Τα εξαρτήματα του δέρματος προέρχονται από επιθηλιακές βλάστες κατά την εμβρυογένεση και εκτός από τα νύχια, βρίσκονται στο χόριο και το υπόδερμα. Αυτά είναι οι τρίχες, τα νύχια και οι ιδρωτοποιοί και σμηγματογόνοι αδένες. Ο τριχοσμηγματογόνος θύλακας αποτελείται από τον τριχικό θύλακα, ο οποίος είναι μια κατάδυση της επιδερμίδας στο χόριο, έναν ή περισσότερους σμηγματογόνους αδένες και από τον ανελκτήρα ή ορθωτήρα μυ της τρίχας. Ο

6 Εισαγωγή 6 σμηγματογόνος αδένας εκκρίνει το σμήγμα, μια ουσία η οποία προέρχεται από την αποσύνθεση των κυττάρων του σμηγματογόνου αδένα. Δεν έχει εκφορητικό μέρος και το σμήγμα φθάνει στην επιφάνεια μέσα από το θύλακο. Ο ανελκτήρας μυς της τρίχας είναι υπεύθυνος για την ανόρθωση των τριχών και λειτουργεί μετά από θερμικά και ψυχικά ερεθίσματα (ρίγος). Οι τριχοσμηγματογόνοι θύλακες βρίσκονται σε όλη την επιφάνεια του δέρματος εκτός από τις παλάμες, τα πέλματα, την ονυχοφόρο φάλαγγα των δακτύλων και το δέρμα της πόσθης. Οι ιδρωτοποιοί αδένες ανήκουν στους εκκρινείς αδένες, υπάρχουν σε ολόκληρο το σώμα και σχετίζονται με τη θερμορύθμιση. Το σπειροειδές εκκριτικό μέρος του ιδρωτοποιού αδένα βρίσκεται στο δικτυωτό στρώμα του χορίου και ο εκφορητικός πόρος διασχίζει το θηλώδες στρώμα και την επιδερμίδα και καταλήγει στην επιφάνεια του δέρματος. Μια κατηγορία ιδρωτοποιών αδένων είναι και οι οσμογόνοι αδένες οι οποίοι υπάρχουν κυρίως στις μασχάλες και τη γεννητική περιοχή και είναι υπεύθυνοι για την οσμή του σώματος. Ο εκφορητικός πόρος των οσμογόνων αδένων δεν φθάνει στην επιφάνεια του δέρματος αλλά καταλήγει στον τριχοσμηγματογόνο θύλακο και μέσω αυτού στην επιφάνεια του δέρματος. Ρόλος και ιδιότητες του δέρματος Το δέρμα λειτουργεί με δύο τρόπους. Δρα ως ασπίδα προστασίας των εσωτερικών οργάνων του σώματος από το νερό, τον ήλιο, τα χημικά, τα ξένα βακτήρια και τις αιωρούμενες ερεθιστικές ουσίες και επίσης ρυθμίζει τη θερμοκρασία και την υγρασία του σώματος και υποβαστάζει όλα τα εσωτερικά όργανα. Το δέρμα έρχεται σε άμεση επαφή με το εξωτερικό περιβάλλον και για το λόγο αυτό διαθέτει ορισμένες ιδιότητες, απαραίτητες για την επιβίωση του ατόμου. Είναι αδιαπέραστο από μικροοργανισμούς και χημικές ουσίες, δεν επιτρέπει την προς τα έξω απώλεια υγρών και προστατεύει δια της χρωστικής του ουσίας (η μελανίνη που βρίσκεται στα μελανοκύτταρα) από τη βλαπτική δράση της υπεριώδους ακτινοβολίας. Το δέρμα αποτελεί έναν εξωτερικό μη ειδικό μηχανισμό άμυνας. Επιπλέον, η ρύθμιση της θερμοκρασίας του σώματος γίνεται κατά κύριο λόγο μέσω του δέρματος με τα πολλά αιμοφόρα αγγεία και την εξάτμιση του ιδρώτα. Επίσης, το δέρμα συμμετέχει στην παραγωγή της βιταμίνης D και στις μεταβολικές επεξεργασίες ορισμένων ορμονών από τις οποίες εξαρτώνται τα δευτερογενή χαρακτηριστικά του φύλου.

7 Εισαγωγή 7 2. Καρκίνος του δέρματος και προ-καρκινωματώδεις καταστάσεις 2.1 Καλοήθεις όγκοι του δέρματος Σμηγματορροϊκή κεράτωση Η Σμηγματορροϊκή κεράτωση (Seborrheic keratoses) εμφανίζεται σε καλοήθη νεοπλάσματα του δέρματος με χαρακτηριστικά κλινικά και ιστοπαθολογικά ευρήματα. Δημιουργεί μία ή πολλαπλές δερματικές αλλοιώσεις και η συχνότητα εμφάνισης της αυξάνεται με την ηλικία. Σπάνια παρουσιάζεται πριν την τρίτη δεκαετία της ζωής του ασθενούς ενώ εμφανίζεται σε ποσοστό % σε άτομα ηλικίας άνω των 50 (Kwon OS et al., 2003 και Yeatman JM et al., 1997). Η παθογένεια των όγκων δεν είναι πλήρως κατανοητή γιατί πρόκειται για πολυπαραγοντική νόσο. Στους παράγοντες κινδύνου συγκαταλέγονται η γήρανση, η αυξημένη έκθεση σε υπεριώδη ακτινοβολία (UV) και οι μεταλλάξεις σε διάφορους αυξητικούς παράγοντες των ινοβλαστών (Hafner C et al., 2007 και Kwon OS et al., 2003). Τα σημεία που επηρεάζονται είναι κυρίως το πρόσωπο, ο λαιμός και ο κορμός ενώ πολύ σπάνια εμφανίζονται σε παλάμες και πέλματα. Οι πρώιμες αλλοιώσεις εμφανίζονται ως υπερχρωστικές κηλίδες, που αργότερα μεγαλώνουν σε μέγεθος και αλλάζουν χρώμα. Μετατρέπονται σε στρογγυλές ή οβάλ πλάκες χρώματος ανοικτού καφέ ή μαύρου, σαφώς οριοθετημένες. Η επιφάνεια τους γίνεται κηρώδης και η εμφάνισή τους κολλώδης. Η Σμηγματορροϊκή κεράτωση είναι καλοήθης νόσος που αναφέρεται στον υπέρμετρο πολλαπλασιασμό του πλακώδους επιθηλίου το οποίο οδηγεί σε ποικίλου βαθμού ακάνθωση, υπερκεράτωση, και θηλωμάτωση. Μελανοκυτταρικοί σπίλοι: Εκ γενετής, επίκτητοι και άτυποι Οι Μελανοκυτταρικοί σπίλοι ή κρεατοελιές είναι οι πιο συχνές καλοήθειες του δέρματος. Προκύπτουν από τον πολλαπλασιασμό των κυττάρων του σπίλου και την μετατροπή των μελανοκυττάρων. Σύμφωνα με τον χρόνο εμφάνισης τους κατηγοριοποιούνται ως εκ γενετής ή επίκτητοι. Η εμφάνιση των σπίλων εξαρτάται από πολλούς παράγοντες συμπεριλαμβανομένου του τύπου του δέρματος, την ηλικία, την γενετική προδιάθεση και το χρόνο έκθεσης στον ήλιο. Εμφανίζονται συνήθως 6 με 12 μήνες μετά την γέννηση και ο αριθμός τους αυξάνεται κατά τη διάρκεια της παιδικής και εφηβικής ηλικίας. Ο μεγαλύτερος αριθμός των σπίλων παρατηρείται κατά την τρίτη δεκαετία της ζωής και τείνουν να εξαφανίζονται σταδιακά με την πάροδο των χρόνων.

8 Εισαγωγή 8 ΟΙ συγγενείς μελανοκυτταρικοί σπίλοι είναι παρόντες κατά τη γέννηση και πολλές φορές δεν γίνονται αντιληπτοί πριν το τέλος του πρώτου έτους. Η συχνότητά εμφάνισής τους στα νεογέννητα εκτιμάται ότι είναι 0,2% - 2,1% (Krengel S et al.,2006). Ταξινομούνται ανάλογα με το μέγεθός τους σε τρεις κατηγορίες, μικροί σπίλοι (<1,5cm), μέτριοι (1,5-19,9cm) και οι μεγάλοι ή γίγαντες (>20cm), με την κατάταξη αυτή να βασίζεται στην μέγιστη διάμετρο του σπίλου στην ενήλικη ζωή. Ο όρος άτυποι ή δυσπλαστικοί σπίλοι αναφέρεται σε μελανοκυτταρικούς σπίλους με ανώμαλα ή ασυνήθιστα κλινικά ή /και ιστοπαθολογικά ευρήματα. Σε αντίθεση με τους μελανοκυτταρικούς σπίλους, οι άτυποι εμφανίζονται περίπου στην εφηβεία και συνεχίζουν να αναπτύσσονται μέχρι και την τέταρτη δεκαετία. Η εμφάνιση των δυσπλαστικών σπίλων είναι ποικίλη και κυμαίνεται από 7% έως 18% (Naeyaert JM, Brochez L. 2033). Πολλοί παράγοντες εμπλέκονται στην παθογένεια των επίκτητων μελαγχρωματικών και δυσπλαστικών σπίλων. Σε αυτούς, συμπεριλαμβάνονται ο τύπος του δέρματος, η γενετική προδιάθεση, και ο χρόνος έκθεσης στον ήλιο. Οι συγγενείς μελανοκυτταρικοί σπίλοι αναπτύσσονται μεταξύ της 5ης και 25ης εβδομάδας της κύησης. Οπότε η δημιουργία τους μπορεί να οφείλεται είτε σε απορύθμιση κατά την εμβρυική ανάπτυξη είτε σε αδράνεια (arrest) των μελανοκυττάρων κατά τη μετανάστευση από τις νευρικές ακρολοφίες στο δέρμα. Η γενετική ή οικογενής προδιάθεση είναι ιδιαίτερα σημαντική σε ένα υποσύνολο ασθενών που φέρουν το σύνδρομο «Οικογενές άτυπο πολλαπλό μελάνωμα (FAMMM)». Ασθενείς με σύνδρομο FAMMM έχουν πολλούς επίκτητους μελανοκυτταρικούς σπίλους, μερικοί εκ των οποίων είναι άτυποι, και έχουν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης μελανώματος (Arneja JS, Gosain AK 2006). Εκ γενετής και επίκτητοι σπίλοι μπορούν να εμφανίζουν κοινά ιστολογικά ευρήματα και για αυτό η διάγνωση των συγγενών σπίλων εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την παρουσία τους κατά τη γέννηση στο ιστορικό του ασθενούς. Κοινά ευρήματα είναι ότι για την δημιουργία αυτών των σπίλων συμμετέχουν οι ανελκτήρες μύες των τριχών, οι σμηγματογόνοι αδένες αλλά και διάχυση μελανοκυττάρων μεταξύ των ινών κολλαγόνου. Δυσπλαστικοί σπίλοι δείχνουν κυτταρολογική ατυπία και μορφολογικές ανωμαλίες όπως επιμήκεις ραβδώσεις με υπέρμετρο πολλαπλασιασμό των μελανοκυττάρων, συνενώσεις στις φωλιές των μελανοκυττάρων και πεταλοειδή ινοπλασία. Ένα ακόμα κοινό χαρακτηριστικών αυτών των δυο κατηγοριών είναι η παρουσία ποικίλης και πυκνής λεμφοκυτταρική διήθησης.

9 Εισαγωγή 9 Σπίλοι στους σμηγματογόνους αδένες και επιδερμικοί σπίλοι. Είναι δυο μορφές μη-μελανοκυτταρικών συγγενών σπίλων αλλά δυνητικά μπορούν να οδηγήσουν σε μελάνωμα. Δεν είναι τόσο κοινές μορφές σπίλων όσο οι μελανοκυτταρικοί. Οι σπίλοι στους σμηγματογόνους αδένες είναι εκ γενετής και έχουν σχήμα οβάλ ή γραμμικό. Σχηματίζουν πλάκες που χαρακτηρίζονται από την απουσία τριχών και δημιουργούνται κυρίως στο τριχωτό της κεφαλής αλλά και του προσώπου. Υπάρχει σαφής διαχωρισμός διακριτών φάσεων ανάπτυξης κατά την παιδική ηλικία, την εφηβεία και την ενηλικίωση. Μπορεί να είναι καλοήθεις ή να γίνουν κακοήθη νεοπλάσματα κατά την διάρκεια της εφηβείας και της ενηλικίωσης. Το βασικοκυτταρικό καρκίνωμα είναι η πιο συχνά αναφερόμενη νεοπλασματική κακοήθεια που εμφανίζεται σε αυτό το είδος του σπίλου. Στους πάσχοντες συνίσταται τακτική παρατήρησή τους και χειρουργική επέμβαση μόνο αν παρατηρηθεί υποψία κακοήθειας (Santibanez-Gallerani A. et al., 2003). Ο επιδερμικός σπίλος παρουσιάζεται στο πρώτο έτος της ζωής του νεογνού, έχει σαφή οριοθέτηση και σχήμα γραμμικό ή πλάκας και εμφανίζεται κυρίως στον κορμό και στα άκρα. Με την πάροδο του χρόνου, η επιφάνεια μπορεί να γίνει πιο κηρώδης, και το χρώμα του να διαφοροποιηθεί από το χρώμα του δέρματος σε ροζ γεμάτο στικτά σημεία (Sugarman JL. 2004). Ακτινική κεράτωση Η ακτινική ή ηλιακή κεράτωση προκαλείται από την υπεριώδη ακτινοβολία (UV) και προκαλεί in situ επιδερμικές δυσπλασίες. Θεωρείται προ-κακοήθες νεόπλασμα που εξελίσσεται συνήθως σε πλακώδες καρκίνωμα. Την νόσο αυτή την εμφανίζουν ασθενείς με συγκεκριμένο τύπο δέρματος (skin phototypes I-III) και ιστορικό μακροχρόνιας έκθεσης στον ήλιο. Η εμφάνισή της εξαρτάται από την ηλικία του ασθενούς με τα ποσοστά να αυξάνονται αυξανόμενης της ηλικίας. Έχει υπολογιστεί ότι ασθενείς άνω των 40 ετών μπορούν να εμφανίσουν ακτινική κεράτωση σε ποσοστό 40% ενώ ασθενείς ηλικίας άνω των 60 η συχνότητα αυξάνεται σε 80%. Ισχυρός παράγοντας κινδύνου για την ανάπτυξη της νόσου είναι η φυσική υπεριώδης ακτινοβολία και κυρίως η ακτινοβολία UV-B ( nm). Άλλες γνωστές αιτίες είναι η έκθεση σε x-ακτινοβολία, η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε υπεριώδη ακτινοβολία από τεχνητές πηγές, και η έκθεση σε χημικές ουσίες, συμπεριλαμβανομένων των πολυκυκλικών αρωματικών υδρογονανθράκων και το αρσενικό (Rossi R. et al., 2007). Η χαρακτηριστική κλινική εικόνα της νόσου είναι κόκκινες βλατίδες ή πλάκες στις περιοχές όπου εκτίθενται περισσότερο στον ήλιο όπως είναι το πρόσωπο, το

10 Εισαγωγή 10 τριχωτό της κεφαλής και τα χέρια. Συνήθως εμφανίζονται ως πολλαπλές δερματικές αλλοιώσεις αλλά και ως μεμονωμένη αλλοίωση. Η διάμετρός τους δεν ξεπερνά τα 1-3 mm αλλά πολλές φορές μπορεί να είναι και μεγαλύτερες. Η υφή τους είναι τραχιά στην ψηλάφηση και στην αρχή της δημιουργίας τους. Συχνά οι ασθενείς παρουσιάζουν κνησμό, υπερευαισθησία στην περιοχή και αίσθημα καψίματος. Το σήμα κατατεθέν της ακτινικής κεράτωσης είναι η παρουσία των δυσπλαστικών κερατινοκυττάρων στην επιδερμίδα με εμφανή παρακεράτωση, που μπορεί να εναλλάσσεται με ορθοκεράτωση. Σε πρώιμες αλλοιώσεις τα δυσπλαστικά κύτταρα είναι διάσπαρτα και βρίσκονται στα επίπεδα της βασικής μεμβράνης. Ενώ στην συνέχεια, διασπείρονται σε όλο το πάχος της επιδερμίδας. Η διάγνωση γίνεται in situ για πλακώδες καρκίνωμα. 2.2 Μη Μελανωματικός Καρκίνος του δέρματος Μη Μελανωματικός καρκίνος του δέρματος (NMSC) είναι γενικός όρος στον οποίο περιλαμβάνονται νεοπλασίες του δέρματος που προέρχονται από όλους τους άλλους κυτταρικούς τύπους εκτός από τα μελανοκύτταρα. Αν και διάφοροι τύποι κακοηθειών έχουν περιγραφεί σε αυτή την κατηγορία συνήθως συναντάμε το βασικοκυτταρικό καρκίνωμα (BCC) και το πλακώδες ή επιδερμικό καρκίνωμα (SCC). Κάθε χρόνο γίνεται διάγνωση σε πάνω από 1 εκατομμύριο περιστατικά για NMSCs (American Cancer Society 2007), ωστόσο, τα πρωτεία κατέχουν οι ασθενείς με BCC σε αναλογία περίπου 4:1 σε σύγκριση με το SCC (Ridky TW. 2007). Ο κίνδυνος εμφάνισης NMSC αυξάνεται με την ηλικία, ιδιαίτερα σε πληθυσμούς με λευκό χρώμα δέρματος και μακροχρόνια έκθεση στον ήλιο. Αρκετοί παράγοντες έχουν ενοχοποιηθεί για την παθογένεια των NMSC, με κυριότερη την UV ακτινοβολία. Άλλοι σημαντικοί παράγοντες είναι η μακροχρόνια έκθεση στον ήλιο, τα συχνά δερματικά εγκαύματα, η γεωγραφική θέση, η εθνικότητα και το χρώμα του δέρματος (Armstrong BK, Kricker A. 2001). Σε μοριακό επίπεδο, κύριο ρόλο παίζουν οι μεταλλάξεις στο p53 όγκοκατασταλτικό γονίδιο από την υπεριώδη ακτινοβολία (Benjamin CL, Ananthaswamy HN.2007 και Grossman L. 1997). Η τεχνητή υπεριώδης ακτινοβολία αυξάνει επίσης τον κίνδυνο του SCC και του BCC, ιδιαίτερα όταν η πρώτη έκθεση σε τεχνητή ακτινοβολία γίνεται μέσα στις δυο πρώτες δεκαετίες της ζωής. Άλλοι παράγοντες εμφάνισης της νόσου που σχετίζονται με τον τρόπο ζωής είναι το κάπνισμα και η πλούσια σε λιπαρά διατροφή (Karagas MR. et al., 2002).

11 Εισαγωγή 11 Ιδιαίτερα μεγάλο κίνδυνο για εμφάνιση NMSC διατρέχουν ορισμένες ομάδες του πληθυσμού. Στις ομάδες υψηλού κινδύνου ανήκουν οι μεταμοσχευμένοι ασθενείς, ασθενείς με χρόνια ανοσοκαταστολή, ασθενείς που υποβάλλονται σε θεραπεία με ιοντίζουσα ακτινοβολία ή PUVA (ψωραλένιο συν υπεριώδη ακτινοβολία Α), άνθρωποι με έντονη έκθεση σε καρκινογόνους χημικές ουσίες όπως το αρσενικό και ορισμένες κληρονομικές διαταραχές, όπως xeroderma pigmentosum και αλμπινισμό (Alam M, Ratner D. 2001). Το πλακώδες καρκίνωμα μπορεί να αναπτυχθεί στο δέρμα, σε κάθε σημείο του σώματος ή στους βλεννογόνους. Τα πιο κοινά σημεία εμφάνισης είναι το τριχωτό της κεφαλής, τα αυτιά, το πρόσωπο, το κάτω χείλος, ο λαιμός, και τα χέρια. Όπως αναφέρθηκε και πιο πάνω, ένας αριθμός ασθενών με ακτινική κεράτωση θα εμφανίσουν SCC το οποίο μπορεί να είναι κλινικά δυσδιάκριτο. Οι ασθενείς με in situ SCC παρουσιάζουν σαφώς οροθετημένες, ερυθηματώδης βλατίδες ή πλάκες. Η πρώιμη μορφή του SCC είναι γνωστή και ως ασθένεια του Bowen, ενώ ερυθροπλασία της Queyrat είναι η ονομασία που δόθηκε στο SCC όταν εμφανίζεται στο πέος ή βάλανο των ανδρών. Πιο εκτεταμένες αλλοιώσεις του SCC φαίνονται ως μεγαλύτερες ερυθηματώδεις, λεπιδώδεις βλατίδες, πλάκες ή οζίδια. Εικόνα 3: Το πλακώδες καρκίνωμα είναι ένας τύπος καρκίνου του δέρματος που περιλαμβάνει καρκινικές αλλαγές στα πλακώδη κύτταρα του δέρματος. Κνησμός, πόνος ή αιμορραγία μπορεί να είναι ταυτόχρονα συμπτώματα. Άλλα ευρήματα μπορεί να είναι η εξέλκωση μετά την αποξήρανση που, σε ορισμένες περιπτώσεις, αφορούν σήματα υποκείμενων δομών με την ανάπτυξη λεμφαδενοπαθειών.

12 Εισαγωγή 12 Το βασικοκυτταρικό καρκίνωμα σε αντίθεση με το SCC, προκύπτει συνήθως από de novo σύνθεση στις εκτεθειμένες στον ήλιο περιοχές, κυρίως στο κεφάλι και το λαιμό. Διαφορετικές κλινικές παραλλαγές έχουν περιγραφεί, η πιο κοινή είναι το οζώδες BCC και το επιφανειακό BCC. Το οζώδες BCC έχει υφή περλών ή κηρώδους βλατίδας ή οζιδίου με ασαφή όρια ενώ το επιφανειακό BCC παρουσιάζεται ως ένα ερυθηματώδες, φολιδωτό επίθεμα ή πλάκα. Η μορφολογία του ή η κλινική εικόνα σκλήρυνσης που παρουσιάζει του προσδίδει ένα κίτρινο έως λευκό σημάδι. Τα όρια αυτών των σημαδιών είναι ασαφή και η επιφάνειά τους είναι ατροφική. Αν και αυτή η κατηγορία BCCs δεν είναι πολύ συνηθισμένη η επιθετικότητά που το χαρακτηρίζει και η έντονη διήθηση στο πρότυπο ανάπτυξης, είναι σημαντική για την πρόγνωση και την θεραπεία. Εικόνα 4: To Βασικοκυτταρικό καρκίνωμα είναι ένας κακοήθης όγκος του δέρματος που περιλαμβάνει καρκινικές αλλαγές των βασικών κυττάρων του δέρματος. Τα κύτταρα του βασικοκυτταρικού καρκινώματος έχουν ένα χαρακτηριστικό βαθύ μπλε χρώμα λόγω του υψηλού λόγου πυρήνα προς κυτταρόπλασμα. Το BCC υποδιαιρείται σε πάνω από έναν υπότυπο. Η διάκριση αυτών γίνεται με βάση την μορφολογία, η οποία καθορίζει και την επιθετικότητά (Rubin AI et al., 2005). Η πρώτη αλλοίωση του SCC είναι το in situ καρκίνωμα, το οποίο είναι τις περισσότερες φορές δύσκολο να κατηγοριοποιηθεί από τις επιφανειακές αλλοιώσεις και την διηθητική ικανότητα. Λίγες είναι οι διαφοροποιημένες μορφές που έχουν ταυτοποιηθεί, σε συγκεκριμένες υποκατηγορίες. Ιστολογικά ευρήματα, όπως δεσμοπλαστική αντίδραση γύρω από τις νήσους κερατινοκυττάρων, διήθηση γύρω από τα νεύρα ή ενδοαγγειακή εξάπλωση είναι τα κύρια χαρακτηριστικά κακοήθειας (Alam M. et al., 2001).

13 Εισαγωγή 13 Γενικά, η πρόγνωση των πρωτογενών NMSC είναι καλή, με χαμηλά ποσοστά υποτροπής και χαμηλό κίνδυνο μετάστασης όταν έχει επιλεγεί κατάλληλη θεραπεία. Πιο συγκεκριμένα, το SCC έχει λιγότερο ευνοϊκή πρόγνωση από το BCC. Τα ποσοστά υποτροπής στην πρώτη 5ετία για τις πρωτογενείς δερματικές βλάβες έχει υπολογιστεί ότι είναι 8% για το SCC και 4,8% για το BCC (Silverman MK et al., 1992). Ο κίνδυνος μετάστασης είναι υψηλότερος στους ασθενείς με SCC με ποσοστά που κυμαίνονται από 0,1% έως 9,9% έναντι των ασθενών με BCC με ποσοστά που κυμαίνονται από 0,0028% έως 0,55% (Weinberg AS et al., 2007 και Alam M. et al., 2001). Έχουν αναγνωριστεί πολλοί παράγοντες κινδύνου που αφορούν στην υποτροπή και στις μεταστάσεις ασθενών με NMSC. Χαρακτηριστικά ευρήματα είναι το μέγεθος, > 2 cm σε διάμετρο, και το βάθος της διήθησης. Επίσης, ένα επιθετικό ιστολογικά μοτίβο, η περιαγγειακή συμμετοχή, η δημιουργία αλλοιώσεων που προκύπτουν από ακτινοβολία στο πρόσωπο, τα αυτιά, τα χείλη και γεννητικά όργανα αλλά και η ανοσοκαταστολή (Cherpelis BS at al., 2002). 2.3 Κακοήθες Μελάνωμα Η συχνότητα εμφάνισης του δερματικού μελανώματος στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα είναι 1 και 1,8% του αριθμού των όγκων που εμφανίζονται σε άνδρες και γυναίκες αντίστοιχα. Συνολικά υπάρχουν νέα κρούσματα και θάνατοι από μελάνωμα στην ΕΕ κάθε χρόνο. Η συχνότητα του μελανώματος συνεχίζει να αυξάνεται ταχύτερα από οποιαδήποτε άλλη κακοήθεια. Τα τελευταία 50 χρόνια αυξήθηκε 15 φορές, ένα ποσοστό αύξησης της τάξεως του 3-7% ανά έτος. Στη Δυτική Ευρώπη περίπου 80 άτομα ανά ένα 1 εκατομμύριο κατοίκους πλήττονται ετησίως με μια ελαφρά επικράτηση των γυναικών, περίπου 54%. (T.M Johnson et al., 1998). Ηλικία και φυλή Η μέση ηλικία ενός ατόμου με μελάνωμα είναι τα 45 έτη, σχετικά νωρίς σε σχέση με άλλους τύπους καρκίνου. Το μελάνωμα είναι εξαιρετικά σπάνιο πριν την εφηβεία, στη συνέχεια, η συχνότητα εμφάνισης αυξάνεται με την ηλικία μέχρι την 5η δεκαετία. Στους μη λευκούς η εμφάνιση μελανώματος είναι σπάνια και συνήθως περιορίζεται σε μη μελαγχρωματικές τοποθεσίες όπως οι υπονύχιες περιοχές, οι παλάμες των χεριών και τα πέλματα των ποδιών. Ωστόσο, το ποσοστό θνησιμότητας των μη λευκών ασθενών είναι υψηλότερο.

