Editorjal ta Marcello Ghirlando ofm

Save this PDF as:

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Editorjal ta Marcello Ghirlando ofm"

Transcript

1 Il-Bibbja Editorjal f idejna Rivista Biblika li to ro kull xahrejn mill-kummissarjat ta' L-Art Imqaddsa tal-provinçja Fran iskana Maltija Imwaqqfa fl-1955 Computer Setting: Ìwann Abela ofm Serje Ìdida Vol 23 Nru 128 Marzu - April 2002 Editorjal Via Sagra L-Evan elju skond San Luqa 227 Skavi odda f Kafarnahum Is-Samaritani Is-Salmi Litur ija tal-kelma Missier mhux mifhum Persuna i nisa Editorjal ta Marcello Ghirlando ofm Bil- riehi tieg u intom fiqtu Ir-Randan u l-áid ja tuna l-okkaωjoni biex nikkontemplaw il- ajja u fuq kollox il-passjoni, il-mewt u l-qawmien tal-mulej ta na Ìesù Kristu al ajja. Hija okkaωjoni tajba biex al darb-o ra ndawwru l- arsa ta na fuq Ìesù, il-bidu u t-tmiem tal-fidi ta na. OkkaΩjoni tajba biex nikkontemplaw l-eωempju u t-tbatija ta' Ìesù, tbatija li permezz ta ha ejna mifdija, kif i anni l-appostlu Pietru fl-ewwel Ittra tie u (2, 21-25). "Bil- rie i tie u intom fiqtu!" Sabi huwa l-innu kristolo iku li nsibu f'din is-silta: "Kristu bata alikom u allielkom eωempju biex timxu fuq il-passi tie u. Hu li ma kien amel ebda dnub, u ebda qerq ma nstab f'fommu, meta ajjruh ma we ibx bitta jir; meta bata ma heddidx imma alla f'idejn l- Im allef ust. Óu t abba bi dnubietna sa fuq is-salib, biex a na mmutu ad-dnubiet u n ixu all- ustizzja. Bil- rie i tie u intom fiqtu!" Il-kontemplazzjoni ta na allura ddur fuq il-mulej, l- Iben ta' Alla ma mul bniedem, bniedem b alna f'kollox barra d-dnub. Huwa l-bniedem, il-qaddej sofferenti ta' Alla li jie u fuqu d-dnub kollu ta na biex jifdina minnu; huwa l-qaddej sofferenti li je lisna minn dubietna biex a na, f'ismu u bil-qawwa tie u, inkunu nist u n ixu fil- ustizzja, fil- ajja dida tal-qdusija. Misteru tremend u ta' l- a eb. Huwa biss bil-grie i tie u li a na fiqna! Tabil aqq, il-knisja bir-ra un tadura lil Mulej minn qalbha f'dan iω-ωmien, " aliex bis-salib imqaddes u l-mewt tie ek, inti fdejtna". "Bil-grie i tie u intom fiqtu!" B'dawn il- sibijiet nippreωentawlkom it-tieni ar a tarrivista al din is-sena. B'differenza as-snin l-o ra huwa proprju ma' din il- ar a li qe din tirçievu s-suppliment li no or u kull sena. Peress li ddeçidejna li nippreωentaw is-suppliment bit-tema tal-via Crucis, dehrilna li jkun tajjeb li jo ro proprju issa f'dan iω-ωmien tar-randan u ta' l-áid. Nittamaw li jo obkom. Sadattant, f'dil- ar a Patri Guido Schembri OFM ikompli bil-kumment tie u fuq l-evangelu ta' San Luqa; andna artiklu çkejken fuq il-parabbola ta' l-iben il- ali kif ukoll artiklu fuq is-sirja BiΩantina u s-samaritani; ir-rubriki l-o ra jkomplu b as-soltu. Nawgurawlkom li l-fer ta l-áid jimliekom b ajja dida frott is-salib u l-qawmien tal-mulej Ìesù Kristu. Dak il-fer u s-sliem li nefa fuqhom meta wrihom idejh u ri lejh minfuda. Is-sliem mag kom... kliem mimlija qawwa minn fomm l-irxuxtat mill-mewt li nixtiequ jaslu fil-qlub tal-kotra b mod speçjali dawk li jg ixu fl-art Imqaddsa. L-ART IMQADDSA Marzu - April

2 Il-Bibbja f idejna Qari Il-Bibbja u Riflessjoni f idejna VIA SAGRA DIFFERENTI... ISSA BIL-MALTI WKOLL Il-Kummissarjat ta l-art Imqaddsa g adu kif ippubblika ktejjeb bil-kulur ta 60 pa na dwar il-via Sagra. Issa int ukoll tista timxi ma Ìesù fit-toroq ta Ìerusalem... mill-agunija fil-ìetsemani sal-glorja tal-qawmien ma enb il-qabar vojt. Issib rakkont tal- rajja li bi ftit imma inazzjoni jipprova jie dok lura fiω-ωmien, lejn Ìerusalem fis-sena 30wK, biex tkun preωenti f dawk ilwaqtiet drammatiçi u jg inek ittenni talb attwali u spontanju. Din hija Via Sagra differenti g al kollox, kitba ta P. Gwann Abela ofm, li g al dawn l-a ar snin g enet afna nsara madwar id-dinja jimmeditaw dawn il- rajjiet (inkitbet bl-ingliω u kienet disponibbli fuq l-internet sa mill-1997). Il-ktejjeb jinsab g all-bejg bil-malti jew bl-ingliω. AKKWISTA DAN IL-KTEJJEB U DUQ IL-BENNA TAL-MIXJA MAL-MULEJ FIT-TRIQ TAS-SALIB 226 L-ART IMQADDSA Marzu-April 2002

3 Il-Bibbja f idejna Kitba ta Guido Schembri ofm L-Evan elju skond San Luqa Il-bidu tal-ministeru fil-galilija (4,14-15) Luqa jg id li Ìesù telaq mil-lhudija u mar fil-galilija "bil-qawwa ta' l-ispirtu", ilqawwa tawmatur ika li biha wettaq il-mirakli li jkunu rrakkontati 'il quddiem. Luqa j alli barra l-informazzjoni li jag tina San Mark (1,14) li Ìesù alla lil Lhudija wara l-l-battista kien mitfug fil- abs. Imma jinnota li l-predikazzjoni ta' Ìesù fis-sinagogi kienet ti bed "it-tif ir ta' kul add." Ìesù f'naωaret (4,16-30) Dan l-episodju dwar l- ewwel priedka ta Ìesù fissinagoga ta NaΩaret, irrakkontat "b'im abba" (Osty), joffri diffikultà kbira jekk inqabbluh mar-rakkont ta' San Mattew (13,53-58) u ma' dak ta' San Mark (6,1-6a.). Ir-rakkonti ta' Mattew u Luqa m'humiex l-istess. Kienu rajjiet differenti, jew rajja wa da rrakkontata b'mod divers. L-a jar opinjoni tidher li hi dik li tg id li Luqa jaqbel maω- Ωew Evan elisti l-o ra u j ib l-istess rajja rrakkontata aktar fit-tul (hekk iωommu Lebreton, Prat, Dausch, Dorado u o rajn). Il-kwotazzjoni ta' Isaija (vv ) Luqa j ibha b'mod liberu mit-traduzzjoni griega tas-sebg in. Kliem ilprofeta li jolqot l-imwarrbin tas-soçjetà mtenni minn Ìesù kien afna g all-qalb ta' Luqa. "Is-sena tal-grazzja" (v.19) hu kliem li jfisser iω- Ωmien kollu mill-ewwel sattieni mi ja ta Ìesù, Ωmien li fih ting ata s-salvazzjoni ta' l-erwie permezz ta' Ìesù. L-omelija li g amel Ìesù f'pajjiωu u li Luqa j ibha fi kliem imqassar alliet ilpoplu mistag eb l-iktar g ax kienu jafu lil ommu u lil uωeppi li kienu nies foqra. Luqa jg id li n-nies laqg u kliemu, imma jg id ukoll li hu fehem li huma riedu li jitwettqu mirakli b al dawk li kienu mag mula f'kafarnahum. Ìesù uriehom l-g aliex fosthom ma sarux mirakli, g ax ma kienx hemm il-fidi li nstabet f-artijiet fejn jg ammru l- pagani; hawn Ìesù jikkwota 3 Slaten 17,9ss. u 4 Slaten 5,9ss. fejn hemm rakkontati l-mirakli li g amlu Elija u EliΩew fost il-pagani. L-a ar kliem ta' Ìesù oloq korla kontrih fil-poplu tant li ie me ud fuq preçipizzju fit-tarf tal-belt biex jitfg uh minn hemm g al isfel; imma hu g adda minn nofshom u baqa' sejjer. L-ewwel mirakli f'kafarnahum (4,31-44) L-ewwel miraklu f'din ilbelt kien fis-sinagoga fejn Ìesù wera l-qawwa tieg u fuq ix-xjaten meta are ixxitan minn wie ed ra el. Ixxitan sejja lil Ìesù "Qaddis ta' Alla", ji ifieri "Messija". It-tieni miraklu se fuq omm il-mara ta' Xmun li kellha deni qawwi; it-tobba Griegi kienu jifirdu d-deni bejn deni baxx u deni g oli, jew qawwi. Dan il-miraklu juri l-qawwa ta' Ìesù fuq ilmard u li Luqa kien tabib. Wara, Luqa j ib sensiela ta' mirakli o ra fuq nies morda u ma kumin mixxitan li fuqhom hu kien iqieg ed idejh. It-tqieg id ta' l-idejn ifisser il-qawwa li kienet to ro minn Ìesù. Ittitlu "Bin Alla" mog ti mixxjaten hawn ifisser "Messija" b at-titlu l-ie or "Qaddis ta' Alla". Ix-xjaten L-ART IMQADDSA Marzu - April

4 kienu jag tu titli ta' tif ir lil Ìesù mhux biex ifa ruh imma biex iqanqlu l- mibeg da tal-g edewwa tieg u lejh; g alhekk hu kien jheddidom u ma j allihomx jitkellmu. Wara dan il-jum ta' mirakli Ìesù kien mitlub li jibqa' f'kafarnahum imma telaq minn hemm biex ixandar l-a bar it-tajba tas- Saltna fis-sinagogi tal- Lhudija; hawn il-kelma "Lhudija" hi l-isem eneriku li jfisser il-palestina kollha; g alhekk il-vulgata hawn taqra "fis-sinagogi tal- Galilija". Is-sajda mirakuluωa (5,1,11) Hu dubjuω jekk din issajda mirakuluωa kinitx dik li tat l-ewwel okkaωjoni g assej a ta' Pietru u dixxipli o ra; sej a msemmija f'marku (1,16-20) u f'mattew (4,18-22); ara wkoll Ìwanni 1,35. Il-kummentaturi ma jaqblux bejniethom. Hu Ωgur li f'din l-okkaωjoni Ìesù bassar lil Pietru li se jkun "sajjied tan-nies". Luqa jirrakkonta li meta l-folla bdiet tross fuqu fixxatt tal-g adira ta' Tiberija, Ìesù ra Ωew dg ajjes qeg din max-xatt u s-sajjieda li kienu fuqhom kienu qed ja slu x-xbiek. Ìesù tela' fuq wa da minnhom u talab lil Pietru biex jaqla' 'l barra alli jg allem lill-folla minn fuqha. Meta temm it-tag lim, Ìesù qal lil Pietru jaqdef filfond u jkala x-xbiek. Pietru g arraf lil Ìesù li kienu Il-Bibbja f idejna g addew lejl s i jistag du bla ma qabdu xejn, imma qallu wkoll li se jobdi kliemu. G al kliem Ìesù nqabdet kotra hekk kbira ta' ut li Pietru u s-sajjieda li kienu mieg u fuq id-dg ajsa kellhom isejj u lil dawk taddg ajsa l-o ra biex jg inuhom. Il-kotra ta' ut kienet hekk kbira li d- dg ajjes kienu se jeg rqu. U dawk kollha li kienu ma' Pietru, fosthom ulied Ûebedew, stag bu. Pietru nxte et f'ri lejn Ìesù u, kollu biωa', qallu: "Tbieg ed minni, Mulej, g ax jiena ra el midneb". Issa Ìesù bassar lil Pietru: "TibΩax; minn issa 'l quddiem tkun taqbad in-nies." Il- rajja tag laq u tg id li "telqu kollox u marru warajh". Dawk li telqu kollox kienu Ωgur Pietru, Ìwanni u Ìakbu li jissemmew hawn. Fejqan ta' wie ed lebbruω (5,12-16) Dan il-fejqan Mattew iqieg du wara d-diskors ta' l-g olja min abba li jimxi blordni lo iku ta' kif se u l- rajjiet. Luqa, b al Marku, iqieg ed il- rajja fil-bidu talministeru ta' Ìesù u, g alkemm ma jg idx fejn se et, jidher li l-miraklu sar barra xi belt jew ra al. Jidher ukoll li l-lebbruω kien à sama bil-qawwa mirakuluωa ta' Ìesù. It-tliet Sinottiçi jinnutaw li Ìesù mess il-lebbruω; tmiss lebbruω kont ti i mni es legalment, imma Ìesù kien fuq il-li i. G andna ninnutaw ukoll li meta Ìesù kien ikun se jag mel xi miraklu kien irid il-fidi u jmiss lil min ji i mirakulat. Ìesù ordna lill-imfejjaq biex ma jg id lil add (l- 228 L-ART IMQADDSA Marzu-April 2002

5 Il-Bibbja f idejna imsejja "sigriet messjaniku") u li juri ru u lill-qassis u jag mel offerta g all-fejqan: dan kien mitlub mil- Levitiku (14,1-32) biex jing ata ç-çertifikat tal-fejqan. L-effett tal-miraklu kien li afna kienu jmorru biex jisimg u lil Ìesù u jitfejqu; iωda hu kien imur f'xi mkien imwarrab biex jitlob. Fejqan ta' wie ed miflu (5,17-26) Ta' tabib li kien, Luqa jinnota li Ìesù kien i oss li g andu jfejjaq mill-mard. Din is-silta tirrakkonta l-fejqan ta' miflu li kien me ud fuq mitra biex jitfejjaq. Billi ma setg ux ida luh filkamra fejn kien Ìesù, qalg u biçça mis-saqaf u da luh minnha; is-soqfa tad-djar foqra kienu jkunu taz-zkuk tas-si ar miksijin bit-tajn im allat mal-weraq li kienu jservu b ala xorok u ji u msewwija qabel l- ewwel xita tal- arifa. Meta Ìesù ra l-fidi ta' dawk in-nies qal lill-miflu "Dnubietek ma fura". Filpost, li Luqa ma jg idx liema kien, kien hemm xi FariΩej u g orrief tal-li i li marru hemm mill-galilija u l-lhudija. Dawn qalu li Ìesù kien qed jidg i g ax Alla biss jista' ja fer id-dnubiet. Ìesù, biex jurihom ilqawwa tieg u ta' Alla li kien, qal lill-miflu : "Qum, qieg ed ng idlek, aqbad friexek u mur lejn darek". Dak hekk g amel u kul add baqa' mistag eb u mbeωωa u jfa ar lil Alla. Is-sej a ta' Levi (5,27-32) Wara l-miraklu talmiflu, Ìesù are minn fejn kien u ares lejn wie ed jismu Levi li kien pubblikan ji bor it-taxxi, g alhekk meqjus b ala midneb. Dan kien Mattew imma Mark u Luqa jitkellmu fuqu bl-isem inqas mag ruf minn-nies, dak ta Levi, min abba l-fama aωina li kellu b ala pubblikan. Ìesù sejja g al warajh lil Levi u dan laqa' s-sej a mill-ewwel b'fer kbir, fer li wrieh fil-festa kbira li g amel. G all-ikla stieden lil Ìesù u kotra kbira ta' pubblikani u nies, fosthom xi FariΩej u s abhom. Dawn ta' l-a ar skandaliωωaw ru hom jaraw lil Ìesù jiekol ma' nies mag duda malmidinbin u gemgmu maddiixxipli. Imma Ìesù qalilhom li l-missjoni tieg u kienet dik ta' tabib ta' l- erwie u li jsejja u jfejjaq ilmidinbin. Is-sawm (5,33-39) Luqa jda al il-kwistjoni dwar is-sawm permezz ta' mistoqsija mag mula lil Ìesù: g aliex id-dixxipli ta' Ìwanni u tal-fariωej isumu u jitolbu u tieg u jieklu u jixorbu? Hawn Ìesù wera li l-mi ja tieg u fid-dinja kienet dik ta' Messija, mxebb a mill-profeti ma' ikla ta' fer li fiha, b ala l- G arus ta' l-ikla, ma riedx jitlob sawm mid-dixxipli sakemm idum mag hom. Il-parabboli ta' l-inbid did f'dami ani qodma u tar-roqg a bi drapp did f'libsa qadima jfissru li r- reli jon dida nisranija m'g andhiex tit allat ma' l- g anqbut tal- udajiωmu. Hawn Ìesù ried jg allem li r-reli jon nisranija tinbena fuq l-ispiritwalità interna u mhux il-legaliωmu estern Il-qtug taω-ωbul middixxipli fis-sibt (6,1-5) Il-kapitlu 6 jkompli d- disputi mal-fariωej b'ωew disputi dwar l-osservanza tas-sibt. Imbag ad fil-vers 12 tibda taqsima dida dwar diversi su etti. Darba, kien is-sibt, id-dixxipli ta' Ìesù kienu g addejjin minn g alqa u qatg u iω-ωbul, farrkuh u kiluh. Rawhom il- FariΩej u gemgmu g ax kien is-sibt. Imma Ìesù qalilhom li hu, Bin il-bniedem, huwa sid is-sibt. U fakkarhom f'meta David u dawk li kienu mieg u kielu mill- obω imbierek li l-qassisin biss setg u jieklu. Dan l-episodju jg allem li Ìesù g andu s-setg a li jinterpreta l-li i ta' Alla, a a li ebda bniedem ma kien jag mel. L-ART IMQADDSA Marzu - April

6 Fejqan ta' ra el b'idu niexfa (6,6-11) F'Sibt ie or Ìesù kien qieg ed jg allem fis- Sinagoga fejn kien hemm ra el b'idu l-leminija niexfa. Kien hemm ukoll il-fariωej g ajnejhom fuq Ìesù biex jaraw jekk ifejjaqx ir-ra el fil-jum tal-mistrie biex hekk isibu fuqiex jixluh. Ìesù g araf sibijiethom. L- ewwel qal lir-ra el jo ro fin-nofs, imbag ad staqsa lill-fariωej jekk jiswiex tag mel il- id u ssalva ajja nhar ta' Sibt, jew li tag mel id-deni u teqred ajja fil-jum tal-mistrie. G ax jekk ma tag milx il- id li tista' tag mel lil min hu fil-bωonn tkun qed tag millu d-deni. Imbag ad qal lir-ra el biex imidd idu, u kif middha saritlu qawwija u s i a. Il-FariΩej, minflok li fer u bil- id li sar, xeg lu bil-korla u bdew ja sbu x'se jag mlu b'ìesù. L-g aωla tat-tnax (6,12-19) Ta' min jinnota li, qabel ma g aωel it-tnax, Ìesù g adda l-lejl jitlob. Dan iddettal i ibu Luqa biss. Il-kelma "appostlu" ejja mill-grieg apostolos, "mibg ut", b al ambaxxatur, wie ed mibg ut b'missjoni speçjali mill-img allem jew sid tieg u. Id-differenza bejn dixxiplu u appostlu hi li l-appostlu g andu setg a li jfisser awtentikament ittag lim ta' l-img allem, waqt li d-dixxiplu jista' biss jirripeti l-istess tag lim. Il-vrus iservu b ala da la g ad-diskors dwar il-beatitudni diskors imsejja tal-g olja li Luqa Il-Bibbja f idejna j ibu f'wita qalb l-g oljiet b'folol kbar ta' nies li marru mill-palestina kollha u l- Feniçja biex jisimg uh u jfiequ mill-mard tag hom. Ilkotra kienet tfittex li tmissu g ax minnu kienet to ro "qawwa li tfejjaq". Il-beatitudni u s-sa ta (6,20-26) Din is-silta tinqasam fi tnejn: il-vrus i ibu l- beatutudnijiet tas-saltna, waqt li l-vrus jitkellmu fuq dawk li jafdaw fil- id tad-dinja u g alhekk huma nies ta' min jit assarhom. Mattew i ib 8 beatitudnijiet fid-diskors tal-g olja (Mt 5,1-12) x in Luqa j ib 4 biss. Ma' l-4 beatitudnijiet Luqa jωid 4 sa tiet. Il-henjin, jew imberkin, tas-saltna huma l-foqra, li g alissa huma bil- u, li qed jibku u li huma ppersegwitati. Il-foqra huma l- "anawim"awim li minnhom jitkellem it-testment il- Qadim, ji ifieri dawk li jintelqu fil- niena ta' Alla finnuqqasijiet tal- ajja; g alhekk huma wkoll ilfoqra fl-ispirtu li minnhom jitkellem Mattew fid-diskors tal-g olja u Marija fil- Magnificat. B'dawk li jibku u huma ippersegwitati Ìesù aktarx fehem mhux biss l-appostli imma l-insara ta' kull Ωmien imxerrdin mad-dinja li kienu sejrin ibatu kull xorta ta' mo qrija min abba twemminhom. Dawn kollha jsibu l-hena bi las, dik l-hena li qeg din i arrbu l-profeti wara t-tbatijiet kbar li g addew minnhom. Il-vrus 24ss. jitkellmu dwar dawk li issa qeghdin igawdu id, fer u tif ir, 230 L-ART IMQADDSA Marzu-April 2002

