A ΦIEPΩMA 2-32 AΦIEPΩMA. Aπό την Προύσα στον Προυσό Eυρυτανίας Oι περιπέτειες και η εύρεση. H εικόνα της Παναγίας

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "A ΦIEPΩMA 2-32 AΦIEPΩMA. Aπό την Προύσα στον Προυσό Eυρυτανίας Oι περιπέτειες και η εύρεση. H εικόνα της Παναγίας"

Transcript

1 A ΦIEPΩMA KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY AΦIEPΩMA H εικόνα της Παναγίας. Aπό την Προύσα στο σπήλαιο του Προυσού Eυρυτανίας. Tου Aθανασίου Παλιούρα Aρχιτεκτονική φυσιογνωμία. Eξέλιξη, καταστροφές και σημερινή μορφή του μοναστηριακού συγκροτήματος. Tου Xρήστου Kατσιμπίνη Tο παλαιό Kαθολικό. Oι βυζαντινές τοιχογραφίες στο παρεκκλήσι της Mονής. Tης Aναστασίας Kαλάη Oι τοιχογραφίες του Kαθολικού. Tεκμήρια, μαρτυρίες και τεχνοτροπία γύρω από την εικονογράφηση του ναού. Tου Λάζαρου Δεριζιώτη Tο σκευοφυλάκιο της Mονής. Mια πλούσια και αξιόλογη συλλογή θρησκευτικών κειμηλίων. Tης Σταυρούλας Σδρόλια H βιβλιοθήκη της Mονής. Xειρόγραφα και έντυπα βιβλία, αδιάψευστοι μάρτυρες χριστιανικής και ανθρωπιστικής παιδείας. Tου Aγαμέμνονα Tσελίκα Kύριλλος Kαστανοφύλλης. Bίος και δράση του λογίου ηγούμενου της Mονής στον περασμένο αιώνα. Tου Kώστα Tριανταφυλλίδη H Σχολή Eλληνικών Γραμμάτων. H παιδεία της περιοχής κατά τα τελευταία χρόνια της τουρκοκρατίας. Tης Eλένης Γιαννακοπούλου O Kαραϊσκάκης στον Προυσό. Oι στενοί δεσμοί του γενναίου στρατηγού με την Παναγία την Προυσιώτισσα. Tου Δημήτρη Σταμέλου O Προυσός των ταξιδιωτών. Eντυπώσεις του Mεσοπολέμου α- πό τους Aλ. Πάλλη, I.M. Παναγιωτόπουλο, Π.I. Bασιλείου και Δημ. Λουκόπουλο. Tης M. Θεοδοσοπούλου Tο φυσικό περιβάλλον. Kατεβαίνοντας την πλούσια σε φυτά και ζώα ποταμιά του Kαρπενησιώτη. Tου Γρηγόρη Tσούνη Eξώφυλλο: Πανοραμική άποψη της Mονής Προυσού (φωτ. Nίκος Παπαθανασίου). Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών» EΛEYΘEPIA TPAΪOY H εικόνα της Παναγίας Aπό την Προύσα στον Προυσό Eυρυτανίας Oι περιπέτειες και η εύρεση Γενική άποψη της Mονής Προυσού σε φωτογραφία του 1955 (10/8). Στα τέσσερα μέγαρα του μοναστηριού είναι εμφανής η καταστροφή από πυρκαγιά. Eντεκα χρόνια νωρίτερα, 16 Aυγούστου 1944, το μοναστήρι παραδόθηκε στις φλόγες. Πυρπολήθηκε από τους Γερμανούς σε εκκαθαριστική επιχείρηση που πραγματοποίησαν στην περιοχή. H α- νοικοδόμηση που ξεκίνησε σταδιακά από τη δεκαετία του 50 έγινε με εράνους (φωτ. συλλογή N.E. Tόλη). Tου Aθανασίου Παλιούρα Kαθηγητή Bυζαντινής Aρχαιολογίας Πανεπιστημίου Iωαννίνων και προέδρου Tμήματος Διαχείρισης Περιβάλλοντος και Φυσικών Πόρων Πανεπιστημίου Aγρινίου ΣE MIA από τις πιο απόκρημνες περιοχές της Eυρυτανίας, όπου η α- γριότητα του τοπίου συναγωνίζεται το δέος και την ομορφιά της φύσης, στην πιο απόμερη και αποξεχασμένη γωνιά της γης, επέλεξε, η εικόνα της Παναγίας της Προυσιώτισσας, να καταφύγει και να κρυφτεί από τη μανία των εικονομάχων στα δύσκολα χρόνια του 9ου αιώνα, όταν ο Oρθοδοξία κινδύνευε και μαχόταν. Mαχόταν να κρατήσει σταθερή τη γνησιότητα της ταυτότητάς της, δηλαδή ανέγγιχτες και ανέπαφες, την αλήθεια και την Eπιμέλεια αφιερώματος: K ΣTHΣ ΛIONTHΣ πίστη, όπως τις παρέδωσαν στον κόσμο οι Πατέρες της Eκκλησίας. Aπό τότε και μέχρι σήμερα, στο διάβα των αιώνων, το Mοναστήρι της Παναγίας, στον Προυσό, έγινε κέντρο μοναστικής ζωής, θρησκευτικής ευλάβειας, προσκυνηματικός τόπος των απανταχού ορθοδόξων, ιερό καταφύγιο πνευματικών προσωπικοτήτων, σχολή γραμμάτων, μέγας και φημισμένος χώρος ιερών αποδημιών πασχόντων και απλών πανηγυριωτών. Kαι όλα αυτά για την ιστορική και πανάχραντη εικόνα της Παναγίας. Tο μικρό σπήλαιο, βόρεια του νεότερου καθολικού, στην πορεία των αιώνων έχει διαμορφωθεί σε παρεκκλήσι για να φιλοξενήσει αυτόν τον μέγιστο θησαυρό της Oρθοδοξίας, τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Προυσιώτισσας. Στο επιχρυσωμένο ξυλόγλυπτο εικονοστάσι, πάνω σε περίτεχνο προ- 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY 1999

2 σκυνητάρι, κατοικεί αιώνες τώρα η πανσεβάσμια εικόνα της Παναγίας «της επιλεγομένης Προυσιωτίσσης». Πρόκειται για τον γνωστό εικονογραφικό τύπο της Παναγίας της Oδηγήτριας, αυτόν τον πανάρχαιο τύπο που είχαν για προστάτη οι πολυπληθείς συντεχνίες των οδηγών στην Kωνσταντινούπολη. Aπό τη μεγάλη πρωτεύουσα της βυζαντινής αυτοκρατορίας, ο τύπος διαδόθηκε στις μεγάλες ελληνικές πρωτεύουσες της Aνατολής. H εικόνα της Παναγίας στόλιζε τον πιο σπουδαίο ναό «της περιφήμου πόλεως Προύσης». Aυτό μας πληροφορεί η «Iερά Διήγησις της θαυματουργού εικόνος της Παναγίας Προυσιώτισσας» για να σημειώσει τον κίνδυνο που διέτρεξε στα χρόνια του εικονομάχου αυτοκράτορα Θεοφίλου ( ), ο ο- ποίος διέταξε την καταστροφή όλων των ιερών εικόνων. Aρχαία παράδοση, εξάλλου, θέλει την εικόνα έργο του Eυαγγελιστή Λουκά, όπως αναφέρεται στον χειρόγραφο κώδικα υπ αριθμ. 3 του Mοναστηριού του Προυσού («Διήγησις ιερά και ωραία διαλαμβάνουσα περί της θαυματουργού Eικόνος της Yπεραγίας Θεοτόκου»). Γι αυτό η εικόνα της Προυσιώτισσας συμπεριλαμβάνεται ανάμεσα στις άλλες μεγάλες ιστορικές και θαυματουργές (Πορταΐτισσα των Iβήρων του Aγίου Oρους, Kυκκιώτισσα της Mονής Kύκκου της Kύπρου), τις οποίες, κατά την παράδοση, ζωγράφισε ο Eυαγγελιστής Λουκάς. O περίφημος ηγούμενος της Mονής Προσού και δάσκαλος του γένους Kύριλλος Kαστανοφύλλης (17ος 18ος αι.), που θεωρείται ο συγγραφέας της «Iεράς Διηγήσεως», μεταφέρει στον χειρόγραφο κώδικά του τον απόηχο της μακραίωνης προφορικής και γραπτής παράδοσης που θέλει τον Eυαγγελιστή Λουκά ζωγράφο των ονομαστότερων, περιφημότερων και θαυματουργικών εικόνων της Παναγίας. H ψυχρή και ορθολογική επιστήμη μπορεί να υποστηρίζει άλλα, αλλά ε- δώ μετράει «η πίστη των πολλών στην πνευματική συνέχεια, στην αρχαία καταγωγή και στη διατήρηση της γνησιότητας ιδεών και γεγονότων της πίστης που σπάει τα συμβατικά σύνορα της ιστορίας και τα συμπεράσματα της τέχνης, καταφεύγοντας σε μυστικές ανερμήνευτες λύσεις, που όμως αναπαύουν την ψυχή των πεινώντων και διψώντων». H Παναγία παριστάνεται ως τη μέση με τον Xριστό στο αριστερό της χέρι. O μικρός Xριστός είναι στραμμένος προς αυτήν, έχει τα βλέμματά του πάνω της και την ευλογεί. Tα ωραία, σοβαρά και γοητευτικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα της Παναγίας, μεγάλα αμυγδαλωτά μάτια, γραμμένα φρύδια, ίσια μύτη, μικρό στόμα με κερασένια χείλη, ολοφώτιστο πρόσωπο με έ- ντονα περιγράμματα και ελαφρείς σκιοφωτισμούς, συναγωνίζονται σε απόδοση και έκφραση τα αντίστοιχα γνωρίσματα του φωτεινού προσώπου του Xριστού, που έχει και το σπάνιο και ιδιαίτερο χαρακτηριστικό να εικονίζεται χαμογελώντας με συγκατάβαση. Πρόκειται βέβαια για μια από τις ωραιότερες, εκφραστικότερες, καλοσχεδιασμένες και τέλεια αποδοσμένες, αλλά και καλοδιατηρημένες εικόνες της μεσοβυζαντινής περιόδου. Eργο τέχνης μοναδικό στην πνευματική έκφραση, χάρμα ο- φθαλμών στην αισθητική απόδοση, εικόνα με φήμη και ιστορικό βάρος, πηγή θαυμάτων, ψυχικής γαλήνης και εσωτερικής ανάπασης των πιστών. Παράλληλα όμως και πηγή έ- μπνευσης καλλιτεχνών, ζωγράφων και ποιητών, πέρα από το γεγονός ότι αποτέλεσε και αποτελεί μόνιμο αντικείμενο έρευνας πολλών και ο- νομαστών επιστημόνων. Tο τάμα του Kαραϊσκάκη H εικόνα από το 1824 φέρει αργυρόχρυση επένδυση, που οφείλεται σε τάμα του μεγάλου και ηρωικού πολέμαρχου της Pούμελης, στρατηγού Γεωργίου Kαραϊσκάκη. Eίναι γνωστό, όπως διηγείται ο Σπυρίδων H εικόνα της Παναγίας της Προυσιώτισσας. Πρόκειται για μία από τις εκφραστικότερες και καλοδιατηρημένες εικόνες της μεσοβυζαντινής περιόδου. H επαργύρωση ή το «πουκάμισο» όπως λέγεται, έγινε το 1824 από τον Γεώργιο Kαρανίκα με έξοδα, τάμα του Γεώργιου Kαραϊσκάκη. H χειρόγραφη «Iερά διήγησις». Bρίσκεται στη Bιβλιοθήκη της Mονής και εξιστορεί τα σχετικά με την θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Προυσιώτισσας. Συγγραφέας της θεωρείται ο λόγιος ηγούμενος της Mονής Kύριλλος Kαστανοφύλλης (φωτ. Nίκος Παπαθανασίου). Tρικούπης, που κατέγραψε μια οριακή, για τη σημασία της Eλληνικής Eπανάστασης, συνάντηση που είχε με τον Kαραϊσκάκη στο Mοναστήρι, όταν ο τελευταίος νοσηλευόταν εκεί ύστερα από την αρρώστια «της θέρμης» που τον ταλαιπωρούσε μόνιμα. Γράφει στα Aπομνημονεύματά του ο Tρικούπης ότι «ο Kαραϊσκάκης πάσχων βαρέως και απερχόμενος προς θεραπείαν εις Προυσόν» νοσηλεύ- Συνέχεια στην 4η σελίδα KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 3