14 Εισαγωγή 14 Αιτιολογικοί παράγοντες και παράγοντες κινδύνου Η υπερβολική έκθεση στον ήλιο, ο φαινότυπος του ασθενούς, το οικογενειακό ιστορικό, η ύπαρξη μεταλλαγμένων γονιδίων που σχετίζονται με την ασθένεια και το ιστορικό από προηγούμενο μελάνωμα είναι παράγοντες που αυξάνουν την πιθανότητα ανάπτυξης μελανώματος. Τα άτομα με πολλούς δυσπλαστικούς και μη δυσπλαστικούς σπίλους, τρεις με διάμετρο μεγαλύτερη των 5 mm ή πενήντα με διάμετρο μεγαλύτερη των 2 mm, και με οικογενειακό ιστορικό μελανώματος, διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης μελανώματος, το οποίο μπορεί να μην προκύψει στη δυσπλαστική βλάβη αλλά να εμφανιστεί σε υγιές δέρμα. Οι σημαντικότεροι παράγοντες κινδύνου είναι: Μεταβολές σε ένα υπάρχον σπίλο Ενήλικες ηλικίας άνω των 15 ετών Λευκή φυλή Προηγούμενο μελάνωμα Οικογενειακό ιστορικό θετικό για το μελάνωμα Ανοσοκαταστολή Ανοιχτόχρωμη επιδερμίδα, φακίδες και κόκκινα ή ξανθά μαλλιά Ιστορικό ηλιακών εγκαυμάτων Σπίλος με αρχιτεκτονική διαταραχή Μεγάλος αριθμός μη δυσπλαστικών σπίλων. Οικογενές μελάνωμα Το οικογενές μελάνωμα παρατηρείται σε ποσοστό περίπου 5 με 10% των περιπτώσεων. Υπάρχουν ενδείξεις ότι είναι γενετικά ετερογενές, δεδομένου ότι γονιδιακοί τόποι που σχετίζονται με την προδιάθεση για μελάνωμα έχουν εντοπιστεί στα χρωμοσωμικά σκέλη 1p και 9p με ομόζυγη απαλοιφή. Οι γενετικές ανωμαλίες περιλαμβάνουν ογκοκατασταλτικά γονίδια που κωδικοποιούν κυκλίνο-εξαρτώμενους αναστολείς κινασών καθώς και εκκινητές. Πρόδρομοι παράγοντες και Προκαρκινικές αλλοιώσεις Παρά την αντιπαράθεση που εξακολουθεί να υπάρχει σχετικά με τη φύση των αλλοιώσεων που ενδεχομένως συνδέονται με το μελάνωμα, η αναγνώρισή τους είναι πολύ σημαντική για την κατανόηση της βιολογίας της ασθένειας αυτής και για τον εντοπισμό των ατόμων που διατρέχουν υψηλό κίνδυνο εμφάνισης (Barnhill R. et al., 1992) Κακοήθεις φακές Οι κακοήθεις φακίδες είναι μια πρόδρομη βλάβη των φακίδων κακοήθους μελανώματος (LMM). Τα πλειομορφικά μελανοκύτταρα απλώνονται κατά μήκος

15 Εισαγωγή 15 της δέρμο-επιδερμικής σύνδεσης. Η επιδερμίδα είναι συχνά ατροφική καθώς τέτοιες βλάβες εμφανίζονται συνήθως σε ηλικιωμένα άτομα ή άτομα με δέρμα κατεστραμμένο από τον ήλιο. Εικόνα 5: Ανάπτυξη του μελανώματος Δυσπλαστικοί σπίλοι Ένα από τα χαρακτηριστικά των δυσπλαστικών σπίλων είναι η παρουσία υπερπλασίας των εφηλιδωδών, με κυτταρολογική ατυπία των μελανοκυτταρών του σπίλου. Αυτά τα κύτταρα, που βρίσκονται κατά μήκος της δέρμο-επιδερμικής σύνδεσης, πολύ συχνά περιβάλλονται από κολλαγόνο, λεμφοκυτταρική διήθηση και εμφανή αγγείωση. Τα άτομα που φέρουν μεγάλο αριθμό δυσπλαστικών και μη δυσπλαστικών σπίλων μπορεί να διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης μελανώματος, το οποίο μπορεί να μην προκύψει στο σημείο της δυσπλαστικής βλάβης, αλλά είναι πιθανό να εμφανιστεί σε υγιές δέρμα. Η συχνότητα εμφάνισης μελανώματος σε δυσπλαστικούς σπίλους είναι 1:3000 ανά έτος και για αυτό δεν πρέπει να θεωρούνται πρόδρομοι του μελανώματος, αλλά δείκτες που επιτρέπουν την ταυτοποίηση των ατόμων που διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο για μελάνωμα. Συγγενείς σπίλοι Ένας συγγενής σπίλος μπορεί να διαγνωστεί κλινικά μόνο με βάση το μέγεθος, διότι όλοι σχεδόν οι εκ γενετής σπίλοι έχουν διάμετρο μεγαλύτερη από 2-3 cm. Οι μικρότεροι συγγενείς σπίλοι μπορούν να διαγνωστούν από το ιστορικό τους. Παρόλα αυτά υπάρχουν κάποια ιστολογικά ευρήματα που υποδηλώνουν

16 Εισαγωγή 16 συγγενή προέλευση, όπως η παρουσία κυττάρων του σπίλου στο κατώτερο δικτυωτό χόριο και το υποδόριο λίπος ή στις φωλιές των σμηγματογόνων αδένων, τους θύλακες των τριχών, τους εκκρινείς αδένες και τους θύλακες των μαλλιών. Ο κίνδυνος μελανώματος που συνδέεται με βλάβες μικρότερες από 10 cm είναι ακόμα αμφιλεγόμενος. Έκθεση στον ήλιο και στην υπεριώδη ακτινοβολία Ο κίνδυνος μελανώματος σχετίζεται περισσότερο με την έντονη έκθεση στον ήλιο και τα ηλιακά εγκαύματα από ό, τι με τη συνολική έκθεση στον ήλιο κατά τη διάρκεια της ζωής. (Gilchrest BA. et al., 1999 και Naldi L. et al., 2000). Μελέτες στον πληθυσμό και σε ζώα έδειξαν ότι η υπεριώδης ακτινοβολία Β που εκπέμπεται από τον ήλιο είναι ένας σημαντικός εξωγενής αιτιολογικός παράγοντας, (Armstrong BK. et al., 1993, Autier P. et al., 1994 και Elwood JM. et al., 1992). Επίσης, υπάρχουν στοιχεία που επιβεβαιώνουν ότι οι ασθενείς με μελάνωμα χρησιμοποιούν τεχνητές πηγές υπεριώδους ακτινοβολίας περισσότερο από ότι ο γενικός πληθυσμός (NIH. Consensus conference: precursors to malignant melanoma. JAMA 1984). Η συσχέτιση μεταξύ της υπεριώδους ακτινοβολίας B και το μελάνωμα, ωστόσο, δεν είναι άμεση, δεδομένου ότι το μελάνωμα δεν προτιμά τα τμήματα του δέρματος που εκτίθενται στον ήλιο σε αντίθεση με άλλες δερματικές κακοήθειες. Είναι πιο πιθανό ένα μοντέλο καρκινογένεσης πολλαπλών βημάτων όπου παίζουν ρόλο και άλλοι παράγοντες, (NIH consensus conference. Diagnosis and treatment of early melanoma. JAMA 1992 και Osterlind A et al., 1988). Σε αντίθεση με την κοινή πεποίθηση, η αυξημένη χρήση των αντηλιακών δεν προστατεύουν από την ανάπτυξη του μελανώματος, αλλά στην πραγματικότητα μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο εμφάνισης της ασθένειας. Μια κλινική μελέτη σε 856 ασθενείς έδειξε ότι η χρήση αντηλιακών αύξανε τον κίνδυνο κατά 50 έως 130% (Autier P et al., 1995). Διάγνωση Το κύριο σημάδι για να αποδειχθεί ότι μια δερματική βλάβη είναι μελάνωμα είναι κάποια αλλαγή σε μια περίοδο μηνών. Ένα μικρότερο χρονικό διάστημα, ημέρες ή εβδομάδες, συνήθως σχετίζεται με φλεγμονώδεις καταστάσεις. Οι κυριότερες αλλαγές που παρατηρούνται αρχικά είναι αύξηση στο μέγεθος και το χρώμα, οι αλλαγές αυτές συμβαίνουν σε περίπου 70% των ασθενών (Wick MM. et al., 1980) Αύξηση στο ύψος, κνησμός και έλκος ή αιμορραγία εμφανίζονται συνήθως σε πιο προχωρημένες βλάβες (Milton GW. 1968). Κατά τη διάρκεια ανάπτυξης του μελανώματος σε πάχος, μπορεί να εμφανιστεί έλκος, κνησμός και αιμορραγία, που είναι ένα δυσοίωνο σημάδι. Γύρω από τη

17 Εισαγωγή 17 βλάβη μπορεί να εμφανίζεται ένας κόκκινος αποχρωματισμός, ενώ στην περίπτωση του SSM μπορεί να υπάρξει ένα φωτοστέφανο χωρίς χρωστικές. Ο κανόνας ABCDE (ΑΔΟΧΑ στα Ελληνικά) χρησιμοποιείται για την πρώιμη αναγνώριση και εισήχθη στη δεκαετία του εξήντα, είναι ευρέως διαδεδομένος και είναι αυτός που συνιστάται. Τα ΑΔΟΧΑ (Ασυμμετρία, Όρια, Χρώμα, Διάμετρος, Αύξηση) είναι σημαντικά χαρακτηριστικά που πρέπει να εξετάζονται σε κάθε περίπτωση. A lesion Αsymmetry Α Ασυμμετρία βλάβης B Βorder irregularity Δ Διάμετρος περιοχής 6 mm C Color variegation Ο ανώμαλα Όρια της περιοχής D Diameter 6 mm Χ αλλαγή Χρώματος E Enlargement Α Αύξηση Ιστοπαθολογική εξέταση Η Ιστοπαθολογική εξέταση πραγματοποιείται με Ανοσο-ιστοχημικές τεχνικές. Άλλες διαγνώσεις, όπως τα καρκινώματα, μπορούν να αποκλειστούν από την απουσία αντίδρασης σε συγκεκριμένα αντιγόνα όπως η κυτταροκερατίνη, η βιμεντίνη και το κοινό αντιγόνο των λευκοκυττάρων. Η διάγνωση του μελανώματος μπορεί να υποστηριχθεί από την θετικότητα των δύο αντιδράσεων, για τις πρωτεΐνες HMB45 και S-100, που είναι οι πιο ειδικοί δείκτες για το μελάνωμα. Ταξινόμηση Το 2001, η AJCC (American Joint Committee on Cancer) παρουσίασε την τελευταία δημοσίευση για την ταξινόμηση και σταδιοποίηση του μελανώματος

18 Εισαγωγή 18 του δέρματος. Το βασικό κριτήριο για την υποδιαίρεση του σταδίου Ι και ΙΙ, είναι το πάχος Breslow. T1: πάχος μικρότερο από 1 mm T2: πάχος μεταξύ 1,01 και 2 mm T3: πάχος μεταξύ 2,01 και 4 mm T4: πάχος μεγαλύτερο από 4 mm Εικόνα 6 : Melanoma TNM Classification (Charles M. et al.,2001) Κάθε Τ διαιρείται σε Α ή Β, εάν υπάρχει παρουσία έλκους, επιπλέον, η παρουσία των σταδίων IV και V χαρακτηρίζουν το T1b. Το TIS καθορίζει το in situ μελάνωμα

19 Εισαγωγή 19 και το Tx χαρακτηρίζει ασθενείς στους οποίους δεν ήταν δυνατό να καθοριστεί το πάχος του μελανώματος ή έχει εντοπιστεί η παρουσία μεταστάσεων σε περίπτωση απουσίας της πρωτογενούς βλάβης. Παρουσία περιφερειακών μεταστάσεων (στάδιο ΙΙΙ) οι κυριότεροι καθοριστικοί παράγοντες είναι ο αριθμός των μεταστατικών λεμφαδένων με μικρομεταστάσεις (Α) ή μακρομεταστάσεις (Β) και η παρουσία δερματικών μεταστάσεων. Με N2C χαρακτηρίζεται η παρουσία περιφερειακών δερματικών μεταστάσεων απουσία των εμπλεκόμενων λεμφαδένων. Η κατηγορία Μ χαρακτηρίζεται από απομακρυσμένες μεταστάσεις και ορίζεται από δύο παραμέτρους, τη θέση της/των μετάστασης/εων και τα επίπεδα της LDH στον ορό (Fritz A, Percy C, Jack A, et al., 2000 και Charles M. et al.,2001). Μικρό σταδιοποίηση κατά Clark Η μικρό σταδιοποίηση κατά Clark βασίζεται στο βάθος της διείσδυσης του μελανώματος στο δέρμα (Clark WHJ et al., 1969). Τα διάφορα στάδια διείσδυσης του όγκου περιλαμβάνουν το στάδιο Ι, που σημαίνει in situ μελάνωμα, χωρίς διείσδυση μέσω της βασικής στιβάδας των κυττάρων. Στάδιο ΙΙ, με διείσδυση στο θηλώδες χόριο. Στάδιο ΙΙΙ, με διείσδυση στα όρια του δικτυωτού χορίου. Στάδιο IV, διείσδυση στο δικτυωτό χόριο και στάδιο V με διείσδυση στον υποδόριο ιστό. Εικόνα 7: Τα επίπεδα κατά Clark

20 Εισαγωγή 20 Μικρό σταδιοποίηση κατά Breslow Η μέθοδος μικρό σταδιοποίησης κατά Breslow μετρά το πραγματικό πάχος του όγκου με τη χρήση ενός οφθαλμικού μικρομέτρου (Breslow A. et al., 1970). Η μέτρηση του πάχους κατά Breslow απαιτεί πολλές προφυλάξεις που πρέπει να λαμβάνονται από το χειρουργό και τον παθολόγο σχετικά με τον πρωτογενή χειρισμό του δείγματος, και την εκτομή και την κοπή των αντιπροσωπευτικών τμημάτων. Μέτρηση του πάχους Breslow είναι ιδιαίτερα ακριβής και αρκετές μελέτες έχουν δείξει ότι το πάχος του όγκου είναι μια προγνωστική παράμετρος πιο αξιόπιστη από την μικρό σταδιοποίηση κατά Clark. Πρόσφατα αποδείχθηκε ότι καλύτερος προγνωστικός παράγοντας για βλάβες μεγαλύτερες από 1 mm είναι ο βαθμός εξέλκωσης (Balch CM et al., 2001), ενώ τα στάδια IV και V κατά Clark, εξακολουθούν να είναι σημαντικά μόνο για βλάβες μικρότερες από 1 mm. Η παθολογική έκθεση Η παθολογική έκθεση πρέπει να περιλαμβάνει την ηλικία του ασθενούς, το φύλο, την ανατομική θέση του μελανώματος και το μέγεθος της περιοχής που έγινε η εκτομή. Προκειμένου να καθοριστεί ο κίνδυνος του ασθενούς και η θεραπεία, πρέπει πάντα να περιλαμβάνει τον ιστολογικό τύπο, την παρουσία έλκους, την παρουσία διηθητικών λεμφοκυττάρων, παλινδρόμησης, μικροδορυφορικών βλαβών, τα σαφή όρια του όγκου καθώς επίσης και μικρό σταδιοποίηση (μέγιστο κατακόρυφο πάχος του όγκου, κατά Breslow και το επίπεδο διήθησης κατά Clark). Ιστολογικοί τύποι Τα μελανώματα είναι κατηγοριοποιούνται κατά συνθήκη με βάση το βαθμό ανάπτυξης τους. Τέσσερις βασικοί τύποι μπορούν να διακριθούν: μελάνωμα επιφανειακής διασποράς ή SSM (65%), οζώδες μελάνωμα ή NM (25%), φακίδες κακοήθους μελανώματος ή LMM (5%) και εφηλιδώδες μελάνωμα των άκρων (5%). Το SSM, το LMM και το εφηλιδώδες μελάνωμα των άκρων έχουν ταξινομηθεί ως μελανώματα που ακολουθούν το ακτινωτό πρότυπο ανάπτυξης και το NM ως μελάνωμα που ακολουθεί ένα καθαρά κάθετο πρότυπο ανάπτυξης. Παραλλαγές του κάθετου προτύπου ανάπτυξης είναι το δεσμοπλαστικό μελάνωμα και το μελάνωμα ελάχιστης απόκλισης (Barnhill R. et al., 1992). Βιολογία και Παθολογία Τα μελανώματα είναι κακοήθεις όγκοι που προκύπτουν από τη μετατροπή και τον πολλαπλασιασμό των μελανοκυττάρων που συνήθως διαμένουν στην βασική στιβάδα κυττάρων της επιδερμίδας. Πρωτογενές μελάνωμα μπορεί να προκύψει

21 Εισαγωγή 21 από μια πρόδρομη βλάβη όπως οι κακοήθεις φακίδες και οι δυσπλαστικοί και συγγενείς σπίλοι ή απευθείας σε υγιές δέρμα (Reed RJ.1985). Τα κύτταρα του μελανώματος σε καλλιέργεια χαρακτηρίζονται από μια σχετική αυτονομία ανάπτυξης. Για το λόγο αυτό έχει προταθεί ένας αυτοκρινής μηχανισμός διέγερσης της ανάπτυξης, ο οποίος λειτουργεί μέσα από την έκκριση ενδογενών πεπτιδικών παραγόντων ανάπτυξης, όπως ο βασικός αυξητικός παράγοντας των ινοβλαστών (bfgf), ο αυξητικός παράγοντας των αιμοπεταλίων (PDGF), ο αυξητικός παράγοντας άλφα (TGF-α), ο TGF-β ή η ιντερλευκίνη-1 (IL-1) (Herlyn M. et al., 1992). Ανάπτυξη του όγκου Η ανάπτυξη του όγκου μπορεί να είναι μονοφασική ή διφασική (Reed RJ. 1985). Το διφασικό πρότυπο αποτελείται από μια οριζόντια ή ακτινωτή αρχική φάση ανάπτυξης εντός της επιδερμίδας που ακολουθείται από μια νέα κάθετη φάση ανάπτυξης που αντιστοιχεί στη διήθηση του χορίου και του υποδόριου ιστού. Τα μελανώματα που παρουσιάζουν αυτό το διφασικό μοντέλο ανάπτυξης είναι τα αποκαλούμενα μελανώματα επιφανειακής διασποράς (superficial spreading melanoma (SSM) και οι φακίδες κακοήθους μελανώματος (lentigo maligna melanoma (LMM). Πολύ συχνά, το εφηλιδώδες μελάνωμα των άκρων εμφανίζει επίσης ένα τέτοιο διφασικό μοτίβο ανάπτυξης. Το μονοφασικό μοντέλο ανάπτυξης του μελανώματος συνίσταται σε όγκους που έχουν μια καθαρή κάθετη ανάπτυξη, το οποίο περιλαμβάνει κυρίως το λεγόμενο οζώδες μελάνωμα (nodular melanoma NM). Γενετικές ανωμαλίες Υπάρχουν στοιχεία ότι το οικογενές μελάνωμα είναι γενετικά ετερογενές (Greene MH. 1998). Επίσης, κατά τη διάρκεια μελετών για ομόζυγες διαγραφές εντοπίστηκαν γονιδιακοί τόποι στους χρωμοσωμικούς βραχίονες 1p και 9q που συνδέονται με την προδιάθεση για οικογενές μελάνωμα. Πολλαπλά γενετικά συμβάντα, όπως η κληρονομικότητα, σχετίζονται με την παθογένεση του μελανώματος (Halachmi S. et al., 2011). Πράγματι, υπάρχουν οικογένειες πρωτεϊνών που αναστέλλουν τις κυκλινοεξαρτώμενες κινάσες (CDK). Στις πρωτεΐνες αυτές ανήκει η p16 INK4a, προϊόν του γονιδίου INK4a/ARF (Cdkn2a) που ρυθμίζει τον πολλαπλασιασμό, και τα ομόλογα της, καθώς επίσης και τις οικογένειες των CIP και των πρωτεϊνών KIP. Ενώ η σύνδεση με ένα γονίδιο στο χρωμόσωμα 9 είναι σαφής, ο ρόλος του χρωμοσώματος 1 δεν είναι ακόμα ξεκάθαρος. Μελέτες που έχουν γίνει σε κυτταρικές σειρές μελανώματος έδειξαν ότι υπάρχουν διαγραφές γονιδίων στο 9p21 χρωμόσωμα. Το γονίδιο που ονομάζεται πολλαπλό ογκοκατασταλτικό 1

22 Εισαγωγή 22 (CDKN2A/MTS1) και κωδικοποιεί την p16 INK4a, μια πρωτεΐνη χαμηλού μοριακού βάρους και αναστολέα των CDKs, εντοπίζεται στην περιοχή p21 του ανθρώπινου χρωμοσώματος 9 και διαπιστώθηκε ότι είναι εντός της διαγραμμένης περιοχής. Αποτελείται από τρία εξόνια κωδικοποίησης: το εξόνιο 1 με μέγεθος 125 bp, το εξόνιο 2 με 307 bp και το εξόνιο 3 με μόλις 12 bp. Ομόζυγες διαγραφές της 9p21 περιοχής βρέθηκαν στο 56% των όγκων μελανώματος σε μελέτη που έγινε σε 84 κυτταρικές σειρές μελανώματος. Εικόνα 8: Γενετική κωδικοποίηση και μηχανισμός δράσης των ογκοκατασταλτικών p14 kai p16 J Clin Invest Έχει αποδειχθεί ότι υπάρχουν τρία γονίδια ομόλογα ως προς το p16 INK4a, το p15 INK4b (CDKN2B/MTS2) στην 9p2 περιοχή, το p18 INK4c στην 1p32 και το p19 INK4d στην 19p13. Μεταλλάξεις στην περιοχή κωδικοποίησης της p16 INK4a εντοπίστηκαν σε 33/36 περιπτώσεις μελανώματος σε 9 οικογένειες, ενώ 2 εντοπίστηκαν σε φυσιολογικούς μάρτυρες που δεν σχετίζονται με την ασθένεια. Η ανάλυση των μεταλλάξεων αυτών έδειξε ότι το 92% των περιπτώσεων μελανώματος, το 30% των περιπτώσεων των δυσπλαστικών σπίλων, και το 15% των μη προσβεβλημένων ατόμων έφεραν μία από τις μεταλλάξεις. Από τα 48 άτομα που φέρουν μια μετάλλαξη στην p16 περιοχή μόνο 15 (31%) δεν είχαν μελάνωμα. Με ορισμένες εξαιρέσεις, η κατανομή των μεταλλάξεων που συνδέονται με την ασθένεια σε αρκετές οικογένειες συμφωνούν ότι το p16, που βρίσκεται στην περιοχή 9p21, είναι ένα γονίδιο του οικογενούς μελανώματος (Goldstein AM. et al., 1998 και Pollock PM. et al., 1996).

23 Εισαγωγή 23 Μεταγραφικοί παράγοντες και μελάνωμα Τελευταίες έρευνες δείχνουν ότι ο αυξητικός παράγοντας TGF-β συνδέεται με το μονοπάτι Sonic Hedgehog (SHH) προωθώντας τη μετάσταση του μελανώματος (Ademi Santiago-Walker, Meenhard Herlyn, 2010). Ο μεταγραφικός παράγοντας GLI2, που βρίσκεται καθοδικά στο μονοπάτι SHH υπερεκφράζεται στο ανθρώπινο μελάνωμα. Κύτταρα μελανώματος, στα οποία η έκφραση του GLI2 ήταν υψηλότερη από το κανονικό (κύτταρα με υψηλό GLI2) έδωσαν μετάσταση στα οστά πιο εύκολα από τα κύτταρα στα οποία η έκφραση του GLI2 ήταν χαμηλότερη (κύτταρα χαμηλού GLI2), επιπλέον, μείωση της έκφρασης του GLI2 αντιστοιχεί σε μειωμένη μετάσταση στα οστά (Alexaki et al 2010). Όπως έχει αποδειχθεί, από την ίδια ερευνητική ομάδα, ο GLI2 αποτελεί άμεσο στόχο του TGF-β (Dennler S et al., 2007). Ο TGF-β ρυθμίζει τη διήθηση και μετανάστευση των κυττάρων μέσω του μονοπατιού SHH. Είναι επίσης γνωστό ότι η υπερέκφραση του TGF-β προκαλεί αυξημένη έκκριση πρωτεϊνών, έκφραση υποδοχέων προσκόλλησης και διήθηση των κυττάρων του μελανώματος (Javelaud D et al., 2008). Το μελάνωμα χαρακτηρίζεται από ένα υψηλό ποσοστό (70%) μεταλλάξεων στο ογκογονίδιο BRAF, που αποτελεί βασικό στοιχείο του σηματοδοτικού μονοπατιού της MAP κινάσης, ρυθμίζοντας την έκφραση του μεταγραφικού παράγοντα BRN-2. Τα ερευνητικά δεδομένα αποδεικνύουν ότι τα υψηλά επίπεδα έκφρασης του μεταγραφικού παράγοντα BRN-2, που συναντώνται στο μελάνωμα, συνδέουν το BRAF με τον αυξημένο πολλαπλασιασμό των κυττάρων (Goodall J et al., 2008). Μελάνωμα επιφανειακής διασποράς Το SSM είναι ο συχνότερος ιστολογικός τύπος μελανώματος, εμφανίζεται συνήθως ως μια επίπεδη, βαθιά χρωματισμένη περιοχή και αναπτύσσει μια ασύμμετρη ανώμαλη επιφάνεια καθώς διευρύνεται. Ως επί το πλείστον χαρακτηρίζεται από έντονη ενδο-επιδερμική εξάπλωση. Αυτή η αρχική φάση της ανάπτυξης του όγκου μπορεί να διαρκέσει για μήνες ή χρόνια, τα κακοήθη κύτταρα εισβάλλουν είτε αποκλειστικά στην επιδερμίδα (in situ ή Clark s level Ι) ή πιο συχνά στο επιφανειακό μέρος του χορίου (στάδιο ΙΙ). Ωστόσο, κατά την ακτινωτή ανάπτυξη του όγκου, τα κακοήθη κύτταρα στο χόριο βρίσκονται σε μικρές ομάδες ή ακόμα και ως μοναδιαία απομονωμένα κύτταρα του όγκου. Η πρόγνωση σε αυτό το στάδιο είναι ακόμα πολύ καλή. Στην τελευταία φάση της ανάπτυξης του όγκου, τα κακοήθη μελανοκύτταρα αρχίζουν να εισβάλλουν στο βαθύτερο μέρος του χορίου (στάδιο ΙΙΙ, ΙV και V). Το μελάνωμα επιφανειακής διασποράς μπορεί να αυξάνεται αργά επί σειρά ετών.