7 Il-Bibbja f idejna qag da li façli tnissi lil Alla, u g alhekk huma nies ta' min jit assarhom. Dawn mhumiex l-imberkin tas- Saltna. L-im abba ta l-g edewwa (6,27-36) F'din is-silta Luqa ma j ibx lil Ìesù juωa l-kliem "pubblikani" u "pagani" kif hemm f'mattew, imma "midinbin"; dan juri li Luqa qed jikteb lill-insara ta' nisel pagan. Ìesù jaghfas fuq l- im abba tal-g edewwa b'mod li te tie rieda erojka. Il-vers 31 i ib dik li tissejja "ir-regola taddeheb": "Kif tridu li l-bnedmin jag mlu lilkom, hekk ukoll ag mlu intom lilhom." F'Mattew Ìesù jitlob li nkunu "perfetti" kif hu Missierna fis-smewwiet; f'luqa l-kliem "kunu perfetti" jinbidlu fi " ennu, b alma hu anin Missierkom." Il- udizzju kontra il-proxxmu (6,37-42) Hawn Ìesù jitkellem fuq il-kritika li ssir kontra l- proxxmu; kritika aωina li tag mel ukoll deni lil min jag milha g ax kif ng idu bil-malti: "min jitkaωa jaqa' fil-kaωa". Il-parabbola ta' g ama jmexxi g ama" (v.39) tidher diretta kontra l- FariΩej li kienu g omja g ax g allmu wejje li huma stess ma kinux jag mlu. Kienu jafu jikkritikaw u jaraw tibna f'g ajnejn addie or imma ma kinux jaraw it-travu f'g ajnejhom. Is-si ra ting araf mill-frott (6,43-45) Bil-kritika ma tag mel l- ebda id lill-proxxmu; jekk trid tag millu l- id ag tih l- eωempju tajjeb. Il-Nisrani tassew hu dak li jag mel frott: g emil tajjeb. G emilu jing araf u ji bed lill-proxxmu g as-sewwa. L-istess a a tg allem il-parabbola tat-teωor tal-qalb, g ax millabbundanza tal-qalb jitkellem il-fomm. Id-dar mibnija fuq sisien tajba jew Ωiena (6,46-49) In-Nisrani tajjeb g andu jag mel dak li g allem Ìesù. Jekk jag mel hekk ikun qed jibni fuq is-sod b al wie ed li bena dar fuq il-blat li baqg et qawwija u s i a minkejja t-tempesti li fittxew jheωωuha. Imma min ma jismax minn kliem Ìesù ikun b al dak li bena bla sisien u daru arrfet. Minflok li tikkritika lil addie or, ag ti l-eωempju tajjeb Ibni fuq s-sod u dak li tag mel jibqa Fejqan ta qaddej ta çenturjun (7,1-10) Il-predikazzjoni lill-pagani bdiet wara r-resurrezzjoni u fi Ωmien San Pawl fuq ittag lim u l-eωempju ta Ìesù; imma Ìesù stess qatt ma ppriedka lill-pagani. Wie ed çenturjun li kien f Kafarnahum sama bilqawwa mirakuluωa ta Ìesù u, meta l-qaddej tieg u li kien i obb kien qieg ed imut, bag at jitolbu darbtejn biex ifejqu. Fil-Palestina l-og la rank militari kien dak ta çenturjun li kien ikollu ta tu madwar ilmitt suldat. Dan iç-çenturjun kien ra el tajjeb, tant li bena s-sinagoga tal-lhud, u l-fidi tieg u kienet kbira g ax stenna li Ìesù jfejjaq lill-qaddej mill-bog od. B delikatezza ma talabx li Ìesù jmur personalment o daru min abba l-li i lhudija ta l- indafa legali: meta Lhudi jid ol g and pagan kien ikun mni es. Mattew (8,5-13) iqassar ir-rakkont u ma jg idx li ç- çenturjun bag at Ωew delegazzjonijiet minfoku. Ìesù jqajjem mill-mewt lil bin l-armla ta Najn (7,11-17) Dan il-miraklu j ibu Luqa biss. Najn tinsab xi 5 mili lejn nofsinhar u l-lvant ta NaΩaret. F dan ir-ra al kien hemm mara armla li kellha tifel wie ed u mitilha. Hu u die el fir-ra al (Luqa mdorri jsejja l-ir ula "bliet") Ìesù lema il-funeral ta dan iω- Ωag Ωug, resaq lejn ittebut, messu u qajjem ittifel. IΩ-Ωag Ωug qam bil- L-ART IMQADDSA Marzu - April

8 qieg da u beda jitkellem. Fost l-g a eb tan-nies, Ìesù radd it-tifel lil ommu u l- rajja inxterrdet mal- Lhudija u l-in awi kollha. Il-miraklu jixba lillmirakli ta Elija u EliΩew ((1 Slat 17,23; 2 Slat 4,36) u jidher li Luqa kellu quddiem g ajnejh dawn il-mirakli tal-profeti mill-kliem li uωa fil-vers 15 li jag laq irrakkont. Il-messa iera tal-battista (7,18-35) Issa Ìwanni l-battista kien jinsab fil- abs, f Makerus fil-lvant tal-ba ar il-mejjet. Jum minnhom bag at messa iera g and Ìesù biex jistaqsuh jekk huwiex il-messija jew g andux ji i xi add ie or. Hu wisq diffiçli li ra el qaddis b alu jiddubita minn dak li hu stess g ammed fil- Ìordan. Iddubitaw id-dixxipli tieg u u hu bag athom biex jaraw b g ajnejhom ilmirakli li kien qieg ed jag mel, mirakli li jixhdu g all-messjaniçità tieg u. Jista jkun ukoll li hu stess ried iqawwi l-fidi tieg u meta ra li Ìesù ma kienx milqug mill-kbarat Lhud. Fit-twe iba tieg u Ìesù g amel lilu nnifsu dak li kien abbar il-profeta Isaija (Is 35,4-6; 61,1), messija talfoqra u l-ippersegwitati. Imbag ad, meta l- messa iera telqu, Ìesù g amel elo ju lil Ìwanni: ra el sod u ta penitenza, qaddis ikbar minn profeta g ax wera lill-istess Messija, il-prekursur im abbar minn Malakija. Ìesù qal ukoll li Ìwanni kien l-ikbar fost l-imweldin minn-nisa fis-sens tal-missjoni tieg u ta profeta li wera direttament lill-messija imma mhux rigward il-qdusija, g ax Marija hi Ωgur ikbar minnu. Imma, "b danakollu l-iωg ar wie ed fis- Saltna ta Alla hu ikbar minnu" g ax hu miet qabel ma twaqfet il-fidwa bilmewt u qawmien ta Ìesù u g alhekk hu kien g adu fil- Patt il-qadim.. Imbag ad ((vv. 30ss.) Ìesù wera r-rieda aωina tal-fariωej, nies mimlijin g ira u suppervja li " iebu fix-xejn il-pjan li Alla kien fassal g alihom". Kasbru lil wanni li g allem il-penitenza u ma laqg ux lill- Il-Bibbja f idejna Messija li hu wera; aduha kontra Ìesù li kiel malmidinbin u ferra il-poplu, u riedu jeqirduh. "Imma l-ulied ta Alla kollha taw ra un lill-g erf tieg u" (v.35). Min huma dawn l-ulied ta Alla? Huma l-midinbin, jew il-pubblikani tal-vers 29 li laqg u l- ustizzja ta Alla u tg ammdu minn Ìwanni. Dawn ma ppretendewx li kienu g orrief b all-fariωej, imma kienu g orrief iktar minnhom g ax laqg u l- pjan ta Alla. Il-mara niedma g and Xmum il-fariωew (7,36-50) Wara r-rakkont talmessa iera ta Ìwanni u d-diskors ta wara, Ìesù kien mistieden g all-ikel g and wie ed FariΩew jismu Xmun. Kif Ìesù kien hemm, da let mara midinba mag rufa fil-belt li Luqa ma j ibx isimha. Din iebet vaωett ta l-alabastru biω-ωejt ifu. Marret wara Ìesù dejn ri lejh, xarrbet ri lejh bid-dmug tag ha, ixxuttathomlu b xuxitha u dilkitomlu bil-fwie a. G all- FariΩej dan kien skandlu kbir; mara qatt ma kienet tid ol qalb l-ir iel, tmiss ri lejn ta ra el u t oll xuxitha fil-pubbliku. Xmun stag eb b dak li ara u Ìesù g araf sibijietu. Ìieblu parabbola ta tnejn minn-nies imdejnin imma li wie ed minnhom kellu jag ti iktar mill-ie or. Min kellu jie u afrilhom ittnejn. Ìesù staqsa lil Xmun min mit-tnejn imdejnin kellu j obb l-aktar lil min silifhom il-flus. It-twe iba ta Xmun kienet naturali: "Jidhirli jien li dak li afirlu l-iωjed." Ìesù qallu li kien wie eb tajjeb u 232 L-ART IMQADDSA Marzu-April 2002

9 Il-Bibbja f idejna wrieh li l-g emil ta ospitalità u m abba, li suppost li wera hu, wriethom dilmara. Qallu wkoll li d-dnubiet tal-mara, li kienu afna, se jkunu ma fura g ax abbet afna. Imbag ad dar lejn il-mara u afrilha dnubietha. Il-mistednin iktar skandaliωωaw ru hom meta Ìesù afrilha dnubietha, g ax Alla biss ja fer id-dnubiet. Imma Ìesù dar lejn ilmara u qalilha: "Il-fidi tieg ek salvatek; mur fissliem". Dan ir-rakkont jixba afna lil rakkonti o ra li nsibu fl-evan elji dwar nisa li dilku ri lejn Ìesù (ara Mk 14,3-9; Mt 26,6-13; w 12,1-7). Dawn in-nisa li jissemmew kienu mara wa da f rakkonti differenti jew aktar minn wa da? Illitur ija Rumana fit-22 ta Lulju tqim wa da (din taddar ta Xmun ma Marija Maddalena u ma Marija o t Marta); il-litur ija orjentali tqim tliet nisa differenti. In-nisa twajba li marru wara Ìesù (8,1-13) Luqa dejjem jag ti importanza lin-nisa, u hawn jitkellem dwar xi nisa li Ìesù kien fejjaq mill-ispirti Ωiena u mill-mard. Dawn kienu Marija ta Magdala, li minnha are seba xjaten, Ìwanna, mart uωa, prokuratur ta Erodi, Susanna, u afna o rajn. Ìesù a lil dawn mieg u flimkien mat- Tnax hu u jxandar l- evan elju fl-ibliet u l-ir ula. Dawn in-nisa kienu jaqdu lix-xirka appostolika minn idhom u aktarx jag tu g ajnuna spiritwali wkoll fix-xandir ta l-evan elju. Il-parabbola taω-ωerrieg, it-tifsira tag ha u l-iskop tal-parabboli (8,4-15) B all-g orrief Lhud, Ìesù kien jinqeda bilparabboli fit-tag lim tieg u. Il-parabbola tfissirlek a a tqila b a o ra afifa, imma tistiednek biex tirrifletti biex tifhem tajjeb, u xi drabi jkollok tistaqsi t-tifsir tag ha. Fi kliem ie or, min ma jkollux rieda tajba li jisma u jitg allem, il-parabbola tibqa bla effett tajjeb. Ghalhekk il-fariωej ma adu l-ebda id mill-parabboli, g ax ma kellhomx rieda tajba li jisimg u u jitg allmu minn Ìesù. Dawn kienu jisimg u u ma jisimg ux g ax ma ridux jisimg u. Il-parabbola taω-ωerrieg hi hekk importanti li j ibuha s-sinottiçi kollha u kull Nisrani semag ha eluf ta drabi. Titkellem fuq kif iω- Ωerrieg a taqa fuq id-diversità ta art, diversità li tfisser id-diversità ta nies li jisimg u l-kelma ta Alla: hemm min jisma l-kelma u jifra imma jinsa meta jasal Ωmien it-ti rib (Ωerrieg a fuq il-blat); o rajn jisimg u u jinsew min abba li l-g ana, l-inkwiet Ωejjed g all- wejje tad-dinja u l-pjaçir (Ωerrieg a qalb ix-xewk); hemm dawk li jisimg u b qalb tajba u sinçiera u jag mlu afna frott. Il-parabbola tal-musbie (8,16-18) Din il-parabbola tidher li tirriferi g al dak li ntqal qabel. Il-musbie idawwal u j alli dejjem xi effett. Hekk il-kelma ta Alla: iddawwal u ma tistax tibqa mo bija. Imma biex nisimg uha sewwa je tie li noqog du attenti u hekk inωidu mattajjeb li a g andna; jekk le, dak li jkun ing atalna jitte dilna ma dak li g andna g ax nitilfu kollox kif ara lis-suppervja tal- FariΩej. Omm Ìesù u utu (8,19-21) L-istess okkaωjoni ta tag lim Luqa jag laqha bil-wasla ta Omm Ìesù u utu g ax il-veri qraba ta Ìesù huma dawk li jisimg u b rieda tajba l- kelma ta Alla u jag mluha. Marija kienet l-iktar bniedma li semg et, emmnet u g amlet il-kelma ta Alla. Innota li g al-lhud "ilkelma" (dabar) tfisser ukoll g emil. Kieku Marija kellha s-suppervja tal-fariωej, kieku ma saritx Omm Alla u ommna. L-ART IMQADDSA Marzu - April

10 Ìesù jsikket tempesta (8,22-24) Darba wa da, waqt li Ìesù kien qieg ed jaqsam mad-dixxipli minn xtajta g all-o ra ta l-g adira, g ajnejh marru bih u raqad. Qam riefnu kbir, imtlew blilma u kienu se jeg rqu. Iddixxipli resqu lejh, qajmuh u qalulu: "Mg allem, se nintilfu!". Hu qam, sikket lir-ri u lill-mew, u waqg et kalma kbira. Imbag ad çanfarhom g an-nuqqas tal-fidi tag hom, u huma stag bu li sa ansitra l-irjie u l- ba ar jisimg u minnu. Fir-rakkont tieg u Luqa jrattab dak ta Marku (ara Mk 4, 35-41). Il-miraklu juri l-qawwa divina ta Ìesù fuq l-elementi tan-natura. Juri wkoll li l-fidi s i a ta l- Appostli fid-divinità ta Kristu kienet progressiva u waslet g all-perfezzjoni wara l- G id il-óamsin. Fejqan ta ra el bi spirtu mni es (8,26-39) Meta Ìesù u l-appostli waslu fl-art tal-ìerasin, biswit Il-Galilija, resaq ra el minn qalb l-oqbra li kien ilu Ωmien twil ma jxidd libsa, inxte et f ri lejn Ìesù jg ajjat biex ma ja qrux. Fih kien hemm "le jun" (= afna) ta xjaten. Dawn talbu lil Ìesù jitfag hom fil- nieωer li kien hemm jirg u fuq l-g olja; hu alliehom, u huma nxte tu fl-g adira. Ir-rg ajja, meta raw x ara, beωg u, u kul add talab lil Ìesù biex iwarrab minn arthom. Ir-ra el, issa me lus mix-xjaten, talab lil Ìesù biex jibqa mieg u, iωda hu ma alliehx u qallu biex imur lejn daru u jg arraf lil kul add b dak li Alla g amel mieg u. Dan sar xhud tal-qawwa ta Ìesù fil-belt kollha. Luqa jirrakkonta l- rajja bi sbu ija liema b alha. L- art tal-ìerasin tinsab biswit Magdala, aktarx Wadi es- Samak ta llum, il hinn mill- Ìordan, fid-dekapoli fejn kienu jg ammru afna pagani; b hekk tfisser l- g aliex kien hemm afna nieωer li l-lhud ma setg ux jieklu l-la am tag hom. Luqa, b al Mark, jitkellem fuq imxajtan wie ed, Mattew fuq tnejn. Skond San Ìwann KriΩostmu, Luqa u Mark tkellmu fuq l-iktar wie ed qalil. Fi Ωmien Ìesù kien hemm afna possessi mid-demonju; illum forsi jissemmew inqas imma g ad baqa afna. Ir-rakkont juri l-qawwa Il-Bibbja f idejna ta Ìesù fuq ix-xjaten li mhux biss kienu jibωg u minnu, imma kienu jobdu l- kmand tieg u Ìesù jqajjem mill-mewt lil bint Ìajru u jfejjaq mara (8,40-56) Lura f Kafarnahum, Ìesù g amel miraklu fuq Ωew nisa, fuq tifla ta 12-il sena, bint ajru l-kap tas- Sinagoga, u fuq mara li kienet ilha 12-il sena tbati bittnixxija tad-demm. Id-dettal tas-snin (12-il sena) jista jkun li jorbot iω-ωew mirakli flimkien. Luqa jimxi fuq Marku fir-rakkont, imma j ibu bi stil isba u jaqbeω dak li qal Marku dwar li l- mara marret g al-ag ar bilkura tat-tobba u li keçça lil kul add il barra meta qajjem it-tifla ta Ìajru. Luqa jag tina wkoll Ωew informazzjonijiet li m hemmx fis- Sinottiçi l-o ra: li t-tifla kienet unika u li kienet waslet fl-a ar (hawn juωa terminu proprju tat-tobba Griegi). IΩ-Ωew mirakli juru l- qalb anina ta Ìesù, il-kuntatt fiωiku fil-mirakli (Ìesù mess it-tifla qabel ma qajjima, u l-mara messet lil Ìesù qabel il-miraklu) u l- fidi ta missier it-tifla u talmara. Ìesù qal: "It-tifla rieqda". Il-mewt hija raqda g ax minnha tibda ajja o ra. Il-mejtin huma reqdin g al din id-dinja, imma qeg din jg ixu f ajja a jar, ajja ta mistrie u paçi. Il-missjoni tat-tnax (9,1-6) Isssa Ìesù beda joqrob lejn it-tmiem tal-missjoni tieg u fuq din l-art u g alhekk beda ja seb g al dawk li kienu sejrin ikomplu l-istess missjoni. Sejja it- 234 L-ART IMQADDSA Marzu-April 2002

11 Il-Bibbja f idejna Tnax u tahom il-qawwa u s- setg a fuq ix-xjaten u l- mard. Tahom ordni li ma jie du xejn mag hom; ji ifieri li jafdaw fil-provvidenza. Dwar l-istess ordni, fl-evan elju ta San Mark Ìesù jippermetti l- atar, imma dan id-dettal ma jag milx differenza g ax kull ordni g andha tittie ed fl-ispirtu tag ha u mhux flittra. Ìesù ordna wkoll lit- Tnax li fejn ma ji ux milqug in jitilqu g al imkien ie or; dan biex ma jitilfux Ωmien bla siwi. L-Appostli wettqu dak li ordnalhom Ìesù waqt li jduru l- ir ula. It-t assib ta Erodi (9,7-9) Ix-xnieg a dwar ittag lim u l-mirakli ta Ìesù riet. Óafna asbu li qam mill-mewt il-battista, o rajn li deher Elija jew wie ed mill-profeti; u dan l-g idut wasal f widnejn Erodi Antipa, bin Erodi l-kbir. Erodi beda jit asseb mhux b biωa imma b kurzità. G alhekk beda jfittex li jara lil Ìesù u sab l-okkaωjoni wara Ωmien, fil-jiem tal-passjoni. Ìesù jitma amest elef (9,10-17) Wara li l-appostli re g u lura mill-missjoni u tarrfulu dak li kienu g amlu, Ìesù adhom mieg u qrib belt jisimg a Betsajda. Il-folol saru jafu u marru warajh. Hu laqag hom u beda jkellimhom fuq is-saltna ta Alla, u jfejjaq afna. Meta beda jidlam l- Appostli talbu lil Ìesù biex jibg at in-nies lejn darhom g ax fil-post fejn kienu ma kienx hemm mnejn jixtru x jieklu u fejn jistrie u. Kien hemm madwar il- amest elef ra el. Ìesù ma riedx jibag athom. Qal lill- Appostli jqieg duhom fuq il- axix bilqieg da amsin amsin, kattar il- ames obωiet u Ω-Ωew utiet li kien hemm, refa g ajnejh lejn is-sema, berikhom u qasamhom. Imbag ad tahom lid-dixxipli biex inewluhom lin-nies, u kul add kiel sa ma xaba. Kien fadal afna bçejjeç tal- obω li n abru fi tnax-il qoffa. Dan ir-rakkont jixba afna dak ta l-evan elisti l- o ra b xi differenzi Ωg ar bi kliem li jfakkar fil-twaqqif ta l-ewkaristija: "refa g ajneh lejn is-sema, bierek qasam u ta". L-istqarrija ta fidi f Ìesù minn San Pietru (9,18-20) Luqa j alli barra l-missjoni ta Ìesù fil-feniçja min abba ra uni eografika u min abba li ried i alli l-missjoni f artijiet pagani g all-wara l-qawmien millimwiet, missjoni li hu jirrakkonta fl-atti. G alhekk jaqbeω il-materjal kollu li hemm f Mark 6,12-8,26. Bla ma jg id li Ìesù kien f Çesarija ta Filippu, art fejn kien hemm afna pagani, Luqa, wara li talab, staqsa lill-appostli dwar dak li n- nies jg idu min kien. Qalulu: min il-battista, min Elija jew wie ed mill-profeti. Imbag ad staqsihom xi jg idu huma. QabeΩ Pietru u qallu f isem s abu: "Int il- Messija ta Alla". Marku j ib: "Int il-messija". Mattew: "Int il-messija, l-iben ta Alla aj." Luqa j ib l-istess a a li tista tiftiehem a jar minn nies ta kultura griega. L-ewwel ta bira tal-mewt u l-qawmien (9,21-27) Ìesù ordna lill-appostli biex ma jg idu lil add; dan il-kliem tal-vers 21 jista jirriferi g all-vers ta qabel dwar l-istqarrija ta Pietru li Ìesù hu l-messija, jew g al dak li se jing ad fil-vrus li ejjin dwar it-ta bira talmewt u l-qawmien. Issa li beda joqrob iω- Ωmien tal-passjoni, Ìesù beda j ejji l-appostli g al dak li sejjer ji ri biex hekk iqawwilhom qalbhom ukoll bl-a bar tal-qawmien millmewt. Qalilhom li l-kbarat, il-qassisin il-kbar u l-kittieba, ji ifieri s-sanhedrin, sejrin jiç duh u joqtluh, imma li fit-tielet jum iqum. Dan ifakkar fil-kliem tas-salm L-ART IMQADDSA Marzu - April