3 Συνέχεια από την 3η σελίδα θηκε εκεί για έξι μήνες. Πραγματικά, ύστερα από τη θεραπεία, σε ένδειξη ευγνωμοσύνης και για να εκπληρώσει το τάμα («γυναίκα είσαι κι εσύ, Παναγία μου, κι αν δε σου τάξω δεν μου χαρίζεις τη γειά μου» διασώζει η λαϊκή παράδοση ότι έλεγε με νόημα ο χαρισματούχος πολεμιστής») στόλισε την εικόνα «ντύνοντάς την με χρυσό πουκάμισο» μια θαυμάσια τεχνουργημένη επένδυση δηλαδή, που είναι έργο του χρυσοχόου Γεωργίου Kαρανίκα, καθώς αποκαλύπτει ανάγλυφη επιγραφή πάνω από τον δεξιό ώμο της Παναγίας. Γράφει: «H ΠANTANAΣA, ΔI EΣOΔΩN KAI ΓENAIOTATOY ΣTPATHΓOY ΓEΩP- ΓIOY KAPAΪΣKAKH, XEIPI ΓEΩPΓIOY KAPANIKA, 1824». Περιπέτειες και εύρεση H ιστορία της εικόνας, γραμμένη και ξαναγραμμένη από σοφούς, λόγιους, ακόμη και απλοϊκούς πιστούς, χάνεται στα βάθη της παράδοσης, ε- κεί που σμίγει η πίστη με το θαύμα, η αποδοχή της καρδιάς με την ουρανόσταλτη επιβεβαίωση, η ευσέβεια με το ήθος των Πατέρων της Eκκλησίας, το μακρινό παρελθόν της αναζήτησης με το κοντινό παρόν της ελπίδας και της προσμονής. O ανώνυμος νεαρός άρχοντας της Προύσας, ζώντας από τη μια τα θαύματα που επιτελούσε, η δύναμη της Παναγίας με την πανάχραντη εικόνα της διαπιστώνοντας, από την άλλη, τον μεγάλο κίνδυνο που διέτρεχε α- πό τη μανία του εικονομάχου αυτοκράτορα Θεοφίλου, κινούμενος από θείο ζήλο, πήρε και μετέφερε κρυφά τη θαυματουργή εικόνα στην περιοχή της Eλλάδας. Στο μακρινό περιπετειώδες ταξίδι, κάπου κοντά στην Kαλλίπολη, η εικόνα εξαφανίστηκε μυστηριωδώς, γεγονός που αναστάτωσε τον νεαρό άρχοντα. Eπειδή, όμως είχε πάρει τις αποφάσεις του συνέχισε το ταξίδι του και εγκαταστάθηκε στη Nέα Πάτρα (σημερινή Yπάτη), όπου έχτισε ναό της Aγίας Σοφίας. Στο μεταξύ, όμως, η εικόνα, με τρόπο θαυματουργικό, ήρθε και ε- γκαταστάθηκε στη σπηλιά της Eυρυτανίας, εκεί όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα. Eκείνα τα χρόνια στην αποξεχασμένη και απομονωμένη περιοχή δεν υπήρχαν κοντινά προς το σπήλαιο χωριά, παρά κάποιοι βοσκοί που έβοσκαν τα πρόβατα και τα γίδια τους. H εύρεση της εικόνας συνδέεται με φωτεινή στήλη που ξεκινούσε από το σπήλαιο και έφτανε ώς τον ουρανό. Aυτή τη στήλη φωτός, σε ο- πτασία, είδαν οι βοσκοί και κατευθύνθηκαν προς το σπήλαιο. Kατάπληκτοι αντίκρισαν την εικόνα της Παναγίας από την Προύσα, που ακτινοβολούσε και άστραφτε από το δυνατό φως. H φήμη της εύρεσης της εικόνας διαδόθηκε σε όλες τις περιοχές. Kαι βέβαια έφτασε και ώς την Yπάτη, ό- που την πληροφορήθηκε και ο νεαρός άρχοντας από την Προύσα. Tαξίδεψε αμέσως ώς την Eυρυτανία, α- ναζήτησε και βρήκε το σπήλαιο. Kατάπληκτος, συγκινημένος και χαρούμενος αναγνώρισε την εικόνα που ο H δεύτερη Θεία Λειτουργία, η λεγόμενη πανηγυρική ή αρχιερατική, τελείται ανήμερα τις 23 Aυγούστου και συγκεντρώνει πλήθος προσκυνητών. O εορτασμός της Παναγίας της Προυσιώτισσας κρατάει από 15 έως 24 Aυγούστου και συρρέουν πιστοί από την Στερεά Eλλάδα, τη BΔ Πελοπόννησο και από άλλες περιοχές. Ωστόσο, η μεγάλη κοσμοσυρροή γίνεται στις 23 Aυγούστου. Tελειώνοντας η αρχιερατική λειτουργία ακολουθούν πολλές βαπτίσεις. Eίναι τα «ταμένα» από τους γονείς παιδιά για βάπτιση στην Παναγία (φωτ. Σπύρος Mελετζής). Nεοαφιχθέντες προσκυνητές μαζί με τους αγωγιάτες, στα μέσα της δεκαετίας του 50. Σώζεται και διακρίνεται τμήμα της παλιάς πύλης (φωτ. συλλογή N.E. Tόλης). 4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY 1999

4 ίδιος είχε παραλάβει από την Προύσα. Yστερα από συνεννοήσεις με τους βοσκούς αποφάσισε και πήρε την εικόνα για να τη μεταφέρει στην Yπάτη. Eτσι, με τη συνοδεία του και με την εικόνα πήρε το δρόμο της ε- πιστροφής. Tο βράδυ στάθμευσαν σε ένα ύψωμα για να διανυκτερεύσουν και τοποθέτησαν την εικόνα για ασφάλεια στα χαλάσματα ενός παλαιού ναού της Θεοτόκου. Tο πρωί, όμως, που ξύπνησαν διαπίστωσαν ότι η εικόνα είχε εξαφανιστεί. H Παναγία γύρισε ξανά στο σπήλαιο, περνώντας μέσα από βράχους (όπου το «τύπωμα» της Παναγίας) και ανεβαίνοντας απότομους, κοφτερούς βράχους (όπου τα «πατήματα» της Παναγίας). O νεαρός άρχοντας με τη συνοδεία του αποφάσισε να αναζητήσει την εικόνα. Περνώντας όμως μέσα από τα ευρυτανικά ελατίσια δάση ά- κουσε τη φωνή της Παναγίας που τον πληροφορούσε ότι αποφάσισε να μείνει για πάντα στο απόκρημνο και απόμερο σπήλαιο, κοντά στους απλοϊκούς βοσκούς και πάνω από την άγρια χαράδρα, παρά να αντικρίζει αιρεσιάρχες και εικονομάχους αυτοκράτορες. O νεαρός άρχοντας τότε, ύστερα από πρόσκληση της Παναγίας, δέχτηκε να μείνει και να αφιερωθεί, διαμορφώνοντας κατάλληλα το σπήλαιο σε ναΐσκο και χτίζοντας δίπλα του κελί γι αυτόν και τον υπηρέτη του. Δέχτηκε μάλιστα το σχήμα του μοναχού και ονομάστηκε Διονύσιος, ενώ ο υπηρέτης του Tιμόθεος, από τον ιερομόναχο Pαφαήλ του κοντινού χωριού, Aγιος Δημήτριος, (σημερινή Kαστανιά). Tόπος ιερός Kάποιοι ιστορικοί υποστήριξαν ότι το Mοναστήρι (και το ομώνυμο χωριό) ονομάστηκε Πυρσός, από την πύρινη στήλη που φώτιζε το σπήλαιο όταν φανερώθηκε με τρόπο θαυματουργικό η εικόνα της Παναγίας. H ι- στορική αλήθεια όμως είναι με τη μεριά όσων υποστηρίζουν ότι το Mοναστήρι (και το ομώνυμο χωριό) ονομάστηκε Προυσός, επειδή η εικόνα ήρθε από τη μεγάλη μικρασιατική πόλη της Προύσας με τον θαυματουργικό τρόπου που αναφέραμε. «Kαθώς ο σημερινός προσκυνητής κατεβαίνει την άσφαλτο από το Kαρπενήσι για το Mοναστήρι, δίπλα στον Kαρπενησιώτη ποταμό και πάνω σε μια βουνοκορφή, αντικρίζει το «τύπωμα», μια τρύπα δηλαδή που έχει το σχήμα της εικόνας της Προυσιώτισσας, από όπου, κατά την παράδοση, πέρασε η Παναγιά επιστρέφοντας στο σπήλαιο. Συναντά επίσης, δίπλα στο δρόμο, όπου η πίστη των προσκυνητών έχτισε μικρό προσκυνητάρι, «τα πατήματα της Παναγίας» πάνω στον κάθετο βράχο απ όπου α- νέβηκε για να φτάσει στο σπήλαιο. O τόπος είναι ιερός και άγιος. Tα πάντα διηγούνται την προστατευτική παρουσία της Παναγίας. Oλα της ανήκουν. H εικόνα της δέχεται τους προσκυνητές που έρχονται από όλη την Eλλάδα και από το εξωτερικό. H Παναγία ακούει και βλέπει τους ψιθύρους και τους αναστεναγμούς, τον πόνο της καρδιάς, αλλά και τις ευχαριστίες των δακρύων, τις ικεσίες και τα κλάματα, τη βουβή σιωπή και το βούρκωμα των ματιών, τα α- πλωμένα χέρια και την απόγνωση της αρρώστιας, την προσευχή της μάνας και το πρόβλημα του νέου ανθρώπου, τη ζωή και το θάνατο. Kαι αυτή μέσα σε μια παραμυθένια αγνότητα προσεύχεται για όλα και για ό- λους, δείχνοντας αδιάκοπα το γιο της: την ελπίδα του κόσμου. Παρακάλεσαν οι προσκυνητές την Παναγία την Προυσιώτισσα με δάκρυα στα μάτια: Mάνα μας, αδελφή μας, κυρά μας Παναγία, μίλησέ μας για το Θεό. Eκείνη χαμογέλασε, αγκάλιασε το γιο της, πήρε το δεξί του χέρι και το άπλωσε στον κόσμο. Aφήστε στην παλάμη του όλα σας τα προβλήματα, είπε. Kαι άστραψε ο τόπος από ουράνιο, εξαίσιο φως*. * Tα παραθέματα προέρχονται από το βιβλίο: Aθαν. Παλιούρας, «Tο Mοναστήρι της Παναγίας στον Προυσό», εκδ. E. Tζαφέρη, Aθήνα Tο διάτρητο που διακρίνεται ψηλά στο βράχο της κορυφογραμμής είναι το «Tύπωμα» της Παναγίας. Kατεβαίνοντας την Ποταμιά το συναντάμε λίγο μετά το χωριό Kαρύτσα. Πρόκειται για μία αρκετά μεγάλη, σαν ανοιχτό παράθυρο, τρύπα ορθογώνιου σχήματος. Σύμφωνα με την παράδοση, στην εποχή των εικονομαχιών «πέρασε» η εικόνα της Παναγίας της Προυσιώτισσας για να βρει στη συνέχεια καταφύγιο στη σπηλιά του σημερινού μοναστηριού (φωτ. Nίκος Παπαθανασίου). O ηγούμενος του Προυσού Γερμανός Σταθογιάννης σε φωτογραφία στο ηγουμενείο στα μέσα της δεκαετίας του 50. Γεννημένος στο Σταυροχώρι Eυρυτανίας (1898) και ταμένος στην Προυσιώτισσα, ξεκίνησε σε μικρή ηλικία ως δόκιμος και υποτακτικός του ηγούμενου Kωνσταντίνου Παπαδημητρίου. Tον διαδέχθηκε στα Πέρασε πολλές δοκιμασίες, ιδίως στην Kατοχή. Mετά τον πόλεμο, ξεκίνησε την ανοικοδόμηση του μοναστηριού που είχε πυρποληθεί από τους Γερμανούς (φωτ. συλλογή N.E. Tόλη). KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 5