24 Εισαγωγή 24 Φακίδες κακοήθους μελανώματος Αυτό το είδος βλάβης εμφανίζεται συνήθως σε περιοχές εκτεθειμένες στον ήλιο όπως το πρόσωπο και οι βραχίονες σε ένα ηλικιωμένο άτομο. Εκτιμάται ότι αποτελούν το 15% του συνόλου των μελανωμάτων της κεφαλής και του αυχένα. Ξεκινά σαν μια μαύρη κηλίδα με ακανόνιστα άκρα (Clark WHJ, Mihm MC, Jr 1969). Μετά από μια οριζόντια μη επεμβατική φάση ανάπτυξης που μπορεί να διαρκέσει μέχρι και 20 χρόνια, μπορεί να ξεκινήσει η κάθετη ανάπτυξη. Οι LMM είναι ένας τύπος μελανώματος λιγότερο κοινός. Αντιστοιχεί σε μια εκφυλισμένη κακοήθη φακή. Η κάθετη φάση ανάπτυξης συνήθως αποτελείται από ατρακτοειδή κύτταρα που εισβάλλουν συχνά στο δικτυωτό χόριο περιβαλλόμενα από ένα ινώδες στρώμα (dermoplastic) ή μπορούν να δημιουργούν δέσμες που εμφανίζουν νευρικές λειτουργίες και διεισδύουν στις δομές του δέρματος. Εφηλιδώδες μελάνωμα των άκρων Το εφηλιδώδες μελάνωμα των άκρων εμφανίζεται σε μη τριχωτό δέρμα όπως οι παλάμες των χεριών, τα πέλματα των ποδιών και οι υπονύχιες περιοχές. Σε αυτές τις θέσεις μπορούν να εμφανιστούν τόσο το SSM όσο και το NM. Αυτός ο τύπος μελανώματος είναι σπάνιος σε λευκούς, αλλά αποτελεί το 35% των μελανωμάτων που αναπτύσσονται στη μαύρη φυλή, σε ισπανόφωνους, ή Ασιάτες. Οζώδες μελάνωμα Το οζώδες μελάνωμα παρουσιάζεται σαν ένα οζίδιο με σαφή όρια στο δέρμα. Το χρώμα μπορεί να ποικίλει από μαύρο σε μη χρωματισμένο. Αυτές οι βλάβες χαρακτηρίζονται από μια σχετικά γρήγορη κάθετη φάση ανάπτυξης. Είναι πιο συχνά στους άνδρες, εμφανίζονται συχνότερα στον κορμό, το κεφάλι και την περιοχή του αυχένα, συνήθως προκύπτουν de novo και βιολογικά είναι πιο επιθετικά. Τα NM αντιπροσωπεύουν περίπου το ένα τρίτο των μελανωμάτων που διαγιγνώσκονται κάθε χρόνο στον καυκάσιο πληθυσμό. Το οζώδες μελάνωμα είναι ένας όγκος που ήδη από την αρχική φάση, ξεκινά να εξελίσσετε κάθετα, εισβάλλοντας στα βαθύτερα στρώματα του δέρματος. Συνήθως, παρατηρούνται ελάχιστα ή καθόλου ενδο-επιδερμικά στοιχεία γύρω από τον όζο. Το πολυποδικό (polypoid) μελάνωμα είναι μια παραλλαγή του NM, ιστολογικά χαρακτηρίζεται από τη συσσώρευση των κυττάρων του μελανώματος σε ένα μεγάλο όγκο πάνω από την επιφάνεια του δέρματος. Η αύξηση του όγκου ενθαρρύνει διήθηση των κυττάρων του μελανώματος, που διεισδύουν στα επιφανειακά λεμφαγγεία, με αποτέλεσμα την κακή πρόγνωση.

25 Εισαγωγή Ο μεταγραφικός παράγοντας cyclic AMP response element-binding protein (CREB) Τα μέλη της οικογένειας CREB/ATF Ο CREB ανήκει στην ευρύτερη οικογένεια των μεταγραφικών παραγόντων CREB /ATF η οποία περιλαμβάνει έναν μεγάλο αριθμό μεταγραφικών παραγόντων: 1. CREB (Montminy and Bilezikjian, 1987), 2. CREM (Foulkes et al., 1991; Laoide et al., 1993), 3. ICER (Klejman and Kaczmarek, 2006; Molina et al., 1993), 4. ATF-1 (Liu et al., 1993; Rehfuss et al., 1991; Tindberg et al., 2000; Zucman et al., 1993), 5. ATF-2 (Papassava et al., 2004; Pearson et al., 2005; Yamada et al., 1997), 6. ATF-3 (Francis et al., 2004; Gilchrist et al., 2006; Rolls et al., 2007; Seijffers et al., 2006; Takeda et al., 2000), 7. ATF-4 (Masuoka and Townes, 2002), 8. ATF-5 (Angelastro et al., 2006; Angelastro et al., 2003; Mason et al., 2005), 9. ATF-6 (Okada et al., 2002), ATF-7 (Peters et al., 2001), 10. ATFx (Persengiev et al., 2002), 11. B-ATF (Echlin et al., 2000), 12. LUMAN (Lu et al., 1997), 13. OASIS (Honma et al., 1999) and 14. CREB-H (Omori et al., 2001). Οι μεταγραφικοί παράγοντες που ανήκουν στην οικογένεια CREB προσδιορίζονται βάση της ομολογίας τους με τα ήδη υπάρχοντα μέλη της οικογενείας ή με βάση την ικανότητά τους να προσδένονται σε μια συγκεκριμένη αλληλουχία στους υποκινητές των γονιδίων-στόχων. Η αλληλουχία αυτή, που ονομάζεται CRE, περιέχει την παλινδρομική αλληλουχία βάσεων TGACGTCA και εμπεριέχεται στις ρυθμιστικές περιοχές των περισσοτέρων γονιδίων αποδεκτών του camp-εξαρτώμενου μονοπατιού (De Cesare et al., 1999; Fimia et al., 2001; Sands et al., 2008; Sassone-Corsi, 1998; Torgersen et al., 2002). Τα μέλη της οικογένειας που είναι καλύτερα χαρακτηρισμένα και που συναντώνται πιο συχνά είναι ο CREB, o CREM, o ICER, o ATF-1 και o ATF-2. Η οικογένεια CREB περιέχει παράγοντες που εμπλέκονται στον πολλαπλασιασμό, την επιβίωση και την αναγέννηση, όπως ο CREB, o ATF-1, o ATF-5 και ο ATF-Y. Άλλα μέλη της οικογένειας, όπως ο ICER, ο B-ATF και o CREB-H εμπλέκονται στην απόπτωση. Η πραγματική ρυθμιστική λειτουργία πολλών άλλων μελών της οικογένειας είναι ακόμα άγνωστη.

26 Εισαγωγή 26 Ο CREB είναι μια πρωτεΐνη που εντοπίζεται στον πυρήνα των κυττάρων και λειτουργεί σαν αγωγός μεταξύ κινασών σηματοδότησης ανοδικά και της μεταγραφής γονιδίων-στόχων καθοδικά στα διάφορα μοριακά μονοπάτια όπου εμπλέκεται. Υπάρχουν τρεις κύριες ισομορφές του CREB, γνωστές ως CREB α, β και γ. Και οι τρεις αυτές ισομορφές αποτελούν μετάγραφα του ίδιου γονιδίου Creb-1. Αρχικά ο CREB απομονώθηκε από κύτταρα PC12 (Montminy and Bilezikjian, 1987) και in vivo από εγκέφαλο ποντικού (Yamamoto et al., 1988). Ιn vivo ο CREB υπάρχει ως όμο- ή έτερο- διμερές με τους παράγοντες CREM ή ATF-1. Μέσα στο κύτταρο βρίσκεται σταθερά συνδεδεμένος σε CRE αλληλουχίες στους υποκινητές των γονιδίων-στόχων, η σύνδεση αυτή εξαρτάται κυρίως από την ακριβή αλληλουχία του στοιχείου CRE (Nichols et al., 1992). Η μεταγραφική του δραστηριότητα ρυθμίζεται μέσω φωσφορυλίωσης (Yamamoto et al., 1988). Ο CREB είναι συντηρημένος σε όλα τα σπονδυλωτά και στα περισσότερα από τα ασπόνδυλα που έχουν ως τώρα εξεταστεί. Σε ομοιοστατικές συνθήκες και οι τρεις ισομορφές του CREB βρίσκονται στη μηφωσφορυλιωμένη τους κατάσταση. Η πιο κοινή ισομορφή είναι ο CREB α. Οι άλλες ισομορφές του CREB μπορούν να ρυθμιστούν θετικά (up regulation ) σε περίπτωση απουσίας του CREB α (Blendy et al., 1996; Rudolph et al., 1998). Η λειτουργία του CREB ρυθμίζεται μέσω φωσφορυλίωσης/αποφωσφορυλίωσης, ενός υπολείμματος Σερίνης στη θέση 133, Ser¹³³ (Lamph et al., 1990). Ο CREB προσδένεται κατά προτίμηση σε μη-μεθυλιωμένα σημεία της αλληλουχίας CRE (Zhang et al., 2005) παρέχοντας έναν επιπλέον μηχανισμό ειδικότητας στην μεταγραφή. Η κύρια λειτουργία του CREB φαίνεται να είναι στη συμπεριφορά, τη νευρωνική πλαστικότητα, τη μακροπρόθεσμη μνήμη, τη νευρωνική επιβίωση και την πρόγονη διαφοροποίηση (Lonze and Ginty, 2002). CREM (camp response element binding protein modulator): Απομονώθηκε αρχικά από τον βλεννογόνο του ποντικού (Foulkes et al., 1991) και μπορεί να λειτουργεί και ως αρνητικός ρυθμιστής του CREB (Laoide et al., 1993) και σαν αντισταθμιστικό μόριο όταν ο CREB απουσιάζει ή είναι down-regulated (Hummler et al,.1994; Mantamadiotis et al., 2002). ICER (inducible camp early repressor): Υπάρχει σε τέσσερεις ισομορφές: (ICER Ιγ ICER IVγ) και είναι όλες αρνητικοί ρυθμιστές του CREB (Klejman and Kaczmarek, 2006). O ICER μεταγράφεται ως ένα εναλλακτικό προϊόν από το γονίδιο CREM, μέσω ενός ιντρονικού υποκινητή (Molina et al., 1993). Και οι τέσσερεις ισομορφές εκφράζονται σε κύτταρα που πηγαίνουν προς απόπτωση ή/και μπορούν να πυροδοτήσουν κυτταρικό θάνατο (Klejman and Kaczmarek, 2006),

27 Εισαγωγή 27 υποδεικνύοντας ότι ο ICER είναι ένα ισχυρό προ-αποπτωτικό μόριο που ρυθμίζει τον CREB. ATF-1: Ανάλυση της αλληλουχίας του ATF-1 δείχνει ότι είναι ο πλέον συναφής παράγοντας της οικογένειας με τον ίδιο τον CREB (Rehfuss et al., 1991). O ATF-1 μπορεί να δημιουργεί ένα έτερο-διμερές με τον CREB κατά τη δέσμευση στην ακολουθία CRE. Επίσης, εμπλέκεται στο σάρκωμα του Ewing, όπου μια χρωμοσωμική μετατόπιση προκαλεί τη συγχώνευση των γονιδίων ATF-1/EWS με αποτέλεσμα τον κακοήθη υπέρ-πολλαπλασιασμό των κυττάρων (Zucman et al., 1993). ATF-2: εκφράζεται σε μεγάλο βαθμό στον εγκέφαλο των θηλαστικών (Yamada et al., 1997), όπου συμβάλλει στην νευρωνική μετανάστευση. Επιπλέον, ο ATF-2 μπορεί να είναι ένας ισχυρός ρυθμιστής του υπερ-πολλαπλασιασμού, καθώς αρνητική ρύθμιση του ATF-2 καταστέλλει την ανάπτυξη και την εξέλιξη όγκων κυτταρικών σειρών του καρκίνου του δέρματος (Papassava et al., 2004). Παρόλο που δεν γνωρίζουμε όλες τις λειτουργιές των μελών της οικογένειας CREB, ξέρουμε ότι κάποιοι από τους παράγοντες, οι CREB, ATF-1-ATG-5 KAI ATF-x κυρίως, προωθούν το νευρωνικό πολλαπλασιασμό, την επιβίωση και την αναγέννηση. Έλλειψη αυτών φαίνεται να σχετίζεται με κυτταρική απόπτωση ή μέσω διαγραφής γονιδίων ή μέσω ειδικής αναστολής από άλλα μέλη της οικογένειας. Δομή του CREB Η πρωτεΐνη CREB είναι μια εξαιρετικά διατηρημένη πρωτεΐνη, παρουσιάζει πάνω από 99% ομολογία με του ποντικού, και 89% με το zebrafish. Περιέχει μια περιοχή 60 αμινοξέων τοποθετημένη κεντρικά που ονομάζεται KID (kinase inducible domain) (Mayr και Montminy, 2001), η οποία είναι υπεύθυνη για τη στρατολόγηση των μεταγραφικών συν-ενεργοποιητών που διευκολύνουν την ενεργοποίηση των γονιδίων-στόχων. Επιπλέον, περιέχει την Ser¹³³ που είναι το σημείο φωσφορυλίωσης καθώς και άλλες πιθανές τοποθεσίες για την φωσφορυλίωση. Η KID πλαισιώνεται από δυο περιοχές πλούσιες σε γλουταμίνη, την Q1 και Q2, που αλληλεπιδρούν με μεταγραφικούς συν-παράγοντες που διαφοροποιούν την έκφραση γονιδίων που εξαρτώνται από τον CREB. Τα μέλη της οικογένειας CREB χαρακτηρίζονται με βάση τη δομή και την ομολογία, περιλαμβανομένων διαφορών ακολουθιών που έχουν και κυρίως τη συντηρημένη "LKDL" περιοχή που βρίσκεται εντός του C-τελικού άκρου (Mayr και Montminy, 2001).

28 Εισαγωγή 28 Εικόνα 9: H δομή του μεταγραφικού παράγοντα CREB, Philip B.et al 1988 Μέχρι πρόσφατα επικρατούσε η άποψη ότι ο CREB βρίσκεται προσδεμένος στην ακολουθία CRE των υποκινητών των γονιδίων-στόχων (Nichols et al., 1992), όπου παρουσιάζει χαμηλή μεταγραφική δραστηριότητα η οποία εξαρτάται από την ακριβή ακολουθία CRE. Πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι σε διάφορους πληθυσμούς κυττάρων η δέσμευση του CREB στο DNA προκαλείται μόνο μετά από διέγερση με αυξητικούς παράγοντες, όπως ο BDNF (Riccio et al., 2006). Αυτή η πρόσδεση στον υποκινητή είναι ανεξάρτητη από τα μονοπάτια που οδηγούν στην φωσφορυλίωση του CREB, αν και πολλά γονίδια μπορεί να εμπλέκονται και στις δύο διαδικασίες (Riccio et al., 2006). Μια εναλλακτική υπόθεση, ωστόσο, υποδεικνύει ότι όταν ο CREB δεσμεύεται στο DNA, μεταβάλλεται η διαμόρφωση της περιοχής KID και αυτό οδηγεί σε αυξημένη αποτελεσματικότητα της φωσφορυλίωσης και ταυτόχρονα αντίσταση στην απο-φωσφορυλίωση από πρωτεάσες ειδικές για την σερίνη (Sharma et al., 2007b). Τα δεδομένα αυτά υποστηρίζουν ένα μοντέλο ενεργοποίησης δύο βημάτων, διασφαλίζοντας ότι η φωσφορυλίωση και η δέσμευση στο DNA είναι σχετικές διαδικασίες και ίσως απαιτείται μια συνεργατική ρύθμιση για τη βέλτιστη λειτουργία του CREB. Γονίδια στόχοι του CREB Η λίστα των γονιδίων στόχων του CREB υπερβαίνει τα 100 και περιλαμβάνει γονίδια που ελέγχουν τη νευρομεταβίβαση, την κυτταρική δομή, τη μεταγωγή σήματος, τη μεταγραφή και το μεταβολισμό. Όλα φέρουν στον υποκινητή τους την αλληλουχία CRE ή CRE-like αλληλουχίες όπου δεσμεύεται ο CREB με αποτέλεσμα τη ρύθμιση της μεταγραφής αυτών των γονιδίων. Πέραν αυτού έχουν ελάχιστες ομοιότητες και ίσως σε αυτό οφείλονται οι ποικίλες δράσεις που προκύπτουν, όταν ο CREB ενεργοποιείται υπό διαφορετικές συνθήκες.

29 Εισαγωγή 29 Τα ερεθίσματα που ενεργοποιούν τον CREB έχουν διαφορετικό αποτέλεσμα αναλόγως του κυτταρικού τύπου όπου δρουν (Shieh P. B. et al., 1998) και μάλλον αυτό αντανακλά τη ικανότητα αλληλεπίδρασης του CREB με ιστοειδικούς μεταγραφικούς παράγοντες και συνενεργοποιητές (Patterson S. L. et al., 1992). Η φωσφορυλίωση του CREB, τέλος, επάγεται από πολλά ερεθίσματα αλλά ποια διεργασία ενεργοποιείται εξαρτάται από το ερέθισμα, με άγνωστο προς το παρόν μηχανισμό (Mayr B. M. et al., 2001). Είναι αρκετά τα γονίδια που περιέχουν CRE ή CRE-like αλληλουχίες αλλά δεν είναι γνωστό πόσο η έκφρασή τους εξαρτάται από τον CREB, κάποια απαιτούν συνεργασία του CREB με κάποιον άλλο μεταγραφικό παράγοντα και ίσως αυτό αποκαλύψει ρυθμιστικούς μηχανισμούς, που εξασφαλίζουν την ειδικότητα της CREB εξαρτώμενης γονιδιακής έκφρασης. CREB σηματοδότηση και ρύθμιση Σηματοδοτικά μονοπάτια και κινάσες φωσφορυλίωσης του CREB camp: η διερεύνηση του μηχανισμού επαγωγής της μεταγραφής της σωματοστατίνης από το camp, οδήγησε στην ανακάλυψη του CREΒ (Montminy and Bilezikjian, 1987; Yamamoto et al., 1988). Η φωσφορυλίωση του CREB στην Ser 133 είναι τόσο αναγκαία όσο και επαρκής για την ενεργοποίηση της CREB εξαρτώμενης μεταγραφής (Gonzalez and Montminy, 1989). Ωστόσο άλλα έντεκα σημεία έχουν χαρακτηριστεί ως στόχοι φωσφορυλίωσης. Κατάλοιπα σερίνης στις θέσεις 89, 98, 108, 111, 114, 117, 121, 129, 142, 143, και 156 υπόκεινται σε φωσφορυλίωση (Johannessen et al., 2004), γεγονός που υποδηλώνει ότι φωσφορυλίωση σε αυτά τα σημεία μαζί με τη Ser¹³³ μπορεί να είναι απαραίτητη για το ρυθμιστικό έλεγχο και την μέγιστη μεταγραφική δραστηριότητα του CREB. Εικόνα 10: Ενεργοποίηση του CREB μέσω φωσφορυλίωσης στη Ser 133

30 Εισαγωγή 30 Οι πρωτεϊνικές κινάσες (όπως η PKA) ρυθμίζονται από μόρια που μεταβάλλουν τα επίπεδα camp και επάγονται από τους υποδοχείς που είναι συνδεδεμένοι με G πρωτεΐνες (GPCRs). Στο Νευρικό Σύστημα οι τελευταίοι δρουν ως υποδοχείς νευρομεταβιβαστών, οι οποίοι ζευγαρώνουν στο camp, με την PKA και τον CREB (Montminy M. R. et al.,1986). Ασβέστιο: πολλοί νευρομεταβιβαστές ενεργοποιούν την έκφραση των IEGs, με τρόπο εξαρτώμενο από το ασβέστιο και ο CREB μπορεί να δρα ως επαγόμενος από αυτό. Σε νευρώνες το ενδοκυττάριο Ca +2 αυξάνει με ρεύμα ή μέσω των τασοελεγχόμενων διαύλων ασβεστίου και αλληλεπιδρά με ενδοκυττάρια μόρια, κυριότερο των οποίων είναι η καλμοδουλίνη (CaM). Η αλληλεπίδραση αυτή ενεργοποιεί τις CaMKI, CaMKII και CaMKIV, που φωσφορυλιώνουν τον CREB in vitro. Επιπλέον, το Ca +2 ενεργοποιεί το Ras/ERK μονοπάτι, που σηματοδοτεί μια ανεξάρτητη ομάδα CREB κινασών (Bading H. et al., 1993). Αυξητικοί παράγοντες: οι αυξητικοί παράγοντες διαθέτουν την ικανότητα ενεργοποίησης παράλληλων μονοπατιών, που οδηγούν στη φωσφορυλίωση του CREB μέσω ενεργοποίησης ενός μόνο υποδοχέα. Οι νευροτροφίνες, που σηματοδοτούν μέσω υποδοχέων τυροσίνης, ενεργοποιούν το μονοπάτι Ras/ERK, που οδηγεί στη φωσφορυλίωση του CREB. Αυτό μπορεί να γίνει μέσω πολλών κινασών, μελών των RSK και MSK οικογενειών, όπως οι RSK1, RSK2 καιrsk3, η MSK1 και η MSK2, που ενεργοποιούνται από τη MAPK και καταλύουν τη φωσφορυλίωση του CREB στη Ser 133. Τελευταία δεδομένα αφορούν στην ενεργοποίηση από υποδοχείς τυροσίνης του PI3K/Akt μονοπατιού. Η Akt μπορεί να οδηγήσει σε CREB ενεργοποίηση και CRE μεσολαβούμενη μεταγραφή σε κυτταρικές σειρές μετά από IGF-1 ερεθισμό ενώ υπάρχουν δεδομένα για το ρόλο του μονοπατιού σε νευρώνες (Bonni A. et al., 1995). Stress: η υπεριώδης (UV) ακτινοβολία και η υποξία ενεργοποιούν τη SAPK2/p38MAPK, που έχει τρεις τουλάχιστον στόχους, τις MAPKAPK2, MSK1 και MSK2, που είναι CREB κινάσες. Αυτοί είναι και οι βασικοί ρυθμιστές, αφού ινοβλάστες χωρίς MSK1 και MSK2, δεν εμφανίζουν φωσφορυλίωση του CREB ως απάντηση στο stress (Deak M. et al., 1998). Αρνητική ρύθμιση του CREB από φωσφατάσες Οι ΡΡ1 και ΡΡΑ2 αποφωσφορυλιώνουν τον ενεργοποιημένο από Ca +2 CREB in vitro και in vivo (Alberts, A. S. et al., 1994b). Ωστόσο, πως η δράση των φωσφατασών ελέγχεται με επαγόμενο από το ερέθισμα τρόπο δεν έχει πλήρως κατανοηθεί. Σε μια μελέτη, διαφορετικοί υπότυποι NMDA- υποδοχέων, οι NR2A έναντι των NR2B έχουν διαφορετική ικανότητα ενεργού αποφωσφορυλίωσης του CREB. Εξωσυναπτικοί NR2B, όταν ενεργοποιούνται εκκινούν ενδοκυττάρια σηματοδοτικά μονοπάτια και δρουν ως CREB αναστολείς. Αυτό συμφωνεί με την

31 Εισαγωγή 31 παρατήρηση ότι η διάρκεια της φωσφορυλίωσης του CREB μετά την ενεργοποίηση των NMDA υποδοχέων στον ιππόκαμπο σχετίζεται με την αναπτυξιακή ωριμότητα (Hardingham G. et al., 2002). Η παροδική φωσφορυλίωση του CREB αποδίδεται σε αποφωσφορυλίωση από μια CREB φωσφατάση. Αυτά τα ευρήματα υποδεικνύουν ότι διάφορα ερεθίσματα και μονοπάτια ελέγχουν την κινητική και τη διάρκεια της CREB φωσφορυλίωσης και ότι διαφορετική ρύθμιση της δράσης των φωσφατασών, ίσως αντιπροσωπεύει μια σημαντική ρυθμιστική παράμετρο, που συνεισφέρει στην ειδικότητα της CREB εξαρτώμενης γονιδιακής έκφρασης. Έναρξη της CREB εξαρτώμενης γονιδιακής έκφρασης Η φωσφορυλίωση του CREB στη Ser¹³³ από μεγάλο αριθμό κινασών επιτρέπει αλληλεπίδραση του φωσφορυλιωμένου CREB με το συνενεργοποιητή CRE. H αντικατάσταση της Ser 133 διακόπτει αυτή την αλληλεπίδραση και την επαγόμενη από σήμα γονιδιακή έκφραση. Αντίθετα, μεταλλάξεις σε άλλα κατάλοιπα της KID περιοχής επιτρέπουν την CREB-CRE αλληλεπίδραση απουσία ερεθίσματος, όπως και μεταλλάξεις, που μιμούνται ή φωσφορυλιώνουν τη Ser 133. Άρα, η φωσφορυλίωση στη Ser 133 είναι απαραίτητη και επαρκής για την CREB εξαρτώμενη μεταγραφή. Αναλύσεις δομής-λειτουργίας αναγνώρισαν την Q2/CAD περιοχή, ως υπεύθυνη για τη βασική μεταγραφική ενεργοποίηση. Η CAD είναι απαραίτητη και επαρκής για τη βασική μεταγραφή, αφού έχει ελαττωμένα επίπεδα GAL4 ανταποκριτή και σχετίζεται άμεσα ή έμμεσα με πολλά συστατικά του συμπλέγματος ενεργοποίησης της βασικής μεταγραφικής μηχανής, όπως ο TFIIB, o TAF10, o TBP κ.α. (Impey S. et al., 2002). Έτσι η CAD δρα ανεξάρτητα από την KID, ενώ η KID απαιτεί την CAD ώστε να αρχίσει την εξαρτώμενη από το ερέθισμα γονιδιακή έκφραση. Απουσία ερεθίσματος, ο CREB μέσω της CAD συναρμολογεί τη βασική μεταγραφική μηχανή και οδηγεί σε χαμηλά επίπεδα CRE μεταγραφής (Johannessen M. et al., 2004). Παρουσία ερεθίσματος ο CREB φωσφορυλιώνεται και οδηγεί στη σύνδεση της CBP στην CRE αλληλουχία του υποκινητή. Αυτό οδηγεί σε δέσμευση των βασικών μεταγραφικών συστατικών και τη δημιουργία του εκκινητή ενώ μέσω της ενδογενούς δράσης HAT του CBP ακετυλιώνει τις ιστόνες και διευκολύνει το ξετύλιγμα της χρωματίνης και την προσέγγιση της μεταγραφικής μηχανής. Ωστόσο, η φωσφορυλίωση του CREB δεν επάγεται πάντα έναρξη της CREB επαγόμενης γονιδιακής έκφρασης π.χ. σε PC12 κύτταρα έχουμε φωσφορυλίωση μέσω αποπόλωσης από αύξηση του ενδοκυττάριου Ca +2 και από ερεθισμό από αυξητικούς παράγοντες αλλά έναρξη μεταγραφής μόνο στην 1η περίπτωση. Έχουν προταθεί δύο εξηγήσεις: Η φωσφορυλιωμένη Ser 133 ίσως δεν επαρκεί για να επιστρατεύσει τη CBP σε όλες τις περιπτώσεις.