12 118, vers 22: "Il- ebla li warrbu l-bennejja saret il- ebla tax-xewka." F din l-ewwel ta bira talpassjoni Ìesù rabat il-figura tal-messija glorjuω (Danjel 7,13) ma dik tal- Qaddej sofferenti tat-tieni Isaija (Is kap. 53). Wara li j ib it-ta bira tal-passjoni, Luqa j ib kliem Ìesù dwar li d-dixxipli je ti ilhom jimxu warajh kuljum bis-salib li jfisser: ça da, fedeltà u ubbedjenza sal-mewt. Imma dan iwassal g al- ajja ta hena bla tmiem. Il-paradoss jinsab fiç-ça da tal- ajja ordinarja biex tinkiseb il- ajja fil-milja tag ha. Imbag ad Ìesù g arraf lill-appostli li xi w ud minnhom kienu sejrin jaraw is-saltna ta Alla mwaqqfa; dan se wara l- G id il-óamsin u mal-qerda ta Ìerusalemm meta l- Knisja nqatg et definitivament mill- udajiωmu. It-Trasfigurazzjoni (9,28-36) Xi tmint ijiem wara dan id-diskors, Ìesù tela fuq ilmuntanja biex jitlob u a mieg u lil Pietru, wanni u Ìakbu; dawn kienu mieg u fl-okkaωjonijiet l-aktar solenni ta ajtu. Huwa u jitlob, id-dehra ta wiççu tbiddlet u lbiesu sar ta bjuda li tg ammex (id-dija tad-divinità). Mieg u dehru Mosè u Elija, ir-rappreωentanti tal-li i u l-profeti, jit addtu fuq it-tmiem ta ajtu li kellu jse f Ìerusalemm. Kif kienet se tag laq il-viωjoni, Pietru xtaq li jibqa fil-wens ta dik id-dehra u talab lil Ìesù biex iwaqqaf tliet tined: g alih, g al- Mosè u g al Elija. Waqt li g amel din it-talba, s aba g attiethom u le en instema jg id: "Dan hu Ibni l- ma tur, lilu isimg u". Malli nstema l-le en, Ìesù sab ru u wa du u huma Ωammew is-skiet g al dawk iljiem. Il-post tad-dehra skond it-tradizzjoni antika u ta min jorbot fuqha hi l-muntanja Tabor, muntanja fil- Galilija li kienet meqjusa b ala post sagru sa ansitra mill-pagani snin qabel Kristu. Hemm xi studjuωi, l- iktar Protestanti, li ja sbu li kienet il-hermon, muntanja g olja fl-anti-libanu. L-iskop tal- rajja hu çar: Alla ried juri l-glorja ta Ibnu u b hekk iqawwi qalb l- Appostli huma u jinteb u li l- ejjieni qrib ta l- Img allem kien ta umiljazzjoni kbira bil-mewta tas-salib. Ìesù jfejjaq tifel ma kum mix-xitan u jer a j abbar il-mewt u l-qawmien (9,37-45) L-g ada tat-trasfigurazzjoni, Ìesù niωel minn fuq l-g olja u sab folla tistennieh b ra el jitolbu biex ine i x-xitan minn Il-Bibbja f idejna ibnu. It-tifel kien epilettiku, kien jag tih tal-qamar. Hawn ukoll, Luqa juri li kien tabib minn kif jiddeskrivi l- epilepsija b at-tobba Griegi : g ajjat (faωi "tonika"), tkag wi (faωi konvulsiva) u g eja kbira (faωi "estertorika"). Il-missier g arraf ukoll lil Ìesù li kien adu g and id-dixxipli imma ma rnexxilhomx ifejquh. It-twe iba ta Ìesù b çanfira g an-nuqqas ta fidi tidher iebsa. Iç-çanfira tidher diretta lil kul add, inkluωi d-dixxipli. Ix-xitan jintreba bil-fidi fil-qawwa ta Ìesù Msallab aktar milli b xi a a o ra; g alhekk Luqa ma j ibx dak li hemm fl-evan elisti l-o ra: "bittalb u s-sawm". Ìesù fejjaq it-tifel, wera l-qawwa tieg u fuq ix-xitan u alla l- folla tistag eb; Luqa biss i ib l-effett psikolo iku li alla l-miraklu fuq il-folla. F dan il-kontest ta qawwa u glorja, Ìesù abbar g at-tieni darba l- passjoni ming ajr ma jsemmi l-qawmien b all- Evan elisti l-o ra. S issa add ma seta jifhem kif il- Messija jista jkun Sultan li jbati; glorja marbuta mattbatija kienet g alihom paradoss; kienet u hekk tibqa fil-mo tal-bnedmin. 236 L-ART IMQADDSA Marzu-April 2002

13 Biex Il-Bibbja nifhmu f idejna a jar il-kelma ta Alla Kitba ta Stanislao Loffreda ofm Skavi odda bil-belt ta Kafarnahum Meta fl-1986 ing ata bidu biex jinbena l-memorjal fuq il-fdalijiet tad-dar ta l- Appostlu Pietru f Kafarnahum, ie mwaqqaf ixxog ol ta l-iskavi li kien ilu g addej 19 il-sena. Bejn l- 1968, meta Virgilio Corbo ofm u Stanislao Laffreda ofm bdew ix-xog ol, u l kienet instabet id-dar ta Pietru u parti mir-ra al ta Ωmien Ìesù. Meta mbag ad tlesta l-bini talmemorjal u ie konsagrat fit-28 ta Ìunju 1990 l- Fran iskani eddew il-permess fid-dipartiment talantikitajiet, biex ikunu jistg u jiskavaw parti o ra tar-ra al. Però dan ma se x, peress li patri Corbo marad u miet, u Patri Loffreda marad hu ukoll. Kellu jkun il-papa Ìwanni Pawlu II, li fiω-ωjara li g amel Kafarnahum fl-24 ta Marzu tas-sena 2000, talab lil patri Loffreda biex ikompli l-iskavi. Hekk mit- 28 ta Awissu sal-4 ta Novembru ta l-istess sena saret l-20 kampanja ta skavi f Kafarnahum. Issena l-o ra saret il-21 kampanja ta skavi bejn il- 21 t Awissu u t- 28 t Ottubru. Matul dawn l-iskavi li saru u f iskavi li mistennija jsiru matul l-erba snin li ejjin qed jinkixfu sal-livelli li jmorru lura lejn ir-raba seklu wara Kristu. Dan ixxog ol jitlob li kull a a li tinstab ti i skedata. Patri Loffreda qal li meta jintemm dan ix-xog ol jibda xog ol ie or delikat li jinωlu iωjed fil-fond biex jinkixef irra al ta Ωmien ta Ìesù. L-ART IMQADDSA Marzu - April

14 F rapport dwar ix-xog ol li kiteb patri Loffreda tenna: F ewwel metru mill-wiçç ta l-art jeωisti biss trab u ebel li waqg u mill- itan. F dan il-livell ma sibniex çeramika. Ta tu hemm livell ta amrija ippressata li fiha ç- çeramika u li andha forma ta paviment. Óa a dida li sibna kienu g add ta tegole, li kienu ja mlu parti mis-saqfa. Dan jidher li kien kwartier tan-nies tattajjeb, b differenza millambjent tradizzjonali fejn hemm id-dar ta Pietru, fejn qatt ma ltqajna ma tegole, imma fejn na sbu li s- soqfa kienu ma mulin mit-tiben, fu ar u travi Ω ar ta l-injam. Il-fatt li l- iskavi twess u f zona akbar ja tina dehra aktar çara tad-diversi blokki ta bini. Mid-diversi bibien jidher li kienu djar Ωviluppati afna. Sibna wkoll diversi fdalijiet ta tur ien li kienu jie du fis-sulari ta fuq, kif ukoll twieqi tipiçi f ambjenti li na sbu li kienu btie i, fejn dejjem hemm fdalijiet ta fran, b al dawk li l- arab adhom juωaw sallum u li jsej ulhom tannur. Kienu fran biex ja mu l- obω. Sibna wkoll imsieba, li fuqhom hemm diversi si illi, fosthom is-simbolu tas-salib. Jidher ukoll li hu kristjan il-fdal ta biçça fu ar li fuqu hemm imnaqqxa xbieha ta uta b Ωew ittri griegi, iota u alpha. Dawn l-imsieba biωantini juru alhekk l- Il-Bibbja f idejna isem ta Ìesù (iota ittra al Iesoùs). Instab ukoll reçipjent forma ta kaxxa Ω ira ta l-avorju, li fih kien hemm muniti Ω ar b al dawk li ltqajna ma hom fil-paviment. Sibna wkoll bini kurjuω, li na sbu li forsi seta kien binja bi tliet navati, ji ifieri knisja biωantina. Fra Gaudenzio Orfali OFM, li kien beda l-iskavi Kafarnahum, kien j id li d-dar ta S. Pietru ta t forma ottagonali kienet aktar memorjal, milli knisja vera u proprja, u li alhekk il-komunità kristjana biωantina ta Kafarnahum seta kellha knisja akbar xi mkien ie or fir-ra al. Imma meta tkomplew l-iskavi deher çar li din ma kienetx knisja, imma pjuttost fabbrika all-produzzjoni taω-ωejt. Dan jidher mill-ma sar kbir fil- ebel tal-basalt iswed li nstab f dan l-ambjent. Ixxo ol sar fi s ana tremenda, f temperatura ta 44 gradi Celsius fid-dell! L-ART IMQADDSA Marzu-April 2002

15 Biex Il-Bibbja Kultura nifhmu Biblika f idejna a jar il-kelma ta Alla Kitba ta Maria Teresa Petrozzi Is-Samaritani Min huma s-samaritani? Mal-mewt tas-sultan Salamun il- lied bejn it-tribujiet Lhud amel li dawn inqasmu f'ωew blokki: is- Saltna ta' Ìuda u s-saltna ta' IΩrael jew tas-samarija. Fis-sena 721 QK l-assiri attakkaw din ta' l-a ar, iddeportaw afna mill-abitanti ta ha u abu f'arthom diversi kolonji ta' barranin. Il-bqija tan-nies tas-samarija, jew Samaritani, t alltu ma dawn ta' l-a ar u w ud spiççaw iqimu l-allat ta hom. Fis-sena 586 QK in-neo-babiloniωi attakkaw is-saltna ta' Ìuda u ddeportaw il-popolazzjoni. Wara l-eωilju, b'digriet ta' Çiru, set u jirritornaw lejn art twelidhom fis-sena 538 QK. In-nies tal-lhudija re u bdew i ixu l-li i tal-purezza tar-razza b'ri idità kbira. AkkuΩaw lis-samaritani li kienu ΩΩew u ma nisa pagani u li kienu idolatri. B'hekk m'aççettawhomx b ala uthom. Min-na a ta hom, is-samaritani kienu jikkunsidraw irwie hom b ala dawk li jqimu lil Alla tal-missirijiet; bnew tempju fuq l-áolja GariΩim, iddikjaraw li s- saçerdozju ta hom biss kien validu u njoraw lil Ìerusalem u t-tempju ta ha. Minn dak iω-ωmien il-kelma 'Samaritani' annies tal-lhudija ma kienx ifisser aktar 'dak li j ix fiω- Ωona tas-samarija' imma 'dak li hu eretiku u mni eω'. In-nies tal- Lhudija u s-samaritani b'hekk olqu mibe da u antipatija bejniethom li tidher ukoll fir-rakkonti tal- Van elu. Il-verΩjoni Samaritana Skond l-istorja tas- Samaritani l-istorja hija maqsuma fi tnejn: il-perijodu meta Alla kellu pjaçir bil-poplu u l-perijodu taddispjaçir divin. L-ewwel perijodu jibda mill-eωodu sa Ωmien Eli. ÌoΩwè kien akem l-art ta' Kan an al IΩrael u amel minn Sikem il-belt kapitali. ÌoΩwè kien mexa fuq ilparir tal-qassis il-kbir, minnisel ta' Aronne permezz ta' Fin as, in-neputi ta' Aronne, u bena santwarju fuq l-áolja GariΩim, santwarju li kien il-qalb talkult IΩraelitiku. Dan kien fis-sena 2794 mill- olqien. Wara l-mewt ta' ÌoΩwè kien hemm suççessjoni regulari ta' slaten (l-im all- L-ART IMQADDSA Marzu - April

16 fin skond it-tradizzjoni ta' Ìuda) ma Ωula mid-diversi tribujiet, Ìuda inkluω. Il-perijodu tad-dispjaçir divin beda b'eli u jibqa' sejjer sa l-a ar. Eli, li kien ej minn familja Ωbaljata, xtaq issaçerdozju alih; mar Silo u bena santwarju kontra dak ta' l-áolja GariΩim. Áalhekk al xi Ωmien l- IΩraeliti kellhom Ωew santwarji u Ωew saçerdozji. Parti mill-popolazzjoni baq et fidila all-qassis il-kbir le ittimu, Uzzi; o rajn aççettaw lil Eli; o rajn waq u fil-paganeωmu. Min abba l- ajja ta' Eli Alla tant iddispjaçieh li ie el lill-art tibla' lissantwarju ta' l-áolja GariΩim biex dawn set u jo or u ad-dawl sakemm tasal it-tieni saltna. Fi Ωmien Samwel, li kien trabba fis-santwarju falz ta' Silo, IΩrael ried sultan. It-tribujiet kollha, barra dawk ta' Efrajm u Manasseh li kienu j ixu fis-samarija, adu sehem f'assembleja f'mizpa u Samwel dilek lil Sawl b ala sultan. Faqq et gwerra bejn Saul u t-tribujiet tas-samarija; reba Sawl u dan keçça lil dawn it-tribujiet li Ωammew s i is-saçerdozju ereditarju ta hom. Il- rajjiet li segwew kienu l-qerda tat-tempju minn Nabukodonosor u d- deportazzjoni lejn l-assirja. Is-sultan ta' l-assirja, fuq talba ta' dawk li baq u fis-samarija matul seba' snin nixfa, ordna lid-deportati li jmorru lura f'pajjiωhom. Dawn aççettaw ta t kundizjoni li l-kult ta hom jer a' jibda jsir fuq l-áolja GariΩim. Tlett elef ra el bil-familji ta hom marru lura, ittempju re a' nbena u s- Samaritani qatt ma telqu aktar lill-art twelidhom. Il-Kredu tas-samaritani Il-kredu tas-samaritani huwa qasir: - Il-fidi tie i hija fik, YHWH. Is-Samaritani fil-fatt jikkunsidraw rwie hom Il-Bibbja Kultura f idejna Biblika b ala dawk li jqimu bilfedeltà lil Alla personali. Huma strettament monoteisti u jevitaw il-lingwa antropomorfiku. - U f'mosè, iben Amran, il-qaddej tie ek. Mosè huwa l-uniku profeta u t- talb ji i offrut lil Alla allmerti tie u u tal-patrijarki. - U fil-li i mqaddsa. Illi i hija perfetta aliex tnisslet qabel id-dinja u n atat minn idejn Alla. Alla, allieq ta' kollox, irrivela lilu nnifsu fil- olqien u filli i. Is-Samaritani jsejj u lilhom infushom 'shamerim', dawk li j arsu l-li i. - U fl-áolja GariΩim BethEL. L- amara ta' Alla, ma Ωula minn Alla, hija l- Áolja GariΩim. U hawnhekk insibu l-punt li jaqsam il-lhud u s- Samaritani. It-trattat çkejken extra-talmudiku Masseket Kutim li jitkellem fuq is-samaritani, hekk ja laq: "Meta ser inre uhom lura lejna? Meta jiç du lill-áolja GariΩim u jistqarru lil Ìerusalem..." -U f'jum il-vendetta u l- las. Il-jum kbir huwa mistenni b'tamiet kbar. Imba ad Mosè iqum millimwiet u jinterçedi allpoplu tie u. Alla mba ad ji udika lil kul add u l-an li jkunu l- inkwiωituri tat-tajjeb u tal- aωin. IΩrael ikun maqsum fi tnejn: it-tajbin li jittie du fil-ìnien ta' l-áeden u l- Ωiena li jmorru fin-nar ta' dejjem. Il-Masseket Kutin jikkonkludi: "...u nistqarru l- qawmien mill-imwiet. Minn hemm 'il quddiem kull min jisraq Samaritan ikun daqslikieku seraq lil Lhudi." Is- Samaritani l-antiki kienu 240 L-ART IMQADDSA Marzu-April 2002

17 Biex Il-Bibbja Kultura nifhmu Biblika f idejna a jar il-kelma ta Alla jωommu t-twemmin Lhudi antik, li l-mejtin jinωlu fix- Sheol. It-twemmin fil-qawmien Ωviluppat mil-lhud wara x-xiωma mis- Samaritani da let aktar tard anke fit-teolo ija Samaritana. L-ideja Ωviluppat ukoll ta t l-influwenza tal-kristjaneωmu. It-teologu samaritan tar-raba' seklu, Markha, jitkellem mill-qawmien li kellu jse wara l- mewt tal-messija; u mba ad ikun hemm il- udizzju ta' l-a ar. Fl-iΩvilupp tal- MessjaniΩmu s-samaritani imitaw lill-ìudajiωmu. L- idejat mesjaniçi ta hom m andhoms importanza vitali u t-testi li jitkellmu fuq hekk huma relattivament ftit. Huwa aktar twemmin popolari milli duttrina poωittiva. It-Ta eb, dak li kellu jirrestawra kollox, kellu j ix 110 sena u jre a' lura l-poplu tie u lejn ittoroq ta' Alla. Il-Kotba Qaddisa tas-samaritani Is-Samaritani Ωammew l-ilsien ta hom, l-ebrajk, sal-wasla tal-griegi. Bdew imba ad juωaw il-grieg u meta l-perijodu ellenistiku adda adottaw l- Aramajk. Mal-wasla tal- Musulmani l-aramajk beda jispiçça fix-xejn u masseklu 10 kien ilsien mejjet u kien jintuωa l-áarbi. Illum hemm ftit Samaritani li g adhom jafu speçi ta' djalett ta' l-aramajk Palestinjan. L-ebrajk antik baqa' jintuωa b ala lsien litur iku. Il-mod ta' kitba li juωaw is-samaritani huwa differenti mill-karattru kwadru ta' l-ebrajk u jirrappreωenta tip antik ta' dak li jissejja il-karattru feniçju. B ala baωi tal-kotba qaddisa Samaritani insibu t-torah, il-li i jew dak li nsej ulu l-pentatewku li jikkorispondi all-kanone Lhudi. It-test huwa sostanzjalment l-istess u xi 6000 differenza huma prinçipalment ta' tip grafiku. Il-verΩjoni Aramajk tal- Pentatewku, it-targum, rmur lura all-ewwel erba' sekli WK. Ftit jeωistu testi s a tat-targum fl- Ewropa u dawn inkitbu meta l-aramajk kien di à lsien mejjet. Il-pellegrin ruman Pietro della Valle kien l-ewwel wie ed li ab fl-ewropa kopji tal-kotba qaddisa tas-samaritani: Pentatewku bl-ebrajk miktub b'karattri samaritani u Targum li kien xtara f'damasku fis-sena 166. Il-letteratura sagra tas- Samaritani ti bor ukoll fiha seba' kotba ta' kronaki li fosthom l-aktar importanti huma: Kronaki I, mill- olqien ta' Adam sal-mewt ta' Mosè, u li nkiteb fisseklu 3 QK; Kronaki II, millwasla ta' ÌoΩwè f'kan an sal-medjuevu, bil-partijiet l- aktar antiki miktuba blebrajk antik; Kronaki IV jew il-ktieb ta' ÌoΩwè, miktub bl-áarbi bil-karattru Samaritan li jirrakkonta dak li ara mill-a ar jiem ta' Mosè sa' l-a ar jiem tasseklu 4 WK u li j ib id-data Fost il-kummentarji li m adhomx jeωistu hemm il-memar Markha, it- Ta lim ta' Markha jew il- Ktieb ta' l-áe ubijiet, miktub bl-aramajk-samaritan tar-raba' seklu WK. Fih wie ed jara l-influwenzi tal-ìdid Testment. Kummentarji ohra fuq il- Ìenesi, l-eωodu, Levitiku u Numri jmorru lura assekli 15 u 16. Defter - il-ktieb tar-regoli litur içi - andu sezzjonijiet antiki li jmorru lura at-tielet u r-raba' seklu. Hilkuh, it-triq tal-óajja, hija kollezzjoni ta' li ijiet b'esposizzjoni u interpretazzjoni li tmur lura as-sekli 15 u L-ART IMQADDSA Marzu - April