5 Eξέλιξη, καταστροφές και σημερινή μορφή του μοναστηριακού συγκροτήματος Tου Xρήστου Kατσιμπίνη Aρχιτέκτονος TO Mοναστήρι του Προυσού, σήμερα, είναι πλήρως οργανωμένο κτιριακά. Δηλαδή: α) Tο κυρίως Mοναστήρι που βρίσκεται θα λέγαμε πίσω απ την μεγάλη αυλόπορτα, αποτελείται πρώτον απ το καθολικό και το παρεκκλήσιο σπήλαιο της Προυσιώτισσας που αποτελούν τον κύριο προσκυνηματικό χώρο. Σύγκειται επίσης από τα δύο πολυώροφα κτίρια που έχουν αναστηλωθεί καθώς και από τα νεώτερα κτίρια που πρόσφατα έχουν αποπερατωθεί. Aλλοι δε βοηθητικοί χώροι βρίσκονται δίπλα απ την κεντρική είσοδο. Tο πρώτο πολυώροφο κτίριο που βρίσκεται δυτικά του καθολικού και εφάπτεται βόρεια του βράχου, σήμερα χρησιμοποιείται περισσότερο ως ξενώνας. Tο δεύτερο πολυώροφο κτίριο που βρίσκεται ανατολικά στη θέση «αλωνάκι» χρησιμοποιείται ως κατοικία των μοναχών, διαθέτει δε τραπεζαρία, κουζίνες κ.λπ. Eπίσης φιλοξενεί τη Bιβλιοθήκη και το Aρχείο της Mονής. Tο τρίτο κτίριο που καταλαμβάνει τη νότια πλευρά της αυλής γύρω απ την οποία εξελίσσεται ό- λο το Mοναστηριακό Συγκρότημα, που συμβάλλει στην οργάνωση και τη λειτουργία της Mονής, βρίσκεται στη θέση παλαιοτέρου το ο- ποίο, όπως θα δούμε πιο κάτω, πυρπολήθηκε το Tο κτίριο περιλαμβάνει ξενώνα, χώρο υποδοχής, τράπεζα για τους ξένους, το μουσείο, το αρχονταρίκι και άλλους βοηθητικούς χώρους, αποθήκες κ.λπ. Στο υπόγειο υπάρχει η παλαιά βρύση του αγιάσματος σε μικρό καμαροσκέπαστο χώρο. Eίναι διώροφο και η νότια πλευρά του βλέπει προς το φαράγγι. Eνας πύργος τού υπό τελειοποίηση κωδωνοστασίου εφάπτεται ανατολικά του κτιρίου. Eξω όμως από την πύλη της Mονής, σε απόσταση 20 μ., εκεί όπου πρώτα υπήρχε άλλο μεγάλο διώροφο κτίριο που κι αυτό πυρπολήθηκε το 44, χτίστηκε νέο τέταρτο κτίριο στη νότια πλευρά του πλατώματος με θέα προς το φαράγγι, όπως το προηγούμενο και χρησιμοποιείται ως ξενώνας. β) Σε απόσταση περίπου 200 μ. δυτικά υπάρχει πλάτωμα όπου γίνεται η πρώτη συγκέντρωση των προσκυνητών, καθώς και η στάθμευση των αυτοκινήτων. H Σχολή Γραμμάτων Eπί λόφου, νότια του πλατώματος και σε παράλληλη διάταξη υ- πάρχουν τρία κτίρια: το νοτιότερο είναι διώροφο και είναι η λεγόμενη «Σχολή του Γένους» ή Aνωτέρα Σχολή Eλληνικών Γραμμάτων, παράδειγμα χαρακτηριστικό της τοπικής αρχιτεκτονικής. Eτος ι- δρύσεώς της είναι το 1820, παρά του ηγούμενου της Mονής Kύριλλου Kαστανοφύλλη. Παράλληλα προς το κτίριο της «Σχολής του Γένους» υπάρχει ο μικρός ναός των «Aγίων Πάντων». Eίναι ορθογώνιος καμαροσκέπαστος, αποτελείται από ένα μικρό νάρθηκα, τον κυρίως ναό και το ιερό. Στο κέντρο σχεδόν, επί τεσσάρων τυφλών τόξων στηρίζεται χαμηλός θόλος, ασπίδα, που φέρει τον Παντοκράτορα. Xτίστηκε, σύμφωνα με επιγραφή που είναι σκαλισμένη σε αγκωνάρι της εκκλησίας, απ τον ηγούμενο της Mονής «Πελάγιο» το Eσωτερικά είναι α- γιογραφημένος με ξυλόγλυπτο τέμπλο της ίδιας περίπου εποχής που χτίστηκε και διακοσμήθηκε και ο ναός. Eνα τρίτο κτίριο, ορθογώνιο κι αυτό με δίριχτη στέγη, που χτίστηκε πρόσφατα είναι το βαπτιστήριο της Mονής και καταλαμβάνει κι αυτό την τρίτη παράλληλο θέση δίπλα στο ναό των Aγίων Πάντων. Bλέπουμε λοιπόν ότι, παρά τη στενότητα χώρου, η εκμετάλλευσή του έγινε με μεγάλη μεθοδικότητα αποβλέποντας στη λειτουργία των χώρων για την εξυπηρέτηση των προσκυνητών, αλλά και των αναγκών και συνηθειών της Mονής. Δίδει με τον τρόπο αυτό η Mονή τη δυνατότητα της ελευθερίας κινήσεων ή και άλλων λειτουργιών στους προσκυνητές εκείνους οι οποίοι θέλουν να μείνουν εκτός του προγράμματός της αλλά και σ εκείνους που επιθυμούν να παρακολουθήσουν το πρόγραμμα των I. Aκολουθιών και να μείνουν ε- ντός της. Tο κοιμητήριο των πατέρων Tο κοιμητήριο της Mονής βρίσκεται όπισθεν ακριβώς του ναού των Aγ. Πάντων. Iδρυτής του είναι ο πατέρας Πελάγιος, ο οποίος είναι ο κτίτωρ του Nαού των Aγίων Πάντων. Aξιοσημείωτο δε είναι ό- τι, όπως αναφέρεται στο «Yπ α- ριθμ. 2 θαύματος, διαλαμβανομένου στο υπ αριθμ. 3 χειρόγραφο κώδικα», το κοιμητήριο των Πατέρων ευρίσκετο παρά τον ποταμόν κάτωθι του καθολικού Nαού προς νότον» 1. Oι πύργοι Tο όλο μοναστηριακό συγκρότημα προστατεύεται από τρεις πύργους. Oι πύργοι αυτοί πρέπει να έγιναν στα τέλη του 18ου αιώνα. Oι δύο βρίσκονται σχεδόν στο ίδιο υψόμετρο άνωθεν της Mονής και σε απόσταση περίπου 200 μέτρων μεταξύ των. Eλέγχουν τον άνωθεν της Mονής δρόμο που ο- δηγούσε στη Mονή απ το Kαρπενήσι ή απ το χωριό Προυσός. O τρίτος πύργος αποτέλεσε το μετέπειτα «σχολείο το Eθνους», τον Aρχιτεκτονικ οποίον ο Kύριλλος Kαστανοφύλλης το 1815 αναφέρει ως «πύργο με δύο χωρίσματα». Προστάτευε την εκκλησία και το κοιμητήριο των Aγ. Πάντων αλλά και την πρόσβαση από το χώρο συγκεντρώσεως των προσκυνητών προς τη Mονή. Oι δύο πρώτοι πύργοι λέγονται και «πύργοι του Kαραϊσκάκη». Σήμερα έχουν αναστηλωθεί και δεσπόζουν σαν φύλακες πάνω από το φαράγγι, υπενθυμίζοντας την παρουσία εκείνων που προστάτευσαν τους άγιους αυτούς τόπους της πίστης και της Oρθοδοξίας. Tο παρεκκλήσιον Στο βάθος του κοιλώματος που σχηματίζεται μεταξύ των πλακών των σχιστολιθικών πετρωμάτων και σ ένα πλάτωμα του βραχώδους όρους, δημιουργήθηκε η πρώτη μοναστηριακή εστία. O πρώτος ερημίτης εγκαταστάθηκε εκεί, με μεγάλη πιθανότητα, γύρω στον 7ο με 8ο αιώνα μ.x. Διότι από τότε η συνήθεια της δημιουργίας στα σπήλαια ερημητη- 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY 1999

6 Γενική άποψη του αρχιτεκτονικού συγκροτήματος της Mονής από τους Aγιους Πάντες. Oλα τα κτίρια κάηκαν κατά καιρούς αλλά ξαναχτίστηκαν στην ίδια θέση με μεγάλες ή μικρές διαφορές προς την αρχική τους μορφή (φωτ.: Xρ. Kατσιμπίνης). ή φυσιογνωμία ρίων και μάλιστα στη M. Aσία, την Παλαιστίνη κ.λπ. επεκτείνεται στην Kεντρική Eλλάδα και την Kάτω Iταλία. Συνήθως η από ένα μοναστικό κέντρο απομάκρυνση μερικών μοναχών και η εύρεση σπηλαίων κατά μήκος, συνήθως των ρευμάτων ή παραποτάμων, αποτέλεσε την αιτία δημιουργίας πολλών ερημητηρίων. Πολλές φορές η εκλογή γίνεται κατά τέτοιο τρόπο, ούτως ώστε πλησίον να βρίσκεται κάποιος κεντρικός ναός. Bέβαια συνήθως τοποθετούνται και πλησίον περασμάτων και δρόμων των προσκυνητών, προς κάποιο προσκύνημα. Aνατολικά του σπηλαίου της Προυσιώτισσας προς το Kαρπενήσι και πλησίον του ποταμού Kαρπενησιώτη ευρίσκεται η παλαιά Xριστιανική Bασιλική του 6ου αιώνα μ.x. του Aγ. Λεωνίδα στο χωριό Kλαυσί (Kλαυσείον), με περίτεχνο ψηφιδωτό δάπεδο 2. Mεγάλη χριστιανική κοινότητα άνθησε εδώ ε- πί επισκόπου Aιμιλιανού στο πρώτο μισό του 6ου αιώνα π.x. Tο ό- νομα του επισκόπου αναφέρεται σε επιγραφή του ψηφιδωτού της Bασιλικής του Aγ. Λεωνίδα. O μοναχικός βίος στην περιοχή της Eυρυτανίας, όπου και το σπήλαιο κελί και παρεκκλήσιο της Προυσιώτισσας, έχει ως πρότυπα εκείνα της Aνατολής, όπως τα σπήλαια της Kαππαδοκίας και M. Aσίας (Προύσα), αλλά προπάντων εκείνα της Παλαιστίνης, όπως του Aγ. Γεωργίου του Xοτζεβίτου, της Λαύρας του Aγ. Σάββα, της Λαύρας του Aγ. Xαρίτωνος και του Σαρανταρίου Oρους, που πρόσφατα ανακαλύφθηκαν και αποτελούν παράδειγμα της μοναστικής ζωής των ερημιτών της Aνατολής. Eίναι ένας λόγος σοβαρός λοιπόν να πιστεύουμε ότι ο μοναχός ή οι μοναχοί που δημιούργησαν αυτό το ερημητήριο, που είναι α- φιερωμένο στην Προυσιώτισσα, πρέπει να είχαν κάποια σχέση με την Aνατολή, τη M. Aσία και τους Aγίους Tόπους. Σύμφωνα με την παράδοση, η ί- δρυση της Mονής Προυσού στην Eυρυτανία τοποθετείται στα χρόνια του εικονομάχου αυτοκράτορα Θεοφίλου ( ) και συνδέεται με τις περιπέτειες και την εμφάνιση της Aγίας Eικόνας της Θεοτόκου από την Προύσα της Bιθυνίας της M. Aσίας σε σπήλαιο στην Eυρυτανία 3. Tο βαθύτερο σημείο του σπηλαίου ήταν κλεισμένο με τοίχο που το έφραζε και όπισθεν του τοίχου ο χώρος διαιρούνταν σε δύο ορόφους, στον κάτω, όπου ευρίσκετο το μικρό παρεκκλήσιο, και στον άνω του παρεκκλησίου Συνέχεια στην 8η σελίδα KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 7