32 Εισαγωγή 32 Αν και η σύνδεση CREB-CBP αρκεί για την έναρξη της γονιδιακής έκφρασης σε κάποιες περιπτώσεις, ίσως δεν είναι αρκετή για κάποιες άλλες. Ίσως η CBP, μετά τη δέσμευσή της στον φωσφορυλιωμένο CREB, απαιτεί πρόσθετες τροποποιήσεις για τη μέγιστη ενεργοποίηση και αυτό ίσως καθιστά τον CREB παράγοντα επαγόμενα τροποποιήσιμο από το ερέθισμα. CREB και οργανογένεση Ο ρόλος του CREB in vivo γίνεται όλο και σαφέστερος μέσω της χρήσης πειραματόζωων που φέρουν CREB μεταλλάξεις. Δύο διαγραφές του CREB στη βλαστική σειρά (μια υπομορφική διαγραφή, Hummler et al, και μια διαγραφή και των τριών ισομορφών, Rudolph et al., 1998 ) οδήγησαν στη δημιουργία αρκετών ίστο-ειδικών μεταλλάξεων. Ο πιο κοινός φαινότυπος, απουσία του CREB, είναι αυξημένη απόπτωση των κυττάρων ή των ιστών, αν και σε πολλές περιπτώσεις η θετική ρύθμιση του CREM μπορεί να αποτρέψει το θάνατο των οργάνων. Επιπλέον, ο CREB φαίνεται να συμμετέχει σε ορισμένα παρακρινή μονοπάτια, ιδίως στην υπόφυση και στα σπερματικά σωληνάρια των όρχεων (Scobey et al, 2001 και Struthers et al, 1991), καθώς τα κύτταρα αυτών απουσία του CREB πηγαίνουν προς απόπτωση. Τέλος, υπερ-έκφραση του CREB φαίνεται να έχει ως αποτέλεσμα αυξημένο κυτταρικό πολλαπλασιασμό (Shankar and Sakamoto, 2004 και Zhu et al, 2004), που υποδεικνύει ένα πιθανό άμεσο ρόλο του CREB σε αυτή τη διαδικασία. CREB και κυτταρικός πολλαπλασιασμός Ο ρόλος του CREB έχει μελετηθεί κυρίως στο πλαίσιο της επιβίωσης, της συναπτικής πλαστικότητας και στην επαγωγή της διαφοροποίησης των προγονικών κυττάρων. Ωστόσο αρκετές μελέτες αναφέρουν ότι ο CREB έχει κάποιο ρόλο στον πολλαπλασιασμό των βλαστικών/πρόδρομων κυττάρων. Ποντίκια που έχουν έλλειψη μιας πρωτεΐνης που ενεργοποιεί τον CREB, την πρωτεϊνική κινάση IV εξαρτώμενη από την καλμοδουλίνη (CaMKIV), δείχνουν μείωση του αριθμού των πρόδρομων αιμοποιητικών κυττάρων, ανικανότητα να ξανά-αποικήσουν τον μυελό των οστών του αποδέκτη μετά από μεταμόσχευση, μείωση των επιπέδων του pcreb και αύξηση της απόπτωσης (Kitsos et al., 2005). Οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι τα κύτταρα αυτά παρουσιάζουν επίσης αύξηση στον πολλαπλασιασμό, όπως φαίνεται από πειράματα σήμανσης με BrdU. Επίσης ο CREB εμπλέκεται ως υπερ-εκφρασμένος παράγοντας σε μια σειρά διαταραχών υπερ-πολλαπλασιασμού, συμπεριλαμβανομένης της hemimegalencephaly (Yu et al., 2005) και του καρκίνου.

33 Εισαγωγή 33 CREB και καρκίνος Ο CREB εμπλέκεται ως πρωτο-ογκογονίδιο σε διάφορους τύπους καρκίνου (Conkright and Montminy, 2005 και Rosenberg et al, 2002). Έκφραση μιας dominant-negative μορφής του CREB, που αποτρέπει την δέσμευση όλων των μελών της οικογένειας CREB στο DNA, σε μια κυτταρική σειρά ανθρώπινου μελανώματος και μεταμόσχευση αυτής της σειράς σε ποντίκια είχε ως αποτέλεσμα την απώλεια καρκινογένεσης και μείωση του μεταστατικού δυναμικού (Jean και Bar-Eli, 2000). Επίσης, ο CREB υπερ-εκφράζεται στο μυελό των οστών των ασθενών με λευχαιμία (Shankar και Sakamoto, 2004) και εμπλέκεται ως παράγοντας επιβίωσης στο ανθρώπινο μελανώμα (Jean et al., 1998) καθώς και ως παράγοντας πολλαπλασιασμού και επιβίωσης στο αδενοκαρκίνωμα του οισοφάγου (Fu et al., 2006), υποδεικνύοντας ότι θα μπορούσε να διαδραματίζει ένα σημαντικό ρόλο στην αιτιολογία των όγκων. Το διαυγοκυτταρικό καρκίνωμα (Clear cell carcinomas CCS) του γαστρεντερικού σωλήνα συχνά χαρακτηρίζεται από χρωμοσωμική μετατόπιση ως αποτέλεσμα της σύντηξης της περιοχής 1 του σαρκώματος Ewing (EWSR1) είτε με τον ATF1 ή με τον CREB (Antonescu et al., 2006). Η υπερ-έκφραση του CREB στο ήπαρ οδηγεί σε αυξημένο κυτταρικό πολλαπλασιασμό και ανάπτυξη του όγκου (Abramovitch et al., 2004). Επιπλέον, η υπερ-έκφραση του CREB έχει συνδεθεί με την κακή πρόγνωση επιβίωσης για τους ασθενείς με καρκίνο του μαστού (Chhabra et al., 2007), που υποδεικνύει ένα πιθανό ρόλο του CREB στην προώθηση της ογκογένεσης. Γνωρίζουμε αρκετά γονίδια που ρυθμίζονται άμεσα από τον CREB και εμπλέκονται στην ογκογένεση και τον ανεξέλεγκτο πολλαπλασιασμό. Ο CREB ρυθμίζει άμεσα πολλά γονίδια ελέγχου του κυτταρικού κύκλου, που είναι γνωστό ότι παρουσιάζουν ανώμαλη έκφραση σε διαταραχές υπερ-πολλαπλασιασμού. Τα γονίδια αυτά περιλαμβάνουν την κυκλίνη D1 (Pradeep et al., 2004), τις κυκλίνες A1 και A2 (Desdouets et al., 1995 και Shankar and Sakamoto, 2004), το bcl-2 (Wilson et al., 1996), το HEC1, μια πρωτεΐνη που ρυθμίζει τον κυτταρικό κύκλο και εμπλέκεται στην εξέλιξη του καρκίνου, (Cheng et al., 2007b) και την κυκλίνη D2. Αυξημένη μεταγραφή της κυκλίνης D2 μετά από ενεργοποίηση του CREB εμπλέκεται στη ρύθμιση του πολλαπλασιασμού των λεμφοκυττάρων, πιθανώς μέσω φωσφορυλίωσης του CREB από την PI3K και την PKA (White et al., 2006). Σε καλλιέργεια εμβρυϊκών ινοβλαστών ποντικού (MEFs), η φωσφορυλίωση του CREB από LiCl αυξάνει την έκφραση της κυκλίνης D2, ενώ η αναστολή του μονοπατιού CREB-κυκλίνη D2 από την ογκοκατασταλτική φωσφατάση PTEN μειώνει τα επίπεδα του mrna και της πρωτεΐνης της κυκλίνης. (Huang et al., 2007), υποδεικνύοντας ότι η κυκλίνη D2 και ο μεταγραφικός παράγοντας CREB ίσως συνεργάζονται στη ρύθμιση του κυτταρικού πολλαπλασιασμού.

34 Εισαγωγή 34 Η διέγερση των κινασών σηματοδότησης PKA, PI3K/Akt και MAPK ανοδικά του CREB σε μια κυτταρική σειρά νεφρικού καρκινώματος ανθρώπου οδήγησε σε αυξημένη φωσφορυλίωση του CREB, αυξημένη παραγωγή VEGF, και αύξηση του πολλαπλασιασμού και της ικανότητας διήθησης αυτών των κυττάρων (Nomura et al., 2006). Ο VEGF επίσης αυξήθηκε σε συνδυασμό με την αύξηση της σηματοδότησης του CREB στο μεταστατικό καρκίνο του προστάτη προερχόμενο από ανθρώπινα οστά (Wu et al., 2007b), αποδεικνύοντας τον άμεσο ρόλο του CREB στον κυτταρικό πολλαπλασιασμό και τη μετάσταση, κατά παρέκκλιση από το γνωστό του ρόλο στην επιβίωση των κυττάρων. Αν και η αρνητική ρύθμιση του CREB μπορεί να αποτελεί ένα μηχανισμό παύσης του κυτταρικού κύκλου και της εξέλιξης των κακοήθων κυττάρων, αυτό είναι πιθανό να είναι ίστο- και κύτταρο- ειδικό. Μελέτες σε πρωτογενείς κυτταρικές σειρές κανονικού και κακοήθους επιφανειακού επιθηλίου των ωοθηκών έδειξαν ότι αρνητική ρύθμιση του CREB μπορούσε να προκαλέσει απόπτωση στα μη κακοήθη κύτταρα ενώ στις καρκινικές κυτταρικές σειρές δεν παρατηρήθηκε καμία αύξηση στην απόπτωση (Gubbay et al., 2006). Επιπλέον, αν και η υπερβολική έκφραση του CREB φαίνεται να προκαλέσει υπερπολλαπλασιασμό, μια μελέτη αναφέρει ότι η διέγερση του σηματοδοτικού μονοπατιού PKA-CREB στην πραγματικότητα αυξάνει τη διαφοροποίηση μιας κυτταρικής σειράς γλοιώματος μετά από διέγερση με την τοξίνη της χολέρας (Li et al., 2007), μέσω μειωμένης έκφρασης του cyclind1/cdk2 συμπλόκου και αυξημένη έκφραση των ανασταλτικών πρωτεϊνών του κυτταρικού κύκλου p21cip1 και p27kip1. Στο σύνολό τους, τα δεδομένα αυτά ενισχύσουν περαιτέρω την άποψη ότι ο CREB έχει ειδικές λειτουργίες που σχετίζονται διαφορετικά με τον κάθε κυτταρικό τύπο και σηματοδοτικό μονοπάτι.

35 Εισαγωγή CREB και καρκίνος του δέρματος Ο ρόλος του CREB στην εξέλιξη του μελανώματος Ένας μεγάλος αριθμός στοιχείων σχετικά με το μοριακό έλεγχο της εξέλιξης του μελανώματος έχει προέλθει από μελέτες με τη χρήση μιτογόνων. Τα μελανοκύτταρα σε καλλιέργεια ανταποκρίνονται σε μια σειρά από αυξητικούς παράγοντες οι οποίοι σε συνδυασμό μεταξύ τους ή με το camp (12-0- tetradecanoylphorbol-13-acetate) διεγείρουν όχι μόνο το κυτταρικό πολλαπλασιασμό, αλλά και τη μελάγχρωση (Halaban R et al., 1983). Οι παράγοντες αυτοί περιλαμβάνουν διάφορους αυξητικούς παράγοντες ινοβλαστών, ηπατοκυττάρων και παράγοντες βλαστικών κυττάρων το σύνολο των οποίων ενεργοποιούν τους υποδοχείς τυροσίνης κινάσης. Ο πολλαπλασιασμός και η διαφοροποίηση των μελανοκυττάρων ρυθμίζεται θετικά από παράγοντες που αυξάνουν το camp (Halaban R et al., 1984 και Halaban R et al., 1987). Οι μεταγραφικοί παράγοντες CREB και ATF-1 που ενεργοποιούνται από το camp είναι πιθανό να μεσολαβούν στην ανάπτυξη του όγκου και τη μετάσταση στο ανθρώπινο μελάνωμα. Μελέτες έχουν δείξει ότι η έκφραση του CREB συσχετίζεται άμεσα με το μεταστατικό δυναμικό κυττάρων μελανώματος του ποντικού (Rutberg SE et al., 1994), και ότι ο ATF-1 δεν εντοπίζεται σε φυσιολογικά μελανοκύτταρα, αλλά είναι εύκολο να βρεθεί στα μεταστατικό κύτταρα του μελανώματος (Böhm M et al., 1995). Επίδραση του CREB στην ογκογένεση και τη μετάσταση του μελανώματος Για τη μελέτη της συμβολής του CREB στην ανάπτυξη του όγκου και τη μετάσταση του μελανώματος, χρησιμοποιήθηκε μια dominant-negative μορφή του CREB, ο KCREB. Στον KCREB ένα ζευγάρι βάσεων έχει υποκατασταθεί στην περιοχή πρόσδεσης στο DNA προκαλώντας την αντικατάσταση της Arg στη θέση 287 από ένα κατάλοιπο Leu. Αυτή η μετάλλαξη εμποδίζει τη δέσμευση του KCREB στο στοιχείο CRE (Walton KM et al., 1992). Μέσα στο κύτταρο ο KCREB μπορεί να δημιουργεί ετεροδιμερή με τον CREB και τις άλλες πρωτεΐνες της οικογένειας που προσδένονται στην αλληλουχία CRE με μικρότερη συγγένεια αναστέλλοντας με τον τρόπο αυτό τη μεταγραφή (Woloshin PI et al., 1992). Για να προσδιοριστεί η ικανότητα ογκογένεσης κύτταρα διαμολυσμένα με KCREB ενέθηκαν σε ποντικούς και μετά από 60 μέρες μετρήθηκε η διάμετρος του όγκου. Οι κλώνοι των διαμολυσμένων με KCREB κυττάρων έδωσαν όγκους μικρότερης διαμέτρου σε σχέση με τα κύτταρα από τα οποία προήλθαν (Xie S et al., 1997 και Jean D, Bar-Eli M. 2000).

36 Εισαγωγή 36 Σε μια δεύτερη σειρά πειραμάτων κύτταρα μελανώματος διαμολύνθηκαν με KCREB και ενέθηκαν σε ποντικούς με σκοπό τον προσδιορισμό του μεταστατικού δυναμικού. Τα ζώα θανατώθηκαν 80 μέρες μετά την ένεση και μετρήθηκε ο αριθμός μεταστάσεων στον πνεύμονα. Ο μέσος αριθμός των μεταστάσεων ήταν χαμηλότερος στα ποντίκια που ενέθηκαν με KCREB-επιμολυσμένα κύτταρα, υποδεικνύοντας ένα σημαντικά μειωμένο μεταστατικό δυναμικό (Xie S et al., 1997 και Jean D, Bar-Eli M. 2000). Επίδραση του CREB στις διηθητικές ιδιότητες του μελανώματος Πολλά μόρια που εμπλέκονται στην διήθηση του μελανώματος, όπως η κολλαγενάση τύπου IV MMP-2 (gelatinase Α) (Huhtala P et al., 1990) και το μόριο προσκόλλησης των κυττάρων MCAM/MUC18 που φέρουν το στοιχείο CRE στον υποκινητή τους (Lehmann JM et al., 1989). Το MMP-2 ρυθμίζει άμεσα την προσκόλληση των κυττάρων του μελανώματος και την εξάπλωσή τους στην εξωκυττάρια ουσία (Luca M et al., 1997 και Ray JM and Stetler-Stevenson WG. 1995), ενώ το MCAM/MUC18 σχετίζεται άμεσα με τη μεταστατική ικανότητα αυτών των κυττάρων και η έκτοπη έκφραση του σε πρωτογενή δερματικά κύτταρα του μελανώματος τα καθιστά καρκινογόνα και με αυξημένο μεταστατικό δυναμικό. Με την παρουσία του CRE στοιχείου στους υποκινητές τους, αυτά τα γονίδια θα μπορούσαν να αποτελούν στόχο για ρύθμιση από τον μεταγραφικό παράγοντα CREB. Μελέτη των επιπέδων mrna του MMP-2 και MCAM/MUC18 σε κύτταρα μελανώματος μετά από δαιμόλυνση με KCREB έδειξε ότι τα KCREB κύτταρα εμφανίζονται χαμηλότερα επίπεδα των δύο μεταγράφων σε σχέση με τα κύτταρα ελέγχου (Xie S et al., 1997 και Jean D, Bar-Eli M. 2000). Για την μελέτη της επίδρασης της έκφρασης του KCREB στην ικανότητα διήθησης των κυττάρων του μελανώματος αναλύθηκαν KCREB επιμολυσμένα κύτταρα για τη δυνατότητά τους να διεισδύσουν μέσα από την βασική μεμβράνη, ένα σημαντικό βήμα στη διαδικασία της διήθησης του όγκου και των μεταστάσεων. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η έκφραση του KCREB ανέστειλε την ικανότητα των κυττάρων του μελανώματος να μεταναστεύσουν και να διαπερνούν τη βασική μεμβράνη, ενδεχομένως εξαιτίας της μειωμένης έκφρασης των MMP-2 και MCAM/MUC18, υποδεικνύοντας ότι ο CREB παίζει σημαντικό ρόλο στη ρύθμιση της διεισδυτικής ικανότητας των κυττάρων του μελανώματος (Xie S et al., 1997 και Jean D, Bar-Eli M. 2000). Ο παράγοντας ενεργοποίησης των αιμοπεταλίων (PAF) ενεργοποιεί τον CREB/ATF1 σε μεταστατικά κύτταρα μελανώματος προκαλώντας υπερέκφραση των MMP-2 και MT1-MMP. Τα κύτταρα του μελανώματος, ανεξάρτητα από το μεταστατικό δυναμικό τους, εκφράσουν τους υποδοχείς PAF και εκκρίνουν

37 Εισαγωγή 37 κανονικά επίπεδα MMP-2 και MT1-MMP. Ωστόσο, στο μικροπεριβάλλον του όγκου τα κύτταρα του μελανώματος έρχονται σε επαφή με κύτταρα, όπως τα αιμοπετάλια, ενδοθηλιακά και φλεγμονώδη κύτταρα που εκκρίνουν PAF. Ο PAF μέσα από έναν καταρράκτη αντιδράσεων φωσφορυλιώνει τον CREB και τον ATF1. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την υπερέκφραση και την έκκριση των MMP-2 και MT1-MMP. Ωστόσο, δεδομένου ότι μόνο στο μεταστατικό μελάνωμα τα κύτταρα υπερεκφράζουν τον CREB και τον ATF-1, είναι καλύτερα εξοπλισμένα για να ανταποκριθούν στην διεγερτική δράση του PAF στο μικροπεριβάλλον του όγκου (Melnikova & Menashe 2oo7) Εικόνα 11: Ενεργοποίηση του CREB/ATF-1 από τον PAF και υπερέκφραση των MMP-2 και MT1- MMP σε μεταστατικά κύτταρα μελανώματος (Melnikova & Menashe 2oo7) O CREB εμπλέκεται στη καταστολή του γονιδίου c-fos Έχει αποδειχθεί ότι ο μεταγραφικός παράγοντας YY1 καταστέλλει την μεταγραφή του πρωτο-ογκογονιδίου c-fos (Jean D et al., 1998, Melnikova V et al., 2010 και Mohle R at al., 1997) και ενεργοποιεί τη μεταγραφή του c-myc πρωτοογκογονιδίου (Boucharaba A et al., 2004), γεγονός που υποδηλώνει ότι παίζει σημαντικό ρόλο στον έλεγχο του κυτταρικού κύκλου. Προσδένεται στο DNA οργανώνοντας τις πρωτεΐνες του μεταγραφικού συμπλόκου (Mohle R at al., 1997 και Massi D et al., 2005), ενώ υπάρχουν ενδείξεις ότι είναι σε θέση να ενεργεί

38 Εισαγωγή 38 ακόμα και ελλείψει της άμεσης σύνδεσης με το DNA μέσα από αλληλεπιδράσεις μεταξύ πρωτεϊνών. Το c-fos μπορεί να ενεργοποιείται από την πρωτεΐνη Ε1Α (Vidal MJ et al., 2005 Silins G et al., 1997 και Jean D et al., 1998,). Στον υποκινητή του c-fos έχει εντοπιστεί ένα στοιχείο απόκρισης στην Ε1Α το οποίο αποτελείται από ένα στοιχείο CRE στο σημείο -67 και ένα σημείο δέσμευσης για τον ΥΥ1 στο -54 τα οποία αλληλεπιδρούν σε απάντηση προς την Ε1Α (Jean D et al., 1998). Η μέγιστη απόκριση απαιτεί και τα δύο σημεία, μόνο το ΥΥ1 δεν επαρκεί. Τα στοιχεία αυτά έχουν επιβεβαιωθεί και από άλλες μελέτες όπου η αλληλεπίδραση CRE-YY1 ήταν αναγκαία για την καταστολή της μεταγραφής (Mohle R at al., 1997). Ο ΥΥ1 μπορεί να αλληλεπιδρά με τα μέλη της οικογένειας CREB/ATF-1 μέσω της περιοχής zinc finger στο C-τελικό άκρο του και του φερμουάρ λευκίνης (bzip) των παραγόντων CREB/ATF-1. Επίσης, σε ζωντανά κύτταρα η αλληλεπίδραση CREB- YY1 στον υποκινητή του c-fos απαιτεί και τα δύο στοιχεία CRE και ΥΥ1 για μέγιστη απόδοση ενώ μπορεί οδηγήσει σε μεταγραφική καταστολή του c-fos υποκινητή ακόμα και απουσία περιοχών πρόσδεσης στο DNA για τον ΥΥ1. (Qingjun z et al., 1995). Η ενεργοποίηση του CREB οδηγεί στην έκφραση μορίων διήθησης, φλεγμονής και επιβίωσης συμπεριλαμβανομένων των MCAM/MUC18, MMP-2, IL-8, και BCL- 2 (Melnikova VO and Bar-Eli M. 2008, Melnikova VΟ et al., 2010, White PC et al., 2006 και Zhang X et al., 2005). Έχει αποδειχθεί ότι είναι αναγκαία η ενεργοποίηση του CREB μέσω PAFR για την έκφραση των MMP2 και MT1-MMP μετά από διέγερση με PAF (Melnikova V et al., 2006). Αποσιώπηση του CREB σε κύτταρα μελανώματος προκαλεί απενεργοποίηση του MCAM/MUC18 και ενεργοποίηση του p21 (Jiang Het al., 1995, Jean D et al., 1998, Melnikova V et al., 2010).

39 Εισαγωγή Σκοπός της μελέτης Σήμερα ο καρκίνος του δέρματος αποτελεί την πιο κοινή μορφή καρκίνου. Κάθε χρόνο στις ΗΠΑ πάνω από ένα εκατομμύριο άνθρωποι προσβάλλονται από κάποια μορφή καρκίνου του δέρματος. Οι τρεις κύριες κατηγορίες δερματικών καρκίνων είναι το Βασικοκυτταρικό καρκίνωμα (BCC), το Ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα (SCC) και το Μελάνωμα, με τις δύο πρώτες να αποτελούν πιο ήπιες μορφές καρκίνου με σαφώς καλύτερη πρόγνωση σε σχέση με το μελάνωμα. Είναι γνωστό ότι η έλλειψη του μεταγραφικού παράγοντα CREB κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης έχει ως αποτέλεσμα τον προγεννητικό θάνατο και την εμφάνιση ανωμαλιών σε διάφορους ιστούς. Παρατηρήσεις σε CREB knock-out ποντίκια έδειξαν ότι μια από τις πιο σημαντικές ανωμαλίες που περιγράφονται είναι η ανώμαλη ανάπτυξη του δέρματος. Ο CREB ρυθμίζει την έκφραση γονιδίων που εμπλέκονται στην επιβίωση, τον πολλαπλασιασμό και το μεταβολισμό της γλουκόζης καθώς και γονίδια που σχετίζονται με τον καρκίνο. Έχει αποδειχθεί ότι ο CREB υπερεκφράζεται ή βρίσκεται στην ενεργή φωσφωριλιωμένη του μορφή σχεδόν σε όλους τους τύπους καρκίνου. Στον καρκίνο του δέρματος υπάρχει ενεργοποίηση και υπερέκφραση του CREB κατά την εξέλιξη προς κακοήθη φαινότυπο. Ξέρουμε επίσης ότι η μεταστατική ικανότητα του μελανώματος σχετίζεται με τη δραστηριότητα και υπερέκφραση του CREB. Παρόλα αυτά η έρευνα σχετικά με τον ρόλο του CREB στον καρκίνο του δέρματος βρίσκεται ακόμα σε πρώιμο στάδιο. Σκοπός αυτής της εργασίας είναι η μελέτη του ρόλου του μεταγραφικού παράγοντα CREB σε διάφορους τύπους καρκίνου του δέρματος.