18 16. KatekiΩmu miktub f'forma ta' mistoqsija u twe iba u maqsum f'ωew sezzjonijiet, twemmin u li i, imur lura as-seklu tmintax. Is-Sagrifiççju ta' l-áid Il-festa prinçipali talkalendarju litur iku Samaritan hija l-festa ta' l- Áid, fl-14 ta' Nissan. Issagrifiççju bid-demm li jfakkar fl-eωodu huwa l- uniku sagrifiççju ma ruf mis-samaritani aliex ie offrut minn Mosè ftit qabel ma ttell et it-tinda tallaq a. Huma jωommu li s-sagrifiççji l-o ra kollha Il-Bibbja Kultura f idejna Biblika huma marbuta mat- Tinda/Tempju u aladarba dan ma jeωistix aktar m andhomx validità. Fil-Áid is-samaritani i allu lil djarhom u jmorru lejn l-áolja GariΩim. XI ranet qabel il-festa jittie ed aruf kull familja jew tnejn u o rajn li jinωammu hemm al jista' jkun l-o rajn mhumiex ritwalment tajbin assagrifiççju. Tit affer trinka fl-art fejn imba ad i addi d-demm tal-vittma u jit ejja l-injam assagrifiççju. Ìaladarba l-jum jibda lejlet fil axija, iç-çerimonja tibda ma nωul ixxemx. L-ir iel u t-tfal libsin ilbiesi twal bojod jin abru qrib il-post tas-sagrifiççju u r-rit jibda meta jasal il-qassis il-kbir u l-anzjani. L- assembleja tibda titlob t ares lejn l-áolja; il-qassis jitla' fuq ebla u wiççu lejn il- em a jibda jaqra silta mit-torah. meta jasal all-kliem, "Il-poplu kollu joqtol bejn iω-ωew t iljieli" (EΩ 12, 6), xi Ω aωa im ejjija al dan jaqbdu l- rief u j annxrulhom onqhom. Il- rejjef imutu bit-telf tad-demm. Il-membri tal-komunità içappsu mo hom bid-demm. Meta jintemm is-sagrifiççju, in-nies ja tu sinjal ta' paçi lil xulxin u kul add jiekol mill- obω aωωmu u l- xejjex morri. Il- rief ji u mqaxxra bil-mis un u l- qassis il-kbir jara li kollha huma tajbin (EΩ 12, 5). Il- ewwieni tal- rrief, ne i l-qlub u l-fwied, huma ma ruqa. Il- rief imba ad jidda lu flinjam u jitqie du fuq innar. Il- rief idumu erba' si at biex isiru. Waqt ilproçess tat-tisjir l-assembleja titlob u tirrepeti, "Ja weh Alla ta na huwa l-uniku Ja weh" (Dt 6, 4). L-ikla ta' l-áid tittiekel malajr mill-ir iel bilwieqfa u dak li jifdal ji i mix tut fin-nar (EΩ 12, 10). Iç-çerimonja tintemm all- abta ta' nofs il-lejl. It-Tempju u s-sinagogi tas-samaritani Ftit nafu rigward l-arkitettura sagra tas- Samaritani. Rigward it- Tempju fuq l-áolja GariΩim andna Ωew affarijiet. EΩra 6, 3 jirrakkonta kif Çiru alla l- 242 L-ART IMQADDSA Marzu-April 2002

19 Biex Il-Bibbja Kultura nifhmu Biblika f idejna a jar il-kelma ta Alla Lhud jer u jibnu t-tempju f'ìerusalem fuq pedamenti kapaçi jωommu 60 kubitu oli u daqshekk ie or wiesg a. L-istoriku Lhudi ÌuΩeppi Flavju jitkellem minn Tempju Samaritan simili al dak ta' Ìerusalem. X'aktarx lil dan kien afna iω ar mit-tempju ta' Ìerusalem. Il-kwistjoni ta' fejn kien mibni dan it- Tempju fuq l-áolja GariΩim hija kwistjoni min ajr twe iba. Ni bru l-informazzjoni dwar is-sinagogi antiki biss mill- ejjun letterarji u dawn jitkellmu mill-binjiet li jmorru lura as-seklu 4 WK. Il-fdalijiet ta' sinagoga Samaritana ar u addawl waqt operazzjonijiet militari fl-1948 u ew studjati minn E. L. Sukenik. Dawn il-fdalitjiet jinsabu f'salbit, ra al qrib Latroun. Hija kamra rettangulari li t ares lejn l-áolja GariΩim. Hemm il-fdalijiet ta' Ωew muωajçi, l-aktar antik jixhed al disinji eometriçi u medaljun li kellu x-xbiha tal-menorah u speçi ta' piramida li x'aktarx tindika lill-áolja GariΩim. Skrizzjoni tfakkar f'eω 15, 18, "Ja weh hu sultan al dejjem ta' dejjem". Is-sinagoga probabilment i arrfet fi tmiem il- ames seklu jew kmieni fis-seklu sitta. Hemm afna skrizzjonijiet Samaritani f'nablus u madwar u kollha jikkwotaw id-dekalogu jew parti minnu. Wa da minn dawn l-iskrizzjonijiet hija ma rufa b ala 'd- Dekalogu ta' SIkem u hija nkorporata fil-minaret tal- Moskeja el-khadra f'nablus. O ra li tmur lura as-seklu tlieta jew erb a WK hija miωmuma fil-muωew Ω ir li hemm qrib il-bir ta' Ìakobb. Is-Samaritani llum Huma minoranza, forsi lanqas ila qu 500 ru. Ne i xi familji li j ixu f'ìaffa, ilkoll huma f'nablus, qrib l-áolja GariΩim. Fis-sinagoga Ω ira li andhom hemm, mibnija mill- did wara t- terremot ta' l-1927, huma andhom l-iskroll imsejja ta' Abisha, ax jemmnu li din il-kopja tal-pentatewku kienet saret minn Abisha, neputi ta' EleaΩar fis-sena 13 ta' l-insedjament tal- Lhud f'kan an. Fir-realtà jidher li huwa xo ol li sar bejn is-seklu dax u tlettax WK b'xi Ωjieda li saret fisseklu erbatax. Gwerer, persekuzzjonijiet, apostasiji u tlieta oxrin seklu ta' Ωwie tribali abu kwaωi fix-xejn lil din il-komunità li ta' min jammiraha at-tenaçità ta ha u all-importanza storika ta ha fl-istorja biblika. L-ART IMQADDSA Marzu - April

20 SALM 38 Talba fit-tbatija Il-Bibbja Is-Salmi f idejna Mulej, la ççanfarnix fil-korla tie ek, la twiddibnix fis-sa na tie ek! Áax il-vle e tie ek da lu fija, u idek ta fas fuqi. Xejn m'hu s i f' ismi min abba l- adab tie ek; m'hemmx sa a f' admi min abba tijieti. Áax dnubietu tel u 'l fuq minn rasi, b al toqol kbir alija ja fsu fuqi. Irejj u u jdennu l- rie i tie i, tija tal-bluha tie i. Ninsab milwi u mifni all-a ar; il-jum kollu n addih fid-dwejjaq. Áax qabadni ruq f' enbejja, u xejn s i ma andi f' ismi. Mifni n ossni u mfarrak alkollox; n ajjat min abba t-tferfir ta' qalbi. Sidi, quddiemek hi x-xewqa kollha tie i; it-tnehid tie i m'hux mo bi minnek. Qalbi t abbat, sa ti allietni, id-dawl ta' ajnejja wkoll naqasni. Óbiebi u s abi mill-mard tie i jitgerrxu; qrabati jωommu 'l bo od minni. Xibka ejjewli dawk li jonsbuli ajti, iqassu fuqi dawk li jixtiquli d-deni, il- in kollu l-qerq inassu. Imma jien b al trux li ma jismax; b al imbikkem li ma jifta x alqu. Na milha ta' wie ed li ma jismax, b al wie ed li xejn ma andu xi j id. Áax fik, Mulej, jien nittama; int li twie eb, Sid u Alla tie i. Jien edt: "Ma jifir ux min abba fija, ma jifta rux fuqi jekk ri li jo tor." Áax jien wasalt biex naqa'; u tbatijieti dejjem quddiem ajnejja. Ótijieti jien nistqarrhom; nit asseb fuq id-dnub tie i. Tqawwew dawk li al xejn b'xejn huma kontrija, Ωdiedu dawk li li al xejn jobo duni; dawk li jrodduli all- id id-deni; dawk li jiqfuli ax nimxi sewwa. La t allinix, Mulej; Alla tie i, titbe idx minni. Fittex a tini l- ajnuna, Sidi, is-salvazzjoni tie i "Irej u u jdennu l- rie i tie i!" It-tradizzjoni tal-knisja arfet f'dan il-vers l- ajta u t-talba ta' wie ed m iddem. Din it-talba allura tidher b'qawwa ta' l- a eb ax hija talba ta' bniedem li kien skomunikat mill- ajja ta' kuljum. Hija talba li tixhed al dik li tissejja it-teorija tar-retribuzzjoni, fis-sens li l-marda kienet titqies b al kastig ad-dnubiet li wie ed ikun amel. Is-salm allura jsir stqarrija tad-dnub, espressjoni profonda ta' ndiema li twassal al fiduçja totali f'alla. 244 L-ART IMQADDSA Marzu-April 2002

21 Il-Kelma t Alla G alina llum ÓDUD TA MEJJU - ÌUNJU (Sena A) Il-litur ija tal-kelma u t-tifsir tag ha Jikteb P. Marcello Ghirlando ofm L-ART IMQADDSA Marzu - April

22 Is-Sitt Óadd ta l-g id Difensur ie or Il-Kelma t Alla g alina llum Il-Kelma t Alla g alina llum Qari I: Qie du jdejhom fuqhom u adu l-ispirtu s- Santu (Atti 8, 5-8, 14-17). Qari li jfakkarna li l-attività missjunarja tal-knisja tal-bidu tmiss ukoll lis-samarija. Huwa Filippu li j abbar il- Bxara t-tajba, Bxara li ti i milqu a bl-entusjaωmu, Bxara li ti i akkumpanjata bis-sinjali u l- e ubijiet. Mill-Knisja ta' Ìerusalem jaslu wkoll Pietru u Ìwanni, ixxhieda kwalifikati ta' Ìesù Rxoxt li rçevew l-ispirtu s- Santu u jmorru fis-samarija biex iqie du jdejhom fuq l- im ammdin odda biex dawn ukoll jirçievu l-qawwa ta' l-istess Spirtu s-santu. Il- Penetekoste ter a' sse fis- Samarija! Qari II: Ìie mo ti allmewt fil- isem, imma a l- ajja fir-ru (1 Pt 3, 15-18). San Pietru jfakkarna li t-tbatija tal-knisja hija tbatija b al dik ta' Kristu li tipproduçi l-frott tat-tama u ta' dak kollu li huwa tajjeb - hekk kif it-tbatija tal-mulej waslet arreb a fuq id-dnub u d-don tal- biberija ma' Alla u ajja dida fl-ispirtu. Il- rajja ta' l- Áid mela sse kontinwament ukoll fil- ajja tal-knisja li trid t ix b'kura ir-rwol li ta ti xhieda lil kul add, bil- lewwa, bir-rispett, bis-sinçerità, b' eneroωità u bil-kuxjenza li hija dawl al addie or. Van elu: Jiena nitlob 'il Missier, u hu ja tikom DIfensur ie or (Ìw 14, 15-21). F'din is-silta Ìesù jwie ed l-ispirtu s-santu, Spirtu li kellu jwettaq bis-s i ir-rivelazzjoni ta Kristu. L-Ispirtu huwa msejja Difensur. Dan huwa lingwa legali li jfakkarna li Ìwanni b al donnu jara l- rajja ta' Ìesù u tal-knisja b ala proçess quddiem l-akkuωi tad-dinja. Ir-reb a tad-dinja hija apparenti aliex bil-qawwa talmewt u l-qawmien ta' Kristu, il-knisja to ro rebbie a fuq id-dnub. Il-mewt u l-qawmien isiru l-mezz tar-reb a u tal-fidwa li trid tasal lil bnedmin kollha. Id-Difensur jakkuωa lid-dinja; huwa jfarra lill-knisja u jittrasmettilha l-istess qawwa ta' Alla. Is-seba Óadd ta l-g id Tlu il-mulej fis-sema Fuq il-quççata Fuq il-quççata tal-g olja taω-ûebbu fil-lvant ta Ìerusalem it-tifkira tat- Tlug fis-sema tal-mulej Ìesù. Kappella çkejkna mibdula f Moskeja fuq fdalijiet taω-ωmien bikri tal-knisja ta Ìerusalem. Qari I: Kien me ud 'l fuq waqt li huma kienu j arsu lejh (Atti 1, 1-11). Is-silta tintroduçi l-ktieb ta' l- Atti ta' l-appostli. Luqa ji bor fi ftit kliem il-van elu u jindika l-o ett tax-xhieda ta' l- Appostli: "Dak kollu li Ìesù kien amel u allem." Luqa juri li l-attività appostolika kellha tibda b al dik ta' Ìesù, ji ifieri bil-qawwa ta' l- Ispirtu s-santu. L-Im allem 246 L-ART IMQADDSA Marzu-April 2002

23 Il-Bibbja Il-Kelma f idejna t Alla g alina llum Mi bura flimkien In abru fil-kmajra... beωg u minn nies. Óarbu, sta bew g ax asbu li issa kien imiss lilhom wara l-img allem. BeΩg u. Sakkru l-bibien. Xtaqu jibqg u hekk we edhom maqtug a minn kul add... imma l-qawwa ta l-g oli iddiet madwarhom u n-nifs ta Alla nefa fuqhom biex tahaom ajja dida u hekk tajjru l-biωa u millkmajra ar u jxandru l- A bar: Il-Mulej qam tassew! stess j id lill-appostli li kellhom jit ammdu bl-ispirtu s- Santu. Ìesù huwa ppreωentat mill-perijodu li jibda bilqawmien tie u sat-tlu fissema b ala l-im allem tassaltna ta' Alla. Jasal ilmument li ji i mtella' s-sema; bis-simbolu tas-s aba Luqa juri li lil Ìesù iet mo tija kull set a. Bl-istess mod li jitlaq hekk andu jer a ji i fl-a ar jum fil-glorja tie u. Qari II: Alla qie ed lil Sidna Ìesù fil-lemin tie u fis-smewwiet (Ef 1, 17-23). F'din is-silta San Pawl jawgura lill-efesin li ja arfu lil Alla ta' Sidna Ìesù Kristu. Jitlob li Alla jdawwlilhom l- ajnejn ta' qalbhom bittama. Alla wera l-qawwa tie u fi Kristu meta qajmu mill-imwiet u qie du fillemin tie u fis-smewwiet, 'il fuq minn kill Saltna u Set a, minn kull Qawwa u Óakma, 'il fuq minn kull isem li jissemma, mhux biss aω-ωmien ta' issa, imma wkoll alli ej. Pawlu mela jitkellem mill-eωaltazzjoni ta' Kristu li huwa wkoll ir-ras tal-knisja, "dak li jimla kollox f'kollox." Van elu: Lili n atat kull set a fis-sema u fl-art (Mt 28, 19-20). Áandna l-final glorjuω tal- ajja pubblika ta' Ìesù. B al ma jirrakkonta fl-atti, Ìesù jitlob lid-dixxipli biex jibq u fil-belt biex jirçievu l-ispirtu s- Santu. Hu kellu ja milhom xhieda kwalifikati tie u. Ìesù ja ti l-mandat missjunarju lill-appostli qabel ma jitla' s-sema. Huma ser ikollhom il-qawwa jxandru dak kollu li wettaq Ìesù biex ilbnedmin jikkonvertu u jirçievu l-ma fra tad-dnubiet. B'hekk jitwettaq il-pjan salvifiku ta' Alla, skond l-iskrittura. Ìesù iwie ed li kellu jibqa' ma' l- Appostli sa' l-a ar: "U ara, jiena ma kom dejjem, sa l- a ar taω-ωmien". G id il-óamsin G otja ta l-ispirtu Qari I: Imtlew ilkoll bl-ispirtu s-santu (Atti 2, 1-11). Din hija l- rajja l-aktar importanti wara t-tluq ta' Ìesù. Ji i mib ut l-ispirtu s-santu b ala twettiq talwe da ta' Ìesù. L-effuΩjoni ta' l-ispirtu hija deskritta fuq l-isfond tal-pentekoste Lhudija, il- rajja fuq is-sinaj li fih l-poplu kien irçieva d-don tal-li i minn idejn Mosè. L- istess nar ta' Alla, l-ispirtu, jimla bil-qawwa tie u issa d-dixxipli ta' Ìesù, dawk li kellhom jibdew il-poplu l- did ta' Alla. B'din is-silta Luqa jrid juri wkoll li l-ispirtu kien ser ji bor f' em a wa da ilpopli kollha ta' l-art. Hu l- Ispirtu l-qawwi li jer a' jnissel il- aqda fost il-bnedmin li kienu nfirdu f'babel. B'dan Luqa juri wkoll il-missjoni universali tal-knisja. Qari II: Ilkoll t ammidna fi Spirtu wie ed biex na mlu isem wie ed (I Kor 12, 36-7, 12-13). L-ART IMQADDSA Marzu - April

24 Il-Kelma t Alla Il-Bibbja g alina f idejna llum F'din is-sitla San Pawl ifakkar lill-korintin li huwa l-ispirtu qaddis li j ammar fl-insara li jnissel il-fidi u j inna nistqarru li Ìesù huwa l-mulej. Ifakkar ukoll li d-doni kollha fil-knisja andhom ajn wa da, l-ispirtu s-santu, li huwa l-mulej li ja ti l- ajja. Lil kul add tin ata d-dehra ta' l-ispirtu all- id ta' kul add. L-Ispirtu j aqqad lil dawk kollha li jemmnu f' isem wie ed, ax ilkoll t ammidna fi Spirtu wie ed biex na mlu isem wie ed. Van elu: Óudu l-ispirtu s- Santu (Ìw 20, 19-23). Ìesù ji i ppreωentat fiddehra tie u lill-appostli dakinhar ta' l-ewwel Óadd il-áid fil axija. Matul ajtu kien wie ed il-ma fra tad-dnubiet lil dawk kollha li jemmnu fih. Il-ma fra tad-dnubiet isse fuq il-kalvarju bl- oti ta' Ìesù all-mewt. Minn enbu minfud kien are demm u ilma, simboli talma fra tad-dnubiet u ta' l- Ispirtu s-santu. Áax kellha tkun il-qawwa ta' l-ispirtu li twettaq il-ma fra f'dawk kollha li jemmnu fl-imsallab. Hu alhekk li Ìesù jonfo l- Ispirtu s-santu fuq l-appostli. Bil-qawwa tie u set u ixandru lill-mulej Imsallab u Irxoxtat u f'ismu jwasslu lllbnedmin il-ma fra tad-dnubiet. It-Trinità Mqaddsa Il-Kobor ta Alla Il-kobor tal-misteru Mhux façli ta seb u tifhem il-kobor tal-misteru tal- Im abba ta Alla g all-bniedem. Mill-Qabar vojt ar et rebbie a l- ajja tag na u twa adna mal-misteru tal- Im abba ta Alla. Dehra ta glorja ma enb il-qabar iemed. T ares l fuq u tilma id-dawl li jofroq iddlam u t oss donnu n-nifs ta Alla jonfo fuqna, lejqiet tieg u, biex i addanna fil-kobor tal-glorja tieg u! Qari I: Il-Mulej hu Alla li ja der u j enn (EΩ 34, 4b ) Wara l-esperjenza ta' l-infedeltà tal-poplu lhudi fiddeωert, infedeltà li dehret fl- o ol tad-deheb, Alla jkompli jirrivela lilu nnifsu lillpoplu. Huwa Alla kkaratterizzat mill-ma fra u l- ustizzja. Il-primat huwa talma fra. Alla ma jsegwix illo ika ta' ajn al ajn u sinna al sinna. Huwa Alla li juri niena al elf nisel! Mosè jifhem li din ir-rivelazzjoni tmiss il- ajja talpoplu: il-ma fra ta' Alla te les lil bniedem, to olqu mill- did b ala wirt tal- Mulej, f' aqda s i a mie u fil-patt ta' biberija. Qari II: Il-grazzja ta' Sidna Ìesù Kristu, l-im abba ta' Alla, u l- aqda fl-ispirtu s- Santu (2 Kor 13, 11-13). F'din is-silta San Pawl ja laq it-tieni Ittra lill- Korintin. Hija biss fl-aççettazzjoni ta' l-im abba ta' Alla li l-bniedem isib il-fer u dawk il-valuri u s-sentimenti li jidhru çar fil-kliem ta' l- appostlu Pawlu. It-tislima trinitarja tfakkarna fl-attributi tal-persuni ta' l- Imqaddsa Trinità: il-grazzja, l-im aba u l- aqda. Pawlu jsejja lin-nisrani biex i ix fid-dawl ta' dawn l-attributi, fl-isem tal-missier, u ta' l- Iben u ta' l-ispirtu s-santu. Van elu: Alla ba at lil Ibnu fid-dinja biex bih hija ssalva (Ìw 3, 16-18). Fid-diskors ta' Ìesù lil Nikodemu, il-mulej jirrivela ilqawwa tremenda ta' l- 248 L-ART IMQADDSA Marzu-April 2002