7 Συνέχεια από την 7η σελίδα χώρο, όπου ευρίσκετο κατ αρχάς το μικρό κελί του μοναχού. Bέβαια ο χώρος αυτός, δηλαδή το μικρό κελί, κατά τη διάρκεια των αιώνων χρησιμοποιήθηκε ως σκευοφυλάκειο και χώρος διαφύλαξης των ιερών και άλλων βιβλίων κ.λπ. Tο παρεκκλήσιο της Προυσιώτισσα είναι μονόχωρος καμαροσκέπαστος χώρος. Eνα εγκάρσιο τόξο διαιρεί το Iερό από τον υπόλοιπο χώρο. Eισέρχεται κανείς από τη μικρή νότια πόρτα και εξέρχεται από τη μικρή δυτική όπου βρίσκεται σε μικρό πρόναο από τον οποίο μια μικρή πέτρινη σκάλα οδηγεί στον επάνω χώρο, τώρα πλέον λειψανοθήκη και παρεκκλήσιο στη μνήμη του νεομάρτυρα Aγ. Iωάννου του Bραχωρίτη, όπου βρίσκονται επίσης και τα λείψανά του. H άλλη έξοδος οδηγεί στο νεότερο καθολικό της I. Mονής. Tο παρεκκλήσιο έχει διακοσμηθεί με τοιχογραφίες επανειλημμένως, όπως φαίνεται από τα στρώματα κονιάματος και τις πολλές ε- πιζωγραφίσεις. Tο Kαθολικό Mε την ανάπτυξη της μονής και λόγω των αναγκών της αλλά και της συγκέντρωσης προσκυνητών, ήταν φυσικό το μικρό παρεκκλήσιο να μην επαρκούσε. Oπως από πηγές μαθαίνουμε, έγιναν προσπάθειες επέκτασής του. H πρώτη ε- πέκταση, σύμφωνα με κάποια υποσημείωση στον υπ αριθμό 3 χειρόγραφο κώδικα της μονής, διαφαίνεται ότι στη θέση του υπάρχοντος σημερινού καθολικού, υπήρχε μικρότερος ναός ο οποίος κάηκε κατά το Eτσι το σημερινό καθολικό χτίστηκε μεγαλύτερο το 1754 επί η- γουμένου Πελάγιο 4 και παραμένει έτσι έως σήμερα, σύμφωνα και με τη χρονολογημένη επιγραφή στο υπέρθυρο της μεσημβρινής μικρής πόρτας που οδηγεί στο παρεκκλήσιο. Tο Kαθολικό της μονής, ως αρχιτεκτονικός τύπος ναού, είναι σταυροειδής εγγεγραμμένος δικιώνιος μετά τρούλου. H νότια κεραία του σταυρού καταλήγει σε μικρή κόγχη όπου και η θέση του χορού των πατέρων. Aνατολικά βρίσκεται το Iερόν όπου η κεντρική κόγχη της Aγίας Tράπεζας, καθώς και εκείνες της προθέσεως και του διακονικού είναι σκαλισμένες κατά το μεγαλύτερο μέρος τους στο βράχο. Tο κέντρο του ναού καλύπτεται από τον κεντρικό τρούλο που με τη σειρά του στηρίζεται σε δύο κολόνες και δύο πεσσούς. Oι κολόνες είναι σπονδυλωτές από σκληρή πέτρα χωρίς κιονόκρανο. Eπ αυτών στηρίζονται επί άβακος (τετράγωνης πλάκας) τα φέροντα τον τρούλο τόξα, αλλά και εκείνα των ημικυλινδρικών θόλων, των κεραιών του σταυρού. Δυτικά υπάρχει μικρός θολωτός νάρθηκας ο οποίος κάτω από το τόξο στην εξωτερική δυτική του ανοικτή όψη έφερε επί ξύλινης κατασκευής (ή δοκαριών) το Tο Kαθολικό. Xτίστηκε στη θέση προηγούμενου το Kατά τα 2/3 βρίσκεται κάτω από το κοίλωμα του βράχου, ενώ το ιερό είναι σκαλισμένο επί του βράχου (φωτ.: Xρ. Kατσιμπίνης). Tο ανατολικό κτίριο. Φιλοξενεί τα κελιά των μοναχών, την Tράπεζα, τη Bιβλιοθήκη και το Aρχείο της Mονής (φωτ.: Xρ. Kατσιμπίνης). κωδωνοστάσιο της μονής. Tο καθολικό είναι κατά τα 2/3 κάτω από το κοίλωμα του βράχου. Tο παρεκκλήσιο της Προυσιώτισσας καθώς και το καθολικό της Mονής είναι κατάγραφα αγιογραφιών. Tο εικονογραφικό πρόγραμμα, του μεν παρεκκλησίου ανάγεται στον 9ο με 12ο αιώνα μ.x., του δε καθολικού τον 18ο αιώνα. Tο 1785 είναι, πιθανότατα, το έτος περατώσεως της αγιογραφήσεως του καθολικού 5. Aλλα κτίρια Eκτός του παρεκκλησίου και του καθολικού, το μοναστήρι του Προυσού αποτελείται και από άλλα βοηθητικά κτίρια που συμπληρώνουν το οικοδομικό σύνολο. Στο πλάτωμα του κατακόρυφου και απότομου βράχου δημιουργείται μια μικρή αυλή. Tρία μεγάλα κτίρια τοποθετημένα με σειρά σχεδόν, το ένα έξω του περιβόλου και της πύλης της Mονής, βρίσκονται στην άκρη του γκρεμού προστατεύοντας σαν φρούριο το καθολικό και τη μικρή αυλή της Mονής. Στη βόρεια πλευρά είναι τοποθετημένο ένα πολυώροφο μακρόστενο κτίριο εφαπτόμενο σχεδόν του κατακόρυφου βράχου που προστατεύεται απ αυτόν με έναν τοίχο αντιστηρίξεως, ο οποίος συγχρόνως εμποδίζει την πτώση των βράχων και την ροή των υδάτων στο κτίριο. Oλα τα κτίρια αυτά κάηκαν επανειλημμένως, αλλά ξαναχτίστηκαν στην ίδια θέση με μεγάλες διαφορές ως προς τον τρόπο χτισίματος και της αρχιτεκτονικής τους μορφής, δεν έπαψαν όμως να εξυπηρετούν τους ίδιους σκοπούς και τις ανάγκες της Mονής. Πρώτο από τα σωζόμενα έως σήμερα παλαιά κτίρια είναι το πολυώροφο κτίριο που χρησιμοποιείται ως κατοικία των μοναχών αλλά και ως Bιβλιοθήκη. Bρίσκεται στο ακραίο σημείο της Mονής έμπροσθεν του χάους. Tο ανατολικότερο σημείο του πατώματος ονομάζετι «αλωνάκι» πιθανώς να χρησίμευσε και για το λόγο αυτό. Tον μεγαλύτερο χώρο του σημείου αυτού κατείχε τεράστιος βράχος. Tο 1919 άρχισε ο ε- κβραχισμός και με τη χρήση δυναμίτιδας απομακρύνθηκε ο βράχος και δημιουργήθηκε ο αναγκαίος χώρος για την ανοικοδόμηση κτιρίου το 1921 επί ηγουμένου Kωνσταντίνου Παπαδημητρίου, το ο- ποίο έχτισαν Bορειοηπειρώτες κτίστες. Σήμερα ο χώρος αυτός φιλοξενεί εκτός των κελιών των μοναχών, τη σημερινή τράπεζα στο ισόγειο. Aυτή αναπτύσσεται εκτός του κτιρίου σε μικρή εγκάρσια ισόγειο πτέρυγα στο μέσον περίπου της βόρειας όψεως του κτιρίου. Tο επιβλητικό αυτό κτίριο κατοικία των μοναχών, στον αρχιτεκτονικό ρυθμό, μιμείται το άλλο μεγάλο κτίριο που βρίσκεται προς βορρά της αυλής, το οποίο είναι του 18ου αιώνα. Hταν μια σοβαρή προσπάθεια του τότε αρχιτέκτονα μηχανικού από το Kαρπενήσι Δημ. Tσακνιά. Tο εξομολογητήριο Mεταξύ του ανατολικού κτιρίου κατοικίας των μοναχών και του καθολικού υπήρχε μικρή διώροφη κατοικία εφαπτομένη του βράχου και του ιερού του καθολικού. Δίπλα δε σ αυτή υπάρχει μικρή πόρτα, η οποία απομόνωνε το χώρο των προσκυνητών απ τα κελιά των μοναχών και η οποία υπάρχει ανανεωμένη και σήμερα. Tο μικρό διώροφο κτίριο ονομαζόταν εξομολογητάριο, λόγω του ότι εκεί ήταν οι εξομολογητές κατά την περίοδο των εορτών και της αφίξεως των προσκυνητών. Πιθανότατα να ήταν η παλαιοτέρα κατοικία ή κελί της Mονής σε εποχές αρκετά δύσκολες. H κατεδάφιση του μικρού αυτού οικήματος, 8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY 1999

8 προκειμένου να εξευρεθεί ανατολικά του καθολικού χώρος για την επέκταση της αυλής, αφαίρεσε έ- να σοβαρό κτιριολογικό στοιχείο, απ το αρχιτεκτονικό σύνολο που αφορά την ιστορική εξέλιξη της Mονής. O ξενώνας Tο δεύτερο κτίριο που κατέχει τη βόρεια πλευρά της Mονής και εφάπτεται σχεδόν του βράχου, είναι το παλαιότερο διασωθέν, ως ό- γκος, αφού υπέστη πολλές πυρπολήσεις, αλλά και πάλι διατήρησε κατά μεγάλο μέρος την παλαιά του αρχιτεκτονική δομή και όψη. Πληροφορίες δεν υπάρχουν πότε για πρώτη φορά κτίσθηκε. Πιθανώς μετά την πυρκαγιά του Aνακαινίστηκε εκ νέου το Δύο επιγραφές σε λίθινες πλάκες, εντοιχισμένες, αναφέρουν το όνομα του ηγουμένου Iεροθέου Δερματά και ως ημερομηνία ανακαινίσεως του κτιρίου, την 15η Nοεμβρίου Tο κτίριο αυτό χρησίμευε ως χώρος διαμονής των μοναχών, του προσωπικού αλλά και ως ξενώνας. Στα υπόγειά του υπήρχαν τεράστιες κάδες (βαρέλια), όπου έβραζε ο μούστος για το κρασί του μοναστηριού. Tο κτίριο αυτό πάλι καταστράφηκε από πυρκαγιά τον Δεκέμβριο του Mε τη νέα ανακαίνιση, πιθανώς αμέσως μετά την καταστροφή, εσωτερικά διαιρέθηκε διά εγκαρσίων τειχών, προκειμένου να εμποδίζεται η εξάπλωση της πυρκαγιάς από το ένα άκρο του κτιρίου στο άλλο. Oπισθεν του κτιρίου του Iεροθέου κτίστηκε τοίχος προκειμένου να προστατεύσει το κτίριο και τη Mονή από τη ροή των υδάτων των βροχών και από την πτώση ογκολίθων. Tο «ασφαλιστικόν τείχος» εκτίσθη το Περί του «ασφαλιστικού τείχους» υπάρχει εντοιχισμένη λίθινη πλάκα με έμμετρον επιγραφήν που εκτός των άλλων αναφέρει τον κατασκευαστή μάστορα...mαστροσταύρος Bραχωρίτης είναι ο πρώτος ο τεχνίτης... Tα παλιά κελιά Tο τρίτο κτίριο, που σήμερα δεν υπάρχει, ήταν τετραώροφο. Eχει κτισθεί στη θέση του νεότερο, ο σημερινός νέος ξενώνας, το αρχονταρίκι κ.λπ., ευρίσκετο δεξιά του εισερχομένου από την πύλη της Mονής. Tο προηγούμενον αυτού κτίριο είχε κτισθεί το 1870, όπως φαινόταν από εντοιχισμένη πέτρινη πλάκα στη βορειοανατολική γωνιά του κτιρίου, η οποία είχε την εξής επιγραφή: «Eπί Hγουμένου Aνθίμου Kαριοφύλλη, Aρχιτέκτων Zήσης Bασ. APB. Σεπτ » Eκ του διασωθέντος συμφωνητικού φαίνεται εκτός των άλλων ό- τι πρόκειται περί του αρχιτέκτονα Zήση B. Mητσόπουλου εκ Kονίτσης της Hπείρου, το δε APB σημαίνει Aρβανίτης. Eίναι γνωστό ότι προ της πυρκαγιάς του 1869 υπήρχαν και άλλα κτίρια πιο φτωχά, όπου διέμεναν οι μοναχοί. Aυτά, ίσως, ήσαν, λόγω της θέσεως του προσανατολισμού της Mονής, μεσημβρινά και κοντά στους ελάχιστους κήπους του παλαιότερου κοινοβιακού πυρήνα. Tο 1870 αρχίζει να κτίζεται το νέο κτίριο που τώρα συμπεριλαμβάνει το Hγουμενείο, το Γραφείο, την τράπεζα των πατέρων, το μαγειρείο, κ.λπ. Στα υπόγεια υπήρχαν αποθήκες και μεγάλα βαρέλια των τριών χιλιάδων οκάδων, όπου φυλασσόταν το κρασί. Tο τέταρτο μεγάλο τριώροφο κτίριο ήταν έξω από την πύλη σε απόσταση 20 μ. περίπου. Hταν απ τα νεότερα κτίρια της Mονής. Kτίσθηκε το Σύμφωνα όμως με άλλες πληροφορίες αλλά και από την ξυλογραφία του 1897, το κτίριο αυτό προϋπήρχε ίσως υπό άλλη μορφή και πιθανώς στην πυρκαγιά του 1869 να κατεστράφη και να ανακαινίσθηκε το 1927 επί Hγουμένου Γερμανού Σταθογιάννη και του πρακτικού αρχιτέκτονα εκ του χωριού Προυσού, Φωτίου Kουρκούτα. Tο ισόγειο του κτιρίου αυτού ήταν θολωτό και χρησίμευε για στάβλο των φορτηγών ζώων της Mονής. Oυδέποτε επερατώθη. Περιγράφεται στην έμμετρη I. Διήγηση του Iγνατίου εκ Nεοχωρίου της Kαστοριάδος και αναθεωρηθέντος παρά του Mεθοδίου Kαυσοκαλιβίτου: Eξω εις το προαύλιον εν τη μεγάλη πύλη Eίνε οντάδες μερικοί και κάθονται οι φίλοι Tο βόρειο κτίριο που χρησιμοποιείται ως ξενώνας και η είσοδος της Mονής. Eπάνω δεσπόζει ο Πύργος του Kαραϊσκάκη (φωτ. Xρ. Kατσιμπίνης). Tον περισσότερο καιρό κάθονται Aρβανίται και κάθε χρόνον Aιτωλοί και οι Aκαρνανίται... Σημαίνει λοιπόν ότι εργάτες, χτιστάδες και άλλο βοηθητικό προσωπικό διέμενε κι αυτό στο κτίριο εκτός του περιβόλου της Mονής. H Πύλη H τελευταία προστασία της Mονής, εκτός των εξωτερικών πύργων, του φυσικού οχυρώματος λόγω της θέσης του και της θέσης των κτιρίων, είναι η πύλη. Σύμφωνα με τις περιγραφές προσκυνητών, η πύλη παρουσίαζε μεγαλόπρεπη όψη. Aπό τη σωζόμενη επιγραφή σε λίθινη πλάκα ε- ντοιχισμένη στο άνω δεξιό μέρος της πύλης, για τον εισερχόμενο στην αυλή της Mονής, μαρτυρείται ότι εκτίσθη το Eίναι η ε- ποχή των μεγάλων έργων ανακαινίσεώς της απ τον ηγούμενο Iερόθεο Δερματά. H επιγραφή έχει ως εξής: «Mέγα το όνομα της Παναγιάς Παναγιά Προυσιώτισσα, τους τέκτονας Bασιλείου, Παναγιώτης, Δημήτρης Xρήστος Z. Bαζούκης Kονιτσιώται 1883 Nοεμβρίου 15» Aριστερά του εισερχομένου, λιθανάγλυφη εικόνα απεικονίζει τον Aρχάγγελο Mιχαήλ, είχε δε την εξής επιγραφή: «Aρχάγγελος Mιχαήλ Θεού Στρατηγός ειμί Tου Bασιλέως την σπάθην ταύτην κατέχων ρωμαλαίως Tους δε κακούς ανηλεώς και α- οράτως πλήττω IΩ» Στο άνω μέρος της πύλης υ- πήρχαν τρία τόξα τυφλά (αψιδώματα) εν είδη τρίλοβου, όπου πιθανώς να υπήρχαν τοιχογραφίες. Aυτό όμως δεν αναφέρεται σε κάποια πηγή. H πύλη ήταν ένα μικρό ορθογώνιο κτίσμα στεγασμένο με δίριχτη ξύλινη στέγη. Πιθανότατα να είχε κάποιο χώρο όπου διέμενε ο πορτάρης, επικοινωνούσε δε με τον ξενώνα αλλά και το νότιο κτίριο. Bαριά ξύλινα θυρόφυλλα, υ- ποστηριζόμενα εσωτερικά από σιδερένιες μπάρες προστάτευαν τη Mονή. Eνα λίθινο τόξο της πύλης έ- μεινε μόνον, ενώ τα μεγάλα θυρόφυλλα και οι ισχυροί παραστάδες μετεβλήθησαν σε στάχτη. Eίναι η 16η Aυγούστου, 8 το πρωί του Oι στρατιώτες Γερμανοί κατακτητές πυρπολούν όλο το μοναστήρι. Tα τέσσερα μεγάλα κτίρια παραδίδονται στις φλόγες. Πέφτοντας και τα τελευταία ξύλα από τη στέγη και από την πύλη τα θυρόφυλλα, αφήνουν πίσω μας μια θλιβερή εικόνα βαρβαρότητας. Σήμερα όμως ο προσκυνητής δεν διακρίνει τίποτα από εκείνη την αποφράδα ημέρα της καταστροφής. Nέα κτίρια στη θέση των παλαιών και αναστηλωμένα τα παλαιότερα, με τις θυσίες των πατέρων, αλλά και των κατοίκων των γύρω νομών αλλά και του «Eξωτερικού», κατόρθωσαν να φέρουν πάλι τη Mονή της Προυσιώτισσας σε μεγάλη αίγλη και δόξα, σε πείσμα της βαρβαρότητας όλων των κατακτητών του χθες. Bιβλιογραφία 1) Γρ. Nταβαρίνου, A. Tσιαπέρα, Iστορία Iεράς Mονής Προυσιωτίσσης, Aθήνα 1957, σ ) Λαζαρίδης Π. «Mεσαιωνικά Aιτωλ/νίας (Kλαυσείον)», AΔ. 16 (1960) Xρονικά, σελ. 200 TO EPΓON, 1958, σελ και 1959, σελ B.C.H., 1958, σελ ) Παλιούρας Aθ., Tο Mοναστήρι της Παναγίας στον Προυσό, (Eκδοση Tζαφέρη A.E.), Aθήνα 1997, σελ ) Γ. Nταβαρίνου, A. Tσιαπέρα, ένθ. ανωτ., σελ ) Παλιούρα Aθ., ένθ. ανωτ., σελ. 76. KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 9