40 Υλικά και μέθοδοι

41 Υλικά και μέθοδοι 41 Μετασχηματισμός (Transformation) επιδεκτικών βακτηριακών κυττάρων DH5α ( competent cells) με πλασμίδια (PCDNA) με θερμικό σοκ. 1. Σε σωληνάρια eppendorf τοποθετούνται 35 μl επιδεκτικών βακτηριακών κυττάρων DH5α και προστίθεται 1 μl πλασμιδιακού DNA σε στείρες συνθήκες. Μετά από ανάμιξη με απαλές κινήσεις τα κύτταρα επωάζονται στον πάγο για 20 min. 2. Το θερμικό σοκ γίνεται με τοποθέτηση των κυττάρων από τον πάγο στο υδατόλουτρο σε θερμοκρασία 42 0 C για 45 sec. Τα κύτταρα τοποθετούνται πάλι σε πάγο για 2 min. 3. Προστίθενται 1 ml θρεπτικού μέσου LB σε στείρες συνθήκες και ακολουθεί επώαση στους 37 ο C υπό ανάδευση για 1h για την έκφραση του γονιδίου που προσδίδει ανθεκτικότητα στο αντιβιοτικό. 4. Μετά από φυγοκέντρηση για 5 min στις rpm, σε στείρες συνθήκες, αφαιρούνται περίπου 800 μl του υπερκείμενου και γίνεται επαναιώρηση των κυττάρων στο υπόλοιπο θρεπτικό υλικό και επίστρωση σε τρυβλίο LB-άγαρ με το αντιβιοτικό επιλογής (αμπικιλίνη). 5. Επώαση στους 37 ο C ολονύκτια. Απομόνωση μεσαίας κλίμακας (Midepreps) πλασμιδιακού DNA από βακτηριακά κύτταρα Χρησιμοποιήθηκαν στήλες ανιοντο-ανταλλαγής ( Nucleobond AX Macherey-Nagel), σύμφωνα με τις οδηγίες της εταιρείας. Παρασκευή βακτηριακών καλλιεργειών διατήρησης στους -80 o C Από ολονύκτια καλλιέργεια βακτηρίων λαμβάνονται 700 μl και αναμιγνύονται υπό στείρες συνθήκες με 300 μl αποστειρωμένης γλυκερόλης 50% σε αποστειρωμένο ddh 2 O. Μετά από ισχυρή ανάδευση φυλάσσονται στους -80 o C.

42 Υλικά και μέθοδοι 42 Υγρό θρεπτικό μέσο LB Για την παρασκευή 1 lt: Σε 950 ml ddh2o διαλύονται: 10 gr bacto-tryptone 5 gr bacto-yeast extract 10 gr NaCl 1M Το ph προσαρμόζεται στο 7.00 με ΝαΟΗ 5Ν (απαιτούνται περίπου 0.2 ml), ογκομετρείται στο 1 lt και αποστειρώνεται. Η απαιτούμενη συγκέντρωση των αντιβιοτικού που χρησιμοποιήθηκε για επιλογή είναι: Αμπικιλλίνη: 50 μg/ml LB Στερεό θρεπτικό μέσο LB-άγαρ Για την παρασκευή 1 lt: Σε 950 ml ddh2o διαλύονται: 10 gr bacto-tryptone 5 gr bacto-yeast extract 10 gr NaCl 1M Το ph προσαρμόζεται στο 7.00 με ΝαΟΗ 5Ν (απαιτούνται περίπου 0.2 ml). Προστίθενται 15 gr άγαρ και μετά από καλή ανάμειξη, ογκομετρείται στο 1 lt και αποστειρώνεται. Το αντιβιοτικό προστίθεται όταν το διάλυμα έχει θερμοκρασία περίπου 60 C. Στη συνέχεια επιστρώνεται υπό στείρες συνθήκες σε τρυβλία, τα οποία κλείνονται στεγανά και φυλάσσονται στους 4 ο C. Εκτίμηση της συγκέντρωσης του DNA με τη μέθοδο της φωτομέτρησης Παρασκευάζεται διάλυμα με 15μl του δείγματος και 735μl ddh2o (αναλογία 1/50) και γίνεται μέτρηση της οπτικής απορρόφησης σε μήκος κύματος 260nm με την χρήση φωτόμετρου. Η ακριβής τιμή της συγκέντρωσης του DNA υπολογίζεται από την σχέση DNA (μg/μl)=(od260 x50μg/μl)/1000.

43 Υλικά και μέθοδοι 43 Κατάτμηση DNA με ένζυμα περιορισμού PcS2 + CREB M1/PcDNA EGFR 10:1 [CREB M1: 3.4 μg/μl] PcS2 + CREB FY/PcDNA EGFR 10:1 [CREB FY: 5.5 μg/μl] Για κάθε αντίδραση κατάτμησης προστίθενται σε ένα σωληνάριο eppendorf τα εξής: CREB M1 CREB FY DNA 141 λ 9,1 λ NdeI 4 λ 4 λ Ρυθμιστικό διάλυμα 10 μl (1x) 10 μl (1x) WFI 72 μl 77 μl Η αντίδραση πραγματοποιείται με ολονύκτια επώαση στους 37 ο C. Ηλεκτροφόρηση DNA σε πήκτωμα αγαρόζης Στα δείγματα προστίθεται χρωστική αγαρόζης σε αναλογία 5-3:1 και ηλεκτροφορούνται σε πήκτωμα αγαρόζης πυκνότητας 0.8% -2%, για τάξεις μεγέθους των μορίων DNA αντίστοιχα. Για τον έλεγχο του μεγέθους των μορίων χρησιμοποιήθηκε το DNA ladder 1 Kb της Gibco. Το DNA βάφεται με βρωμιούχο αιθίδιο και φωτογραφίζεται σε λάμπα UV με την κάμερα KODAΚ digital science 1D και το αντίστοιχο λογισμικό EDAS 120 1D. Καθαρισμός DNA με φαινόλη-χλωροφόρμιο-ισοαμυλική αλκοόλη (PCI) και κατακρήμνιση με αιθανόλη 1. Στο δείγμα του DNA προστίθεται ίσος όγκος Phenol Chloroform Isoamil (PCI) και αναδεύεται ισχυρά μέχρι το σχηματισμό γαλακτώματος. 2. Ακολουθεί φυγοκέντρηση για 5 min στις rpm και λαμβάνεται η υδατική φάση στην οποία προστίθεται 1/10 V οξικού νατρίου 3Μ (ph 5.3). 3. Μετά από ισχυρή ανάδευση προστίθενται 2.5 V παγωμένης αιθανόλης 100% και γίνεται ανάμιξη με ισχυρή ανάδευση. Επωάζεται στους 20οC για 2 h μέχρι να γίνει η καθίζηση. 4. Το δείγμα φυγοκεντρείται για 30 min στις rpm στους 4 ο C. Το υπερκείμενο αφαιρείται με αναρρόφηση υπό κενό και προστίθεται στο ίζημα 1 ml παγωμένης αιθανόλης 70%. Ακολουθεί ισχυρή ανάδευση.

44 Υλικά και μέθοδοι Το βήμα 4 επαναλαμβάνεται για άλλη μια φορά και ακολουθεί πάλι φυγοκέντρηση ως άνω. Η παραμένουσα αιθανόλη απομακρύνεται με ξήρανση του ιζήματος στον αέρα για περίπου 1h. Το ίζημα επαναδιαλύεται σε 100 μl Low-EDTA- TE (10mM Tris-HCL ph 8.5; 0.1mM EDTA). 6. Αφήνεται στο ψυγείο για τουλάχιστον 8 ώρες για να αναδιαλυθεί. Δημιουργία σταθερά διαμολυσμένων κυτταρικών σειρών Για την in vitro μελέτη του μεταγραφικού παράγοντα CREB δημιουργήθηκαν σειρές κυττάρων μελανώματος (Α375) που εκφράζουν σταθερά μια dominant negative μορφή του CREB (CREB-M1) και μια σταθερά ενεργοποιημένη μορφή (CREB-FY). Η πορεία που ακολουθήθηκε είναι η εξής: 1. Κύτταρα Α 375 επιστρώθηκαν σε 6 well plate με θρεπτικό μέσω χωρίς αντιβιοτικό και επωάστηκαν για 25 ώρες. 2. Για κάθε αντίδραση διαμόλυνσης ετοιμάστηκε ένα διάλυμα 100 μl, σύμφωνα με τον παρακάτω πίνακα και αφέθηκε σε θερμοκρασία δωματίου για 20 min. Optimem DNA Turbofect A 375 CREB-M1 94 μl 2 μl πλασμ. + 1 μl GFP 3 μl A 375 CREB-FY 94 μl 2 μl πλασμ. + 1 μl GFP 3 μl A 375 GFP 96 μl 1 μl GFP 3 μl 3. Σε κάθε eppendorf προστέθηκαν 900 μl θρεπτικό χωρίς αντιβιοτικό και τα διαλύματα προστέθηκαν σε κάθε well. 4. Ακολούθησε επώαση για 5 h. 5. Απομάκρυνση του υπερκειμένου, αντικατάστασή του με θρεπτικό με αντιβιοτικό και επώαση για 24 h. 6. Μετά την πάροδο των 24 h, πραγματοποιήθηκε αραίωση των κυττάρων σε τρυβλία 10 mm σε αναλογία 1:10 και ανακαλλιέργεια σε θρεπτικό μέσω παρουσία του αντιβιοτικού G-418 σε συγκέντρωση 0,5 mg/ml. 7. Στα τρυβλία αυτά δημιουργούνται αποικίες από κλώνους κυττάρων που έχουν ενσωματώσει το DNA και εμφανίζουν ανθεκτικότητα στη δράση του G- 418, 8. Μετά από 10 μέρες ακολούθησε μεταφορά των αποικιών σε νέο τρυβλίο και καλλιέργειά τους. 9. Πρωτεϊνικά εκχυλίσματα συλλέχτηκαν από όλους τους κλώνους και πραγματοποιήθηκε ανάλυση κατά Western προκειμένου να

45 Υλικά και μέθοδοι 45 ποσοτικοποιηθούν τα επίπεδα έκφρασης της πρωτεΐνης σε σχέση με τα αντίστοιχα του ενδογενούς μορίου. Κυτταροκαλλιέργειες Στην παρούσα εργασία χρησιμοποιήθηκαν οι ακόλουθες κυτταρικές σειρές και αναπτύχθηκαν κυτταροκαλλιέργειες. Α375: καρκινικά κύτταρα ανθρώπινου κακοήθους μελανώματος Α431: καρκινικά κύτταρα ανθρώπινου πλακώδους καρκινώματος Για την καλλιέργεια της κυτταρικής σειράς Α375 χρησιμοποιήθηκε σαν θρεπτικό μέσο DMEM (Gibco Cat. No ) εμπλουτισμένο με 15% κατ όγκο εμβρυϊκό ορό βοός (Fetal Bovine Serum, FBS, Gibco Cat. No ) και 1% κατ όγκο μη απαραίτητα αμινοξέα (Non Essential Amino Acids, NEAA, Gibco Cat. No ). Για την καλλιέργεια των Α341 χρησιμοποιήθηκε το ίδιο θρεπτικό μέσο DMEM εμπλουτισμένο με 10% κατ όγκο εμβρυϊκό ορό βοός (Fetal Bovine Serum, FBS, Gibco Cat. No ) και 1% κατ όγκο μη απαραίτητα αμινοξέα. Επίσης τα θρεπτικά μέσα περιείχαν διάλυμα πενικιλίνης-στρεπτομυκίνης, σαν αντιβιοτικά, σε τελική συγκέντρωση 1% κατ όγκο (Pen-Strep, Gibco Cat. No ). Οι καλλιέργεια των κυττάρων διατηρηθήκαν σε επωαστικό θάλαμο (Thermo scientific model 321) σε σταθερές συνθήκες 37 C και 5% CO2. Αραίωση των κυττάρων (διαδικασία split) Η διαδικασία που ακολουθείται για την ανακαλλιέργεια των κυττάρων όταν καλύψουν το 70-90% της επιφάνειας του τρυβλίου πραγματοποιείται με τον ακόλουθο τρόπο: 1. Αφαιρείται το θρεπτικό μέσο των κυττάρων από το τρυβλίο καλλιέργειας. 2. Ακολουθεί πλύση με 1x PBS, προθερμασμένο στους 37 C (δύο φορές) 3. Προστίθεται κατάλληλη ποσότητα τρυψίνης (1% Trypsin 10X Cat. No ) αραιωμένη σε 1Χ PBS και επώαση για 1 min στους 37 C. 4. Μετά την αποκόλληση των κυττάρων από το τρυβλίο προστίθενται 10 ml θρεπτικού μέσου το οποίο απενεργοποιεί το ένζυμο (λόγω αλλαγής του ph) 5. Ακολουθεί καλή ανάδευση για τη διάσπαση τυχόν κυτταρικών συσσωματωμάτων. 6. Τέλος, γίνεται διαχωρισμός του κυτταρικού εναιωρήματος στην επιθυμητή αναλογία.

46 Υλικά και μέθοδοι 46 Απόψυξη των κυττάρων από τους -80 C ή το υγρό άζωτο 1. Σε ένα τρυβλίο τοποθετείται ο απαιτούμενος όγκος θρεπτικού μέσου. 2. Τα πλαστικά φιαλίδια των κυττάρων (cryovials) από τους -80 C ή το υγρό άζωτο, επωάζονται σε υδατόλουτρο στους 37 C υπό συνεχή ανάδευση 3. Λίγο πριν ολοκληρωθεί η απόψυξη τους τοποθετούνται σε τρυβλίο διαμέτρου 100 mm, το οποίο περιέχει 10 ml προθερμασμένου θρεπτικού μέσου 4. Την επόμενη μέρα το θρεπτικό μέσο αφαιρείται, έτσι ώστε να απομακρυνθεί το τοξικό για τα κύτταρα DMSO, και προστίθεται φρέσκο. Κατάψυξη των κυττάρων 1. Αφαιρείται το θρεπτικό μέσο των κυττάρων και ακολουθούν δύο πλύσεις με1χ PBS, προθερμασμένο στους 37 C. 2. Προστίθεται κατάλληλη ποσότητα τρυψίνης (1% Trypsin) αραιωμένη σε 1Χ PBS και επώαση για 1 min στους 37 C. 3. Μετά την αποκόλληση των κυττάρων από το τρυβλίο προστίθενται 10 ml θρεπτικού μέσου το οποίο απενεργοποιεί το ένζυμο (λόγω αλλαγής του ph) 4. Ακολουθεί καλή ανάδευση για τη διάσπαση τυχόν κυτταρικών συσσωματωμάτων. 5. Φυγοκέντρηση στις 800 rpm για 5 λεπτά και απόρριψη του υπερκειμένου. 6. Ακολουθεί πλύση με 5 ml κρύου 1Χ PBS, αναδιαλυση του ιζήματος των κυττάρων και φυγοκέντρηση στις 800 rpm για 5 λεπτά. 7. Στη συνέχεια αφαιρείται το υπερκειμένου και προστίθεται 1 ml κρύου (4 C) FBS/10% DMSO (φιλτραρισμένο). Ακολουθεί μεταφορά σε κατάλληλα σωληνάρια (cryovials). Το DMSO (Dimethyl Sulfoxide, Sigma Cat. No ) έχει κρυοπροστατευτική δράση, προστατεύοντας τα κύτταρα από την απότομη ψύξη. 8. Τα cryovials τοποθετούνται σε ειδικό λουτρό ισοπροπανόλης, στη συνέχεια στους -80 C για 24 ώρες και τελικά μεταφέρονται σε υγρό άζωτο. Ανοσοϊστοχημεία Για την πραγματοποίηση της παρούσας εργασίας χρησιμοποιήθηκαν πλακάκια συστοιχιών ιστού (tissue arrays) που έφεραν δείγματα διαφόρων τύπων καρκίνου του δέρματος (US Biomax, SK242, Multiple skin cancer test tissue array with unmatched normal adjacent tissues, 12 cases/24 cores) εμπεδωμένα σε παραφίνη.

47 Υλικά και μέθοδοι 47 Αποπαραφίνωση Η αποπαραφίνωση αφορά στην απομάκρυνση της παραφίνης από την επιφάνεια των πλακιδίων και έγινε με την διαδοχική εμβάπτιση των πλακιδίων προς αποπαραφίνωση στα παρακάτω λουτρά: Ξυλόλη για 2Χ3 λεπτά Ξυλόλη 1:1 με 100% αιθανόλη για 3 λεπτά 100% αιθανόλη για 3 λεπτά 95% αιθανόλη για 3 λεπτά 70% αιθανόλη για 3 λεπτά 50% αιθανόλη για 3 λεπτά Αφήνεται σε κρύο τρεχούμενο νερό βρύσης για ξέπλυμα Ανάκτηση αντιγονικού επιτόπου (Antigen retrieval) Τα πλακάκια τοποθετούνται σε ειδικό πλαστικό δοχείο, το οποίο πληρώνεται με Sodium Citrate Buffer (10 mm Sodium citrate, 0,05% Tween-20 σε ph 6,0) και στη συνέχεια βράζονται για 10 λεπτά σε φούρνο μικροκυμάτων. Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας προστίθεται επιπλέον Sodium Citrate Buffer έτσι ώστε η στάθμη του υγρού να υπερκαλύπτει πάντα τα πλακάκια. Το δοχείο αφαιρείται από το φούρνο μικροκυμάτων και αφήνεται να κρυώσει για 20 λεπτά σε θερμοκρασία δωματίου. Αφαιρείται η μισή ποσότητα Sodium Citrate Buffer και το δοχείο πληρώνεται με dh₂o. Αφήνεται σε θερμοκρασία δωματίου για 10 λεπτά. Ανίχνευση πρωτεϊνών Για την ανίχνευση πρωτεϊνών χρησιμοποιήθηκε το Vectastain elite ABC kit, Rabbit IgG (Vector Laboratories, PK-6101) και το ImmPACT DAB peroxidase substrate kit (Vector Laboratories, SK-4105). Ακολουθήθηκε η παρακάτω διαδικασία: 1. Δύο πλύσεις με dh₂o για 3 λεπτά 2. Ακολουθεί επώαση με 0,3% H₂0₂ για 30 λεπτά, έτσι ώστε να απενεργοποιηθεί η ενδογενής δράση της υπεροξειδάσης.

48 Υλικά και μέθοδοι Δύο πλύσεις με 1XPBS για 3 λεπτά. 4. Προκαλείται κορεσμός των μη ειδικών θέσεων πρόσδεσης των αντισωμάτων με χρήση διαλύματος φυσιολογικού ορού αίγας για 20 λεπτά. Το διάλυμα φυσιολογικού ορού παρασκευάζεται σύμφωνα με τις οδηγίες του kit και συγκεκριμένα προστίθενται 0,15 ml παρεχόμενου φυσιολογικού ορού αίγας (goat normal serum) σε 10 ml 1ΧPBS. 5. Ακολουθεί υβριδισμός με το πρωτογενές αντίσωμα στους 4 C κατά τη διάρκεια της νύχτας (16-18 ώρες). Το αντίσωμα προστίθεται στην επιθυμητή συγκέντρωση σε blocking serum (10% FBS, 3% BSA σε 1XPBS-Tween 0,1%). 6. Δύο πλύσεις με 1XPBS για 3 λεπτά. 7. Υβριδισμός με το δευτερογενές βιοτινυλιωμένο αντίσωμα σε θερμοκρασία δωματίου για τουλάχιστον 1 ώρα. Προστίθενται 0,05 ml βιοτινυλιωμένου αντισώματος σε 10 ml διαλύματος φυσιολογικού ορού αίγας (όπως περιγράφηκε στο στάδιο 4). 8. Δύο πλύσεις με 1XPBS για 3 λεπτά. 9. Επώαση με το αντιδραστήριο ABC για 30 λεπτά. Το αντιδραστήριο ABC παρασκευάζεται σύμφωνα με τις οδηγίες του kit και συγκεκριμένα σε 5 ml 1ΧPBS προστίθενται 2 σταγόνες από το αντιδραστήριο Α και έπειτα 2 σταγόνες από το αντιδραστήριο Β. Το μείγμα αναδεύεται άμεσα και αφήνεται σε θερμοκρασία δωματίου για τουλάχιστον 30 λεπτά πριν τη χρήση του. 10. Δύο πλύσεις με 1XPBS για 3 λεπτά. 11. Ακολουθεί επώαση με το διάλυμα DAB (DiAminoBenzidine) για 2-10 λεπτά μέχρι να αναπτυχθεί ικανοποιητικά η χρώση. Το διάλυμα DAB παρασκευάζεται σύμφωνα με τις οδηγίες του kit και συγκεκριμένα 0,03 ml χρωμογόνου DAB (ImmPACT DAB Chromogen) προστίθεται σε 1 ml διαλύτη (ImmPACT DAB Diluent). 12. Δύο πλύσεις με 1XPBS για 3 λεπτά. 13. Στη συνέχεια πραγματοποιείται χρώση με αιματοξυλίνη για 15 λεπτά. 14. Ξέπλυμα σε κρύο τρεχούμενο νερό βρύσης για 5 λεπτά. 15. Στο τέλος τοποθετούνται οι καλυπτρίδες με χρήση moviol σαν mounting medium. Στην παρούσα εργασία για την ανοσοϊστοχημεία χρησιμοποιήθηκε το αντίσωμα, Rabbit anti-pcreb Ser 133 (Cell Signaling, #9198) σε αραίωση 1:50.

49 Υλικά και μέθοδοι 49 Ανοσοαποτύπωση κατά Western (Western Blotting) Παρασκευή ολικών πρωτεϊνικών εκχυλισμάτων από ανθρώπινα κύτταρα σε καλλιέργεια. Τα κύτταρα καλλιεργούνται σε τρυβλία διαμέτρου 35 mm. Αφαιρείται το θρεπτικό μέσο και ακολουθούν δύο πλύσεις με 1ΧPBS, προθερμασμένο στους 37 C (για αποφυγή δράσης πρωτεασών). Προσθήκη κατάλληλης ποσότητας τρυψίνης και επώαση για 1 λεπτό στους 37 C. Προσθήκη 10 ml θρεπτικού μέσου για την απενεργοποίηση του ενζύμου. Μεταφορά του εναιωρήματος των κυττάρων σε eppendorfs και φυγοκέντρηση στις 5000 rpm και 4 C για 5 λεπτά. Αφαίρεση του υπερκειμένου και πρόσθεση 1 ml κρύου (4 C) 1Χ PBS. Φυγοκέντρηση στις 5000 rpm και 4 C για 5 λεπτά. Αφαιρείται το υπερκείμενο και το ίζημα επαναδιαλύεται σε ml διαλύματος 1Χ FSB/DTT. Τέλος, τα δείγματα βράζουν στους 100 C για 5 λεπτά και στη συνέχεια αποθηκεύονται στους -4 C. SDS-PAGE ηλεκτροφόρηση (Sodium Dodecyl Sulphate PolyAcrylamide Gel Electrophoresis) Ο όρος ηλεκτροφόρηση αναφέρεται στο φαινόμενο μετανάστευσης ηλεκτρικά φορτισμένων σωματιδίων-ιόντων ή άλλων σωματιδίων της ύλης υπό την επίδραση ηλεκτρικού πεδίου. Σημαντικά βιολογικά μόρια, όπως τα αμινοξέα, τα πεπτίδια, οι πρωτεΐνες και τα νουκλεϊκά οξέα, μπορούν μέσα σε ηλεκτρικό πεδίο να μετακινηθούν είτε προς την άνοδο (-) είτε προς την κάθοδο (+) αναλόγως της φύσης του ηλεκτρικού τους φορτίου. Με αυτό τον τρόπο, εκμεταλλευόμενοι τα διαφορετικά φορτία και μοριακά βάρη των πρωτεϊνών που υφίστανται την ηλεκτροφόρηση, επιτυγχάνεται ο διαχωρισμό τους. Στο συγκεκριμένο αυτό είδος ηλεκτροφόρησης (SDS-PAGE) χρησιμοποιείται ως μέσο διαχωρισμού το ακρυλαμίδιο το οποίο δημιουργεί τρισδιάστατα πολυμερή δίκτυα σε μια ευρεία κλίμακα. Το πήκτωμα σχηματίζεται με πολυμερισμό των μονομερών ακρυλαμιδίου, που οδηγεί στη δημιουργία αλυσίδων πολυακρυλαμιδίου. Στις