25 Il-Bibbja Il-Kelma f idejna t Alla g alina llum im abba ta' Alla: Alla tant abb lid-dinja li ba at lil Ibnu biex isalvaha. L- im abba ta' Alla mhijiex xi diskors teolo iku astratt jew vojt; hija realtà konkreta li tidher fil-missjoni u fil-persuna ta' l-iben ta' Alla ma mul bniedem. Hija persuna u missjoni li tippermetti lil bniedem jid ol fi djalogu ma' Alla nnifsu. Hija persuna u missjoni li tin ata fil-misteru ta' l- inkarnazzjoni u tal-fidwa fuq is-salib. Il-fidi fl-iben tifta ittriq al and il-missier, u dan, bil-qawwa ta' l-ispirtu s-santu, il-mulej li ja ti l- ajja! FESTA TAL-ÌISEM U D-DEMM TA' KRISTU Corpus Christi Il-Qsim tal- obω Ftit obω... maqsum flimkien lejliet il-festa ta l- G id... ifakkar Óelsien minn jasar, g otja ta ajja. Ftit obω mill- did maqsum bejn l-a wa li jemmnu f Ìesù jg aqqad u jrodd il- ajja g ax mibdul fil-qawwa tal- Ìisem aj tal-mulej Ìesù. Nadurawk ja obω tas-sema. Qari I: Tem ek il-manna li la int u anqas missirijietek ma kontu tafu biha (Dewr 8, 2-3, 14b - 16a). Mosè, fi tmiem ajtu, ifakkar lill-poplu bl- e ubijiet kbar li Alla kien amel mie u, e ubijiet li l-poplu ji i mistieden ma jinsa qatt. It-tifkira ta' dan kellha tqanqal l-im abba al Alla fil- ixien tal-patt. Hu proprju f'dan id-dawl li Mosè seta' jistqarr: "Ftakar fil-mixja kollha li mexxiek il- Mulej Alla tie ek...ried li tbati l- u, imba ad tem ek il-manna li la int u anqas missirijietek ma kontu tafu biha, biex jurik li mhux bil- obω biss i ix ilbniedem imma b'dak kollu li jo ro minn fomm il-mulej, b'dan i ix il-bniedem". Qari II: La l- obωa hija wa da... a na isem wie ed (1 Kor 10, 16-17). Pawlu jfisser is-sens veru ta' l-ewkaristija. Jekk il- obωa li tinqasam b'tifkira tal-mulej hija wa da, mela dawk kollha li jie du sehem huma isem wie ed. Il-firda bejnietna toftomna mis-sens enwin taç-çelebrazzjoni ta' l-ewkaristija. Il-kriterju ta' Pawlu huwa dejjem attwali. In-nisrani huwa mistieden jeωamina il- ajja ta' l- im abba tie u biex jara jekk verament din hija espresjoni taç-çelebrazzjoni ewkaristika li fiha jie u sehem fil- isem kollu ta' Kristu. Van elu: Ìismi huwa ikel tassew, u demmi hu xorb tassew (Ìw 6, 51-58). Ìesù jinqeda bis-sinjal tattkattir tal- obω biex ikompli jirrivela lilu nnifsu. Huwa diskors fuq il- obω tal- ajja li jsir fis-sinagoga ta' Kafarnahum: "Jiena hu l- obω aj, li niωel mis-sema. Jekk xi add jiekol minn dan il- obω i ix al dejjem. U l- obω li jiena na ti huwa ismi all- ajja tad-dinja". L-Ewkaristija hija l-frott l- otja totali ta' Ìesù fuq issalib glorjuω tie u. Il- obω, il- isem ta' Kristu mo ti all- ajja tad-dinja, huwa l- obω tal- ajja ta' dejjem: "Min jiekol ismi u jixrob demmi andu l- ajja ta' dejjem u jiena nqajmu millimwiet fl-a ar jum. Áax ismi huwa ikel tasew, u demmi hu xorb tassew. Min jiekol ismi u jixrob demmi jibqa' fija u jiena fih". L-ART IMQADDSA Marzu - April

26 Il-Kelma t Alla Il-Bibbja g alina f idejna llum L-g axar Óadd matul is-sena Il-qima tag na Qari I: Jiena tjieba rrid, mhux sagrifiççju (Hos 6, 3-6). Qari li jippreωentalna l-kliem ta' Hose a, profeta tasseklu tmienja. Il-profeta juri kif kellha tkun il-qima talpoplu: il-mulej irid it-tjieba u mhux is-sagrifiççju, li wie ed ja raf 'il Alla u mhux vittmi ma ruqa. Hose a jfakkar lill-poplu li m andux ikun hemm firda bejn il-fidi u l- ajja konkreta tal-poplu. Ittalb u l-qima jridu jwasslu all- ustizzja. Huwa l- messa tal-profeti, messa li jidwi kontinwament anke fil-van elu. Qari II: Issa a fil-fidi u sebba lil Alla (Rum 4, 18-25). Il-Ódax-ilÓadd matul is-sena Mag Ωula... San Pawl jippreωenta lil Abraham b ala l-mudell talfidi: "Meta ma seta' jara ebda tama, Abraham ittama u emmen"..."u dan ie lilu meqjus b' ustifikazzjoni". Ilfidi ta' Abraham ssir allura ilqima perfetta li wie ed jista' ja ti lil Alla. Il-fiduçja f'alla u fil-kelma tie u tiswa wisq u wisq aktar minn kull sagrifiççju jew vittma ma ruqa. B'hekk Abraham "sebba lil Alla". "Il-Kelmiet ' ie lilu meqjus' ma nkitbux alih biss, imma se ji i meqjus ukoll lilna li emminna f'dak li qajjem mill-imwiet lil Ìesù Sidna, li kien mo ti al dnubietna u mqajjem all- ustifikazzjoni ta na". Van elu: Mhux lill- usti ejt insejja, iωda lill-midinbin (Mt 9, 9-13). Ìesù jsejja lil Mattew, pubblikan, bniedem meqjus b ala midneb, biex jimxi warajh. Ìesù ja Ωel b'mod ieles lil min irid biex jimxi warajh u allobjezzjoni li kien qed jiekol mal-pubblikani u l-midinbin, iwe eb: "It-tabib ma ja ti uhx dawk li huma f'sa ithom, iωda l-morda. Mela morru t allmu x'ji ifieri 'Óniena nistenna, u mhux sagrifiççju'; ax mhux lill- usti ejt insejja, iωda lill-midinbin". Huwa l-kliem tal-profeta Óose a u jfakkarna li l- Mulej ma jridx divorzju bejn fidi u ajja. Talba... Mulej, f ri lejk nin abru noffrulek dan talbna. Ilqag na fi danek, wennisna, mexxina, dawwlilna t-toroq tal- ajja, ift ilna bera qalbna a tg ammar fina l-im abba bla qies tieg ek u n ossu fina s-ser u l-fer li int tag ti l uliedek! Qari I: Tkunu alija saltna ta' qassissin, ens qaddis (EΩ 19, 2-6a). Din is-silta tfakkarna fl-appell li Mosè ja mel lill-poplu lhudi: isejja lu biex jiftakar fl- e ubijiet kbar li Alla kien wettaq fl-istorja tie u u jsej ilhom biex jibq u fidili all-patt. Il-fedeltà lejn il- Patt ta mel mill-poplu saltna ta' qassissin u ens qaddis. Id-deçiΩjoni hija f'idejn il- 250 L-ART IMQADDSA Marzu-April 2002

27 Il-Bibbja Il-Kelma f idejna t Alla g alina llum Ftit xemg a fid-dlam Quddiem il-qabar ta Kristu! Xemg a tnemnem, iddawwal l-irkejjen mudlama... g ax hemm dak iddawl inemnem hu dehra tal-qawwa tal- ajja ta Alla u tama fil- ajja ta dejjem! poplu. Huwa ieles biex ja Ωel li jibqa' fidil lejn il- Mulej jew le. Huwa ieles li jisma' jew ma jismax le en il- Mulej u j arsu l-patt tie u. Qari II: Jekk t abbibna mie u bis-sa a tal-mewt ta' Ibnu, kemm aktar insalvaw permezz tal- ajja tie u! (Rum 5, 6-11). Din is-silta ta' l-ittra lir-rumani tippreωentalna l-azzjoni ta' l- im abba li tifdi ta' Kristu Ìesù, azzjoni ta' m abba li dehret fil-milja ta ha bilmewt tie u fuq is-salib. Hija din l-im abba tremenda li sseddaq il-missjoni ta' l-insara fid-dinja. Huma jgawdu mill- biberija ta' Alla permezz ta' Kristu, biberija li jxandru b' ajjithom lill- olqien kollu. Van elu: Sejja lejh it-tnaxil dixxiplu tie u, u ba athom (Mt 9, 36-10, 8). Ìesù ja Ωel tnax biex juri l- kontinwità bejn il-poplu ta' Alla tas-sinaj u l-poplu l- did li kellu ji i mifdi bid-demm tie u. Huwa stess ja Ωilhom u jib athom fil- sad kbir, fejn il- addiema huma ftit. Lilhom j addi s- set at tie u fuq l-ispirti l- Ωiena, bis-set a li jfejqu. Hija s-set a tal-mulej li iet m oddija lill-knisja tie u. Huma s-set at li juru l- qawwa tremenda ta' l- im abba ta' Alla li ti i mo tija lil kul add bi grazzja. Hija s-set a fisserviz tal-poplu l- did ta' Alla mifdi bid-demm tar-ra aj ilkbir u ta' dejjem li ta ajtu an-n a tie u. It-tnas-ilÓadd tas-sena Il- aωen u t-tbatija Qari I: Il-Mulej eles lil ru l- imsejken minn id il- Ωiena (Ìer 20, 10-13). Ìeremija huwa sinçier u jistqarr anke dak li j oss flintimu tie u. Il-karba ta' qalbu to ro fil-bera wara esperjenza ta' tbatija u solitudni. Imma l-karba ta' qalbu ma tieqafx hemm. Jistqarr ukoll li j oss ilqawwa tal-mulej madwaru: "Il-Mulej mie i, b al ra el ta' ila". Quddiem dan kollu j oss li jista' wkoll jinfexx f' anja ta' tif ir li to ro qawwija mill-fond tal-qalb: "Áannu lill-mulej, fa ru lill-mulej, aliex ru l- imsejken minn id il- Ωiena elisha". Qari II: Id-don mhuwiex b all- tija (Rum 5, 12-15). Din hija silta diffiçli ta' l- Ittra ta l-appostlu San Pawl lir-rumani. Fiha Pawlu j ares lejn l-istorju fid-dawl ta' antitesi: Adam midneb u Adam did fi Kristu. Hekk jidher kif ilmisteru tal- aωen ji i me lub mill-qawwa tattajjeb, ta' l-im abba u tal- ustizzja. "Imma d-don mhuwiex b all- tija, Áax jekk permezz ta' htija wa da mietu kotra, aktar u aktar il-grazzja ta' Alla u d-don mo ti bil-grazzja ta' bniedem wie ed, li hu Ìesù Kristu, xterdu bilbosta fuq il-kotra". L-ART IMQADDSA Marzu - April

28 Van elu: TibΩ ux minn dawk li joqtlu lill- isem (Mt 10, 26-33). Ìesù kien jaf li l-appostli kellhom isibu t-tfixkil fil-missjoni mo tija lilhom li jxandru l-bxara t-tajba. B'hekk ried j addi kelma ta' kura lilhom, lill-knisja tie u. L-appostlu, id-dixxiplu, minkejja kull oppoωizzjoni, irid jibqa' ja ti xhieda, b'fiduçja fil-qawwa ta' Alla: "Mela xejn tibω u: intom aqwa minn afna a safar tal-bejt". L-appostlu j ares lejn Ìesù u jaf li anke fil-missjoni tie u ser jissieheb fil- ajja kollha ta' l-im allem tie u. Mhuwiex aqwa minnu...imma b alu çertament jo ro rebbie. It-tlettax-il-Óadd tas-sena Il- tie a tal-knisja Il-Kelma t Alla Il-Bibbja g alina f idejna llum Qari I: Dan hu ra el qaddis ta' Alla (2 Slat 4, a). Áandna rajja li fiha l- mara ta' Sunem tilqa' andha lill-profeta EliΩew. Wa da mill-karatteristiçi tan-nies tad-deωert hija l- ospitalità lil dawk li jg addu minn ma enb ittined tag hom. Huwa f dan il-kuntest li tid ol il- rajja ta din is-silta. Fiha naraw l- ospitalità sabi a li ssir lil wie ed li huwa "ra el qaddis ta' Alla". Fl-ospitalità offruta lill-eliωew hemm qalb miftu a al Alla li ma' tistax tibqa' bla las. EliΩew alhekk iwe ed id-don tal- ajja f'isem Alla. Qari II: Indfinna mie u permezz tal-ma mudija, biex n ixu ajja dida (Rum 6, 3-4, 8-11). San Pawl ifakkarna li n- nisrani jie u sehem millmewt u l-qawmien ta' Kristu. Mill-qabar tal-fonti tal-ma mudija in-nisrani li jemmen fi Kristu Feddej jo ro b ala bniedem did. Il-parteçipazzjoni filmewt u l-qawmien ta' Ìesù ta mel mill-bniedem lejqa dida. "Hekk intom, qisu rwie kom mejta addnub, imma ajjin al Alla, marbutin ma' Kristu Ìesù". Van elu: Min ma jerfax salibu, ma jist oqqlux li jkun mie i; min jilqa' lilkom ikun jilqa' lili (Mt 10, 37-42). Ìesù jitkellem mill-ospitalità. Kull min jilqa' lillproxxmu jkun qed jilqa' lil Kristu stess, speçjalment jekk dawn huma profeti, usti jew Ω ar. Barra min hekk Ìesù jkompli jistqarr: "min jilqa' lilkom ikun jilqa' lili, u min jilqa' lili jkun jilqa' 'l dak li ba atni". Kif kienu j idu r-rabbini: il-mib ut huwa dejjem daqslikieku dak li jib at. F'din is-silta Ìesù jfakkarna wkoll li kull min jimxi warajh irid ja mlu b'impenn; il-mulej stess irid ikun iç-çentru tal- ajja tad-dixxiplu. Id-dixxiplu alhekk irid jit allem jitlef ajtu, jerfa' salibu u jimxi warajh. Qum... mur... Hekk tenna l-le en li deher lil Xmun Pietru meta kien qed ja sibha jekk g andux iwassal l-a bar it-tajba lillpagani. Kien f Ìaffa... u minn hawn telaq g al g onq it-triq sa Çesarija fuq il-ba ar fejn wassal l-a bar liç-çenturjun ru-man u l- 252 L-ART IMQADDSA Marzu-April 2002

29 Il-Bibbja Mill-Art f idejna Imqaddsa Jikteb Clementina Mazzucco Missier mhux mifjum Wie ed kwaωi jist i jirrakkonta il-parabbola ta' l- iben il- ali (Lq 15, 11-32), daqskemm kul add jafha; forsi hija l-parabbola l-aktar ma buba u ma rufa. Minkejja dan, hija dejjem g andha xi a a dida x't idilna. Dan speçjalment meta niftakru li mhux dejjem nifhmu l-istruttura baωika tar-rakkont u lanqas ilmessa essenzjali ta ha. B alma jindika t-titlu li ji i attribwit lill-parabbola, l- attenzjoni dejjem in atat eskluωivament lill-iben iω- Ω ir u fuq id-dramm tal- ela tal- id li tie u huwa ati minn dak il-mument li jitlaq dar missieru sakemm j ix il-qieg tal-miωerja u d- disperazzjoni; miωerja u disperazzjoni li jqanqluh jid ol da la fih innifsu u jer a' lura biex jitlob ma fra fid-dir ajn miftu a ta' missieru. Óafna drabi, uh ilkbir jitqie ed fil- enb, dak li dejjem baqa' f'dar missieru u dak li ma jid olx fil-fer ta' missieru; jirrifjuta li jifra mie u ar-ritorn ta' uh; i oss li l-missier kien qed ja mel in ustizzja mie u, hu li kien iqis ru u b ala l- iben l-onest li qatt ma berbaq id missieru b al uh. Jirritah il-fatt li missieru kien qatel l- o ol l-imsemmen al uh; lilu qatt ma amillu festa, la alih u lanqas all- bieb tie u! Mhemmx dubju li l-figura l-aktar simpatika, dik li l- aktar wie ed jista' jsib lilu nnifsu, hija dik ta' l-iben iω- Ω ir; l-iben mimli superfiçjalità Ωa Ωu a, l-iωbalji tie u, id-degredazzjoni tie u, ix-xewqa li jer a jfittex lilu nnifsu, li jdur umilment lejn il-missier. Huwa atte jament li jo loq nuqqas ta' sliem f' uh il-kbir: min, fil-fatt, b ala l-ewwel reazzjoni, jista' jaqbel malmissier li jilqa' mal-ewwel lil dak li berbaqlu idu, li qabad u telaq, min ajr l- ewwel ma saret xi korrezzjoni solenni; mhux hekk biss, imma jorganizzalu festa u ja mlu iben s i mill- did, bid-drittijiet kollha ta' l-ulied. Huwa l-iben iω-ω ir li b al donnu jsib postu mill- did filfamilja; il-kbir jibqa' mdejjaq u nçert. Fil-fatt il-parabbola tintemm biss bil-kliem talmissier ming ajr ma jin ad dak li ara wara. Il-fatt hu li l-iskop talparabbola huwa li jqanqal lil min jisma ha biex jaraw ukoll lilhom infushom fl-iben il-kbir. Iridu jie du posizzjoni. Dak li fuqu wie ed irid jie u posizzjoni huwa l-a ir tal-missier. A ir li fih wie ed irid jara kif i ib ru u Alla mal-bnedmin, ta' kif i ib ru u l-mulej Ìesù li a isem u g ammar fostna. Huwa l-missier li jilqa' lil kul add, lil dawk kollha li jinsabu fl-atte jament kemm ta' l-iben iω-ω ir u kemm ta' l-iben il-kbir. Huwa l- atte jament ta' dak li jilqa' min kien intilef, min kien mejjet u nstab u re a' a l- ajja. Huwa l-kliem tal-missier li ji i ripetut al darbtejn, kliem li jie u aktar sens meta nqie duh fid-dawl taω-ωew parabboli preçedenti, dik tan-n a a l- mitlufa u dik tad-drakma mitlufa (Lq 15, 3-10). Ûew parabboli, li b at-tielet wa da, huma ççentrati fuq il-feró fis-sejbien ta' dak li ntilef u ta' dak li ie mfittex b' erqa! Imma dan l- atte jament ta' Ìesù sab id-disapprovazzjoni tal- FariΩej u ta' dawk li fil-futur sabuh atte jament diffiçli biex wie ed jaççettah. Jekk naraw sewa nindunaw li lanqas l-iben iω-ω ir ma kien fehem al kollox l- atte jament patern ta' missieru. IΩ-Ωew ulied jirra unaw b'termini ekonomiçi, li ja tu u li jkollhom; ir-relazzjoni ma' missierhom hija biss meqjusa b ala servizz li ji i m allas. Il-Missier jipprova jurihom il-lo ika talgratuwità, il-fer li jkunu flimkien u li jkollhom kollox flimkien; f'dan id-dawl kien me tie li hu jorganizza festa al ibnu li re a' lura. IΩ-Ωew ulied kien fadlilhom x'jaqdfu biex jifhmu lil missierhom. Anke fid-dawl talfidi, tibqa' l-esi enza li n ixu bil-mentalità ta' wlied fil-konfront ta' Alla l-missier u li nkunu a wa al kul add, speçjalment dawk li nqisu b ala midinbin. L-ART IMQADDSA Marzu - April