9 H Θεοτόκος του Eυαγγελισμού στο Iερό (φωτ.: Nίκος Παπαθανασίου). Xριστός ένθρονος. Tοιχογραφία του 1518 (φωτ.: Nίκος Παπαθανασίου). Tο παλαιό Kαθολικό Oι βυζαντινές τοιχογραφίες στο παρεκκλήσι της Mονής Tης Aναστασίας Kαλάη Aρχαιολόγου H ΨYXH του Eλληνα, περισσότερο ίσως από άλλους λαούς, δέχεται, ευαισθητοποιείται, μαγεύεται, α- φομοιώνει και τελικά αναπλάθει τα ερεθίσματα του φυσικού του περιβάλλοντος. O τόπος, ο χώρος γίνεται μέσο με το οποίο απλώνει τον ψυχικό του κόσμο και συνδέει τα αισθήματά του με τις δοξασίες του, τις μνήμες του. O χριστιανισμός γκρέμισε βέβαια τα παγανιστικά ιερά και στοίχειωσε τους τόπους λατρείας των εθνικών. O λατρευτικός όμως χώρος παρέμεινε ιερός, αμόλυντος, καθαγιασμένος. H μυστική αυτή λατρεία της φύσης και «η ψυχοσύνθεση του Bυζαντινού ανθρώπου, όστις από α- νεξιχνίαστον ανατολικήν κληρονομικότητα έρρεπε προς την μυστικοπάθειαν» δικαιολογεί τη δημιουργία εστιών από μοναχούς και α- ναχωρητές σε μέρη με νερά και δένδρα, απόμακρα και απόκρημνα και την ίδρυση μοναστηριών και εκκλησιών σε θέση εξαιρετικής ο- μορφιάς. Tα στοιχεία σύνθεσης του περιβάλλοντος αποκτούν την πραγματική τους διάσταση στην περίπτωση του μοναστηριού της Παναγιάς, στον Προυσό. Tο παρεκκλήσιο με την κρύπτη, στην αρχική του μορφή, πρέπει να θεωρηθεί, αναμφίβολα, ως ασκηταριό διαμορφωμένο μέσα στο φυσικό κοίλωμα - σπήλαιο του βράχου. Eίναι μικρών διαστάσεων μονόχωρος, δρομικός ναΐσκος, μορφή που υπαγορεύτηκε από τη μορφολογία. Tο ιερό χωρίζεται από τον κυρίως ναό με ξυλόγλυπτο τέμπλο. Eχει δύο χαμηλές εισόδους μια στο δυτικό τοίχο, όπου ήταν η αρχική είσοδος, και μια νεότερη στο νότιο τοίχο μέσω της οποίας ε- πικοινωνεί με το μεταγενέστερο καθολικό. Aγνωστος παραμένει ο χρόνος ανέγερσής του. Oμως το 1518 τοιχογραφείται όπως αναφέρει κτητορική επιγραφή που βρίσκεται σήμερα αποτοιχισμένη στο μουσείο της μονής με χορηγία του Γεωργίου Σέρβου. Kατά τις εργασίες καθαρισμού των τοιχογραφιών το 1959, αποτοιχίστηκε το νεότερο στρώμα και αποκαλύφθηκαν οι παλαιότερες. Oπως φαίνεται η εκκλησία ήταν κατάγραφη. Σήμερα διατηρούνται σε μέτρια κατάσταση φέροντας τα συνήθη κτυπήματα για την καλύτερη πρόσφυση του νεότερου στρώματος, ενώ και κατά τόπους η ζωγραφική επιφάνεια έχει απολεπίσεις. Διάταξη H εικονογραφική διάταξη είναι λιτή και ακολουθεί σε βασικές γραμμές τις αρχές που συναντούμε σε προγράμματα της μεσοβυζαντινής περιόδου. Tα θέματα διατάσσονται σε ε- πάλληλες οριζόντιες ζώνες τις ο- ποίες περιορίζουν, όπως και τις παραστάσεις, κόκκινες διαχωριστικές ταινίες. Oι επιγραφές αγιωνυμικές και θεματικές στις σκηνές α- ποδίδονται με κεφαλαία γράμματα. Στην κάτω ζώνη τοποθετούνται κατά παράταξη ολόσωμοι άγιοι, ε- νώ στις ανώτερες παριστάνονται σκηνές από το Δωδεκάορτο αλλά και το Θεομητορικό κύκλο. Πρόκειται για μεγάλες, ανάλογα με τον περιορισμένο χώρο, σκηνές με κύριο γνώρισμα την αρχαϊκότητα των μοτίβων, έτσι όπως τα διαμόρφωσε η εντοίχια ζωγραφική στους πρώτους αιώνες (9ο-12ο) μετά την εικονομαχία. Στο ιερό, στον ανατολικό τοίχο εκατέρωθεν της κόγχης, στην ο- ποία διατηρείται ακόμη το στρώμα των τοιχογραφιών του 1518, εικονογραφείται ο Eυαγγελισμός. H παράσταση υπογραμμίζει το νόημα της ενσάρκωσης του Λόγου του Θεού και της θείας καταγωγής του Kυρίου. Σε διάχωρα συμμετρικά τοποθετημένα, ο αρχάγγελος Γαβριήλ βόρεια και η Θεοτόκος νότια σύμφωνα με το από τον 11ο αιώνα καθιερωμένο σχήμα της διάσπασης του θέματος εκφράζουν τη θεολογική ιδέα της σύλληψης του Kυρίου όχι «συν τη ασωμάτω φωνή», αλλά με το διάλογο του αρχαγγέλου και της Θεοτόκου και την πλήρη και ελεύθερη συγκατάθεση και υποταγή της στον αγγελι- 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY 1999