50 Υλικά και μέθοδοι 50 αλυσίδες αυτές ενσωματώνονται κατά διαστήματα μόρια ΝΝ-μεθυλεν-bisακρυλαμιδίου (bis), τα οποία λόγω της δομής τους μπορούν να ενσωματωθούν σε δύο διαφορετικές αλυσίδες και έτσι να δημιουργηθεί πλέγμα. Ο πολυμερισμός του ακρυλαμιδίου είναι ένα παράδειγμα καταλυτικής δράσης των ελευθέρων ριζών. Η κατάλυση γίνεται μέσω μίας βάσης, της ΝΝΝ Ν -τετραμεθυλαιθυλενοδιαμίνη (TEMED), αλλά μόνο με τη βοήθεια ελευθέρων ριζών που δημιουργούνται χημικά με υπερθειϊκά ιόντα (S2O32-), χάρη στην παρουσία ενός δεύτερου καταλύτη του Ammonium Persulphate (APS). Στα πειράματα που πραγματοποιήθηκαν η ανάλυση των πρωτεϊνών έγινε με ηλεκτροφόρηση σε πήκτωμα πολυακρυλαμιδίου, παρουσία αποδιατακτικών παραγόντων (SDS, DTT). Το SDS (Sodium Dodecyl Sulphate) είναι ένα ανιονικό απορρυπαντικό το οποίο δεσμεύεται στις πρωτεΐνες. Η επιπλέον χρήση αναγωγικών παραγόντων όπως είναι το DTT (DiThioThreitol), έχει σαν αποτέλεσμα τη διάσπαση των δισουλφιδικών δεσμών των πρωτεϊνών. Η αποδιάταξη των πρωτεϊνών επιτυγχάνεται πλήρως με τη θέρμανση των πρωτεϊνικών δειγμάτων για 5 min στους 100 C, παρουσία όλων των παραπάνω αποδιατακτικών παραγόντων. Τελικά, στην SDS-PAGE ηλεκτροφόρηση αναλύονται πολυπεπτίδια τα οποία έχουν αποκτήσει καθαρό αρνητικό φορτίο λόγω του SDS και επομένως η ηλεκτροφορητική τους κινητικότητα είναι συνάρτηση του μοριακού τους βάρους. Σε όλα τα πειράματα που περιγράφονται χρησιμοποιήθηκε ασυνεχές σύστημα ρυθμιστικών διαλυμάτων (discontinuous PAGE), σύμφωνα με τη μέθοδο του Laemmli (Laemmli, 1970). Παρασκευάζεται πηκτή πολυακρυλαμιδίου που αποτελείται από δύο μέρη: Αρχικά παρασκευάζεται η πηκτή διαχωρισμού (separating gel) ποσοστού 10% πολυακρυλαμίδης (1,9 ml H2O, 1,7 ml 30% acrylamide, 1,3 ml 1,5 M Tris HCl ph 8,8, 0,05 ml 10% SDS, 0,05 ml 10% Ammonium Persulfate και 0,002 ml TEMED) και γεμίζεται το καλούπι, αφήνεται επαρκής χώρος και για την τοποθέτηση της πηκτής πακεταρίσματος (stacking gel). Στο πάνω μέρος της πηκτής διαχωρισμού τοποθετείται ισοπροπανόλη για να εξασφαλιστεί η ευθύγραμμη επιφάνεια της και αφήνεται για λεπτά έως ότου αυτή πήξει. Στη συνέχεια απομακρύνεται η ισοπροπανόλη και η πάνω επιφάνεια της πηκτής ξεπλένεται 5-10 φορές με dh2o. Παρασκευάζεται η πηκτή πακεταρίσματος ποσοστού 5% ακρυλαμίδης (1,4 ml H2O, 0,33 ml 30% acrylamide, 0,25 ml 1,5 M Tris HCl ph 8,8, 0,02 ml 10% SDS, 0,02 ml 10% Ammonium Persulfate και 0,002 ml TEMED) και εκχύεται στον υπολειπόμενο χώρο του καλουπιού, στο επάνω μέρος τοποθετείται χτενάκι 10 ή 15 θέσεων ανάλογα με τον αριθμό των δειγμάτων. Η τελική πηκτή αφήνεται να πήξει για λεπτά. Το καλούπι με την τελική πηκτή τοποθετείται στη συσκευή ηλεκτροφόρησης. Το δοχείο πληρώνεται με 1Χ διάλυμα ηλεκτροφόρησης (Laemmli Buffer) μέχρι να καλυφθεί ολόκληρη η πηκτή και αφαιρείται το χτενάκι. To 1X Laemmli buffer

51 Υλικά και μέθοδοι 51 παρασκευάζεται από διάλυμα 10Χ (30,3 g Tris-base, 144,2 g Glycine, 10 g SDS και ddh2o έως 1000 ml). Τα δείγματα βράζονται στους 100 C για 5 λεπτά και φορτώνονται στα πηγάδια (10 μl δείγματος σε κάθε πηγάδι). Ταυτόχρονα με τα δείγματα φορτώνεται και ένας μάρτυρας για τον προσδιορισμό του μοριακού βάρους των υπό μελέτη πρωτεϊνών. Η πηκτή ηλεκτροφορείται στα 80 V έως ότου τα δείγματα περάσουν στην πηκτή διαχωρισμού και στη συνέχεια η τάση αυξάνεται στα 130 V για 1-1,5 ώρες ανάλογα με το μέγεθος των πρωτεϊνών. Ηλεκτρομεταφορά των πρωτεϊνών σε μεμβράνη PVDF (Transfer) Ακολουθεί μεταφορά και καθήλωση των ηλεκτροφορητικά διαχωρισμένων μορίων από την πηκτή ακρυλαμιδίου σε μεμβράνη (PVDF). Η καθήλωση πραγματοποιείται με υγρή μεταφορά (wet transfer), παρουσία ρυθμιστικού διαλύματος μεταφοράς 10mM CAPS, με εφαρμογή τάσης 42 V για 1,5-2 ώρες, σε θερμοκρασία δωματίου. Στη συνέχεια, η PVDF μεμβράνη υφίσταται σύντομη πλύση με ddh₂o και στη συνέχεια χρώση με Ponceau S, ώστε να είναι εφικτή η παρατήρηση των μεταφερθέντων πρωτεϊνών. Συγκεκριμένα, στο στάδιο αυτό λαμβάνει χώρα η διαπίστωση της επιτυχίας ή μη της μεταφοράς, της ισοφόρτωσης των πρωτεϊνικών δειγμάτων, αλλά και η αντιστοιχία των ζωνώσεων του πρωτεϊνικού μάρτυρα στην επιφάνεια της μεμβράνης (Biorad:cat no ), ώστε στο τελικό στάδιο της μεθόδου να μπορούμε με ακρίβεια να υπολογίσουμε το μέγεθος της πρωτεΐνης που μας ενδιαφέρει. Η μεμβράνη αποχρωματίζεται μετά από πλύσεις με δις αποσταγμένο νερό και κατόπιν με PBS με 0,1% Tween (PBS-T). Πριν την πραγματοποίηση της επώασης της μεμβράνης με το αντίσωμα που επιθυμούμε, γίνεται δέσμευση των μη ειδικών θέσεων προσδέσεως των αντισωμάτων, με προεπώαση της μεμβράνης σε 5% αποβουτυρωμένο γάλα σε μορφή σκόνης, διαλυμένο σε PBT για 1h και σε θερμοκρασία δωματίου. Ακολουθεί υβριδοποίηση με το πρωτογενές αντίσωμα, που αραιώνεται καταλλήλως σε γάλα 5% διαλυμένο σε PBT παρουσία 0,02% NaN3, σε θερμοκρασία δωματίου για όλη τη νύχτα σε περιστρεφόμενο τροχό. Η χρήση του NaN3 εμποδίζει την ανάπτυξη μικροοργανισμών κατά την διάρκεια της νύχτας. Την επόμενη μέρα η μεμβράνη ξεπλένεται υπό ανάδευση με PBT ως εξής: - 2 φορές γρήγορα, - μια φορά για 15 min

52 Υλικά και μέθοδοι 52 - και τέλος μια πλύση για 5min Κατόπιν, ακολουθεί υβριδοποίηση με το δευτερογενές αντίσωμα, το οποίο είναι συνδεδεμένο με το ένζυμο της υπεροξειδάσης, σε κατάλληλη συγκέντρωση σε γάλα 5% διαλυμένο σε PBT (απουσία NaN3, το οποίο καταστρέφει την υπεροξειδάση). Η υβριδοποίηση πραγματοποιείται σε θερμοκρασία δωματίου για τουλάχιστον 1 ώρα σε περιστρεφόμενο τροχό. Εν συνεχεία, η μεμβράνη ξεπλένεται και ακολουθεί ανίχνευση του σήματος με χρήση του αντιδραστηρίου της ΕCL (H₂O₂ και luminol/amersham-pharmacia). Η ανίχνευση βασίζεται στο φαινόμενο της ενισχυμένης χημειοφωταύγειας. Αναλυτικότερα, ως φωταύγεια ορίζεται η εκπομπή φωτός που προέρχεται από απώλεια ενέργειας από ένα υπόστρωμα που βρίσκεται σε διεγερμένη κατάσταση. Στην χημειοφωταύγεια, η εκπομπή επηρεάζεται από μια χημική αντίδραση. Ένα τέτοιο σύστημα καλά μελετημένο αποτελεί το ένζυμο της υπεροξειδάσης (HRP), το οποίο με την επίδραση διαλύματος H₂O₂ σε αλκαλικό περιβάλλον καταλύει την οξείδωση της λουμινόλης (luminol). Πρόκειται για μια ουσία της κατηγορίας των κυκλικών διακυλυδραζιδίων, που έχει την ιδιότητα όταν βρίσκεται σε ενεργειακά οξειδωμένη κατάσταση (οξείδωση) να μεταπίπτει σταδιακά σε πιο σταθερή ενεργειακά κατάσταση με ταυτόχρονη εκπομπή φωτονίων. Τέλος, η ενισχυμένη χημειοφωταύγεια επιτυγχάνεται όταν η οξείδωση της λουμινόλης από την υπεροξειδάση (HRP) πραγματοποιείται παρουσία χημικών ενισχυτών όπως οι φαινόλες. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, το δευτερογενές αντίσωμα φέρει προσδεμένο το ένζυμο της υπεροξειδάσης, το οποίο με την επίδραση διαλύματος H₂O₂ σε αλκαλικό περιβάλλον καταλύει την οξείδωση της luminol. Η μέγιστη εκπομπή φωτονίων λαμβάνει χώρα σε μήκος κύματος 428 nm και παρουσιάζει ένα μέγιστο 1 με 2 λεπτά μετά την προσθήκη των αντιδραστηρίων. Η ανίχνευση επιτυγχάνεται με έκθεση σε φιλμ αυτοραδιογραφίας ευαίσθητο στο μπλε φως (Kodak X-OMAT AR και Kodak Biomax XAR film). Ο χρόνος έκθεσης του φιλμ εξαρτάται από την ένταση και την ποιότητα του σήματος. Σαν πρωτεΐνη ελέγχου (control) χρησιμοποιείται η τουμπουλίνη. Η διαδικασία ανίχνευσή και εμφάνισής της είναι όμοια με την ανίχνευση της υπό μελέτη πρωτεΐνης όπως περιγράφηκε παραπάνω από το στάδιο 3 και έπειτα (Στο αντίστοιχο του σταδίου 3 προστίθεται στο διάλυμα 5% γάλατος σε PBS-Tween και 0,02% NaN3. To NaN3 καταστρέφει την HRP του αρχικού δευτερογενούς αντισώματος. Τα αντισώματα που χρησιμοποιήθηκαν στις ανοσοαποτυπώσεις που αναφέρονται στα «αποτελέσματα» είναι τα εξής:

53 Υλικά και μέθοδοι 53 Πρωτογενή αντισώματα -Rabbit anti-creb (Cell Signaling, #9197) σε αραίωση 1: Mouse anti-tubulin (Sigma) σε αραίωση 1: Δευτερογενή αντισώματα -Goat anti-rabbit HRP (Santa-Cruz Biotechnology) σε αραίωση 1: Rabbit anti-mouse HRP (Santa-Cruz Biotechnology) σε αραίωση 1:6.000 Μελέτη της βιωσιμότητας καρκινικών κυττάρων μετά από αποσιώπηση της έκφρασης του CREB. Διαμόλυνση καρκινικών κυτταρικών σειρών με CREB sirna 1. Σε 6-well plates στρώνονται 2x10⁵ κύτταρα ανά πηγάδι, σε φυσιολογικό θρεπτικό μέσο απουσία αντιβιοτικών. 2. Επώαση των κυττάρων στους 37 C, 5% CO2 για ώρες, έως ότου τα κύτταρα να καλύπτουν το 60-80% της διαθέσιμης επιφάνειας. 3. Προετοιμάζονται τα παρακάτω διαλύματα: Διάλυμα Α: Για κάθε διαμόλυνση διαλύονται 8 μl sirna duplex (Santa Cruz CREB-1 sirna: sc-29281) σε 100 μl Opti-MEM (Gibco cat. No ). Διάλυμα Β: Για κάθε διαμόλυνση διαλύονται 6 μl Transfection Reagent (Santa Cruz sc-29528) σε 100 μl Opti-MEM (Gibco cat. No ). 4. Το διάλυμα Α προστίθεται στο διάλυμα Β και αναδεύεται ήπια με τη χρήση πιπέτας. Το τελικό διάλυμα επωάζεται για περίπου 30 λεπτά σε θερμοκρασία δωματίου. 5. Μετά το πέρας 30 λεπτών αφαιρείται το θρεπτικό μέσο των κυττάρων και ξεπλένονται με μικρή ποσότητα Opti-MEM. Το Opti-MEM απομακρύνεται από τα κύτταρα. 6. Για κάθε διαμόλυνση προστίθενται 0,8 μl Opti-MEM σε κάθε διάλυμα sirna (Διάλυμα Α + Διάλυμα Β). Το διάλυμα που προκύπτει αναδεύεται ήπια και στη συνέχεια τοποθετείται στα κύτταρα.

54 Υλικά και μέθοδοι Τα κύτταρα επωάζονται με το τελικό διάλυμα διαμόλυνσης για 7 ώρες σε επωαστικό θάλαμο στους 37 C, 5% CO₂. 8. Μετά το πέρας της επώασης προστίθεται 1 ml φυσιολογικού θρεπτικού μέσου το οποίο περιέχει την διπλάσια ποσότητα φυσιολογικού ορού και αντιβιοτικών, χωρίς να απομακρυνθεί το διάλυμα διαμόλυνσης. 9. Τα κύτταρα επωάζονται για επιπλέον ώρες σε επωαστικό θάλαμο 37 C, 5% CO2. Όμοια διαδικασία χρησιμοποιείται και για τα κύτταρα ελέγχου, στη θέση όμως του CREB sirna duplex χρησιμοποιείται sirna ελέγχου (Santa Cruz, Control sirna-a sc ) το οποίο δεν επηρεάζει τα επίπεδα κάποιας πρωτεΐνης στα κύτταρα. Πρωτόκολλο MTT (Εκτίμηση κυτταρικής βιωσιμότητας) 1. Τα διαμολυσμένα με sirna CREB κύτταρα στρώνονται σε 24-well plates και προστίθενται 400 μl φυσιολογικό θρεπτικό μέσο. Στρώνονται 5 x 10ᵌ κύτταρα/ πηγάδι. Τα κύτταρα επωάζονται σε επωαστικό θάλαμο 37 C, 5% CO₂, για 24 ώρες. 3. Παρασκευάζεται διάλυμα MTT 5 mg/ml. 40 μl από αυτό το διάλυμα (10% του όγκου) προστίθεται στα κύτταρα και επωάζονται στο σκοτάδι σε επωαστικό θάλαμο 37 C, 5% CO₂ για 3 ώρες. 4. Αφαιρείται το θρεπτικό μέσο με προσοχή. 5. Προστίθενται 400 μl DMSO σε κάθε πηγάδι. 6. Τα πιάτα επωάζονται στο σκοτάδι (ή καλυμμένα με αλουμινόχαρτο) για 15 λεπτά, υπό ανάδευση. 7. Μεταφέρονται 200 μl από το υπερκείμενο κάθε πηγαδιού σε αντίστοιχο πηγάδι 96-well plate. Σαν τυφλό δείγμα χρησιμοποιείται αντίστοιχη ποσότητα DMSO. 8. Τα δείγματα φωτομετρούνται σε ELISA reader στα 450 nm. Η τιμή του τυφλού αφαιρείται από την τιμή των δειγμάτων. Όμοια διαδικασία ακολουθείται και για τα sirna control δείγματα. Για κάθε ένα πηγάδι από τα αρχικά δείγματα στο 6-well plate στρώνονται 3 πηγάδια στο 24-well plate. Επίσης, μέρος από τα αρχικά κύτταρα υπόκεινται σε λύση για την πραγματοποίηση ανοσοαποτύπωσης κατά Western.

55 Αποτελέσματα

56 Αποτελέσματα 56 Μελέτη των επιπέδων ενεργοποίησης του CREB σε δείγματα ιστών ασθενών με καρκίνο του δέρματος. Τα συστήματα ιστικών μικροσυστοιχιών προσφέρουν τη δυνατότητα ταυτόχρονης μελέτης νεοπλασμάτων προερχόμενων από διαφορετικούς ασθενείς. Στην παρούσα εργασία χρησιμοποιήθηκε ένα πλακάκι με συστοιχίες ιστών ασθενών με καρκίνο του δέρματος (US Biomax, SK242) όπου μελετήθηκαν τα επίπεδα ενεργοποίησης του CREB μέσω φωσφορυλίωσης. Εφαρμόστηκε η μέθοδος της ανοσοïστοχημείας. Το θετικό σήμα, λόγω χρώσης με DAB, είναι καφέ χρώματος και έχει πυρηνικό εντοπισμό όπως αναμένονταν. Στην εικόνα 1 φαίνεται η διάταξη των δειγμάτων στο πλακάκι. Περιλαμβάνονται 20 δείγματα από 10 περιπτώσεις (διπλά δείγματα από κάθε περίπτωση) και 4 δείγματα (2 περιπτώσεις) από παρακείμενο στον καρκίνο ιστό του δέρματος. Εικόνα 1: Διάταξη των δειγμάτων στο πλακάκι ιστικών μικροσυστοιχιών.

57 Αποτελέσματα 57 Στον παρακάτω πίνακα (πίνακας 1) φαίνεται ο αριθμός των δειγμάτων καθώς και τα χαρακτηριστικά κάθε περίπτωσης αναλυτικά. Τα στοιχεία του ασθενούς, φύλο και ηλικία, ο τύπος του όγκου και ο βαθμός κακοήθειας. Η παρούσα μικροσυστοιχία περιλαμβάνει τρεις περιπτώσεις από κακοήθες πλακώδες καρκίνωμα, τρεις περιπτώσεις βασικοκυτταρικού καρκινώματος, μια περίπτωση συρινγκοκαρκινώματος, δύο περιπτώσεις κακοήθους μελανώματος και μια περίπτωση δερματοïνοσαρκώματος. Πίνακας 1: Αναλυτική παρουσίαση των στοιχείων κάθε δείγματος στο πλακάκι μικροσυστοιχιών. Στη συνέχεια θα παρουσιαστούν τα αποτελέσματα που προέκυψαν από την ανοσοϊστοχημεία, τα οποία χωρίζονται ανάλογα με τον τύπο του καρκίνου και το βαθμό κακοήθειας. Σύγκριση γίνεται τόσο μεταξύ των διαφορετικών βαθμών κακοήθειας όσο και των διαφορετικών τύπων καρκίνου με τη βοήθεια δειγμάτων ελέγχου. Τα δείγματα ελέγχου αποτελούνται από ιστό δέρματος πλησίον του καρκινικού (Cancer Adjacent Skin Tissue).

58 Αποτελέσματα 58 Πλακώδες καρκίνωμα 1 ου και 2 ου βαθμού Οι περιπτώσεις πλακώδους καρκινώματος 1 ου βαθμού αντιστοιχούν στις περιπτώσεις Α1,Α2,Α3 και Α4 και προέρχονται από δύο ασθενείς. Παρουσιάζεται, επίσης μια περίπτωση πλακώδους καρκινώματος 2 ου βαθμού που αντιστοιχεί στις θέσεις Α5 και Α6 στο πλακάκι. Α1 Α3 Α5 Α6 D3 ad Εικόνα 2: πλακώδες καρκίνωμα 1ου βαθμού (Α1 και Α3), πλακώδες καρκίνωμα 2ου βαθμού (Α5 και Α6) και control D3 Στις περιπτώσεις πλακώδους καρκινώματος 1 ου βαθμού (Α1 και Α3) παρατηρείται ένας μεγάλος αριθμός θετικών κυττάρων. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι και στα

59 Αποτελέσματα 59 δύο δείγματα έχουμε μεγάλη ένταση θετικού σήματος και το ποσοστό των p-creb θετικών κυττάρων βρίσκεται περίπου στο 60% με 70%. Στην περίπτωση του πλακώδους καρκινώματος 2 ου βαθμού (Α5 και Α6) παρατηρούμε ότι η ένταση του σήματος είναι ακόμα μεγαλύτερη όπως και ο αριθμός των θετικών p-creb κυττάρων. Τέλος μπορούμε να πούμε ότι τα καρκινικά δείγματα 1 ου και 2 ου βαθμού εμφανίζουν μεγαλύτερη ένταση σήματος και μεγαλύτερο ποσοστό θετικών κυττάρων σε σχέση με τον παρακείμενο ιστό (D3) που χρησιμοποιείται σαν δείγμα ελέγχου. Σύμφωνα με τα παραπάνω μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι τα επίπεδα ενεργοποίησης του CREB καθώς και ο αριθμός των θετικών p-creb κυττάρων αυξάνονται καθώς αυξάνεται και το επίπεδο κακοήθειας. Βασικοκυτταρικό καρκίνωμα Παρουσιάζονται τρεις περιπτώσεις βασικοκυτταρικού καρκινώματος, χωρίς να αναφέρεται ο βαθμός κακοήθειας. Αντιστοιχούν στις περιπτώσεις Β1 έως Β6 και προέρχονται από τρεις ασθενείς. Β1 Β3 Β5 D3 ad Εικόνα 3: Βασικοκυτταρικό καρκίνωμα B1, B2, B3 και control D3 Στις τρεις περιπτώσεις βασικοκυτταρικού καρκινώματος (Β1, Β3 και Β5) παρατηρούμε ότι τα δείγματα εμφανίζουν μια σχετική ομοιομορφία τόσο στο ποσοστό των θετικών κυττάρων όσο και στην ένταση του σήματος. Το σύνολο των

60 Αποτελέσματα 60 δειγμάτων εμφανίζει θετική χρώση σε ποσοστό περίπου 70% με 80% και μεγάλη ένταση σήματος, σε σχέση με το δείγμα ελέγχου (D3). Συρίγγιο καρκίνωμα 3 ου βαθμού. Παρουσιάζεται μια περίπτωση συρίγγιου καρκινώματος 3 ου βαθμού που αντιστοιχεί στις θέσεις C1 και C2 στο πλακάκι της μικροσυστοιχίας. C1 D3 ad Εικόνα 4: Συρίγγιο καρκίνωμα 3ου βαθμού και control D3 Σε αυτή τη περίπτωση του συρίγγιου καρκινώματος 3 ου βαθμού παρατηρούμε ότι το σήμα έχει μικρότερη ένταση και ένας μικρότερος αριθμός κυττάρων είναι p-creb θετικά σε σχέση με τις περιπτώσεις πλακώδους και βασικοκυτταρικού καρκινώματος. Παρόλα αυτά μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι σε σχέση με το δείγμα ελέγχου (D3) ένα ποσοστό κυττάρων περίπου 30 με 40% είναι p-creb θετικά. Δερματικό Ινοσάρκωμα Το πλακάκι φέρει μια περίπτωση δερματικού ινοσαρκώματος που παρουσιάζεται με δυο δείγματα στις θέσεις D1 και D2. D2 D3 ad Εικόνα 5: Δερματικό Ινοσάρκωμα D2 και control D3

61 Αποτελέσματα 61 Παρατηρούμε και σε αυτή την περίπτωση, του δερματικού ινοσαρκώματος, ότι τόσο η ένταση του σήματος όσο και ο αριθμός των p-creb κυττάρων είναι μεγαλύτερος σε σχέση με τον παρακείμενο ιστό (D3). Κακοήθες Μελάνωμα Στην παρούσα συστοιχία ιστών παρουσιάζονται δύο περιπτώσεις κακοήθους μελανώματος που αντιστοιχούν στις θέσεις C3, C4, C5 και C6 στο πλακάκι. C3 C5 D3 ad Εικόνα 6: Κακοήθες Μελάνωμα C3, C5 και control D3 Όπως γνωρίζουμε από τη βιβλιογραφία το μελάνωμα είναι ο καρκίνος του δέρματος που παρουσιάζει το μεγαλύτερο βαθμό κακοήθειας. Και στις δύο περιπτώσεις κακοήθους μελανώματος το σύνολο των κυττάρων είναι θετικά για το p-creb και έχουν χαρακτηριστικά πολύ υψηλή ένταση σήματος. Τα δείγματα του μελανώματος εμφανίζουν υψηλότερη ένταση θετικού σήματος και στις δύο περιπτώσεις το 100% των κυττάρων εμφανίζονται θετικά για p-creb, συγκρινόμενα με τον παρακείμενο ιστό αλλά και με τις περιπτώσεις καρκίνου του δέρματος χαμηλότερης κακοήθειας που είδαμε παραπάνω.

62 Αποτελέσματα 62 Εκτίμηση της βιωσιμότητας καρκινικών κυττάρων μετά από αποσιώπηση (knock-down) της έκφρασης του CREB. Για την in vitro μελέτη του μεταγραφικού παράγοντα CREB δημιουργήθηκαν σειρές κυττάρων μελανώματος (Α375) που εκφράζουν σταθερά μια dominant negative μορφή του CREB (CREB-M1) και μια σταθερά ενεργοποιημένη μορφή (CREB-FY). Στην παρούσα εργασία πραγματοποιήθηκε μελέτη της βιωσιμότητας αυτών των δύο κυτταρικών σειρών σε σχέση με τα κύτταρα ελέγχου που είχαν σταθερά διαμολυνθεί με GFP. Επιπλέον, μελετήθηκε η βιωσιμότητα κυττάρων ανθρώπινου μελανώματος μετά από αποσιώπηση της έκφρασης του CREB μέσω χρήσης ειδικών sirna μορίων ώστε να προσδιοριστεί ο ρόλος της ενεργοποίησης του CREB σε αυτά τα κύτταρα. Για τα πειράματα αυτά επιλέχθηκε η κυτταρική σειρά ανθρώπινου μελανώματος Α375 που παρουσιάζει μεγάλο βαθμό κακοήθειας και η οποία μπορεί να επιμολυνθεί από αδενοϊούς παρουσιάζοντας υψηλή έκφραση των πρωτεϊνών (Siemeister G et al., 1995). Επιπλέον, από την βιβλιογραφία προκύπτει ότι στην κυτταρική σειρά Α375 μπορεί να πραγματοποιηθεί αποσιώπηση της πρωτεΐνης με την μέθοδο si RNA με μεγάλο ποσοστό επιτυχίας (J. Tao et al., 2005). Η μελέτη της βιωσιμότητας καρκινικών κυττάρων μετά από αποσιώπηση της έκφρασης του CREB και των σταθερά διαμολυσμένων κυττάρων έγινε σύμφωνα με το πρωτόκολλο MTT (Εκτίμηση κυτταρικής βιωσιμότητας) και τα αποτελέσματα για κάθε κυτταρική σειρά αναπαριστούνται με δύο γραφήματα. Στο πρώτο γράφημα απεικονίζονται οι τιμές οπτικής απορρόφησης στα 540 nm σε σχέση με τις ώρες από την αρχή του πειράματος. Η δεύτερη γραφική παράσταση απεικονίζει το λόγο των οπτικών απορροφήσεων του πειραματικού (sirna) δείγματος προς τις οπτικές απορροφήσεις του δείγματος ελέγχου σε κάθε χρονική στιγμή. Ο λόγος O.D.siRNA/ O.D.control είναι ικανός να δείξει το αποτέλεσμα της αποσιώπησης του CREB ποσοστιαία σε σχέση με τα κύτταρα ελέγχου. Σε κάθε πείραμα διαμόλυνσης των κυτταρικών σειρών με sirna CREB πραγματοποιήθηκε ανάλυση κατά Western των ολικών εκχυλισμάτων δείγματος των κυττάρων κατά τη χρονική στιγμή 0 του πειράματος για τον προσδιορισμό της αποτελεσματικότητας της διαμόλυνσης. Με αυτό τον τρόπο πραγματοποιήθηκε προσδιορισμός των επιπέδων της πρωτεΐνης CREB των υπό εξέταση κυττάρων σε σχέση με τα κύτταρα ελέγχου. Ο παραπάνω έλεγχος πραγματοποιήθηκε σε κάθε ανεξάρτητο πείραμα, παρακάτω παρουσιάζονται ενδεικτικές εικόνες της ανάλυσης Western για κάθε κυτταρική σειρά.