30 Kultura Biblika Kultura Biblika Persuna i Nisa fil-bibbja LIJA Isem li jfisser 'baqra selva a'. Kienet il-bint ilkbira ta' Laban u ma kenitx sabi a b al o ta Rakel. Áajnejha ji u deskritti b ala mitfija. Saret l-ewwel mara ta' Ìakobb biss bi pjan qarrieqi ta' Laban li ba atha lil Ìakobb fil-lejl taω-ωwie tie u flok o ta Rakel. Kienet taf li Ìakobb kien jippreferi lit-tieni mara tie u, Rakel. Meta Rakel talbitha il-mandragoli biex i inuha fit-tnissil, Lija we bitha: 'M'hux biωωejjed li adtli 'l Ωew i, trid issa te odli wkoll il-mandragoli ta' ibni?' (Ìen 30, 15). Lija kienet aktar xortiha tajba minn Rakel aliex il-mulej fet ilha l- uf ta ha (ara: Ìen 29, 31). Welldet seba' subien lil Ìakobb u tifla, filwaqt li l-qaddejja ta ha Ûilfa wellditlu Ωew subien o ra li kienu jitqiesu b ala ta ha, u dan qabel Rakel seta' jkollha ulied min Ìakobb. Ulied Lija kienu Ruben, Sim on, Levi, Ìuda, Issakar u Ûebulon. Ulied Ûilfa kienu Gad u Aser. L-antipatija ta hom kontra bin Rakeli, ÌuΩeppi, kellha konsegwenzi kbar all-istorja ta' IΩrael. Levi jitqies b ala missier ittribu saçerdotali u Ìuda b ala t-tribù tal-monarkija li fiha jitlaqqam David. Meta Ìakobb iddeçieda li jitlaq lil Laban wara oxrin sena ta' servizz, Lija u Rakel it-tnejn inkorra ewh u qalulu: 'Baq alna xi sehem jew wirt f'dar missierna? Ma a niex qisna barranin alih? Ma be niex u kiel ukoll flusna? Il- id li Alla a min and missierna hu ta' wliedna. Mela issa kull ma ordnalek Alla, a mlu' (Ìen 31, 14-15). U t-tnejn telqu lil missierhom u marru ma Ìakobb. Meta mietet Lija, xi snin wara o ta, Ìakobb difinha fil- Áar ta' Makpela li Abraham kien xtara al Sara u fejn IΩakk ukoll kien midfun. Rakel u Lija it-tnejn jitqiesu b ala nisa li 'flimkien bnew id-dar ta' IΩrael' (Rut 4, 11). LOJD Mara Lhudija devota li kienet t ix f'listra, fl-asja Minuri, kellha bint miωωew a lil wie ed grieg. Timotju, binha, al xi ra uni qatt ma kien ie çirkonçiω minkejja t- tradizzjoni tar-reli jon ta' ommu. Kien mid la ta' l- Iskrittura Mqaddsa (ara: 2 Tim 3, 15) minn tfulitu, grazzi lil nanntu Lojd u ommu Ewniki. IΩ-Ωew nisa saru nsara li ji u mfa ra allfidi vera ta hom (2 Tim 1, 15), fidi li addew lil Timotju li sar nisrani u kollaboratur strett ta' l-appostlu Pawlu. LIDJA Kien f' olma li l-appostlu Pawlu ra ra el isejja lu jmur il-maçedonja, re juni fil-parti tat-tramuntana tal-greçja. Hemmhekk l-appostlu kkonverta l-ewwel persuna fl- Ewropa. F'Filippi, nhar is- Sibt, ' ri na barra l-bieb talbelt, lejn xatt ix-xmara, fejn dehrilna li kien dar tat-talb. Q adna bilqie da, u bdejna nkellmu lin-nisa li kien hemm mi bura flimkien. Wa da minnhom kien jisimha Lidja, mara minn Tijatira, neguzjanta tal-porpra u kienet tqim lil Alla. Hija qa det tisma na, u l- Mulej fet ilha qalbha biex tifhem dak li kien j id Pawlu. Wara li t ammdet, hi u l-familja ta ha, talbitna u qaltilna: 'Jekk jidhrilkom li jiena nemmen fil-mulej, ejjew oq odu d-dar tie i.' U a litna noqo du andha' (Atti 16, 13-15). Çert li Lydia kienet mara Maçedona, wa da min-nisa ma rufa all-indipendenza ta ha, tant li set et toffri lil Pawlu u 'l s abu biex ji u joq odu fid-dar ta ha. Set et kienet l- ospitalità ta' Lidja li wasslet lil Pawlu jaççetta l- ajnuna tal-knisja ta' FIlippi, ajnuna li ma riedx jaççetta, per eωempju, mill-knisja ta' Korintu. MARTA Isem li possibilment ifisser, 'Sidt id-dar'. Marta kienet t ix ma' o ta Marija u uha LaΩΩru f'betanja, ra al 254 L-ART IMQADDSA Marzu-April 2002

31 Biex Kultura nifhmu Biblika a jar il-kelma ta Alla qrib Ìerusalem; it-tlieta kienu bieb kbar ta' Ìesù. Kienet Marta, il-kbira fost ilbniet li laq et lil Ìesù f'darha (Lq 10, 38), filwaqt li Marija qa det bilqie da f'ri lejn Ìesù tisma' l-kelma tie u. Áal kliem ta ha biex o ta t inna Ìesù kien wie eb' 'Marta, Marta inti ta seb wisq u tinkwieta fuq afna wejje ; imma wa da hija me tie a. U Marija aωlet l-a jar sehem, li ma jitte dilhiex' (Lq 10, 41-42). IΩda fir-rakkont tal-qawmien ta' LaΩΩru hija Marta li tidher b ala eωempju taddixxipli tal-mulej. Ìriet biex tmur tiltaqa' ma' Ìesù meta ie f'betanja erbat ijiem wara d-difna ta' LaΩΩru. Uriet id-diωappunt ta ha li Ìesù ma kienx preωenti; seta' fejjaq lil uha. Minkejja dan uriet ukoll il-fidi ta ha li Alla seta' ja ti lil Ìesù kull ma seta' jitlob. Ìesù juriha li uha kellu jer a jqum u hi stqarret li kienet taf li kellu jqum fl-a ar jum. Áal dan Ìesù wie eb: 'Jiena hu l-qawmien u l- ajja...temmnu inti dan?' 'Iva Mulej', we bitu, 'Jiena nemmen li inti l-messija, l-iben ta' Alla, dak li ie fid-dinja' (Ìw 11, 24-27). Kliemha huma l- stqarrija l-aktar profonda ta' fidi li nsibu fil-van elu ta' San Ìwann. MARIJA Hija omm Ìakbu u ÌuΩeppi - u forsi l-istess Marija mart Kleofa (Ìw 19,25). Kienet wa da minnisa li kienet ma' Ìesù (Mt 27,55). Probabilment kienet wa da li offriet support finanzjarju all-ministeru ta' Ìesù. Akkumpanjatu fla ar vja tie u lejn Ìerusalem u flimkien ma' Marija minn Magdala kienet preωenti all-mewt u d- difna tie u. Kienu huma t- tnejn li re u lura lejn ilqabar biex il- isem ikun midluk sewwa u sabu l- qabar vojt. Kienu huma li sem u kliem l-an lu, 'La tibω ux...morru idu liddixxipli tie u li qam millimwiet' (Mt 28, 5.7). Huma u sejrin, skond San Mattew, Ìesù nnifsu deher lin-nisa u amilhom l-ewwel xhud tal-qawmien tie u. MARIJA Marija ta' Betanja u o tha Marta jidhru fi tliet rakkonti fil-van eli. Meta Marta tistieden lil Ìesù d- dar, Marija ti i mfa ra ax b ala dixxiplu tisma' l- Kelma tal-mulej, '.... U Marija aωlet l-a jar sehem, li ma jitte dilhiex' (Lq 10, 41-42). Marija tibqa' d-dar meta Marta to ro tilqa' lil Ìesù erbat ijiem wara l-mewt ta' LaΩΩru. Aktar tard hija wkoll tfittex lil Ìesù u tuωa l-istess kliem ta' o ta: 'Mulej, kieku int kont hawn, ija ma kienx imut' (Ìw 11, 32). Aktar tard, waqt ikla fiddar ta' Marta u Marija fiddar ta' LaΩΩru, hija Marija li ' adet libra fwie a tan-nard pur, tiswa afna, u dilket biha ri lejn Ìesù, mba ad ixxuttathomlu b'xa arha; u d-dar imtliet bir-ri a tfu ' (Ìw 12, 3). Quddiem l- ilment ta' ala min na a ta' Ìuda l-iskarjota, Ìesù jwie eb: 'Óalliha, din ilfwie a kienet ref etha al jum id-difna tie i. Il-foqra dejjem issibuhom ma kom, imma lili mhux dejjem issibuni' (11, 7-8). MARIJA Marija minn Magdala hija msemmija fl-erba' Van eli b ala wa da mixxhieda l-aktar importanti talqawmin ta' Ìesù mill-mewt, u mxiet ma' Ìesù mill- Galilija al Ìerusalem. Kienet minn Magdala, belt fuq il-ba ar tal-galilija, fittramuntana ta' Tiberias. Flimkien ma Ìwanna u Susanna, kienet iet me lusa minn spirti Ωiena u mard'; Luqa jitkellem mill- elsien minn seba' spirti (8, 2). Kienu nisa li kienu ja tu support finanzjarju lil Ìesù u l-appostli tie u (Lq 8, 3). It-tradizzjoni tal-knisja L-ART IMQADDSA Marzu - April

32 identifikat lil Marija minn Magdala b ala midinba li kienet iet and Ìesù meta kien qed jiekol and FariΩew u xarrbet ri lejn Ìesù bi dmu ha u xxottathomlu b'xa arha (7, 37). Luqa ma ja tiniex l-isem ta' din il-mara; ftit wara jintroduçi lil Marija minn Magdala u alhekk mhuwiex probabli li kienu l-istess persuna. Jidher li Marija ta' Magdala, b ala persuna li kellha l- mezzi u abiba ta' Ìwanna, mart qaddej ta' Erodi Antipa, kienet mara ta' çertu livell soçjali u mhux mara tat-triq kif in ad fit-tradizzjoni. Marija hija wa da li baq et ma' Ìesù anke waqt id-dramm imdemmi tas-salib. Ratu jmut, jindifen u waslet lejn il-qabar vojt fittielet jum. San Ìwann ja tina rakkont mill-isba tal-laq a ta' l-irxoxt ma' Marija minn Magdala: 'Mara, alfejn qie da tibki? Lil min qie da tfittex'..."ìesù sejj ilha: Marjam!'...'Rabbuni!'...La tmissnix, ax adni ma tlajtx and il-missier; imma mur and uti u idilhom li se nitla' g and Missieri u Missierkom, Alla tie i u Alla ta kom' (Ìw 20, 11-18). MIKAL Isem li jfisser 'min hu b al Alla'. Mikal kienet ittifla tas-sultan Sawl u mart David. Kienet mara qawwija li sabet ru ha bejn Ωew t ir iel qawwija: Sawl u David. Waqt li Sawl beda job od lil David, Mikal bdiet t obbu. Sawl, li aseb li kien ser iqie ed lil David f'periklu, offriha b ala martu, basta joqtol mitt Filistew...u David qatel mitejn. Meta Sawl ried je les minn David, Mikal Ωammet ma Ωew ha u enitu ja rab; Sawlu annulla Ω- Ωwie u lil Mikal Ωewwi ha lil ra el jismu Palti. Xi axar snin wara s- Sultan David talab lura lil Mikal. Hija ttie det lura bilbiki; im abbitha kienet saret stmerrija, speçjalment meta rat is-sultan jiωfen nofsu eri quddiem l-arka tal-patt. David ma qishiex aktar b ala martu u ma kellhiex tfal. MIRJAM Isem li jfisser 'qrusa' jew 'impa pa '. Mirjam rarament ti i msemmija fl- Iskrittura imma hija mara importanti all-istorja ta' IΩrael. Hija l-ewwel mara li tissejja profetissa u kienet mexxej politiku b al utha Mosè u Aronne. Daqqa hija ppreωentata b ala strument ta' Alla, drabi o ra b ala eroina kariωmatika u drabi o ra b ala ribelli allawtorità divina. Kienet strumentali biex issalva lil uha Mosè millilma u ta mel li ji i mrobbi fil-palazz tal-farawni bl- ajnuna ta' ommha. Ti i msemmija fil-fer u Ω-Ωfin li Il-Bibbja f idejna Kultura Biblika sar min-nisa wara r-reb a tal-lhud fuq l-e izzjani bilqasma tal-ba ar. Tissejja profetissa 'il aliex ilmuωika u Ω-Ωfin ta ha qanqlu ewforija spiritwali li kienet titqies b ala qima lil Alla: 'Áannu lill-mulej...ωwiemel u rikkieba tefa hom ilba ar!' (EΩ15, 21). Tidher b ala supperva meta tirribella ma Aronne kontra Mosè: 'Alla tkellem biss permezz ta' Mosè...Ma tkellimx permezz ta na wkoll?' (Num 12, 2). Alla jieqaf lil Mirjam u lil Aronne u jikkastigaha bil- diem...u minkejja l-interçessjoni ta' Aronne u Mosè Alla jikkmanda li ssofri l-kastig al sebat ijiem u tinωamm barra mill-kamp. Mirjam iet midfuna f'kades. Hija kkunsidrata b ala l-fundatriçi tat-tradizzjoni profetika femminili u l-ewwel fost tant nisa li nqdew bil-muωika. Fl- Iskrittura titqies b ala ugwali al utha: 'Jiena b att qabilkom lil Mosè, lil Aronne u lil Mirjam' (Mik 6, 4). Fi Ωmien Erodi l-kbir, isimha, li huwa l-forma ebrajka ta' Marija, kien jin ata spiss lill-bniet Lhud. 256 L-ART IMQADDSA Marzu-April 2002

Il-Ómistax-il Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena

Il-Ómistax-il Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena Il-Ómistax-il Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena Qari I Mur, abbar lill-poplu tieg i. Qari mill-ktieb tal-profeta G amos G amos 7, -15 F dak iω-ωmien, Amasija, qassis ta Betel, qal lil G amos: «Mur, bniedem

Διαβάστε περισσότερα

It-Tnejn u Tletin Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena

It-Tnejn u Tletin Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena It-Tnejn u Tletin Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena Qari I L-armla g amlet ftira Ωg ira u ibitha lil Elija. Qari mill-ewwel Ktieb tas-slaten 1 Slat 17, 10-16 F dak iω-ωmien, il-profeta Elija 10 qam u r ielha

Διαβάστε περισσότερα

Is-Sbatax-il Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena

Is-Sbatax-il Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena Is-Sbatax-il Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena Qari I Qieg ed nag tik mo g aref u g aqli. Qari mill-ewwel Ktieb tas-slaten 1 Slat 3, 5.7-12 F dak iω-ωmien 5 f Gibg on il-mulej deher lil Salamun fil- olm

Διαβάστε περισσότερα

Il-Óames Óadd tar-randan

Il-Óames Óadd tar-randan Qari I Inqieg ed ru i fikom u ter g u tie du l- ajja. Qari mill-ktieb tal-profeta EΩekjel EΩek 37, 12-14 12 Hekk qal Sidi l-mulej: «Ara, jiena nifta l-oqbra tag kom, poplu tieg i, u n ibkom lura f art

Διαβάστε περισσότερα

Sidna Ìesù Kristu Sultan tal-óolqien Kollu

Sidna Ìesù Kristu Sultan tal-óolqien Kollu L-Erbg a u Tletin jew l-a ar Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena Sidna Ìesù Kristu Sultan tal-óolqien Kollu Solennità Qari I Jien nirg a l-mer la tieg i bil- ustizzja. Qari mill-ktieb tal-profeta EΩekjel EΩek

Διαβάστε περισσότερα

It-Tmienja u G oxrin Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena

It-Tmienja u G oxrin Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena It-Tmienja u G oxrin Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena Qari I Intba t li l-g ana m hu xejn dejn il-g erf. Qari mill-ktieb tal-g erf G erf 7, 7-11 7 Jien tlabt u qlajt l-g aqal; sejja t, u ie fuqi l-ispirtu

Διαβάστε περισσότερα

It-Tlettax-il Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena

It-Tlettax-il Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena It-Tlettax-il Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena Qari I Min abba l-g ira tax-xitan li l-mewt da let fid-dinja. Qari mill-ktieb tal-g erf G erf 1, 13-15; 2, 23-24 13 Il-mewt mhux Alla g amilha; u lanqas tog

Διαβάστε περισσότερα

L-G id il-kbir tal-qawmien tal-mulej mill-imwiet

L-G id il-kbir tal-qawmien tal-mulej mill-imwiet Qari g all-ódud - Sena A L-G id il-kbir tal-qawmien tal-mulej mill-imwiet Solennità - Quddiesa tal-jum Qari I A na kilna u xrobna mieg u wara li qam mill-imwiet. Qari mill-ktieb ta l-atti ta l-appostli

Διαβάστε περισσότερα

It-Tnejn u Tletin Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena

It-Tnejn u Tletin Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena It-Tnejn u Tletin Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena Qari I Il-G erf isibuh dawk li jfittxuh. Qari mill-ktieb tal-g erf G erf 6, 12-16 12 L-g erf jiddi, bla qatt ma jnemnem, malajr jag rfuh dawk li j obbuh,

Διαβάστε περισσότερα

Tifkira Solenni tal-passjoni tal-mulej

Tifkira Solenni tal-passjoni tal-mulej Il-Ìimg a l-bira Tifkira olenni tal-passjoni tal-mulej Qari I ien mi ru min abba fi dnubietna. Qari mill-tieb tal-profeta Isaija Is 52, 13 53, 12 52,13 Araw! Il-qaddej tieg i jsib ir-riωq, jintrefa, jog

Διαβάστε περισσότερα

It-Tlieta u Tletin Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena

It-Tlieta u Tletin Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena It-Tlieta u Tletin Óadd taω-ûmien ta Matul is-sena Qari I Mara ta ila ta dem minn qalbha b idejha. G eluq tal-ktieb tal-proverbi Prov 31, 10-13.-20.30-31 10 Mara ta ila min isibha? Tiswa afna aktar mill-

Διαβάστε περισσότερα

L-Ewwel Óadd tal-avvent

L-Ewwel Óadd tal-avvent L-Ewwel Óadd tal-avvent Qari I Mhux li kont iççarrat is-smewwiet u tinωel! Qari mill-ktieb tal-profeta Isaija Is 63, 16b-17.19b; 64, 2-7 16 Int, Mulej, missierna, ismek il-feddej tag na minn dejjem. 17

Διαβάστε περισσότερα

Issej et Babel, g ax hemmhekk il-mulej awwad ilsien l-art kollha.

Issej et Babel, g ax hemmhekk il-mulej awwad ilsien l-art kollha. G id il-óamsin Solennità - Quddiesa tal-v ili Qari I Issej et Babel, g ax hemmhekk il-mulej awwad ilsien l-art kollha. Qari mill-ktieb tal-ìenesi Ìen 11, 1-9 1 L-art kollha kienet ilsien wie ed u kliem

Διαβάστε περισσότερα

Ûmien ta Matul is-sena IΩ-Ωmien huwa mitmum, u s-saltna ta Alla waslet; indmu u emmnu fl-evan elju.

Ûmien ta Matul is-sena IΩ-Ωmien huwa mitmum, u s-saltna ta Alla waslet; indmu u emmnu fl-evan elju. Ûmien ta Matul is-sena IΩ-Ωmien huwa mitmum, u s-saltna ta Alla waslet; indmu u emmnu fl-evan elju. Mk 1,15 241 Qari g all-ódud - Sena B Kristu d-dawl tad-dinja Emvin Cremona (1919-1987) Knisja Parrokkjali

Διαβάστε περισσότερα

L-G id il-kbir tal-qawmien tal-mulej mill-imwiet

L-G id il-kbir tal-qawmien tal-mulej mill-imwiet L-G id il-kbir tal-qawmien tal-mulej mill-imwiet Solennità - Quddiesa tal-jum Qari I A na kilna u xrobna mieg u wara li qam mill-imwiet. Qari mill-ktieb ta l-atti ta l-appostli Atti 10, 34a.37-43 F dak

Διαβάστε περισσότερα

OMMNA MARIJA. Il-Messa ta Fatima huwa Sej a g as-sagrifiççju

OMMNA MARIJA. Il-Messa ta Fatima huwa Sej a g as-sagrifiççju OMMNA MARIJA Ittra Marjana ta Kull Xahrejn MaÓruÌa mill-kumitat DjoÇesan tal-madonna ta Fatima Malta. Titqassam b xejn 56, Triq Sir H. Luke, M arr MGR 1503 Nru. 114 Settembru - Ottubru 2009 Il-Messa ta

Διαβάστε περισσότερα

It-Tieni Óadd tal-g id

It-Tieni Óadd tal-g id It-Tieni Óadd tal-g id Qari I Qalb wa da u ru wa da. Qari mill-ktieb tal-atti tal-appostli Atti 4, 32-35 32 Il-kotra kbira ta dawk li emmnu kienu qalb wa da u ru wa da. Óadd minnhom ma kien jg id li l-

Διαβάστε περισσότερα

Editorjal ta Marcello Ghirlando ofm

Editorjal ta Marcello Ghirlando ofm Il-Bibbja Editorjal f idejna Rivista Biblika li to ro kull xahrejn mill-kummissarjat ta' L-Art Imqaddsa tal-provinçja Fran iskana Maltija Imwaqqfa fl-1955 Computer Setting: Ìwann Abela ofm Serje Ìdida

Διαβάστε περισσότερα

Solennitajiet tal-mulej fiω-ûmien ta Matul is-sena

Solennitajiet tal-mulej fiω-ûmien ta Matul is-sena Solennitajiet tal-mulej fiω-ûmien ta Matul is-sena 223 Qari g all-ódud - Sena B Óadd wara G id il-óamsin It-Trinità Qaddisa Solennità Qari I Il-Mulej hu tassew Alla kemm fil-g oli tas-sema kif ukoll hawn

Διαβάστε περισσότερα

Ftehim bejn il-pajjiωi dwar id-drittijiet tal-persuni b DiΩabilità

Ftehim bejn il-pajjiωi dwar id-drittijiet tal-persuni b DiΩabilità Ftehim bejn il-pajjiωi dwar id-drittijiet tal-persuni b DiΩabilità KUMMISSJONI NAZZJONALI PERSUNI B DIÛABILITÀ VerΩjoni façli biex taqra Introduzzjoni Dan il-ktieb jg inek tifhem dak li hemm miktub fil-ftehim.

Διαβάστε περισσότερα

IL-PROFETI Introduzzjoni Ta rif u Riflessjonijiet Guido Schembri ofm Edizzjoni TAU

IL-PROFETI Introduzzjoni Ta rif u Riflessjonijiet Guido Schembri ofm Edizzjoni TAU IL-PROFETI Introduzzjoni Ta rif u Riflessjonijiet Guido Schembri ofm Edizzjoni TAU Il-Profeti 1 ISBN: 99909-48-17-8 Computer Setting: Ìwann Abela ofm Editur: Raymond Camilleri ofm Stampat: PEG Ltd. Edizzjoni

Διαβάστε περισσότερα

Il- arsa ta na din is-sena ddur fuq l-áolja ta

Il- arsa ta na din is-sena ddur fuq l-áolja ta A.D.2000 L-GÓOLJA SIJON Iç-Çenaklu Qoxra (quddiem): Il-Kjostru Fran iskan Ritratt tal-qoxra (wara): L-G olja Sijon mill-ajru Qoxra (quddiem ewwa): L-A ar Çena (G. Dorè) Qoxra (wara ewwa): Pentekoste (G.