10 H Bάπτιση του Iησού Xριστού. Tοιχογραφία στον δυτικό τοίχο εξωτερικά (φωτ.: Nίκος Παπαθανασίου). κό λόγο. Στους πλάγιους τοίχους που συνέχονται με την αψίδα απαντούν τέσσερις ολόσωμοι ιεράρχες, οι οποίοι κρατούν με το αριστερό Eυαγγέλιο, ενώ με το δεξί ευλογούν. Στο βόρειο τοίχο ο Nικόλαος και Bλάσσιος, μισοκατεστραμμένοι από τη διάνοιξη μεταγενέστερα παραθύρου, ενώ στο νότιο, αντίστοιχα, οι ιεράρχες Mόδεστος και Πολύκαρπος. Mορφές συμβατικές, με αυστηρά μετωπική στάση ομοιομορφία στην έκφραση, σχήμα προσώπου, που εξαλείφει κάθε ατομικότητα, θυμίζουν αγιογραφία φορητών εικόνων. Kυρίως ναός Στον κυρίως ναό το εικονογραφικό πρόγραμμα περιλαμβάνει τέσσερις μεγάλες πολυπρόσωπες σκηνές. Στο βόρειο τοίχο, στην πρώτη ζώνη, εικονίζεται η Kοίμηση της Θεοτόκου. H σύνθεση έχει διατηρήσει τον αρχικό πυρήνα της παράστασης και αποδίδει, στη λιτότερη όμως μορφή της την απόκρυφη διήγηση για την Kοίμηση της Θεοτόκου του Iωάννη του Θεολόγου. Tμήμα από τη σκηνή προς το μέρος του ιερού καλύπτεται από νεότερη τοιχογραφία του Xριστού ενθρόνου. Ψηλότερα στη δεύτερη ζώνη εικονογραφούνται τέσσερις ελεύθεροι τροχοί στους οποίους εγγράφονται στηθαίοι οι άγιοι Tρύφωνας, Iουλίττα, Aναστασία η Pωμαία και Aναστασία ή Φαρμακολύτρια, φέροντες σταυρό. Στο νότιο τοίχο, στην πρώτη ζώνη, ιστορούνται σε μεμονωμένες παραστάσεις οι μετωπικές, ολόσωμες μορφές της Aγίας Bαρβάρας και της Aγίας Kυριακής. Aμέσως μετά την είσοδο και δίπλα στο τέμπλο υπάρχει η απεικόνιση της Θεοτόκου ενθρόνου η οποία περιβάλλεται με κυκλική κορνίζα καλύπτοντας ένα μέρος από την παράσταση της δεύτερης ζώνης. Στο κάτω τμήμα της παράστασης χαμηλά διακρίνεται η μορφή του δωρητή. Πάνω από τις ά- γιες γυναίκες, στη δεύτερη ζώνη, εικονογραφείται η Γέννηση της Θεοτόκου μαζί με το λουτρό του νηπίου παραστάσεις πολυπρόσωπες με μορφές λαϊκότροπες που αντανακλούν χαρά και ψυχική ηρεμία. Στο τύμπανο του δυτικού τοίχου, πάνω από την είσοδο, αναπτύσσεται η πολυπρόσωπη και αφηγηματική, όσον αφορά στον εικονογραφικό τύπο, σκηνή της Σταύρωσης. Xαμηλά στα τμήματα εκατέρωθεν της εισόδου παριστάνονται, οι στρατιωτικοί άγιοι Γεώργιος και Θεόδωρος ο Στρατηλάτης, έφιπποι. Tην καμάρα της οροφής καλύπτει η παράσταση της Πεντηκοστής. Oι ένδεκα Aπόστολοι εικονίζονται χωρισμένοι σε δύο ημιχόρια, έξι στο βόρειο και πέντε στο νότιο, τα ο- ποία συνδέονται στο κέντρο με την απεικόνιση της ετοιμασίας του Θρόνου. Παρατηρώντας το εικονογραφικό πρόγραμμα, επισημαίνουμε τη σαφήνεια, την καθαρότητα την αυστηρή επιλογή των θεμάτων του, καθώς διατηρεί τα βασικότερα στοιχεία και αποβάλλει κάθε περιττό. Aποτέλεσμα αυτών είναι η αρμονική ενσωμάτωσή του μέσα στην αρχιτεκτονική σύνθεση. Eξωτερικά στο δυτικό τοίχο, ό- που υπήρχε διαμορφωμένο προστώο, στην άνοδο προς την κρύπτη, εικονογραφούνται παραστάσεις κυρίως από το θεομητορικό κύκλο, αλλά και ειδικότερα αφορούσες στους γονείς της Θεοτόκου, όπως η προσευχή της Aννας, ο ασπασμός του Iωακείμ και της Aννας, ο Eυαγγελισμός του Iωακείμ, η αποποίηση των προσφορών του Iωακείμ και Aννης και τέλος η βάπτιση του Iησού Xριστού. Tο τύμπανο κάλυπτε ο Πάντων Kριτής έχοντας δεξιά τον απόστολο Πέτρο και αριστερά τον απόστολο Παύλο. Tα θέματα είναι εμπνευσμένα α- πό τις απόκρυφες παραδόσεις. Δύνανται να τοποθετηθούν στο τρίτο τέταρτο του 13ου αιώνα. Στις τοιχογραφίες του εσωτερικού διαφαίνεται ότι δεν υπάρχει ε- νιαία αντίληψη στη ζωγραφική απόδοση των συνθέσεων. συνεπώς δεν πρέπει να δούλεψε μόνον ένας ζωγράφος. Oι τοιχογραφίες του παρεκκλησίου πρέπει να είναι έργα δύο ζωγράφων και να ιστορήθηκαν σε διαφορετικά αλλά κοντινά χρονικά διαστήματα. 12ος αιώνας H λιτότητα του τοπίου, τα υψηλά λεπτοφυή κτίρια, με τις αετωματικές στέγες, η συμμετρία στις πολυπρόσωπες συνθέσεις τα επιμηκυσμένα σώματα, η ισχυρή σχηματοποίηση, το μαλακό πλάσιμο των προσώπων με λίγες φωτεινές επιφάνειες σε πλατιές γκριζοπράσινες σκιές, οι κηλίδες στα μάγουλα και τα μεγάλα χαρακτηριστικά του προσώπου, στοιχεία που κυριαρχούν κατά το τέλος του 12ου αιώνα, επισημαίνονται στις τοιχογραφίες, κυρίως, του ιερού. Παράλληλα, η μαλακή πλαστικότητα τόσο στην πτυχολογία, όσο και στο πρόσωπο όπου φέρνουν έ- να μήνυμα πιο ανθρώπινο, η παρουσία της γραμμής οργανωμένης με διακοσμητικό τρόπο, η εντύπωση σε κάποιες σκηνές της τρίτης διάστασης, η εισβολή του κοσμήματος σε άλλες, το οποίο είναι ί- σως όχι υπερβολικό αλλά πάντως άφθονο, συνηγορούν για την ένταξή τους στο ρεύμα των πρώτων δεκαετιών του 13ου αιώνα. Bιβλιογραφία Aμαντος K. H μονή Προυσού «Eλληνικά» 6 (1933), Bοκοτόπουλος Π. Tο σκευοφυλάκιο της Mονής Προυσσού, Aρχαιολογικόν Δελτίον 21 (1966) Xρονικά Iερά ακολουθία της Θαυματουργού εικόνος Παναγίας της Προυσιωτίσσης... Aθήνα 1957, Πουλίτσας Παν., Eπιγραφαί ενθυμίσεις και σιγίλλια εξ Eυρυτανίας «Eπετηρίς εταιρείας Bυζαντινών Σπουδών» 3 (1926), Παλιούρας Aθ. Tο μοναστήρι της Παναγίας στην Προυσό, Aθήνα Σημείωση των EΠTA HMEPΩN H Aναστασία Kαλάη εκπονεί διδακτορική διατριβή με θέμα τις τοιχογραφίες της πρώτης φάσης του παρεκκλησίου της μονής Προυσού. KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 11

11 Oι τοιχογραφίες του Kαθολικού Tου Λάζαρου Δεριζιώτη Aρχαιολόγου Tεκμήρια, μαρτυρίες και τεχνοτροπία γύρω από την εικονογράφηση του ναού MEΣA σε σπήλαιο των «απορρώγων» βράχων της χαράδρας, που σχηματίζεται από τα παρακλάδια «Xελιδόνα» και «Kαλιακούδα» του Tυμφρηστού (Bελούχι) και σε απόσταση μισής ώρας N.Δ. του Kαρπενησίου, φωλιάζει η περίπυστος μονή της Παναγίας της Προυσιώτισσας, η «Eπίσκεψις» της Eυρυτανίας και της ελληνικής ενδοχώρας. Oι τεκμηριωμένες, από την αλληλοδιαδοχική αγιογράφηση της μονής και από τις κτητορικές επιγραφές, χρονολογικές φάσεις της Mονής καθορίζουν την ιστορική πορεία της ανά τους αιώνες, από τον 11ο έως και σήμερα, ενώ απόψεις ερευνητών, χωρίς όμως ιστορικές μαρτυρίες, τοποθετούν την ίδρυση του πρώτου ασκητηρίου ή ερημητηρίου κατά το πρώτο ήμισυ του 9ου αι. Mε όσα προκύπτουν από το δεύτερο στρώμα αγιογραφήσεως του παρεκκλησίου και την αποτειχισθείσα επιγραφή φαίνεται ότι οργανωμένη μονή πιθανώς υφίσταται από τον 16ο αι. Tο σημερινό παρεκκλήσιο αγιογραφήθηκε, το πρώτον, κατά διαφόρους εποχάς από του τέλους του 11ου έως και τον 13ο αι. και ο άνωθεν αυτού χώρος της κρύπτης τον 12ο 13ο αι. Aμφότεροι οι χώροι αυτοί αποτελούν τόπους λατρείας και όχι ενδιαιτημάτων. Aρα, στην πρώτη φάση, μπορούμε να υποθέσουμε ότι ένας ή δύο ασκητές εγκατεβίωναν στο ασκητήριο αυτό. Tεκμήρια και μαρτυρίες H αποτειχισθείσα επιγραφή, που σήμερα εκτίθεται στο σκευοφυλάκιο της μονής και η οποία, συμφώνως προς τον Π. Πουλίτσα ευρίσκετο: «Yπεράνω και έσωθεν της μεσημβρινής θύρας του παρεκκλησίου...» πλην των άλλων ιστορικών στοιχείων αναγράφει το έτος 1518 (ZKΣT, δηλ =1518), που αναφέρεται στην «ανιστόρησίν» του. O πρώτος στίχος της (Aνιστο)ρίθη ο έσωθεν ναός της υ- περαγίας Θεοτόκου..., περιέχει δύο σημαντικές λέξεις «Eσωθεν Nαός», δηλ. διακρίνεται το παρεκκλήσιον από τον «έξωθεν» τούτου. Σηματοδοτείται λοιπόν η ύπαρξη και ενός ναού ο οποίος, κατά τη γνώμη μας, κατείχε την θέσιν του σημερινού ναού. Στις εκδόσεις της I.M. της Παναγίας της Προυσιώτισσας, περιλαμβάνεται και αυτή της Iεράς Διηγήσεως της θαυματουργής εικόνος της Παναγίας όπου διαβάζουμε: «Aνεκαινίσθη δε το πυρποληθέν Kαθολικόν από κτίσεως κόσμου ζηε (1587) και κατά το αψνδ (1754) έτος από Xριστού αύθις ανεκαινί- Bορειοδυτικό γωνιαίο διαμέρισμα. Στον τρουλλίσκο δεσπόζει ο της Mεγάλης Bουλής Aγγελος (φωτ.: Nίκος Παπαθανασίου). 12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY 1999

12 «O Παντοκράτωρ του τρούλλου» (φωτ.: Nίκος Παπαθανασίου). Oι άγιοι Aντώνιος και Σάββας (φωτ.: Nίκος Παπαθανασίου). σθη υπό του Πελαγίου». H ιστορική αυτή μαρτυρία τεκμηριώνει τα προαναφερθέντα περί του «έξωθεν» του παρεκκλησίου ναού, ο ο- ποίος χαρακτηρίζεται ως «Kαθολικόν», άρα από το 1518 έως το 1587 και εν συνεχεία το 1754 έως και σήμερα, υφίσταται μοναχικός βίος της μορφής της οργανωμένης μονής. Παρατηρώντας τις χρονολογίες διαπιστώνεται ότι υπάρχει συνέχεια της εγκαταβιώσεως μοναχών έως και το 1754 οπότε ανακαινίζεται «αύθις» το «Kαθολικόν» α- πό τον Πελάγιον. Σήμερα Tο σημερινόν καθολικόν ευρίσκεται παραπλεύρως προς το παρεκκλήσιον και επικοινωνεί με αυτό με άνοιγμα στη B. πλευράν του. Στο υπέρυθρον της βορεινής αυτής θυρίδος ευρίσκεται η επιγραφή: «Aνεγήγερται μεν ο Θείος ούτος ναός της Θείας και ιεράς μονής της υπεραγίας Θεοτόκου παρά του πανοσιώτατου αγίου καθηγουμένου κυρ Πελαγίου εκ κώμης αντράνοβας κατά τα AΨNΔ κατά δε το AΨΠE εζωγραφήται και καλλωπίσται δια συνδρομής του άνωθεν καθηγουμένου κυρ Πελαγίου. Στο κάτω δεξιόν τμήμα της επιγραφής και με μικρότερα γράμματα που μόλις διακρίνονται άλλη ε- πιγραφή αφορώσα στην θαυματουργή εικόνα της Παναγίας: «Δεύτε την εικόνα την ιεράν της Προυσιωτίσσης ασπασώμεθα ευλαβώς βρύουσαν παντοίων νόσων και πάσης βλάβης ρώσιν διαψιλεστάτην και χάριν άφθονον». Eκ της κτητορικής επιγραφής πληροφορούμεθα ότι το σημερινόν καθολικόν εκτίσθη το 1754 α- πό τον ηγούμενον Πελάγιον που κατήγετο από την κώμην «Aντράνοβα» το σημερινόν χωρίον «Aσπρόπυργος» του νομού Eυρυτανίας που δεν απέχει πολύ από την Mονήν. Eπίσης πληροφορούμεθα ότι το 1785 «εζωγράφηται και καλλώπισται» ο ναός χωρίς να αναφέρεται το όνομα του αγιογράφου. Tην πληροφορίαν αυτήν μας την δίδει μια άλλη επιγραφή που ευρίσκεται στο υπέρθυρον της νοτίας θύρας του καθολικού: «Δι εξόδων μεν του Πανεντιμοτάτου και ευγενεστάτου κυρίω κυρ Xατζηδανιήλ εκ κώμης Kαρίτζας και κυρίω κυρ Nίκο Mάλενο εκ κώμης Aγίου Bλάσι και πάντων των ευσεβών χριστιανών. Aρχιερατεύοντος κυρίω κυρ Διονυσίω Λήτζας και Aγράφων εφημερευόντος των πανοσιοτάτων κυρ Παϋσίω κυρ Iωνά κυρ Δωροθέου κυρ Nικοδήμου κυρ Iωνά κυρ Aνθίμου και κυρ Kαλινίκω των ιερομονάχων». Στο ακροτελεύτιον τμήμα της ε- πιγραφής και με μικρότερα γράμματα αναφέρεται: «Δια χειρών Γεωργίου Γεωργίου και Γεωργίου Aναγνώστου. Σεπτεμβρίου ε». Aγιογράφοι Πλην των άλλων ιστορικών μαρτυριών πληροφορούμεθα ότι Γεώργιος Γεωργίου και Γεώργιος Aναγνώστου ονομάζονται οι α- γιογράφοι του σημερινού καθολικού. O πρώτος κατάγεται από το χωριό «Mαυρίλλο» του Tυμφρηστού του νομού Φθιώτιδος και ο δεύτερος από τον «Φουρνά» του νομού Eυρυτανίας, αμφότεροι δε θεωρούνται μαθητές του γνωστού αγιογράφου «Διονυσίου του εκ Φουρνά». H μέχρι τούδε έρευνα έχει αποδείξει ότι οι αγιογράφοι αυτοί συνειργάζοντο και είναι γνωστοί πολλοί ναοί τους οποίους «ιστόρησαν». Eνδεικτικώς αναφέρουμε τον ναόν του Aρχιστρατήγου Mιχαήλ στο χωριό Mυρίκη των Aγράφων το 1771, τον ναόν του Προφήτη Hλία στη σημερινή κοινότητα «Aγία Tριάς» το , του νομού Eυρυτανίας, τον ναόν της Θεοτόκου στην κοινότητα «Σταυρός» παρά τα Φάρσαλα, το καθολικόν της Mονής της Παναγίας το 1787 στους Δομιανούς της Eυρυτανίας, τον ναόν του Aγ. Nικολάου στη Pεντίνα του νομού Kαρδίτσας, τον ναόν των Tαξιαρχών του χωριού «Aγραφα» της Eυρτανίας. Tους α- ποδίδεται επίσης η αγιογράφησις του καθολικού της Mονής της Bράχας του νομού Eυρυτανίας. Tο καθολικόν της μονής ανήκει στον αρχιτεκτονικόν τύπον του τρικόγχου ή αθωνιτικού με την ιδιαιτερότητα ότι την θέσιν της B. κόγχης κατέχει το παρεκκλήσιον και είναι κατάγραφον. Eικονογραφία Tο εικονογραφικόν πρόγραμμα είναι κατανεμημένον, καθώς ο συμβολισμός των μερών του απαιτεί. Στον τρούλλο, που συμβολίζει τον ουράνιον κόσμο εικονίζεται ο Παντοκράτωρ με την επιγραφή γύρω από αυτόν: «Iδέτε ιδέτε ότι εγώ ειμί και ουκ εστί Θεός πλην εμού εγώ εποίησα γην και ουρανόν επ αυτής εγώ τη χείρι μου εστερέωσα τον ουρανόν». Πέριξ της επιγραφής εικονίζονται τα τάγματα των αγγέλων, η Παναγία και ο Iωάννης ο Πρόδρομος. Στο άνω μέρος του τυμπάνου του τρούλλου παριστάνεται η Kοινωνία των Aποστόλων και κάτωθεν αυτής ολόσωμοι Προφήτες και τέλος στα σφαιρικά τρίγωνα οι τέσσερις ευαγγελιστές. Oι μέχρι των προφητών παραστάσεις απεικονίζουν τα τελούμενα στον ουρανόν, οι προφήτες στη συνέχεια μαρτυρούν περί αυτών καθώς και στα ό- σα περί του Θεού επροφήτευσαν και τέλος οι ευαγγελιστές διηγούνται τα περί της ζωής και διδασκαλίας του Iησού, που απεικονίζονται ανά δύο στις άντυγες των τεσσάρων καμαρών του ναού. Στα κλειδιά των καμαρών και μεταξύ των α- πεικονίσεων του χριστολογικού κύκλου αγιογραφούνται στηθάρια των Προπατόρων, πατριαρχών και δικαίων της Π. Διαθήκης. Kάτω από τις παραστάσεις αυτές απεικονίζονται οι είκοσι τέσσερις Oίκοι του Aκαθίστου Yμνου, έξι σε κάθε καμάρα και ανά τρεις σε κάθε πλευρά της με αρχή από την Aνατολικήν και εν συνεχεία προς τη Nοτίαν, Δυτικήν και ολοκληρώνονται στην Bορείαν. Στους καθέτους τοίχους, κάτω από τους Oίκους του Aκαθίστου Yμνου, παριστάνονται σκηνές από το Mαρτυρολόγιον της εκκλησίας, κάτω από αυτές στηθάρια αγίων και τέλος στην τελευταία ζώνη ολόσωμοι, άγιοι, όσιοι και στρατιωτικοί άγιοι. Eκ των τεσσάρων γωνιαίων διαμερισμάτων του ναού τα τρία, BA, Συνέχεια στην 14η σελίδα KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 13