63 Αποτελέσματα 63 Εκτίμηση της βιωσιμότητας της Κυτταρικής σειράς Α375-Ανθρώπινου μελανώματος. Η μελέτη της βιωσιμότητας καρκινικών κυττάρων μετά από τη διαμόλυνση της καρκινικής σειράς Α375-ανθρώπινου μελανώματος με sirna CREB έδειξε μια στατιστικά σημαντική αύξηση της βιωσιμότητας αυτών των κυττάρων σε σχέση με τα κύτταρα ελέγχου. 2,500 2,000 ** 1,500 1,000 ** si CREB CONTROL 0,500 * 0, N=4, Επίπεδα σημαντικότητας (p): * = 0,05 ; ** = 0,005 ; *** = 0,001 2,500 ** 2,000 1,500 1,000 ** si CREB CONTROL 0,500 * 0, N=4, Επίπεδα σημαντικότητας (p): * = 0,05 ; ** = 0,005 ; *** = 0,001 Εικόνα 7: μελέτη της βιωσιμότητας των καρκινικών κυττάρων μετά από τη διαμόλυνση, η διαφορά φτάνει στο μέγιστο 96 ώρες μετά την έναρξη του πειράματος και στη συνέχεια μειώνεται σταδιακά λόγω παύσης της δράσης του sirna.

ρ Έλενα Κουλλαπή 2014

ρ Έλενα Κουλλαπή 2014 ρ Έλενα Κουλλαπή 2014 Το µεγαλύτερο όργανο του σώµατο Μέση επιφάνεια περίπου 2 m2 Το βάρο του δέρµατο (χωρί το υποδόριο λίπο ) είναι κατά µέσο όρο 4,85 Kgr στον ενήλικο άνδρα και 3,18 Kgr στην ενήλικη

Διαβάστε περισσότερα

φυσιολογικό δέρμα - 1

φυσιολογικό δέρμα - 1 φυσιολογικό δέρμα -1 Επιδερμίδα (επιθήλιο, εξωδερμική προέλευση) Α Α Α Μ θηλώδες χόριο (επιπολής) ακανθωτή στιβάδα βασική στιβάδα χόριο Μ = Μελανοκύτταρο (νευροεξωδερμική προέλευση, νευρική ακρολοφία)

Διαβάστε περισσότερα

Σμηγματορροικές υπερκερατώσεις. Μιχαέλα Πλάκα Δερματολόγος Επιστημονικός συνεργάτης Nος. «Α. Συγγρός»

Σμηγματορροικές υπερκερατώσεις. Μιχαέλα Πλάκα Δερματολόγος Επιστημονικός συνεργάτης Nος. «Α. Συγγρός» Σμηγματορροικές υπερκερατώσεις Μιχαέλα Πλάκα Δερματολόγος Επιστημονικός συνεργάτης Nος. «Α. Συγγρός» Σμηγματορροική υπερκεράτωση (μυρκηκία) Εξαιρετικά συχνή, καλοήθης δερματική βλάβη Συνήθως αφορά τις

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΔΕΡΜΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΔΕΡΜΑΤΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΔΕΡΜΑΤΟΣ 09/11/2015

ΤΟ ΔΕΡΜΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΔΕΡΜΑΤΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΔΕΡΜΑΤΟΣ 09/11/2015 ΜΑΘΗΜΑ 1 ο ΤΟ ΔΕΡΜΑ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟ ΣΕ ΕΚΤΑΣΗ ΟΡΓΑΝΟ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΣΩΜΑΤΟΣ, ΠΕΡΙΠΟΥ 1,8 Τ.Μ. ΕΙΝΑΙ ΜΙΑ ΕΛΑΣΤΙΚΗ, ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗ ΜΕΜΒΡΑΝΗ ΠΟΥ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΕΙ ΤΟΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟ ΑΠΟ ΧΗΜΙΚΟΥΣ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥΣ ΕΡΕΘΙΣΜΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

ρ Έλενα Κουλλαπή 2014

ρ Έλενα Κουλλαπή 2014 ρ Έλενα Κουλλαπή 2014 Αγγείωση του έρµατο Αρτηρίε Φλέβε Τριχοειδή Λεµφαγγεία Χρησιµεύουν για : Θερµορρύθµιση και Θρέψη του δέρµατο. Το δέρµα αιµατώνεται πολύ καλά από τα αγγεία του υποδέρµατο, τα οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΗPV και Καρκίνος Δέρµατος. Ηλέκτρα Νικολαΐδου Επ. Καθηγήτρια Δερµατολογίας ΕΚΠΑ Νοσ. «Α. Συγγρός»

ΗPV και Καρκίνος Δέρµατος. Ηλέκτρα Νικολαΐδου Επ. Καθηγήτρια Δερµατολογίας ΕΚΠΑ Νοσ. «Α. Συγγρός» ΗPV και Καρκίνος Δέρµατος Ηλέκτρα Νικολαΐδου Επ. Καθηγήτρια Δερµατολογίας ΕΚΠΑ Νοσ. «Α. Συγγρός» ΓΕΝΗ HPV Α γένος: βλεννογόνοι αιτιολογική συσχέτιση µε καρκίνο τραχήλου µήτρας, πρωκτού, αιδοίου, πέους

Διαβάστε περισσότερα

Καλοήθεις µελανοκυτταρικοί όγκοι Ταξινόµηση WHO 2006 1% - 2% των βρεφών Επιφανειακοί Όψιµοι Επιφανειακοί Οποιαδήποτε ανατοµική θέση Μ.δ. < 1,5 cm Κηλίδες, βλατίδες ή πλάκες Λευκόφαιοι έως µελανόφαιοι Ωοειδείς

Διαβάστε περισσότερα

Ο Καρκίνος του δέρματος από τον ήλιο

Ο Καρκίνος του δέρματος από τον ήλιο 8 ο Γενικό Λύκειο Πατρών Τμήμα Α Ο Καρκίνος του δέρματος από τον ήλιο Από την ομάδα B-BOYS: Άρης Σπυρόπουλος Κωνσταντίνος Κωνσταντόπουλος Χρήστος Λιόσης Βασίλης Οικονομόπουλος Επιβλέπων: Αναστασόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη 2013 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ : Ορολογία και λίγα λόγια για τον καρκίνο Χαρακτηριστικά του καρκίνου Μεταλλάξεις Μεταλλάξεις και καρκίνος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΛΟΓΟΣ 5 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ: ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΟΥ ΔΕΡΜΑΤΟΣ 7 1.1 Γενικά 8 1.2 Στιβάδες του Δέρματος 10 1.2.1 Επιδερμίδα 10 1.2.2 Χόριο 14 1.2.3 Υπόδερμα ή Υποδόριο Λίπος 17 1.3 Εξαρτήματα

Διαβάστε περισσότερα

Η υπεριώδης ακτινοβολία (UV), χωρίζεται στις ζώνες UVA, UVB και UVC. Όλες έχουν διαφορετικές

Η υπεριώδης ακτινοβολία (UV), χωρίζεται στις ζώνες UVA, UVB και UVC. Όλες έχουν διαφορετικές ΟΛΑ ΟΣΑ ΘΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΞΕΡΕΤΕ ΓΙΑ ΤΗΝ ΗΛΙΟΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΗΛΙΟΣ, Ο καλύτερός μας φίλος ο χειρότερός μας εχθρός. Η υπεριώδης ακτινοβολία (UV), χωρίζεται στις ζώνες UVA, UVB και UVC. Όλες έχουν διαφορετικές αρνητικές

Διαβάστε περισσότερα

Δυσπλαστικοί σπίλοι-σύνδρομο δυσπλαστικών σπίλων. Μαρίνα Παπουτσάκη

Δυσπλαστικοί σπίλοι-σύνδρομο δυσπλαστικών σπίλων. Μαρίνα Παπουτσάκη -Σύνδρομο δυσπλαστικών σπίλων Μαρίνα Παπουτσάκη Επιμελήτρια Α Α Πανεπιστημιακή Κλινική Νοσοκομείο Δερματολογικών Παθήσεων, «Ανδρέας Συγγρός» Ορισμός Οι δυσπλαστικοί σπίλοι είναι επίκτητοι μελανοκυτταρικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΑΣΗ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ ΘΕΜΑ: ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΝΕΥΡΟΙΝΩΜΑΤΩΣΗ. Ομάδα ΑΡΕΑΛΗ ΑΝΤΩΝΙΑ ΜΠΑΗ ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΤΕΡΑΚΗ ΕΛΕΝΗ

ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΑΣΗ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ ΘΕΜΑ: ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΝΕΥΡΟΙΝΩΜΑΤΩΣΗ. Ομάδα ΑΡΕΑΛΗ ΑΝΤΩΝΙΑ ΜΠΑΗ ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΤΕΡΑΚΗ ΕΛΕΝΗ ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΑΣΗ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ ΘΕΜΑ: ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΝΕΥΡΟΙΝΩΜΑΤΩΣΗ Ομάδα ΑΡΕΑΛΗ ΑΝΤΩΝΙΑ ΜΠΑΗ ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΤΕΡΑΚΗ ΕΛΕΝΗ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2015 ΣΚΟΠΟΣ Σκοπός της εργασίας αυτής είναι η παρουσίαση των χαρακτηριστικών της

Διαβάστε περισσότερα

Ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα κατωτέρου γεννητικού συστήματος θήλεος. Μαρία Σωτηροπούλου Νοσοκομείο Αλεξάνδρα

Ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα κατωτέρου γεννητικού συστήματος θήλεος. Μαρία Σωτηροπούλου Νοσοκομείο Αλεξάνδρα Ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα κατωτέρου γεννητικού συστήματος θήλεος Μαρία Σωτηροπούλου Νοσοκομείο Αλεξάνδρα Ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα αιδοίου Σπάνιο, 1,5 ανά 100 000 γυναίκες στις ΗΠΑ Τρειςομάδεςγυναικών:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Α ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗΣ ΟΓΚΟΙ ΕΠΙΦΥΣΗΣ. ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΚΑΒΑΝΤΖΑΣ Επίκουρος Καθηγητής

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Α ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗΣ ΟΓΚΟΙ ΕΠΙΦΥΣΗΣ. ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΚΑΒΑΝΤΖΑΣ Επίκουρος Καθηγητής ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Α ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗΣ ΟΓΚΟΙ ΕΠΙΦΥΣΗΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΚΑΒΑΝΤΖΑΣ Επίκουρος Καθηγητής ΟΓΚΟΙ ΕΠΙΦΥΣΗΣ Επιφυσιοβλάστωµα Επιφυσιοκύττωµα Ογκος

Διαβάστε περισσότερα

VIN (Ενδοεπιθηλιακή νεοπλασία αιδοίου)

VIN (Ενδοεπιθηλιακή νεοπλασία αιδοίου) VIN (Ενδοεπιθηλιακή νεοπλασία αιδοίου) Διαφορές μεταξύ τραχήλου και αιδοίου Κύτταρο-στόχος: κυρίως πλακώδες δεν υπάρχει εκτεθειμένος πολυδύναμος πληθυσμός, όπως στον τράχηλο Σχετιζόμενοι HPV: κυριαρχούν

Διαβάστε περισσότερα

Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία. Κίττυ Παυλάκη

Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία. Κίττυ Παυλάκη Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία Κίττυ Παυλάκη Jeanne Calment Κάπνιζε µέχρι τα 117 Πέθανε στα 122 Η σωστή λειτουργία των οργανισµών απαιτεί τη δυνατότητα προσαρµογής των κυττάρων και κατά συνέπεια και των

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος. Note: Σήμερα όμως πάνω από το 50% των διαφόρων καρκινικών τύπων είναι θεραπεύσιμοι

Καρκίνος. Note: Σήμερα όμως πάνω από το 50% των διαφόρων καρκινικών τύπων είναι θεραπεύσιμοι Ο πιο απλός ορισμός είναι ότι ο καρκίνος είναι μια ομάδα ασθενειών που χαρακτηρίζεται από ανεξέλεγκτη ανάπτυξη και διασπορά ανώμαλων κυττάρων. Αν η εξάπλωση δεν ελεγχθεί θα οδηγήσει στο θάνατο. Ποσοστό

Διαβάστε περισσότερα

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του 1 Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του μαστού. Ο καρκίνος του μαστού είναι με μεγάλη διαφορά

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Καρκίνος Παγκρέατος: πρόγνωση Κακή πρόγνωση Συνολική πενταετής επιβίωση 6%.

Διαβάστε περισσότερα

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις :

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις : Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις : Οι όρχεις αποτελούν κομμάτι του αναπαραγωγικού συστήματος (παραγωγή σπερματοζωάριων) του άνδρα αλλά

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για τους καρκίνους, τη γενετική τους βάση και διερεύνηση

Λίγα λόγια για τους καρκίνους, τη γενετική τους βάση και διερεύνηση Λίγα λόγια για τους καρκίνους, τη γενετική τους βάση και διερεύνηση Ο καρκίνος είναι μια ιδιαίτερα ετερογενής νόσος, που προκύπτει από συσσώρευση μεταλλάξεων του DNA. Η αιτιολογία του καρκίνου είναι πολυπαραγοντική,

Διαβάστε περισσότερα

Osteogenesis Imperfecta (Ατελής Οστεογένεση ) Ομάδα: Πατρασκάκη Μυρτώ Τσιτσικλή Μαγδαληνή

Osteogenesis Imperfecta (Ατελής Οστεογένεση ) Ομάδα: Πατρασκάκη Μυρτώ Τσιτσικλή Μαγδαληνή Osteogenesis Imperfecta (Ατελής Οστεογένεση ) Ομάδα: Πατρασκάκη Μυρτώ Τσιτσικλή Μαγδαληνή Osteogenesis imperfecta Μενδελικό Νόσημα Συχνότητα στον πληθυσμό: 1:20.000 80-95% αυτοσωμικό επικρατές 10-15% αυτοσωμικό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΝΟΤΑ ΛΑΖΑΡΑΚΗ - ΙΟΡΔΑΝΗΣ ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Αθήνα 2007 3 4 Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Η μελέτη των αλληλεπιδράσεων του ανθρώπινου οργανισμού με τον περιβάλλοντα

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχειώδεις παθολογικές μεταβολές του Γεννητικού Συστήματος

Στοιχειώδεις παθολογικές μεταβολές του Γεννητικού Συστήματος Στοιχειώδεις παθολογικές μεταβολές του Γεννητικού Συστήματος του Θήλεος ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Προσοχή: Οι παρουσιάσεις μαθημάτων αποτελούν βοήθημα παρακολούθησης των παραδόσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΛΟΓΙΚΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ

ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΛΟΓΙΚΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΛΟΓΙΚΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Χρ.Τσοµπανίδου Παθολογοανατόµος Συντονίστρια Διευθύντρια Νοσοκοµείο Θεσ/νίκης «Άγιος Δηµήτριος» προέρχονται από το φυσιολογικό επιθήλιο µε την

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΘΥΡΕΟΕΙΔΟΥΣ

ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΘΥΡΕΟΕΙΔΟΥΣ Οι όζοι του θυρεοειδούς είναι συχνοί και αποτελούν το συχνότερο ενδοκρινολογικό πρόβλημα σε πολλές χώρες. Οι πιθανότητες ότι κάποιος θα ανακαλύψει έναν τουλάχιστον όζο θυρεοειδούς είναι 1 στις 10 ενώ σε

Διαβάστε περισσότερα

Σήμερα θα μελετήσουμε το δέρμα. Τα μέρη του. Χρησιμότητά του. Διαπερατότητα του. Την αλληλεπίδραση με τα καλλυντικά.

Σήμερα θα μελετήσουμε το δέρμα. Τα μέρη του. Χρησιμότητά του. Διαπερατότητα του. Την αλληλεπίδραση με τα καλλυντικά. Ανασκόπιση Έχουμε πει τί είναι μόρια και άτομα. Έχουμε αναγνωρίσει ποια μόρια διαλύονται στο νερό και ποια όχι βάση των πολικών θέσεων που έχουν. Έχουμε συναντήσει μόρια πολύ μεγάλου μεγέθους (πολυμερή)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΚΑΡΚΙΝΙΚΕΣ ΑΛΛΟΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟΜΑΧΟΥ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ

ΠΡΟΚΑΡΚΙΝΙΚΕΣ ΑΛΛΟΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟΜΑΧΟΥ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ ΠΡΟΚΑΡΚΙΝΙΚΕΣ ΑΛΛΟΙΩΣΕΙΣ ΣΤΟΜΑΧΟΥ ΠΑΧΕΟΣ ΕΝΤΕΡΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΘΟΛΟΓΟAΝΑΤΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΟΜΑΔΑ ΠΕΠΤΙΚΟΥ ΑΘΗΝΑ 15 Δεκεμβρίου 2004 Mαρία Δαιμονάκου- Βατοπούλου Αναπληρώτρια Διευθύντρια Σισμανόγλειο ΓΠΝΑ Kαρκινογέννεση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟ του ΠΡΟΣΤΑΤΗ. Πως να προλάβετε τον ΔΙΑΓΝΩΣΗ Η ΕΓΚΑΙΡΗ ΣΩΖΕΙ ΖΩΕΣ. Επιστημονική Επιμέλεια Ελληνική Ουρολογική Εταιρία

ΚΑΡΚΙΝΟ του ΠΡΟΣΤΑΤΗ. Πως να προλάβετε τον ΔΙΑΓΝΩΣΗ Η ΕΓΚΑΙΡΗ ΣΩΖΕΙ ΖΩΕΣ. Επιστημονική Επιμέλεια Ελληνική Ουρολογική Εταιρία Η ΕΓΚΑΙΡΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΣΩΖΕΙ ΖΩΕΣ Πως να προλάβετε τον ΚΑΡΚΙΝΟ του ΠΡΟΣΤΑΤΗ με ΤΗΝ ΕΥΓΕΝΙΚΗ Χορηγία Επιστημονική Επιμέλεια Ελληνική Ουρολογική Εταιρία με ΤΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ «Αυτές οι πληροφορίες προορίζονται για

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑ I ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιμος Π. Βανδώρος ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ Οι βασικές δομές που εξετάζουμε στην ανατομία μπορούν ιεραρχικά να ταξινομηθούν ως εξής:

Διαβάστε περισσότερα

ΒΛΑΒΕΡΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΑΠΟ ΥΨΗΛΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΒΛΑΒΕΡΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΑΠΟ ΥΨΗΛΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΒΛΑΒΕΡΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΑΠΟ ΥΨΗΛΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος Στοιβάδες δέρματος Επιδερμίδα (τέσσερις στοιβάδες κυττάρων) Χόριο (άφθονα αγγεία και νεύρα) Υποδερμάτιο πέταλο (περιέχει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΜΑΖΙΚΟΥ ΑΔΕΝΑ. Τριανταφυλλιά Κολέτσα Λέκτορας

ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΜΑΖΙΚΟΥ ΑΔΕΝΑ. Τριανταφυλλιά Κολέτσα Λέκτορας ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΜΑΖΙΚΟΥ ΑΔΕΝΑ Τριανταφυλλιά Κολέτσα Λέκτορας ΕΓΠΠΑ, Α.Π.Θ. Μαστός Λοβοί: εκβάλουν στη θηλή με γαλακτοφόρο πόρο. Διακλαδιζόμενοι πόροι κατάληξη-λοβιακές λοβιακές μονάδες. Λοβιακή μονάδα: αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

Μαντάς Αθανάσιος Δερματολόγος Αφροδισιολόγος Επιστημονικός συνεργάτης B Κλινική Δερματικών και Αφροδισίων Νοσημάτων Α.Π.Θ Γ.Ν.

Μαντάς Αθανάσιος Δερματολόγος Αφροδισιολόγος Επιστημονικός συνεργάτης B Κλινική Δερματικών και Αφροδισίων Νοσημάτων Α.Π.Θ Γ.Ν. Νόσος Queyrat Μαντάς Αθανάσιος Δερματολόγος Αφροδισιολόγος Επιστημονικός συνεργάτης B Κλινική Δερματικών και Αφροδισίων Νοσημάτων Α.Π.Θ Γ.Ν. «Παπαγεωργίου» ΟΡΙΣΜΟΣ Η ερυρθροπλασία του Queyrat είναι μία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Θέμα πτυχιακής εργασίας: > Φοιτήτρια:

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Κύτταρα όμοια μορφολογικά και λειτουργικά αποτελούν α. ένα όργανο. β. ένα ιστό. γ. ένα οργανισμό. δ. ένα σύστημα οργάνων.

Διαβάστε περισσότερα

Επίδραση εξωγενών παραγόντων στο δέρμα

Επίδραση εξωγενών παραγόντων στο δέρμα Επίδραση εξωγενών παραγόντων στο δέρμα Επίδραση εξωγενών παραγόντων στο δέρμα Οι παράγοντες που ασκούν επίδραση στο δέρμα είναι: 1)Η τριβή και η πίεση 2)οι τραυματισμοί 3)η θερμότητα και το ψύχος 4)η ηλιακή

Διαβάστε περισσότερα

Γενικά. Πειράματα έδειξαν ότι εκείνα τα νεογέννητα που είχαν περισσότερα χάδια, αναπτύσσονταν και μάθαιναν γρηγορότερα.

Γενικά. Πειράματα έδειξαν ότι εκείνα τα νεογέννητα που είχαν περισσότερα χάδια, αναπτύσσονταν και μάθαιναν γρηγορότερα. Stress και Δέρμα Γενικά Το δέρμα, ως όργανο αισθητήριο της αφής, θερμοκρασίας, πόνου, ερωτογόνος ζώνης, έχει μεγάλη σημασία σε όλες τις ηλικίες. Είναι όργανο συναισθηματικής έκφρασης και τόπος αποφόρτισης

Διαβάστε περισσότερα

Η Κυτταρογενετική στις αιματολογικές κακοήθειες

Η Κυτταρογενετική στις αιματολογικές κακοήθειες Εργαστήριο Υγειοφυσικής & Περιβαλλοντικής Υγείας, ΙΠΤ-Α, Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. «Δημόκριτος» Η Κυτταρογενετική στις αιματολογικές κακοήθειες Μανωλά Καλλιόπη, Ph.D Ερευνήτρια Γ Κυτταρογενετική Κλάδος της Γενετικής

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Βιολογία Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Σειρά: Γενικό Λύκειο Θετικές Επιστήμες Νότα Λαζαράκη, Βιολογία Γ Λυκείου Γενικής Παιδείας Υπεύθυνος έκδοσης: Αποστόλης Αντωνόπουλος Θεώρηση κειμένου: Κυριάκος Εμμανουηλίδης

Διαβάστε περισσότερα

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Βασικές γνώσεις I SBN 960-372-069-0 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΙΣ Α. ΚΟΣΜΙΔΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ Μ Ε Ρ Ο Σ Ι ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ Κεφάλαιο 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ... 3 Το καρκινικό κύτταρο... 3 Κυτταρικός

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. δ Α3. α Α4. α Α5. γ

ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. δ Α3. α Α4. α Α5. γ ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. δ Α3. α Α4. α Α5. γ ΘΕΜΑ B B1. Η συχνότητα των ετερόζυγων ατόμων με δρεπανοκυτταρική αναιμία ή β- θαλασσαιμία είναι αυξημένη σε περιοχές όπως οι χώρες της Μεσογείου, της Δυτικής και Ανατολικής

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΩΔΕΙΣ ΟΡΙΑΚΟΙ ΟΓΚΟΙ ΩΟΘΗΚΩΝ. Ηβη Αρβανίτη

ΟΡΩΔΕΙΣ ΟΡΙΑΚΟΙ ΟΓΚΟΙ ΩΟΘΗΚΩΝ. Ηβη Αρβανίτη ΟΡΩΔΕΙΣ ΟΡΙΑΚΟΙ ΟΓΚΟΙ ΩΟΘΗΚΩΝ Ηβη Αρβανίτη 1898 Pfannenstiel θηλώδη κυσταδενώματα ωοθήκης 1929 Taylor ημικακοήθη νεοπλάσματα WHO του 2003 οριακός ορώδης όγκος (SΒΟΤ( ΒΟΤ) χαμηλής δυνητικής κακοηθείας όγκος

Διαβάστε περισσότερα

Διαβάστε περισσότερα στο διαδικτυακό τόπο www.psorinfo.gr

Διαβάστε περισσότερα στο διαδικτυακό τόπο www.psorinfo.gr Αυτό το φυλλάδιο είναι μέρος του «Προγράμματος Ενημέρωσης για την Ψωρίαση», το οποίο δημιουργήθηκε για να παρέχει πληροφορίες για την πάθηση. Το φυλλάδιο κάνει μία εισαγωγή στην ψωρίαση και στις θεραπείες

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης.

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης. ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1o 1. δ 2. β 3. β 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2o 1. Σχολικό βιβλίο, σελ.