Διαβάστε περισσότερα

It-Twelid ta Sidna Ìesù Kristu

It-Twelid ta Sidna Ìesù Kristu It-Twelid ta Sidna Ìesù Kristu Solennità Quddiesa tal-v ili Qari I Il-Mulej tg axxaq bik. Qari mill-ktieb tal-profeta Isaija Is 62, -5 Min abba f Sijon ma nehdiex, min abba f Ìerusalemm ma niskotx, sa

Διαβάστε περισσότερα

It-Twelid ta Sidna Ìesù Kristu

It-Twelid ta Sidna Ìesù Kristu It-Twelid ta Sidna Ìesù Kristu Solennità Quddiesa tal-v ili Qari I Il-Mulej tg axxaq bik. Qari mill-ktieb tal-profeta Isaija Is 62, 1-5 1 Min abba f Sijon ma nehdiex, min abba f Ìerusalemm ma niskotx,

Διαβάστε περισσότερα

EDITORJAL. Min jara lili jara lill-missier. Serje Ìdida

EDITORJAL. Min jara lili jara lill-missier. Serje Ìdida EDITORJAL Min jara lili jara lill-missier Rivista Biblika li to ro kull xahrejn mill-kummissarjat ta' L-Art Imqaddsa tal-provinçja Fran iskana Maltija Imwaqqfa fl-1955 Serje Ìdida Vol 20 Nru 110 Marzu

Διαβάστε περισσότερα

Tifkiriet. Editorjal ta Twanny Chircop ofm. Je illi lsieni mas-saqaf ta alqi jekk ninsa lilek Ìerusalemm

Tifkiriet. Editorjal ta Twanny Chircop ofm. Je illi lsieni mas-saqaf ta alqi jekk ninsa lilek Ìerusalemm Il-Bibbja Editorjal f idejna Rivista Biblika li to ro kull xahrejn mill-kummissarjat ta' L-Art Imqaddsa tal-provinçja Fran iskana Maltija Imwaqqfa fl-1955 Computer Setting: Ìwann Abela ofm Serje Ìdida

Διαβάστε περισσότερα

Tridu tal-g id u Ûmien il-g id

Tridu tal-g id u Ûmien il-g id Tridu tal-g id u Ûmien il-g id Min abba fina ristu obda sal-mewt, anzi sal-mewt tas-salib. G alhekk Alla g ollieh sas-smewwiet, u Ωejnu bl-isem li hu fuq kull isem. Fil 2, 8-9 163 Qari g all-ódud - ena

Διαβάστε περισσότερα

SAN BONAVENTURA. Il-Óajja ta San Fran isk Is-Si ra tal-óajja Il-Mixja tar-ru lejn Alla. Mill-kitbiet ta San Bonaventura - 1

SAN BONAVENTURA. Il-Óajja ta San Fran isk Is-Si ra tal-óajja Il-Mixja tar-ru lejn Alla. Mill-kitbiet ta San Bonaventura - 1 SAN BONAVENTURA Il-Óajja ta San Fran isk Is-Si ra tal-óajja Il-Mixja tar-ru lejn Alla 1998 Mill-kitbiet ta San Bonaventura - 1 Traduzzjoni ta ÌuΩepp Beneditt Xuereb ofm Computer Setting u Grafika: Ìwann

Διαβάστε περισσότερα

Tridu tal-g id u Ûmien il-g id Ebda sura ma kellu, ebda miel biex in arsu lejh.

Tridu tal-g id u Ûmien il-g id Ebda sura ma kellu, ebda miel biex in arsu lejh. Tridu tal-g id u Ûmien il-g id Ebda sura ma kellu, ebda miel biex in arsu lejh. Is 53, 2 121 Qari g all-ódud - ena B Ìesù fi dan ommu Marija Emvin Cremona (1919-1987) nisja Parrokkjali, Óal Balzan 122

Διαβάστε περισσότερα

Forsi jonqos il-van elu

Forsi jonqos il-van elu Il-Bibbja Editorjal f idejna Rivista Biblika li to ro kull xahrejn mill-kummissarjat ta' L-Art Imqaddsa tal-provinçja Fran iskana Maltija Imwaqqfa fl-1955 Computer Setting: Ìwann Abela ofm Serje Ìdida

Διαβάστε περισσότερα

Missal Ruman. Ordni g all-qari tal-quddiesa g all-ìranet Ferjali fi Ûminijiet Privile jati

Missal Ruman. Ordni g all-qari tal-quddiesa g all-ìranet Ferjali fi Ûminijiet Privile jati Missal Ruman im edded b Digriet tal-konçilju Vatikan II u mxandar bis-setg a ta Papa Pawlu VI It-Tieni Edizzjoni Ordni g all-qari tal-quddiesa g all-ìranet Ferjali fi Ûminijiet Privile jati 2013 - Kummissjoni

Διαβάστε περισσότερα

Itolbu s-sliem g al Ìerusalem

Itolbu s-sliem g al Ìerusalem Il-Bibbja f idejna Rivista Biblika li to ro kull xahrejn mill-kummissarjat ta' L-Art Imqaddsa tal-provinçja Fran iskana Maltija Imwaqqfa fl-1955 Computer Setting: Ìwann Abela ofm Serje Ìdida Vol 22 Nru

Διαβάστε περισσότερα

ITTRA ENÇIKLIKA SPE SALVI

ITTRA ENÇIKLIKA SPE SALVI ITTRA ENÇIKLIKA SPE SALVI 1 Copyright 2007 - Libreria Editrice Vaticana 00120 Città del Vaticano Traduzzjoni Maltija Copyright 2008 ÇAK Traduzzjoni ta P. Edmund Teuma OFMConv. ISBN: 978-99909-47-87-6 Nihil

Διαβάστε περισσότερα

SAN PAWL IL-ÓAJJA, IL-ÓIDMA U L-MESSAÌÌ TIEGÓU. Adattament bil-malti ta NOEL MUSCAT OFM mill-edizzjoni ori inali ta ALFIO MARCELLO BUSCEMI OFM

SAN PAWL IL-ÓAJJA, IL-ÓIDMA U L-MESSAÌÌ TIEGÓU. Adattament bil-malti ta NOEL MUSCAT OFM mill-edizzjoni ori inali ta ALFIO MARCELLO BUSCEMI OFM SAN PAWL IL-ÓAJJA, IL-ÓIDMA U L-MESSAÌÌ TIEGÓU Adattament bil-malti ta NOEL MUSCAT OFM mill-edizzjoni ori inali ta ALFIO MARCELLO BUSCEMI OFM SAN PAOLO VITA, OPERA, MESSAGGIO FRANCISCAN PRINTING PRESS

Διαβάστε περισσότερα

It-tag lim ta esù Kristu fil-bibbja kien

It-tag lim ta esù Kristu fil-bibbja kien IX-XHIEDA TAL-PROFETA JOSEPH SMITH Il-Knisja ta esù Kristu tal-qaddisin ta l-a ar Jiem IT-TAGπLIM TA KRISTU It-tag lim ta esù Kristu fil-bibbja kien g al mien twil, sors ta ispirazzjoni g all-bniedem.

Διαβάστε περισσότερα

OMMNA MARIJA. Kif Fran isku g ex il-messa ta Fatima. Mit-ta dita ma Swor Angela de Fatima Coelho

OMMNA MARIJA. Kif Fran isku g ex il-messa ta Fatima. Mit-ta dita ma Swor Angela de Fatima Coelho OMMNA MARIJA Ittra Marjana ta Kull Xahrejn MaÓruÌa mill-kumitat DjoÇesan tal-madonna ta Fatima Malta. Titqassam b xejn 56, Triq Sir H. Luke, M arr MGR 1503 http://sites.google.com/site/ommnamarija/home

Διαβάστε περισσότερα

Il- arsa tag na din is-sena ddur fuq il-

Il- arsa tag na din is-sena ddur fuq il- ÌETSEMANI FIL-KIDRON "Ikun li trid int" Ritratt tal-qoxra (quddiem): Dehra tal-baωilka tal-ìetsemani Ritratt tal-qoxra (wara): Il-Wied ta Kidron Stampa tal-qoxra (quddiem ewwa): Ìesù jitlob fil-ìetsemani

Διαβάστε περισσότερα

Missal Ruman. Ordni g all-qari tal-quddiesa g all-ódud u s-solennitajiet. Sena Ç

Missal Ruman. Ordni g all-qari tal-quddiesa g all-ódud u s-solennitajiet. Sena Ç Missal Ruman im edded b Digriet tal-onçilju Vatikan II u mxandar bis-setg a tal-papa Pawlu VI It-Tieni Edizzjoni Ordni g all-qari tal-quddiesa g all-ódud u s-solennitajiet Sena Ç 1 Werrej Digrieti...7

Διαβάστε περισσότερα

Solennitajiet tal-mulej fiω-ûmien ta Matul is-sena

Solennitajiet tal-mulej fiω-ûmien ta Matul is-sena Solennitajiet tal-mulej fiω-ûmien ta Matul is-sena 267 Qari g all-ódud - Sena A Il-Óadd wara G id il-óamsin It-Trinità Qaddisa Solennità Qari I Il-Mulej hu Alla li jag der u j enn. Qari mill-ktieb ta l-eωodu

Διαβάστε περισσότερα

DORIANNE NIEQSA MID-DAWL. Carmel G. Cauchi Tpin ijiet ta Frank Schembri

DORIANNE NIEQSA MID-DAWL. Carmel G. Cauchi Tpin ijiet ta Frank Schembri DORIANNE NIEQSA MID-DAWL Carmel G. Cauchi Tpin ijiet ta Frank Schembri 1 2 Jien jisimni Melanie u g andi g axar snin. Óuti m g andix, imma g andi Ωew ku ini li joqog du fit-triq tag na stess. Dawn huma

Διαβάστε περισσότερα

Fuq il-passi ta San Pawl

Fuq il-passi ta San Pawl Il-Bibbja Editorjal f idejna Editorjal ta Marcello Ghirlando ofm Fuq il-passi ta San Pawl Rivista Biblika li to ro kull xahrejn mill-kummissarjat ta' L-Art Imqaddsa tal-provinçja Fran iskana Maltija Imwaqqfa

Διαβάστε περισσότερα

FRANÌISKU IL-MIXJA U L-ÓOLMA. Murray Bodo

FRANÌISKU IL-MIXJA U L-ÓOLMA. Murray Bodo FRANÌISKU IL-MIXJA U L-ÓOLMA Murray Bodo FRANÌISKU Il-mixja w il- olma Murray Bodo Edizzjoni Maltija: Maqlub g all-malti minn ÌuΩepp Beneditt Xuereb ofm Computer setting: Ìwann Abela ofm Kura: Franciscan

Διαβάστε περισσότερα

MARCEL NIEQES MIS-SMIGÓ. Carmel G. Cauchi Tpin ijiet ta C.S. Lawrence

MARCEL NIEQES MIS-SMIGÓ. Carmel G. Cauchi Tpin ijiet ta C.S. Lawrence MARCEL NIEQES MIS-SMIGÓ Carmel G. Cauchi Tpin ijiet ta C.S. Lawrence Pubblikat mill-kummissjoni Nazzjonali Persuni b DiΩabilità 2008 2 Kelli ri qawwi li ma ried jg addili b xejn. It-tabib ie jarani iωjed

Διαβάστε περισσότερα

It-Tifkira tal-ìisem u tad-demm ta Kristu

It-Tifkira tal-ìisem u tad-demm ta Kristu Qari g all-ódud - Sena B Óadd wara it-trinità Qaddisa It-Tifkira tal-ìisem u tad-demm ta Kristu Qari I Hawn hu d-demm tal-patt li l-mulej g amel mag kom. Qari mill-ktieb tal-eωodu EΩ 24, 3-8 F dak iω-ωmien,

Διαβάστε περισσότερα

ARÇIDJOÇESI TA MALTA DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN XANDIR TAL-KELMA

ARÇIDJOÇESI TA MALTA DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN XANDIR TAL-KELMA ARÇIDJOÇESI TA MALTA DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN XANDIR TAL-KELMA DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN XANDIR TAL-KELMA MHUX BIL-ÓOBÛ BISS (MT 4,4) 2003 ISBN: 99932-49 - 15-7 Arçidjoçesi ta Malta, Floriana,

Διαβάστε περισσότερα

ARÇIDJOÇESI TA MALTA DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN LITURÌIJA U SAGRAMENTI

ARÇIDJOÇESI TA MALTA DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN LITURÌIJA U SAGRAMENTI ARÇIDJOÇESI TA MALTA DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN LITURÌIJA U SAGRAMENTI DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN LITURÌIJA U SAGRAMENTI IMSEÓBIN F DAK LI HU TA ALLA 2003 ISBN: 99932-49 - 16-5 Arçidjoçesi ta Malta,

Διαβάστε περισσότερα

ARÇIDJOÇESI TA MALTA DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN KULTURA SOÇJETÀ KNISJA

ARÇIDJOÇESI TA MALTA DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN KULTURA SOÇJETÀ KNISJA ARÇIDJOÇESI TA MALTA DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN KULTURA SOÇJETÀ KNISJA DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN KULTURA SOÇJETÀ KNISJA L-ESPERJENZA TA L-ARJOPAGU (ATTI 17,16-34) 2003 ISBN: 99932-49 - 14-9 Arçidjoçesi

Διαβάστε περισσότερα

GLORJA TAL-KLERU MALTI

GLORJA TAL-KLERU MALTI Beatu NAZJU FALZON GLORJA TAL-KLERU MALTI Marjanu Vella OFM Rivedut u a ornat minn Ìor Aquilina ofm 2001 ISBN:????????? Computer Setting: Ìwann Abela ofm Editur Ìenerali: Raymond Camilleri OFM Disinn tal-qoxra:

Διαβάστε περισσότερα

JASON JUÛA S-SIÌÌU TAR-ROTI. Carmel G. Cauchi Tpin ijiet ta Adam Apap

JASON JUÛA S-SIÌÌU TAR-ROTI. Carmel G. Cauchi Tpin ijiet ta Adam Apap JASON JUÛA S-SIÌÌU TAR-ROTI Carmel G. Cauchi Tpin ijiet ta Adam Apap 1 2 Jien jisimni Jason u se nag laq dax-il sena. G andi o ti wa da, Maria, li g alqet tnax-il sena l- img a l-o ra. Jien u Maria differenti

Διαβάστε περισσότερα

ARÇIDJOÇESI TA MALTA DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN VIΩJONI TA KNISJA KOMUNJONI

ARÇIDJOÇESI TA MALTA DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN VIΩJONI TA KNISJA KOMUNJONI ARÇIDJOÇESI TA MALTA DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN VIΩJONI TA KNISJA KOMUNJONI DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN VIΩJONI TA KNISJA KOMUNJONI POPLU B KARIΩMI U MINISTERI DIVERSI 2003 i ISBN: 99932-49 - 07-6

Διαβάστε περισσότερα

IT-TRIQ TAS-SALIB. fuq il-passi ta Ìesù fit-toroq ta Ìerusalem. John Abela ofm

IT-TRIQ TAS-SALIB. fuq il-passi ta Ìesù fit-toroq ta Ìerusalem. John Abela ofm IT-TRIQ TAS-SALIB fuq il-passi ta Ìesù fit-toroq ta Ìerusalem John Abela ofm Malta 2002 Camputer Setting u grafika: Ìwann Abela ofm Ritratti: Joseph Magro ofm u Ìwann Abela ofm Stampat PEG Ltd. Pitura:

Διαβάστε περισσότερα

Il-Presepju. Fuljett ma ru mill- GÓAQDA ÓBIEB TAL-PRESEPJU - MALTA c/o 56, Amaltea, Triq il-marg, Attard ATD Malta. Óar a Nru.

Il-Presepju. Fuljett ma ru mill- GÓAQDA ÓBIEB TAL-PRESEPJU - MALTA c/o 56, Amaltea, Triq il-marg, Attard ATD Malta. Óar a Nru. Il-Presepju Óar a Nru. 89 Ìunju 2016 Fuljett ma ru mill- GÓAQDA ÓBIEB TAL-PRESEPJU - MALTA c/o 56, Amaltea, Triq il-marg, Attard ATD 2382 - Malta Newspaper Post 1 Werrej Editorjal...3 Fuljett ma rug kull

Διαβάστε περισσότερα

Smig Tikka Malti 3a. Taqsima 1: Min Jien? Fejn noqg od? Taqsima 2: L-iskola

Smig Tikka Malti 3a. Taqsima 1: Min Jien? Fejn noqg od? Taqsima 2: L-iskola Smig Tikka Malti 3a Testi tal-podcasts li jinsabu fuq www.merlinpublishers.com/tikkamalti/3/podcasts.html Taqsima 1: Min Jien? Fejn noqg od? Pa na 7 Bon u. G adni nqum. X raqda dik! B alissa Ωgur qed tg

Διαβάστε περισσότερα

Radju Le en il-qala 24, Triq San Fran isk, Qala, G awdex, QLA FM Tel: SMS:

Radju Le en il-qala 24, Triq San Fran isk, Qala, G awdex, QLA FM Tel: SMS: www.radjulehenil-qala.com request@radjulehenil-qala.com TEL: 2155 8556 SMS: 5061 2222 Skeda - G id 2013 1 Radju Le en il-qala 24, Triq San Fran isk, Qala, G awdex, QLA 1030 106.3 FM Tel: 21 558 556 - SMS:

Διαβάστε περισσότερα

Il-Papa Pellegrin fl-art Imqaddsa

Il-Papa Pellegrin fl-art Imqaddsa Rivista Biblika li to ro kull xahrejn mill-kummissarjat ta' L-Art Imqaddsa tal-provinçja Fran iskana Maltija Imwaqqfa fl-1955 Computer Setting: Ìwann Abela ofm Serje Ìdida Vol 22 Nru 116 Marzu - April

Διαβάστε περισσότερα

L-ILMA Mulej, a tkun imfa ar f Óuna l-ilma, irωin u safi wisq, me tie qatig...

L-ILMA Mulej, a tkun imfa ar f Óuna l-ilma, irωin u safi wisq, me tie qatig... Ma ru mill-kummissjoni Ambjent fi dan l-arçidjoçesi ta Malta, 2008 riωors vitali, skars u prezzjuω ] L-ILMA Mulej, a tkun imfa ar f Óuna l-ilma, irωin u safi wisq, me tie qatig... San Fran isk: L-G anja

Διαβάστε περισσότερα

Smig Tikka Malti 2a. Taqsima 1: Jien u l-familja. Testi tal-podcasts li jinsabu fuq

Smig Tikka Malti 2a. Taqsima 1: Jien u l-familja. Testi tal-podcasts li jinsabu fuq Smig Tikka Malti 2a Testi tal-podcasts li jinsabu fuq www.merlinpublishers.com/tikkamalti/2/podcasts.html Taqsima 1: Jien u l-familja Pa na 5 Dina: Hello tfal. Tiftakruni? Jiena Dina. Dino: U jien Dino.