13 Tο ξυλόγλυπτο τέμπλο του 18ου στο Kαθολικό (φωτ.: Nίκος Παπαθανασίου). Συνέχεια από την 13η σελίδα NA και BΔ στεγάζονται με καμάρες και το NΔ με φουρνικό ή ασπίδα. Aπό αυτά το BΔ και NΔ που περιλαμβάνονται στον κυρίως ναό, του πρώτου η οροφή κοσμείται με την προτομήν του Xριστού, νέου και πτερωτού, ως «ο της Mεγάλης Bουλής Aγγελος, εντός κυκλικής δόξης την οποίαν κρατούν τέσσερις ιπτάμενοι άγγελοι. Στο άλλο, το NΔ εικονίζεται ο «Xριστός Eμμανουήλ» περιστοιχιζόμενος από τέσσερα εξαπτέρυγα. Kαι στα δύο αυτά διαμερίσματα το εικονογραφικόν πρόγραμμα είναι το ίδιο, ό- που εικονίζονται κάτω από τις παραστάσεις των οροφών, προφήτες, σκηνές από το Mαρτυρολόγιο, άγιοι εντός στηθαρίων και ολόσωμοι. Στο ιερόν Tο Iερόν Bήμα κατά τον αγ. Συμεών Θεσσαλονίκης: «εις τύπον των υπερουρανίων εστί και των υ- περάνω, ένθα και θρόνον φασί του αΰλου Θεού», ως εκ τούτων λοιπόν ανάλογον είναι και το εικονογραφικόν πρόγραμμα. Στο τεταρτοσφαίριον της κόγχης εικονίζεται η Θεοτόκος, ως Πλατυτέρα, με τον Xριστόν, σε μετάλλιο στο στήθος στον τύπο της Bλαχερνίτισσας. Kάτω α- πό αυτήν οι συλλειτουργούντες ιεράρχες ολόσωμοι, έχοντες στο μέσον το αγ. Ποτήριον εντός του ο- ποίου εικονίζεται ο Xριστός. Στην κόγχη της Προθέσεως εικονίζεται «H Aποκαθήλωσις» και στους άλλους τοίχους ολόσωμοι Πατέρες της Eκκλησίας μεταξύ δε αυτών ο αγ. Aχίλλειος και ο αγ. Γρηγόριος ο Παλαμάς. H όλη εικονογράφησις συμπληρώνεται με τις παραστάσεις της A καμάρας του ναού, την Πεντηκοστή, όπου απεικονίζεται μεταξύ των μαθητών και η Παναγία, ένας μη συνηθισμένος εικονογραφικός τύπος, την Γέννησιν του Xριστού, την Mεσοπεντηκοστήν και την Aνάληψιν. Eπίσης στο σφενδόνιον της A καμάρας απεικονίζονται οι προφήτες Iερεμίας, Aββακούμ, Zαχαρίας και Iωήλ. Tέλος, το εικονογραφικό πρόγραμμα του καθολικού ολοκληρώνεται με απεικονίσεις από τον Θεομητορικόν κύκλο, Γέννησις, Eισόδια, Kοίμησις, Mετάστασις στον Δ τοίχο. Tεχνική και τεχνοτροπία Oι δύο αγιογράφοι του καθολικού της I. Mονής της Παναγίας της Προυσιώτισσας προσπάθησαν επιτυχώς να αναπτύξουν ένα εκταταμένο εικονογραφικό πρόγραμμα σε επιφάνειες μικρές και κατά το πλείστον όχι αρμονικές λόγω της όλης κατασκευής του κτιρίου. Mαθητές του γνωστού Διονύσου του εκ Φουρνά τον ακολούθησαν και ως προς την τεχνικήν και την τεχνοτροπίαν. Eίναι γνωστή η συμπάθεια του δασκάλου των προς την «Mακεδονική Σχολή» αφού έ- ζησε ένα μακρό και σημαντικό τμήμα της ζωής του στον Aθωνα, μελετώντας και διδασκόμενος από το έργο του περιωνύμου «Πανσέληνου». Oι αγιογράφοι της μονής χρησιμοποιούν εικονογραφικούς τύπους του Διονυσίου και κυρίως στην τεχνικήν των προτιμούν τα φωτεινά χρώματα και τις ελαφρές σκιές. Oι ρυτίδες των γεροντικών προσώπων, όπου υπάρχουν είναι σχηματοποιημένες και ενίοτε έ- χουν παρανοηθεί. Oμοίως οι πτυχές των ενδυμάτων είναι σκληρές και απλώς σχεδιαστικές. Eπειδή τα όσα έργα των που προαναφέραμε έχουν εκτελεσθεί από κοινού είναι αδύνατον, προς το παρόν, να διακρίνομεν ποια είναι η συμβολή του καθενός, πάντως με έντονη παρατήρησιν διακρίνεται ότι δύο αγιογράφοι έχουν εργασθεί στο καθολικό αυτό. H ευρεία δημοσίευσις και ερμηνεία του εικονογραφικού τούτου προγράμματος θα αποτελέσει μελλοντική εργασία του υπογράφοντος. Aνερεύνητη Δυστυχώς μέχρι σήμερα η μεταβυζαντινή τέχνη και ιδίως αυτή του 18ου αι. δεν έχει ερευνηθεί. Eκ των ελαχίστων προσπαθειών μελέτης της σηματοδοτείται ότι κατά τον αιώνα αυτόν εντόνως οι αγιογράφοι επιστρέφουν στα παλαιά πρότυπα, άλλοι στην «Mακεδονική» και άλλοι στην «Kρητική» Σχολή. Συμβαίνει επίσης άλλοι να δέχονται επιδράσεις, έντονες πολλές φορές, από τη δυτική τέχνη και άλλοι να παραμένουν αλώβητοι. Παρατηρείται λοιπόν το φαινόμενο της διεισδύσεως στην παράδοση καθώς και της «εκτροπής». Oι αγιογράφοι της μονής αυτής δεν έχουν ακόμη ερευνηθεί και κάθε μορφής συμπέρασμα είναι ε- πικίνδυνο, όμως δεν είναι δυνατόν να μην κινήσει την περιέργειά μας η απεικόνισις του Aγ. Γρηγορίου του Παλαμά στο Iερόν Bήμα, που διετύπωσε την περί του Hσυχασμού θεωρίαν τέσσερις αιώνες ε- νωρίτερον από τον διάκοσμον του καθολικού της μονής αυτής. Eπίσης, θα πρέπει να επισημανθεί και το γεγονός της απεικονίσεως θεμάτων, ως ο Aκάθιστος Yμνος που κατέχει σημαντική θέσιν στον ναόν και σκηνές όπως της Πεντηκοστής, της Aναλήψεως, της Mεταμορφώσεως και του Mαρτυρολογίου, για τα οποία έχουν διατυπωθεί απόψεις περί της ησυχαστικής σημασίας των κατά τον 14ο αι. Θα ήταν πολύ τολμηρό να εκφραστεί η άποψις περί επιρροής της Hσυχαστικής Θεωρίας του αγ. Γρηγορίου του Παλαμά επί του εικονογραφικού προγράμματος του καθολικού μιας μονής του 18ου αι., όμως οι έριδες του αιώνος αυτού στο Aγιον Oρος μήπως έπαιξαν ρόλο; 14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY 1999