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Μικροοργανισμοί Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Παθογόνοι μικροοργανισμοί Παθογόνοι μικροοργανισμοί ονομάζονται οι μικροοργανισμοί που χρησιμοποιούν τον άνθρωπο ως ξενιστή

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΑΝΩΜΑΤΟΣ ρ Κωνσταντίνα Φραγκιά. Παθολογοανατόµος, ιευθύντρια Γ.Ν.Ν.Θ.Α. «Η ΣΩΤΗΡΙΑ» W.H.O. Melanoma Programme

ΙΣΤΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΑΝΩΜΑΤΟΣ ρ Κωνσταντίνα Φραγκιά. Παθολογοανατόµος, ιευθύντρια Γ.Ν.Ν.Θ.Α. «Η ΣΩΤΗΡΙΑ» W.H.O. Melanoma Programme ΙΣΤΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΑΝΩΜΑΤΟΣ ρ Κωνσταντίνα Φραγκιά Παθολογοανατόµος, ιευθύντρια Γ.Ν.Ν.Θ.Α. «Η ΣΩΤΗΡΙΑ» W.H.O. Melanoma Programme Πρόεδρος ΜΕΛΑΜΠΟΥΣ: Οργανισµού για την πρόληψη και την καταπολέµηση του µελανώµατος

Διαβάστε περισσότερα

TI NEOTEΡΟ ΣΤΟΥΣ ΝΕΥΡΟΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΟΓΚΟΥΣ ΤΟ 2015. Ορισμοί-Κατάταξη-Ιστολογία. Δ Ροντογιάννη

TI NEOTEΡΟ ΣΤΟΥΣ ΝΕΥΡΟΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΟΓΚΟΥΣ ΤΟ 2015. Ορισμοί-Κατάταξη-Ιστολογία. Δ Ροντογιάννη TI NEOTEΡΟ ΣΤΟΥΣ ΝΕΥΡΟΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΟΓΚΟΥΣ ΤΟ 2015 Ορισμοί-Κατάταξη-Ιστολογία Δ Ροντογιάννη Νευροενδοκρινή νεοπλάσματα Ταξινόμηση Βιολογικοί δείκτες Μοριακή Παθολογία Νευροενδοκρινή νεοπλάσματα Ταξινόμηση

Διαβάστε περισσότερα

Ιδιαίτερες νοσολογικές οντότητες στα λεμφώματα υψηλού βαθμού κακοηθείας

Ιδιαίτερες νοσολογικές οντότητες στα λεμφώματα υψηλού βαθμού κακοηθείας Ιδιαίτερες νοσολογικές οντότητες στα λεμφώματα υψηλού βαθμού κακοηθείας Απαρτιωμένη διδασκαλία στην Αιματολογία 2015 Αργύρης Σ. Συμεωνίδης Οντότητες μη Hodgkin λεμφωμάτων που θα αναφερθούν Πρωτοπαθές Β-λέμφωμα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1.1. Εισαγωγή Ο ζωντανός οργανισµός έχει την ικανότητα να αντιδρά σε µεταβολές που συµβαίνουν στο περιβάλλον και στο εσωτερικό του. Οι µεταβολές αυτές ονοµάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΗΡΜΕΝΟ ΔΕΡΜΑΤΟΪΝΟΣΑΡΚΩΜΑ AΓΓΕΛΙΚΗ ΜΠΕΦΟΝ ΕΠΙΜΕΛΗΤΡΙΑ Α ΔΕΡΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΣΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΝΔΡΕΑΣ ΣΥΓΓΡΟΣ

ΕΠΗΡΜΕΝΟ ΔΕΡΜΑΤΟΪΝΟΣΑΡΚΩΜΑ AΓΓΕΛΙΚΗ ΜΠΕΦΟΝ ΕΠΙΜΕΛΗΤΡΙΑ Α ΔΕΡΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΣΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΝΔΡΕΑΣ ΣΥΓΓΡΟΣ ΕΠΗΡΜΕΝΟ ΔΕΡΜΑΤΟΪΝΟΣΑΡΚΩΜΑ AΓΓΕΛΙΚΗ ΜΠΕΦΟΝ ΕΠΙΜΕΛΗΤΡΙΑ Α ΔΕΡΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΣΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΝΔΡΕΑΣ ΣΥΓΓΡΟΣ ΕΠΗΡΜΕΝΟ ΔΕΡΜΑΤΟΪΝΟΣΑΡΚΩΜΑ DERMATOFIBROSARCOMA PROTUBERANS DFSP 1924: «προοδευτικό και υποτροπιάζον

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΕΛΙΔΑ Ενότητα 2 : Χημεία της ζωής 4 Ενότητα 3: Ενέργεια και οργανισμοί 13 Ενότητα 4: κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας Κυκλοφορικό Σύστηµα Σοφία Χαβάκη Λέκτορας Εργαστήριο Ιστολογίας Εβρυολογίας, Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ Κυκλοφορικό Σύστηµα Αιµοφόροκυκλοφορικό σύστηµα Λεµφoφόροκυκλοφορικό σύστηµα Αιµοφόρο Κυκλοφορικό Σύστηµα

Διαβάστε περισσότερα

94 95 96 97 98 Ο ρόλος της αγγειογένεσης στη μετάσταση Η νεοαγγείωση αποτελεί ένα απαραίτητο τμήμα της ογκογόνου διεργασίας που διασφαλίζει τη γρηγορότερη και ανεμπόδιστη ανάπτυξη του όγκου. Η λειτουργική

Διαβάστε περισσότερα

ρ Ελενα Κουλλαπή 2014

ρ Ελενα Κουλλαπή 2014 ρ Ελενα Κουλλαπή 2014 Κυρτέ κερατίνε πλάκε. Καλύπτουν τη ραχιαία επιφάνεια του τελευταίου τµήµατο των δακτύλων. Το χρώµα του είναι υπόλευκο ή ελαφρώ ρόδινο (οφείλεται στι αγκύλε των αγγείων του χορίου,

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικά Αισθητήρια Όργανα

Ειδικά Αισθητήρια Όργανα Ειδικά Αισθητήρια Όργανα Οφθαλμός Σοφία Χαβάκη Λέκτορας Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας ΟΦΘΑΛΜΟΣ ΧΙΤΩΝΕΣ ΟΦΘΑΛΜΙΚΟΥ ΒΟΛΒΟΥ 1. Σκληρός: εξωτερικός ινοκολλαγονώδης χιτώνας 2. Ραγοειδήςήμέσοςήαγγειώδης:

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ. Σχηµατική απεικόνιση της µεγάλης και της µικρής κυκλοφορίας

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ. Σχηµατική απεικόνιση της µεγάλης και της µικρής κυκλοφορίας ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιµος Π. Βανδώρος ΑΙΜΟΦΟΡΑ ΑΓΓΕΙΑ ΑΡΤΗΡΙΕΣ - ΦΛΕΒΕΣ - ΤΡΙΧΟΕΙ Η 1 ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ Μεγάλη και µικρή κυκλοφορία Σχηµατική

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

ΗPV και ενδοεπιθηλιακές αλλοιώσεις κατωτέρου γεννητικού συστήματος. Ε.Κωστοπούλου Λέκτορας Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

ΗPV και ενδοεπιθηλιακές αλλοιώσεις κατωτέρου γεννητικού συστήματος. Ε.Κωστοπούλου Λέκτορας Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΗPV και ενδοεπιθηλιακές αλλοιώσεις κατωτέρου γεννητικού συστήματος Ε.Κωστοπούλου Λέκτορας Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας H.M. Παράγοντες κινδύνου καρκινώματος τραχήλου Ηλικία κατά την πρώτη

Διαβάστε περισσότερα

5 ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΜΕΛΑΝΩΜΑΤΟΣ 12-15 Ιουνίου 2014, Ναύπλιο ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

5 ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΜΕΛΑΝΩΜΑΤΟΣ 12-15 Ιουνίου 2014, Ναύπλιο ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 5 ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΜΕΛΑΝΩΜΑΤΟΣ 12-15 Ιουνίου 2014, Ναύπλιο ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Πέμπτη 12 Ιουνίου 2014 11.00-12.00 Προσέλευση Εγγραφές 12.00-13.30 Ελεύθερες Ανακοινώσεις Προεδρείο:

Διαβάστε περισσότερα

Κληρονοµικά νοσήµατα και καταστάσεις που οφείλονται σε γονιδιακές µεταλλάξεις

Κληρονοµικά νοσήµατα και καταστάσεις που οφείλονται σε γονιδιακές µεταλλάξεις Κληρονοµικά νοσήµατα και καταστάσεις που οφείλονται σε γονιδιακές µεταλλάξεις ΤΡΟΠΟΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΗΣΗΣ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΩΝ ΝΟΣΩΝ ΑΥΤΟΣΩΜΙΚΗ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣ ΑΥΤΟΣΩΜΙΚΗ ΥΠΟΛΕΙΠΟΜΕΝΗ ΦΥΛΟΣΥΝ ΕΤΗ ΥΠΟΛΕΙΠΟΜΕΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

Kυτταρική$Bιολογία$ Πολυκυτταρική+οργάνωση+και+ καρκίνος+ ΔIAΛEΞΕΙΣ*15*&*16! (18!&!21/5/2012)! Δρ.$Xρήστος$Παναγιωτίδης,$Τμήμα$Φαρμακευτικής$Α.Π.Θ.

Kυτταρική$Bιολογία$ Πολυκυτταρική+οργάνωση+και+ καρκίνος+ ΔIAΛEΞΕΙΣ*15*&*16! (18!&!21/5/2012)! Δρ.$Xρήστος$Παναγιωτίδης,$Τμήμα$Φαρμακευτικής$Α.Π.Θ. Kυτταρική$Bιολογία$ ΔIAΛEΞΕΙΣ*15*&*16! (18!&!21/5/2012)! Πολυκυτταρική+οργάνωση+και+ καρκίνος+ Ας+ξαναθυμηθούμε+για+λίγο+ τη+κυτταρική+θεωρία+ Η*κυτταρική*θεωρία*! OΛOI!OI!ZΩNTANOI!OPΓANIΣMOI! AΠOTEΛOYNTAI!AΠO!KYTTAPA!H!AΠO!

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Μεταλλάξεις είναι οι αλλαγές στην αλληλουχία των νουκλεοτιδίων που συμβαίνουν στο γενετικό υλικό ενός οργανισμού τόσο σε γονιδιακό επίπεδο (γονιδιακές μεταλλάξεις)

Διαβάστε περισσότερα

Ρ. Κωτακίδου Αναπλ. Διευθύντρια Γ.Ν.Θ. «Γ.Γεννηματάς»

Ρ. Κωτακίδου Αναπλ. Διευθύντρια Γ.Ν.Θ. «Γ.Γεννηματάς» Ρ. Κωτακίδου Αναπλ. Διευθύντρια Γ.Ν.Θ. «Γ.Γεννηματάς» Θεσσαλονίκη 8 Ιανουαρίου 2007 Προδιηθητικές επίπεδο ενδοεπιθηλιακό καρκίνωμα δυσπλασία Ο όρος «ουροθηλιακή ενδοεπιθηλιακή νεοπλασία» (urothelial intraepithelial

Διαβάστε περισσότερα

21. ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ

21. ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ 21. ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ Ο καρκίνος του μαστού είναι ο πιο συχνός καρκίνος της γυναίκας. Η επίπτωση παγκόσμια είναι περίπου 89 περιστατικά/100.000 γυναίκες ενώ αναφέρονται 800.000 νέα περιστατικά

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Κατεύθυνσης Γ Λυκείου ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΜΑΡΤΙΟΥ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Βιολογία Κατεύθυνσης Γ Λυκείου ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΜΑΡΤΙΟΥ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Βιολογία Κατεύθυνσης Γ Λυκείου ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΜΑΡΤΙΟΥ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Δημήτρης Κοτρόπουλος ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. γ Α3. γ Α4. δ Α5. δ ΘΕΜΑ B B1. Στήλη Ι Στήλη ΙΙ 1. στ 2. ζ 3. ε 4. α 5. δ 6. β 7. γ Β2.

Διαβάστε περισσότερα

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών μορίων Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών 3 ου Εξαμήνου Δ. Μπουράνης, Σ. Χωριανοπούλου 1 Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την ορθή πρόταση: ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1. Το κωδικόνιο του mrna που κωδικοποιεί το αµινοξύ µεθειονίνη είναι α. 5 GUA

Διαβάστε περισσότερα

Η πρώιμη διάγνωση σώζει. Ο ειδικός θεραπεύει

Η πρώιμη διάγνωση σώζει. Ο ειδικός θεραπεύει Κλείσε ένα ραντεβού ζωής Αφιέρωσε 10 λεπτά στον εαυτό σου για μια μαστογραφία Όσα θα θέλατε να μάθετε για τον καρκίνο του μαστού Η πρώιμη διάγνωση σώζει. Ο ειδικός θεραπεύει Τι είναι ο καρκίνος του μαστού;

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΚΑΡΚΙΝΩΜΑΤΩΔΕΙΣ ΑΛΛΟΙΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΠΑΓΚΡΕΑΤΟΣ

ΠΡΟΚΑΡΚΙΝΩΜΑΤΩΔΕΙΣ ΑΛΛΟΙΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΠΑΓΚΡΕΑΤΟΣ ΠΡΟΚΑΡΚΙΝΩΜΑΤΩΔΕΙΣ ΑΛΛΟΙΩΣΕΙΣ ΤΟΥ ΠΑΓΚΡΕΑΤΟΣ Ελένη Σπανίδου-Καρβούνη Καρβούνη, FRCPC Παθολογοανατόμος Αρεταίειο Νοσοκομείο Προκαρκινωματώδεις αλλοιώσεις του παγκρέατος Παγκρεατική Ενδοεπιθηλιακή Νεοπλασία

Διαβάστε περισσότερα

Όρχεις -Χειρισμός παρασκευάσματος -Εισαγωγή στους όγκους. Α.. Κιζιρίδου, Αναπ. Διευθύντρια Παθολογοανατομικού Τμήματος A.Ν.Θ.

Όρχεις -Χειρισμός παρασκευάσματος -Εισαγωγή στους όγκους. Α.. Κιζιρίδου, Αναπ. Διευθύντρια Παθολογοανατομικού Τμήματος A.Ν.Θ. Όρχεις -Χειρισμός παρασκευάσματος -Εισαγωγή στους όγκους Α.. Κιζιρίδου, Αναπ. Διευθύντρια Παθολογοανατομικού Τμήματος A.Ν.Θ.Θεαγένειο Περιγραφική Ανατομική 2 αδένες με σχήμα δαμάσκηνου διαστ.5χ3χ2.5 Κρέμονται

Διαβάστε περισσότερα

Kυτταρική$Bιολογία$ Πολυκυτταρική+οργάνωση+και+ καρκίνος+ ΔIAΛEΞΕΙΣ*19*&*20! (21!&!28/5/2014)! Δρ.$Xρήστος$Παναγιωτίδης,$Τμήμα$Φαρμακευτικής$Α.Π.Θ.

Kυτταρική$Bιολογία$ Πολυκυτταρική+οργάνωση+και+ καρκίνος+ ΔIAΛEΞΕΙΣ*19*&*20! (21!&!28/5/2014)! Δρ.$Xρήστος$Παναγιωτίδης,$Τμήμα$Φαρμακευτικής$Α.Π.Θ. Kυτταρική$Bιολογία$ ΔIAΛEΞΕΙΣ*19*&*20! (21!&!28/5/2014)! Πολυκυτταρική+οργάνωση+και+ καρκίνος+ Ας+ξαναθυμηθούμε+για+λίγο+ τη+κυτταρική+θεωρία+ Η*κυτταρική*θεωρία*! OΛOI!OI!ZΩNTANOI!OPΓANIΣMOI! AΠOTEΛOYNTAI!AΠO!KYTTAPA!H!AΠO!

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ

ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ Εισαγωγή Η πρόληψη των επεισοδίων οξείας απόρριψης και η μακροχρόνια διατήρηση του νεφρικού μοσχεύματος αποτελούν

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Θέµα 1 ο 1. Τα άτοµα που είναι ετερόζυγα για τη β-θαλασσαιµία: α. Εµφανίζουν ήπια αναιµία β. Έχουν ευαισθησία στην ελονοσία γ. Συνθέτουν µεγάλη ποσότητα HbF δ.

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία

Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ΕΛΕΝΗ, Ph.D. Λέκτορας Εργαστήριο Βιολογίας, Ιατρική Σχολή Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Τα σπυράκια στο πρόσωπο, το λαιμό και την πλάτη σχηματίζονται ως εξής:

Τα σπυράκια στο πρόσωπο, το λαιμό και την πλάτη σχηματίζονται ως εξής: Περιοδικό: Vivere Τεύχος: 3, Μάρτιος 2004 ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΟ ΔΕΡΜΑ Δρ. Des Fernandes (πλαστικός χειρουργός, ιδρυτής της Environ Skin Care και δημιουργός των φαρμακοκαλλυντικών Environ ) Η ακμή είναι μια ασθένεια

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α A1. Τα πλασμίδια είναι: δ. κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA

Διαβάστε περισσότερα

Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης

Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης Σ. Κυρτόπουλος Ινστιτούτο Βιολογικών Ερευνών & Βιοτεχνολογίας Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Συμβολή περιβαλλοντικών

Διαβάστε περισσότερα

Στηρικτικά Κύτταρα και Εξωκυττάρια Ουσία. Κοτσίνας Αθανάσιος Επικ. Καθηγητής Εργ. Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Ιατρική Σχολή - ΕΚΠΑ

Στηρικτικά Κύτταρα και Εξωκυττάρια Ουσία. Κοτσίνας Αθανάσιος Επικ. Καθηγητής Εργ. Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Ιατρική Σχολή - ΕΚΠΑ Στηρικτικά Κύτταρα και Εξωκυττάρια Ουσία Κοτσίνας Αθανάσιος Επικ. Καθηγητής Εργ. Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Ιατρική Σχολή - ΕΚΠΑ Συνδετικός Ιστός - Ορισμός Παρέχει το: Υποστηρικτικό και Συνδετικό πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές ιστοπαθολογικές αλλοιώσεις του δέρματος έπειτα από δράση παραγόντων που προξενούν βλάβη. Αναφορά βασικών μακροσκοπικών και μικροσκοπικών όρων

Βασικές ιστοπαθολογικές αλλοιώσεις του δέρματος έπειτα από δράση παραγόντων που προξενούν βλάβη. Αναφορά βασικών μακροσκοπικών και μικροσκοπικών όρων ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΔΕΡΜΑΤΟΣ Συνοπτική παρουσίαση διδακτέας ύλης Εισαγωγικά σχόλια Επανάληψη θεμελιωδών γνώσεων ιστολογίας Βασικές ιστοπαθολογικές αλλοιώσεις του δέρματος έπειτα από δράση παραγόντων που προξενούν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ: ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Αντωνίου Χαρά Διευθύντρια Β Χειρουργικής Κλινικής Γενικού Νοσοκομείου Χανίων ΣΕ ΤΙ ΘΑ ΑΝΑΦΕΡΘΟΥΜΕ??? Πόσο συχνός είναι ο καρκίνος του μαστού? Ποια αίτια τον προκαλούν?

Διαβάστε περισσότερα

Ιστολογικά χαρακτηριστικά χαρακτηριστικά ΚΟΕΝ Ποικίλη µορφολογία Ατρακτόµορφα κύτταρα µε ποικίλο ηωσινόφιλο κυτταρόπλασµα,κυµατοειδείς πυρήνες Τύπου

Ιστολογικά χαρακτηριστικά χαρακτηριστικά ΚΟΕΝ Ποικίλη µορφολογία Ατρακτόµορφα κύτταρα µε ποικίλο ηωσινόφιλο κυτταρόπλασµα,κυµατοειδείς πυρήνες Τύπου Ιστολογικά χαρακτηριστικά χαρακτηριστικά ΚΟΕΝ Ποικίλη µορφολογία Ατρακτόµορφα κύτταρα µε ποικίλο ηωσινόφιλο κυτταρόπλασµα,κυµατοειδείς πυρήνες Τύπου ινοσαρκώµατος εσµιδωτό πρότυπα ανάπτυξης Ιστολογικά

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΟΗΘΕΙΣ ΚΥΣΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΝΕΦΡΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΚΟΡΔΕΛΑΣ, ΠΑΘΟΛΟΓΟΝΑΤΟΜΟΣ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΟΑΝΑΤΟΜΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ

ΚΑΛΟΗΘΕΙΣ ΚΥΣΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΝΕΦΡΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΚΟΡΔΕΛΑΣ, ΠΑΘΟΛΟΓΟΝΑΤΟΜΟΣ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΟΑΝΑΤΟΜΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΚΑΛΟΗΘΕΙΣ ΚΥΣΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΝΕΦΡΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΚΟΡΔΕΛΑΣ, ΠΑΘΟΛΟΓΟΝΑΤΟΜΟΣ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΟΑΝΑΤΟΜΙΚΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΝΑΥΤΙΚΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ Ταξινόμηση κυστικής νόσου του νεφρού 1. Απλή νεφρική κύστη

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της ΕΘΟ. στην αναγέννηση. & την επανόρθωση

Ο ρόλος της ΕΘΟ. στην αναγέννηση. & την επανόρθωση Ο ρόλος της ΕΘΟ στην αναγέννηση & την επανόρθωση Νοvo E & Parola M. Fibrogenesis & Tissue Repair 2008, 1:5 Χρόνια παγκρεατίτιδα Ιστολογία παγκρεατικού καρκινώµατος Αδενοκαρκίνωµα εξ εκφορητικών

Διαβάστε περισσότερα

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί:

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το λεμφικό σύστημα αποτελείται από τα λεμφαγγεία, τη λέμφο και τους λεμφαδένες. Οι λεμφαδένες είναι δομές που αποτελούνται από εξειδικευμένη μορφή συνδετικού ιστού, το λεμφικό

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία του μαθητή Θ. Σιδηρόπουλου :καρκίνος και μεταλλάξεις. Τμήμα Γ 2

Εργασία του μαθητή Θ. Σιδηρόπουλου :καρκίνος και μεταλλάξεις. Τμήμα Γ 2 ΚΑΡΚΙΝΟΣ: Ο Καρκίνος είναι ένα από τα σοβαρότερα προβλήματα υγείας που παρατηρούνται σήμερα στις αναπτυγμένες χώρες. Οι στατιστικές δείχνουν ότι αποτελεί τη δεύτερη πιο συχνή αιτία θανάτου μετά τις καρδιοπάθειες.

Διαβάστε περισσότερα

Aποµυελινωτικά νοσήµατα Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής

Aποµυελινωτικά νοσήµατα Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Aποµυελινωτικά νοσήµατα Γεώργιος Καρκαβέλας Καθηγητής Παθολογικής Ανατοµικής ΑΠΘ ΑΠΟΜΥΕΛΙΝΩΣΗ καταστροφή µυελίνης αποκλείονται παθολογικές καταστάσεις από αποτυχία σχηµατισµού µυελίνης (δυσµυελίνωση) ή

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α A1. Τα πλασμίδια είναι: δ. κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1ο 1. γ 2. γ 3. β 4. α 5. δ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1ο 1. γ 2. γ 3. β 4. α 5. δ ΘΕΜΑ 1ο 1. γ 2. γ 3. β 4. α 5. δ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΤΕΤΑΡΤΗ 9 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης»

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης» ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης» Εκπόνηση : Χατζή Κατερίνα ΑΜ:11625 Επιβλέπουσα

Διαβάστε περισσότερα

Τι ονομάζουμε προστάτη και πoιός ο ρόλος του.

Τι ονομάζουμε προστάτη και πoιός ο ρόλος του. : Τι ονομάζουμε προστάτη και πoιός ο ρόλος του. Ο προστάτης είναι ένας μικρός αδένας των αρσενικών θηλαστικών, περιλαμβανομένων και των ανδρών, που βρίσκεται κάτω από την ουροδόχο κύστη και περιβάλλει

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΙ Ως προς τη µορφή και τη λειτουργία τους. Κυτταρική διαφοροποίηση.

ΙΣΤΟΙ Ως προς τη µορφή και τη λειτουργία τους. Κυτταρική διαφοροποίηση. ΙΣΤΟΙ 1. Τα κύτταρα που αποτελούν τον οργανισµό µας, διακρίνονται σε διάφορους τύπους, παρά το γεγονός ότι όλα, τελικώς, προέρχονται από το ζυγωτό, δηλαδή το πρώτο κύτταρο µε το οποίο ξεκίνησε η ζωή µας.

Διαβάστε περισσότερα

Η παγκόσμια οργάνωση υγείας συνιστά την κατάταξη σε 4 βασικούς ιστολογικούς τύπους: καρκίνωμα μεταβατικού επιθηλίου, καρκίνωμα πλακώδους

Η παγκόσμια οργάνωση υγείας συνιστά την κατάταξη σε 4 βασικούς ιστολογικούς τύπους: καρκίνωμα μεταβατικού επιθηλίου, καρκίνωμα πλακώδους ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΟΥΡΟΔΟΧΟΥ ΚΥΣΤΕΩΣ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΟΥΡΟΔΟΧΟΥ ΚΥΣΤΕΩΣ. Είναι ο τέταρτος πιο συχνός καρκίνος της στον Δυτικό κόσμο. Η μέση ηλικία κατά την διάγνωση είναι τα 60 με 65 έτη.είναι πιο συχνός στους

Διαβάστε περισσότερα

Ι) ΗΠΑΤΕΚΤΟΜΗ ΓΙΑ ΕΝ ΟΗΠΑΤΙΚΟ ΧΟΛΑΓΓΕΙΟΚΑΡΚΙΝΩΜΑ: ΜΑΚΡΟΣΚΟΠΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ:

Ι) ΗΠΑΤΕΚΤΟΜΗ ΓΙΑ ΕΝ ΟΗΠΑΤΙΚΟ ΧΟΛΑΓΓΕΙΟΚΑΡΚΙΝΩΜΑ: ΜΑΚΡΟΣΚΟΠΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ: ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΜΑΤΑ ΕΚΤΟΜΗΣ ΧΟΛΑΓΓΕΙΟΚΑΡΚΙΝΩΜΑΤΟΣ Β. Τζιούφα, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Σχολής Εργαστηρίου Παθολογικής Ανατοµικής, Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης Ι) ΗΠΑΤΕΚΤΟΜΗ ΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Χειμερινό εξάμηνο 2014-2015 Γενετική Πειραματική επιστήμη της κληρονομικότητας Προέκυψε από την ανάγκη κατανόησης της κληρονόμησης οικονομικά σημαντικών χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: Α1. Το γονίδιο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ & ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ

ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ & ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ & ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ Μεταπτυχιακή ιατριβή Υπερφασµατική Απεικόνιση για τη ιάγνωση του Καρκίνου του έρµατος σε Πειραµατόζωα Τερζάκης Εµµανουήλ Εξεταστική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1ο Α. Για τις ημιτελείς προτάσεις

Διαβάστε περισσότερα