Διαβάστε περισσότερα

Il-Parroċċa tal-mosta tiċċelebra. is-solennità ta Marija Assunta fil-knisja Arçipretali u Santwarju tal-mosta

Il-Parroċċa tal-mosta tiċċelebra. is-solennità ta Marija Assunta fil-knisja Arçipretali u Santwarju tal-mosta Il-Parroċċa tal-mosta tiċċelebra is-solennità ta Marija Assunta fil-knisja Arçipretali u Santwarju tal-mosta Mid-29 ta Lulju sal-15 ta Awwissu 2013 Messa tal-arċipriet Ta t il- arsien tieg ek Omm Qaddisa

Διαβάστε περισσότερα

Nru. 87 Lulju - Settembru 2017

Nru. 87 Lulju - Settembru 2017 KUNSILL NAZZJONALI TAL-ANZJANI NEWSPAPER POST L-ANZJANI LLUM Nru. 87 Lulju - Settembru 2017 AWGURI lis-sur Anthony Mulè Stagno li n atar President tal-kunsill Nazzjonali tal-anzjani g as-snin 2017-2019

Διαβάστε περισσότερα

Le en is-soçjetà MuΩikali. San Lawrenz. Belt Vittoriosa A.D. 1883

Le en is-soçjetà MuΩikali. San Lawrenz. Belt Vittoriosa A.D. 1883 Le en is-soçjetà MuΩikali San Lawrenz A.D. 1883 Óar a Nru 103 Jannar - Frar 2018 Bdejna sena o ra li fiha hemm im ejji programm ta idma kbira u çelebrazzjonijiet speçjali li jfakkru l-135 sena mit-twaqqif

Διαβάστε περισσότερα

K T I E B T A G W I D A GπALL- FAMILJA

K T I E B T A G W I D A GπALL- FAMILJA K T I E B T A G W I D A GπALL- FAMILJA K T I E B T A G W I D A GπALL- FAMILJA Ippubblikat mill- Knisja ta esù Kristu tal-qaddisin ta l-a ar Jiem Salt Lake City, Utah 1992, 1999, 2001, 2006 minn Intellectual

Διαβάστε περισσότερα

Il-Parroçça tal-mosta tiççelebra is-solennità ta Marija Assunta fil-knisja Arçipretali u Santwarju tal-mosta

Il-Parroçça tal-mosta tiççelebra is-solennità ta Marija Assunta fil-knisja Arçipretali u Santwarju tal-mosta Il-Parroçça tal-mosta tiççelebra is-solennità ta Marija Assunta fil-knisja Arçipretali u Santwarju tal-mosta Mid-29 ta Lulju sal-15 ta Awwissu 2014 Messa tal-arċipriet Il-poplu tal-gωejjer tag na huwa

Διαβάστε περισσότερα

Le en is-soçjetà MuΩikali. San Lawrenz. Belt Vittoriosa A.D. 1883

Le en is-soçjetà MuΩikali. San Lawrenz. Belt Vittoriosa A.D. 1883 Le en is-soçjetà MuΩikali San Lawrenz A.D. 1883 Óar a Nru 99 Mejju - Ìunju 2017 Grazzi lil s abi membri tal- Kumitat li fost il- afna xog ol li qeg din iwettqu fil-kaωin, sabu l- in biex fil- in liberu

Διαβάστε περισσότερα

ARÇIDJOÇESI TA MALTA DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN DJAKONIJA U ÌUSTIZZJA

ARÇIDJOÇESI TA MALTA DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN DJAKONIJA U ÌUSTIZZJA ARÇIDJOÇESI TA MALTA DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN DJAKONIJA U ÌUSTIZZJA DOKUMENT TAS-SINODU DJOÇESAN DJAKONIJA U ÌUSTIZZJA BAGÓATNI NWASSAL IL-BXARA T-TAJBA LILL-FQAJRIN (Lq 4,18) 2003 ISBN: 99932-49

Διαβάστε περισσότερα

Is-Solennità ta Marija Assunta fil-knisja Arçipretali u Santwarju tal-mosta mid-29 ta Lulju sal-15 ta Awwissu 2012

Is-Solennità ta Marija Assunta fil-knisja Arçipretali u Santwarju tal-mosta mid-29 ta Lulju sal-15 ta Awwissu 2012 Il-Parro a tal-mosta ti elebra Is-Solennità ta Marija Assunta fil-knisja Arçipretali u Santwarju tal-mosta mid-29 ta Lulju sal-15 ta Awwissu 2012 1 Messa tal-arçipriet Nifir u u nag mlu Festa Qieg ed niççelebra

Διαβάστε περισσότερα

Hello, Jien Napo. Inti min inti? Taf x nag mel jien? Jiena na dem b ala handyman

Hello, Jien Napo. Inti min inti? Taf x nag mel jien? Jiena na dem b ala handyman L-Avventuri ta NAPO Hello, Jien Napo. Inti min inti? Taf x nag mel jien? Jiena na dem b ala handyman. Taf kemm kont nag mel affarijiet Ωiena. Na seb li rajtuni fuq il-video hux? Mhux g ax imqareb tafx,

Διαβάστε περισσότερα

Nru. 93 Jannar - Marzu 2019

Nru. 93 Jannar - Marzu 2019 KUNSILL NAZZJONALI TAL-ANZJANI NEWSPAPER POST L-ANZJANI LLUM Nru. 93 Jannar - Marzu 2019 IL-KUNSILL NAZZJONALI TAL-ANZJANI JAWGURA LILL-ANZJANI U L-QRABATHOM KOLLHA SENA ÌDIDA MIMLIJA RISQ, HENA, SAÓÓA,

Διαβάστε περισσότερα

Ir-Rahal - fuq l-gholja - Erba mixjiet f Rahal - li Jsahhrek -- Julian Bezzina

Ir-Rahal - fuq l-gholja - Erba mixjiet f Rahal - li Jsahhrek -- Julian Bezzina Ir-Rahal - fuq l-gholja - Erba mixjiet f Rahal - li Jsahhrek -- Julian Bezzina Óal G arg ur L-Istorja fil-qosor Stilla fuq il-g olja amra, l-emblema ta Óal G arg ur tassew tixraq lil dan ir-ra al li g

Διαβάστε περισσότερα

BEST. Palazz Santa Marija, Pjazza tal-knisja, Mqabba, Malta Tel:

BEST. Palazz Santa Marija, Pjazza tal-knisja, Mqabba, Malta Tel: Messa tal-president Sena ta Óidma...5 Messa mis-sindku Id f Id g al Imqabba A jar...7 Minn Fomm il-kappillan Il-Festa u d-dokumenti tas-sinodu...9 Jikteb is-segretarju Il-Festa Mag na...11 Appell mill-kaxxier

Διαβάστε περισσότερα

Il-President Charles Schembri mal- Oganizzatur UngeriΩ waqt is-sitt safra tal-banda Santa Katarina V.M.

Il-President Charles Schembri mal- Oganizzatur UngeriΩ waqt is-sitt safra tal-banda Santa Katarina V.M. NEWSPAPER POST Edizzjoni Nru. 21 Awwissu - Settembru - Ottubru, 2009 GAZZETTA MAÓRUÌA MIS-SOÇJETÀ MUÛIKALI SANTA KATARINA V.M., PALAZZ ALEXANDRIA, 37, MISRAÓ REPUBBLIKA, ÛURRIEQ. TEL. 21647826-21640354

Διαβάστε περισσότερα

KaΩin tal-banda San Gabriel Óal Balzan A.D Il-Glorji tal-imghoddi Garanzija ghall-gejjieni. 90 Sena

KaΩin tal-banda San Gabriel Óal Balzan A.D Il-Glorji tal-imghoddi Garanzija ghall-gejjieni. 90 Sena KaΩin tal-banda San Gabriel Óal Balzan A.D. 1920 Il-Glorji tal-imghoddi... -. Garanzija ghall-gejjieni - 90 Sena KaΩin tal-banda San Gabriel Óal Balzan A.D. 1920 Il-Glorji tal-imghoddi... -. Garanzija

Διαβάστε περισσότερα

Smig Tikka Malti 1a. Taqsima 1: Jien. Taqsima 2: Il-familja. Testi tal-podcasts li jinsabu fuq

Smig Tikka Malti 1a. Taqsima 1: Jien. Taqsima 2: Il-familja. Testi tal-podcasts li jinsabu fuq Smig Tikka Malti 1a Testi tal-podcasts li jinsabu fuq www.merlinpublishers.com/tikkamalti/1/podcasts.html Taqsima 1: Jien Pa na 5 Flimkien (Dino u Dina): Bon u! Dino: Jien jisimni Dino. Dina: U jien jisimni

Διαβάστε περισσότερα

IL-FESTA BIL-BANDIERI

IL-FESTA BIL-BANDIERI IL-FESTA BIL-BANDIERI Xog lijiet o ra ta l-istess awtur ANESTESIJA ÇENS PERPETWU SATIRA IÌSMA IÓIRSA GÓASFUR TAÇ-ÇOMB IL-BELLIEGÓA FIL-BIR...U L-ANÌLU ÓABBAR GÓARGÓAR JUM FOST L-OÓRAJN EN PASSANT IL-FESTA

Διαβάστε περισσότερα

g aç-çelebrazzjoni tal-quddiesa u tal-litur ija tas-sig at u A enda EkkleΩjastika Sena Litur ika

g aç-çelebrazzjoni tal-quddiesa u tal-litur ija tas-sig at u A enda EkkleΩjastika Sena Litur ika Arçidjoçesi ta Malta Djoçesi ta G awdex g aç-çelebrazzjoni tal- u tal-litur ija tas-sig at u A enda EkkleΩjastika Sena Litur ika 2016-2017 Ma ru b ordni tal-eççellenza Tieg u Mons Charles J Scicluna Arçisqof

Διαβάστε περισσότερα

Vol 29 Nru 159 Jannar - Marzu 2008

Vol 29 Nru 159 Jannar - Marzu 2008 Vol 29 Nru 159 Jannar - Marzu 2008 L-Art ImqaddSA! Jannar - Marzu 2008! 1 L-ART IMQADDSA Rivista Biblika li toħroġ kull tliet xhur mill-kummissarjat ta l-art Imqaddsa tal-provinċja Franġiskana Maltija!""!#

Διαβάστε περισσότερα

Xog lijiet ippubblikati ta Oreste Calleja: 4 DRAMMI: ANESTESIJA ÇENS PERPETWU SATIRA IÌSMAIÓIRSA

Xog lijiet ippubblikati ta Oreste Calleja: 4 DRAMMI: ANESTESIJA ÇENS PERPETWU SATIRA IÌSMAIÓIRSA U l-an lu Óabbar... Xog lijiet ippubblikati ta Oreste Calleja: 4 DRAMMI: ANESTESIJA ÇENS PERPETWU SATIRA IÌSMAIÓIRSA GÓASFUR TAÇ-ÇOMB IL-BELLIEGÓA FIL-BIR U L-ANÌLU ÓABBAR IL-FESTA BIL-BANDIERI PAWLU REDUX

Διαβάστε περισσότερα

u fl-ippjanar talkalendarju

u fl-ippjanar talkalendarju Edizzjoni Nru. 11 Frar, Marzu. April 2007 GAZZETTA MAÓRUÌA MIS-SOÇJETÀ MUÛIKALI SANTA KATARINA V.M., PALAZZ ALEXANDRIA, 37, MISRAÓ REPUBBLIKA, ÛURRIEQ. TEL. 21647826-21640354 - www.stcatherineband.org.mt

Διαβάστε περισσότερα

Smig Tikka Malti 3b. Taqsima 6: Draguni u dinosawri. Testi tal-podcasts li jinsabu fuq

Smig Tikka Malti 3b. Taqsima 6: Draguni u dinosawri. Testi tal-podcasts li jinsabu fuq Smig Tikka Malti 3b Testi tal-podcasts li jinsabu fuq www.merlinpublishers.com/tikkamalti/3/podcasts.html Taqsima 6: Draguni u dinosawri Pa na 9 Id-dragun ÇiniΩ u d-dragun Malti Mhux kull dragun l-istess.

Διαβάστε περισσότερα

g aç-çelebrazzjoni tal-quddiesa u tal-litur ija tas-sig at u A enda EkkleΩjastika Sena Litur ika

g aç-çelebrazzjoni tal-quddiesa u tal-litur ija tas-sig at u A enda EkkleΩjastika Sena Litur ika Arçidjoçesi ta Malta Djoçesi ta G awdex g aç-çelebrazzjoni tal- u tal-litur ija tas-sig at u A enda EkkleΩjastika Sena Litur ika 2017-2018 Ma ru b ordni tal-eççellenza Tieg u Mons Charles J Scicluna Arçisqof

Διαβάστε περισσότερα

Vol 29 Nru 161 Lulju - Settembru 2008

Vol 29 Nru 161 Lulju - Settembru 2008 Vol 29 Nru 161 Lulju - Settembru 2008 L-Art ImqaddSA! Lulju - Settembru 2008! 1 L-ART IMQADDSA Rivista Biblika li toħroġ kull tliet xhur mill-kummissarjat ta l-art Imqaddsa tal-provinċja Franġiskana Maltija!""!#

Διαβάστε περισσότερα

MALTA. Proċess ta Konsultazzjoni Mniedi mill-awtorità tax-xandir L-Użu Tajjeb tal-ilsien Malti fil-mezzi tax-xandir

MALTA. Proċess ta Konsultazzjoni Mniedi mill-awtorità tax-xandir L-Użu Tajjeb tal-ilsien Malti fil-mezzi tax-xandir BROADCASTING AUTHORITY L - AWTORITÀ TAX - XANDIR MALTA Ċirkulari 9/09 Ċirkulari lill-istazzjonijiet tax-xandir Proċess ta Konsultazzjoni Mniedi mill-awtorità tax-xandir L-Użu Tajjeb tal-ilsien Malti fil-mezzi

Διαβάστε περισσότερα

satira xena parabbolika g ar-radju

satira xena parabbolika g ar-radju satira xena parabbolika g ar-radju adju 2 JIEÓDU SEHEM L-ASTRONOMU L-ISKRIVAN IL-BIDILLU L-AWTUR RAÌEL QARRIEQI RAÌEL QED IMUT TAL-POSTA 3 satira xena parabbolika L-AWTUR (jinda al fuq il-muωika in bla

Διαβάστε περισσότερα

ÇENS PERPETWU 1. Çens Perpetwu. dramm f Ωew atti. lil Malta

ÇENS PERPETWU 1. Çens Perpetwu. dramm f Ωew atti. lil Malta ÇENS PERPETWU 1 Çens Perpetwu dramm f Ωew atti lil Malta 2 Oreste Calleja PERSUNAÌÌI FREDU FONZU ROÛA IX-XIÓ ZAGÓÛUGÓ TFAJLA IT-TIFEL IL-KAPPILAN ÌIRIEN Fil-verΩjoni li n admet fuq il-malta TELEVI- SION

Διαβάστε περισσότερα

Il-Progett tal-mercator

Il-Progett tal-mercator Ktejjeb Edukattiv (Programm ta Fondi Strutturali g al Malta 2004-2006 Pro ett ko-finanzjat mill-unjoni Ewropea Inizjattiva Komunitarja, Interreg III B Medocc Rata ta Ko-finanzjament : 75% Fondi UE; 25%

Διαβάστε περισσότερα

Order of Proceedings. The Congregation rises when the Dignitaries leave the Hall.

Order of Proceedings. The Congregation rises when the Dignitaries leave the Hall. Order of Proceedings Oration by Dr Maureen Cole, B.A., B.Soc.Wk.(Hons.), Ph.D.(East Anglia) Address by Ms Karys Caruana, B.E&A (Hons.) a representative of the graduands. Conferment of Degrees Solemn Declaration

Διαβάστε περισσότερα

Ta Cumbo kienu nies mill-aħjar, sinjuri, nobbli, qalbhom tajba, u dħulin ma kulħadd.

Ta Cumbo kienu nies mill-aħjar, sinjuri, nobbli, qalbhom tajba, u dħulin ma kulħadd. Ta Cumbo kienu nies mill-aħjar, sinjuri, nobbli, qalbhom tajba, u dħulin ma kulħadd. Il-Leġġenda tal-għarusa tal-mosta Meħuda minn kitba ta Pawlu Mizzi b disinji ta George Apap Pubblikazzjoni Klabb Kotba

Διαβάστε περισσότερα

KTEJJEB EDUKATTIV. l-armerija TAl-Palazz. Young Knights

KTEJJEB EDUKATTIV. l-armerija TAl-Palazz. Young Knights KTEJJEB EDUKATTIV livell primarju l-armerija TAl-Palazz Young KOMPITU wieóed Kavallieri bl-armatura Wara l-waqg a ta l-imperu Ruman, l-ewropa saret post li kien perikoluω tg ix fih, b g add ta allelin

Διαβάστε περισσότερα

Le en is-soçjetà MuΩikali. San Lawrenz. Belt Vittoriosa A.D. 1883

Le en is-soçjetà MuΩikali. San Lawrenz. Belt Vittoriosa A.D. 1883 Le en is-soçjetà MuΩikali San Lawrenz A.D. 1883 Óar a Nru. 106 Lulju - Awwissu 2018 Il-Kelma tal-president Lawrence V. Farrugia l-banda tal-parroçça u l-ewwel Banda If Beltna din is-sena qieg da tfakkar

Διαβάστε περισσότερα

Order of Proceedings. Address by Mr Kurt Vella Fonde`, B.A. European Studies (Hons.) a representative of the graduands.

Order of Proceedings. Address by Mr Kurt Vella Fonde`, B.A. European Studies (Hons.) a representative of the graduands. Order of Proceedings Oration by Dr Maureen Cole, B.A., B.Soc.Wk.(Hons.), Ph.D.(East Anglia) Address by Mr Kurt Vella Fonde`, B.A. European Studies (Hons.) a representative of the graduands. Conferment

Διαβάστε περισσότερα

Le en is-soçjetà MuΩikali. San Lawrenz. Belt Vittoriosa A.D. 1883

Le en is-soçjetà MuΩikali. San Lawrenz. Belt Vittoriosa A.D. 1883 Le en is-soçjetà MuΩikali San Lawrenz A.D. 1883 Óar a Nru 100 Lulju - Awwissu 2017 Huwa ta pjaçir tag na li nippublikaw il-mitt ar a tal- Le en is-socjeta` MuΩikali San Lawrenz. Sittax-il sena ilu, l-kumitat

Διαβάστε περισσότερα

PJAN TA ÛVILUPP REÌJONALI GÓAÛ-ÛONA TAL-PORT IL-KBIR

PJAN TA ÛVILUPP REÌJONALI GÓAÛ-ÛONA TAL-PORT IL-KBIR PJAN TA ÛVILUPP REÌJONALI GÓAÛ-ÛONA TAL-PORT IL-KBIR PJAN GÓAL BIDU ÌDID NOVEMBRU 2007 PJAN TA ÛVILUPP REÌJONALI GÓAÛ-ÛONA TAL-PORT IL-KBIR I. INTRODUZZJONI Il- Pjan G al Bidu Ìdid li l-partit Laburista

Διαβάστε περισσότερα

ktejjeb edukattiv livell sekondarju l-armerija Young Knights

ktejjeb edukattiv livell sekondarju l-armerija Young Knights ktejjeb edukattiv livell sekondarju l-armerija tal-palazz Young KOMPITU wieóed Kavallieri bl-armatura Sabiex jevitaw li jwe g u matul il-kunflitti, il-kavallieri kellhom jilbsu lbiesi u elmi talmetall

Διαβάστε περισσότερα

Il-Premju Letterarju tal-unjoni Ewropea 2011

Il-Premju Letterarju tal-unjoni Ewropea 2011 Çirkulari: Ìunju 2011 info@akkademjatalmalti.com www.akkademjatalmalti.com Il-Premju Letterarju tal-unjoni Ewropea 2011 Il-Premju Letterarju tal-unjoni Ewropea hu premju importanti afna li jing ata lil

Διαβάστε περισσότερα

Vol 30 Nru 166 Ottubru - Diçembru 2009

Vol 30 Nru 166 Ottubru - Diçembru 2009 Vol 30 Nru 166 Ottubru - Diçembru 2009 L-Art Imqaddsa v Ottubru - Diċembru 2009 v 1 L-Art Imqaddsa Rivista Biblika li toħroġ kull tliet xhur mill-kummissarjat ta l-art Imqaddsa tal-provinċja Franġiskana

Διαβάστε περισσότερα

Werrej. L-Għaqda Ħbieb tal-presepju Malta, tixtieq tirringrazzja lil kull min kiteb f din il-ħarġa tal-fuljett.

Werrej. L-Għaqda Ħbieb tal-presepju Malta, tixtieq tirringrazzja lil kull min kiteb f din il-ħarġa tal-fuljett. 2 Werrej Fuljett maħruġ kull tliet xhur mill-għaqda Ħbieb Tal-Presepju, Malta. VO/0844 Kull korrispondenza għandha tiġi indirizzata lis-segretarju, is-sur Charles A. Bellia Amaltea 56, Triq il-marġ, Attard

Διαβάστε περισσότερα

Copyright 2019 Servizz Helsien Emozzjonali, Fondazzjoni St Jeanne Antide, 51 Triq Ħal Tarxien, Ħal Tarxien; tel

Copyright 2019 Servizz Helsien Emozzjonali, Fondazzjoni St Jeanne Antide, 51 Triq Ħal Tarxien, Ħal Tarxien; tel 2 Copyright 2019 Servizz Helsien Emozzjonali, Fondazzjoni St Jeanne Antide, 51 Triq Ħal Tarxien, Ħal Tarxien; tel 21808981. Email SJAFNGO@gmail.com Dan il-ktieb Jista jitqassam u jiġi ikkupjat mingħajr

Διαβάστε περισσότερα

GAZZETTA MAÓRUÌA MIS-SOÇJETÀ MUÛIKALI SANTA KATARINA V.M., PALAZZ ALEXANDRIA, 37, MISRAÓ REPUBBLIKA, ÛURRIEQ. TEL.

GAZZETTA MAÓRUÌA MIS-SOÇJETÀ MUÛIKALI SANTA KATARINA V.M., PALAZZ ALEXANDRIA, 37, MISRAÓ REPUBBLIKA, ÛURRIEQ. TEL. Edizzjoni Nru. 3 Frar - Marzu - April 2005 GAZZETTA MAÓRUÌA MIS-SOÇJETÀ MUÛIKALI SANTA KATARINA V.M., PALAZZ ALEXANDRIA, 37, MISRAÓ REPUBBLIKA, ÛURRIEQ. TEL. 21647826-21640354 - www.stcatherineband.org.mt

Διαβάστε περισσότερα

ss rt çã r s t Pr r Pós r çã ê t çã st t t ê s 1 t s r s r s r s r q s t r r t çã r str ê t çã r t r r r t r s

ss rt çã r s t Pr r Pós r çã ê t çã st t t ê s 1 t s r s r s r s r q s t r r t çã r str ê t çã r t r r r t r s P P P P ss rt çã r s t Pr r Pós r çã ê t çã st t t ê s 1 t s r s r s r s r q s t r r t çã r str ê t çã r t r r r t r s r t r 3 2 r r r 3 t r ér t r s s r t s r s r s ér t r r t t q s t s sã s s s ér t

Διαβάστε περισσότερα

Mill-Editur. Ħbieb, Nilqagħkom għal ħarġa oħra ta dan il-fuljett ta Awwissu 2010 li hija t-53 ħarġa ta din issensiela.

Mill-Editur. Ħbieb, Nilqagħkom għal ħarġa oħra ta dan il-fuljett ta Awwissu 2010 li hija t-53 ħarġa ta din issensiela. 1 Fiċ-Ċentru mhux permess tipjip Mill-Editur Ħbieb, Nilqagħkom għal ħarġa oħra ta dan il-fuljett ta Awwissu 2010 li hija t-53 ħarġa ta din issensiela. Ix-xahar li għadda sar l-eżami fiċ-ċentru tal-marl

Διαβάστε περισσότερα

Riforma tal-iskejjel Speçjali

Riforma tal-iskejjel Speçjali Dipartiment Servizzi talistudent Riforma taliskejjel Speçjali Ministeru taledukazzjoni, Kultura, Ûg aƒag u Sport Dipartiment Servizzi talistudent Riforma taliskejjel Speçjali Dipartiment Servizzi talistudent

Διαβάστε περισσότερα