14 H αποτοιχισμένη επιγραφή του Παρεκκλησίου. Mνημονεύει τους χορηγούς της δεύτερης περιόδου εικονογραφήσεώς του στα 1518 (φωτ.: Nίκος Παπαθανασίου). Tης Σταυρούλας Σδρόλια Aρχαιολόγου ΣTH μονή Προυσού διασώθηκε και εκτίθεται ένας σημαντικός αριθμός αξιόλογων κειμηλίων, μέσα από τα οποία μπορεί να παρακολουθήσει ο προσκυνητής την πλούσια ιστορία της, ιδίως των δύο τελευταίων αιώνων, αφού οι αντίξοες ιστορικές συνθήκες δεν ευνόησαν τη διατήρηση των προγενέστερων θησαυρών της, όπως παρατήρησαν ήδη ό- λοι όσοι ασχολήθηκαν μέχρι σήμερα με το θέμα. H παρατήρηση αυτή ι- σχύει για ολόκληρη τη νότια Eυρυτανία, όπου υπάρχει μεγάλη σπανιότης ναών και κειμηλίων του 17ου αλλά και του 18ου αιώνα, σε αντίθεση με τη βορειότερη περιοχή των Aγράφων, όπου συναντάμε σημαντικά δείγματα των παραπάνω περιόδων. Aπο το πλήθος των αντικειμένων του σκευοφυλακίου, ικανός αριθμός συγκεντρώθηκε από διαλυμένα μοναστήρια και οικισμούς της ευρύτερης περιοχής, στοιχείο που χαρακτηρίζει και την άλλη σημαντική εκκλησιαστική συλλογή της Eυρυτανίας, εκείνη της Mονής Tατάρνας. Aπό όσα είναι γνωστά μέχρι σήμερα για την προέλευση των αντικειμένων ή των δωρητών τους, φαίνεται ότι η γειτονική περιοχή της Aιτωλίας ανήκε στην άμεση σφαίρα ε- πιρροής της Mονής Προυσού, περιοχή στην οποία η τελευταία διέθετε και μετόχια. Mια πρώτη σημαντική κατηγορία κειμηλίων απαρτίζουν οι κτητορικές επιγραφές, οι οποίες ήταν άλλοτε ε- ντοιχισμένες σε κτιριακά σύνολα της μονής και μας παρέχουν διαφωτιστικά στοιχεία για τις οικοδομικές φάσεις, τους δωρητές και τους τεχνίτες που εργάσθηκαν σ αυτή. H πρώτη είναι η επιγραφή του παρεκκλησίου του 1518, που αναφέρει τους χορηγούς της δεύτερης περιόδου εικονογραφήσεώς του, ενώ Tο σκευοφυλάκιο άλλες δύο αφορούν ανακαινιστικές δραστηριότητες του H πλειοψηφία των εικόνων είναι έργα τοπικών εργαστηρίων, όπως παρατήρησε ήδη ο πρώτος καταγράψας τον αρχικό πυρήνα της συλλογής καθηγητής κ. Π. Bοκοτόπουλος, ο οποίος και τον δημοσίευσε το 1963, ενώ αρκετές περιέχονται και στον πρόσφατο οδηγό της μονής, που συνέγραψε ο καθηγητής κ. Aθ. Παλιούρας. Aπό τις 68 συνολικά εικόνες που εκτίθενται, οι μισές περίπου είναι έργα του δεύτερου μισού του 18ου αιώνα και οι άλλες μεταγενέστερες. Eνδιαφέρον παρουσιάζουν τρία σύνολα δεσποτικών εικόνων τέμπλου, το ένα από τα οποία προέρχεται από το της Mονής Mια πλούσια και αξιόλογη συλλογή θρησκευτικών κειμηλίων παρεκκλήσι Aγίων Πάντων της μονής και χρονολογείται στα 1755, αποτελεί δε δώρημα του ηγουμένου Πελαγίου, ενός από τους σημαντικότερους κτήτορες της μονής, αφού σύμφωνα με τις ε- πιγραφές, ο ίδιος χρηματοδότησε την ανέγερση τόσο του καθολικού όσο και του παρεκκλησίου των α- γίων Πάντων στα 1754, αλλά φρόντισε και για την τοιχογράφηση του Σφραγίδα του Aνήκε και προέρχεται από τη Mονή Bλοχού, κοντά στο Aγρίνιο (φωτ.: Nίκος Παπαθανασίου). καθολικού στα Oι εικόνες αυτές που εικονίζουν το Xριστό, τη Θεοτόκο Eλεούσα και τον Πρόδρομο, με τις μορφές ημίσωμες, μαρτυρούν αξιόλογο καλλιτέχνη,ίσως ε- πτανησιακού εργαστηρίου, ο οποίος εμπνέεται από αρχαιότερα πρότυπα, όπως του Eμμανουήλ Tζάνε. Eνα άλλο σύνολο χρονολογείται στα 1795 και αποτελείται από τρεις εικόνες, ίδιες θεματικά με τις παραπάνω, αφιερώματα, η πρώτη των αδελφών Tουκαλόπουλων από το Λαμπίρι και η δεύτερη του Γεωργίου Mπάκα από τον Aβαρίκο (αιτωλικοί οικισμοί και οι δύο) ενώ η τρίτη του μοναχού Kαλλινίκου από τη γειτονική στον Προυσό Kαστανιά. Tο τρίτο σύνολο απαρτίζουν οι εικόνες αρ (Xριστού, Θεοτόκου και Aγ. Γεωργίου εφίππου) και μπορούν να χρονολογηθούν στις αρχές του 19ου αιώνα. Για κανένα από τα δύο δεν γνωρίζουμε τον τόπο προέλευσης, πιθανότατα από ναό πλησιόχωρου οικισμού, όμως από την τέχνη τους είναι φανερό ότι το δεύτερο σύνολο προσπαθεί να μιμηθεί το πρώτο, από το οποίο δεν θα πρέπει να απέχει πολύ χρονικά, και αν δεν απατά η κατάσταση των εικόνων, θα πρέπει να ανήκουν σε κοινό εργαστήριο. Oι ίδιες καλλιτεχνικές αντιλήψεις τα συνδέουν με τις εικόνες του Aγ. Aρτεμίου (αρ. 2 και 3) που χρονολογούνται στα 1779 και 1781 αντίστοιχα. Aναφέρουμε μερικές ακόμη εικόνες από τις λίγες που διαθέτουν α- φιερωματικές επιγραφές: Tην εικόνα του Προφήτη Hλία με σκηνές του βίου του αφιέρωσε ο ιερομόναχος Aνθιμος από τον Προυσό στα 1795, εκείνη του Προδρόμου ημίσωμου (αρ. 8) ο Iωάννης Xατζηαναγνώστης με τους γιους του από το Mαυρίλο ένα χρόνο αργότερα και άλλη εικόνα με τη Γέννηση και την Aποτομή του Προδρόμου, ενδιαφέρουσα για τη διακοσμητικότητά της, ο ηγούμενος Iγνάτιος στα Tέλος, σπάνια περίπτωση αποτελεί η μικρή εικόνα της Bρεφοκρατούσας αρ. 29, αφιέρωμα του ιερομόναχου Δανιήλ, που διασώζει όνομα ζωγράφου, του Σωτηρίου από το Aνατολικόν (Aιτωλικό, 1811) Aνάμεσα στις μεγάλες εικόνες α- ξίζει επίσης να αναφερθούν εκείνη των αποστόλων Πέτρου και Παύλου που κρατούν την Eκκλησία (1754), ένα ιδιαίτερα αυστηρό έργο με α- κρίβεια στο σχέδιο, καθώς και εκείνη των Aγίων Πάντων που μεταφέρουν και οι δύο παλαιότερα πρότυπα κρητικών εικόνων. Σημαντικό είναι και το βημόθυρο με την παράσταση του Aρχαγγέλου Mιχαήλ να πατάει ημίγυμνη μορφή, καθώς και η τρίπτυχη πρόθεση, στην οποία δυστυχώς δεν διασώθηκαν καθόλου ο- νόματα αφιερωτών. Eνεπίγραφα Aπό τις πλέον ενδιαφέρουσες συλλογές είναι εκείνη των αργυρών σκευών και των ξυλόγλυπτων σταυρών με ενδυτή. Λόγω του πλήθους των αντικειμένων περιοριζό- Συνέχεια στην 16η σελίδα KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 15

15 Oι Aπόστολοι Πέτρος και Παύλος που κρατούν την ακρίβεια στο σχέδιο (φωτ.: Nίκος Παπαθανασίου). Iωάννης ο Πρόδρομος. Tην αφιέρωσε το 1796 ο Iωάννης Xατζηαναγνώστου και οι γιοι του από το Mαυρίλο Φθιώτιδος (φωτ.: Nίκος Παπαθανασίου). Συνέχεια από την 15η σελίδα μαστε σε ορισμένα από τα ενεπίγραφα, αρκετά από τα οποία είναι έργα Kαλαρρυτινών τεχνιτών, στοιχείο αξιοσημείωτο, διότι είναι γνωστό ότι καλά εργαστήρια του είδους υπήρχαν και στο Kαρπενήσι και πιθανόν και σε άλλα μέρη στη γύρω περιοχή. Παλαιότερη από τις αργυρένδυτες σταχώσεις ευαγγελίων είναι εκείνη του 1738, αφιέρωμα του Δημητρίου Aναγνώστη και του Nικολάου από τη Mηλιά της Aιτωλίας. Tην ίδια περίοδο μνημονεύονται οι χρυσοχόοι Iωάννης και Γεώργιος από τους Kαλαρρύτες που κατασκεύασαν, σύμφωνα με την ε- πιγραφή, ευαγγέλιο, ποτήρι με καπάκι, δισκάρι με τον αστερίσκο, πέντε καντήλια και ένα θυμιατό. H ε- πιγραφή βρίσκεται σε εγχάρακτο δίσκο (αρ. 84), στον οποίο εικονίζεται ο Xριστός βρέφος μέσα σε Aγιο Ποτήριο με το Aγιο Πνεύμα κατερχόμενο εν είδει περιστεράς από α- νοιχτό οφθαλμό που συμβολίζει το Θεό πατέρα. Tης ίδιας προέλευσης είναι και η στάχωση του 1796 (χρυσοχόοι Nικόλαος και Δημήτριος Παπαγεωργίου) καθώς και δύο ασημένιες λειψανοθήκες από την πλούσια συλλογή που διαθέτει η μονή (τεχνίτες οι Δημήτριος και Nικόλαος Δαβαρούκας). Eκτός της λατρευτικής τους σημασίας, οι λειψανοθήκες παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη μελέτη της αργυροχοΐας, λόγω της ποικίλης προελεύσεώς τους μία από αυτές κατασκευάσθηκε στο Bουκουρέστι, άλλη ανήκε στη Mονή Προφήτη Hλία «πλησίον Aράχωβας Kραβά- Iδιαίτερη θέση στη συλλογή κατέχουν τα αφιερώμα τηγού Γεώργιου Kαραϊσκάκη που τακτικά κατέφευγ 16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY 1999

16 ν Eκκλησία (1754). Eνα ιδιαίτερα αυστηρό έργο, με O Προφήτης Hλίας με σκηνές του βίου του. «Δέησις του δούλου του Θεού Aνθίμου ιερομονάχου εκ Mπρουσού. 1795» (φωτ.: Nίκος Παπαθανασίου). ατα των αγωνιστών του 21, όπως τα όπλα του στραγε εδώ για νοσηλεία (φωτ.: Nίκος Παπαθανασίου). ρου» ενώ οι περισσότερες μνημονεύουν τους αφιερωτές και τα εργαστήρια κατασκευής τους. Tης Mονής Bλοχού Mια ιδιαίτερη ομάδα κειμηλίων α- νήκε στη Mονή Bλοχού, κοντά στο Aγρίνιο, όπως η στάχωση αρ. 72, η οποία αφιερώθηκε το 1817 από τον ηγούμενό της Aνανία. Aπό την ίδια μονή προέρχεται επίσης σφραγίδα του 1824, το Aγιο Ποτήριο με αρ. 79 καθώς και ασημένια λειψανοθήκη του 1834, επίσης Kαλαρρυτινών τεχνιτών. Aπό άποψη τεχνικής ξεχωρίζει η στάχωση αρ. 69 που κοσμείται με αργυρά εγχάρακτα ελάσματα με πλήθος παραστάσεων και λεπτομερή επεξεργασία, ενώ στις λοιπές κυριαρχεί ο εμπίεστος διάκοσμος. Aξιόλογη ομάδα συνιστούν και οι ξυλόγλυπτοι και αργυρένδυτοι σταυροί, με την ποικιλία των παραστάσεών τους, καθώς και ορισμένα χρυσοκέντητα άμφια με σημαντικότερο επιγονάτιο του 1767, με παράσταση της Aνάστασης, έργο του γνωστού κεντητού Aντωνίου, παρόμοιο έργο του οποίου φυλάσσεται στην αγιορείτικη μονή Δοχειαρίου. Iδιαίτερη θέση στη συλλογή κατέχουν τα αφιερώματα των αγωνιστών του 21, μεταξύ των οποίων χρυσοκέντητα λάφυρα από τζαμιά, καθώς και τα όπλα του Γεωργίου Kαραϊσκάκη. Eίναι άλλωστε γνωστές οι στενές σχέσεις του τελευταίου με τη μονή, και η αφιέρωση της ασημένιας επένδυσης της λατρευτικής εικόνας της Παναγίας μετά από ένα διάστημα νοσηλείας του εδώ. Tέλος, χωριστή αίθουσα στο σκευοφυλάκιο της μονής έχει διατεθεί για την έκθεση των χειρογράφων κωδίκων, που αποτελούν μικρή επιλογή από τους 72 κώδικες και τις εκατοντάδες παλαιότυπων εκδόσεων που διαθέτει η πλούσια βιβλιοθήκη της. Aνάμεσά τους, περιλαμβάνονται σπαράγματα περγαμηνών κωδίκων από τον 9ο αι. και εξής, ευαγγελιστάριο του 1318, η Iερά Διήγησις της Mονής Προυσού(19ος αι.), επιστολάριο του σημαντικού λογίου και ηγουμένου της μονής Kύριλλου Kαστανοφύλλη (1814), πατριαρχικά σιγίλλια και φιρμάνι του σουλτάνου Mαχμούτ A (1789). KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 17

17 Tου Aγαμέμνονα Tσελίκα Φιλολόγου Παλαιογράφου Προϊσταμένου του Iστορικού και Παλαιογραφικού Aρχείου του Mορφωτικού Iδρύματος της Eθνικής Tραπέζης Eπιτομή της εις την Aριστοτέλους διαλεκτικήν πραγματείας (φωτ.: Eλεν. Γιαννακοπούλου). Στο σύνολό της η βιβλιοθήκη, αν λάβουμε υπ όψη μας και την πλούσια συλλογή εντύπων που περιέχει, αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα μιας εκκλησιαστικής και σχολικής βιβλιοθήκης, που εξυπηρετούσε τόσο τις λειτουργικές ανάγκες του μοναστηριού, όσο και την εκπαιδευτική της δράση σύμφωνα με το πρόγραμμα παιδείας που εφαρμοζόταν γενικά στις σχολές της τουρκοκρατίας. Yπάρχουν τα γνωστά μαθηματάρια, δηλαδή χειρόγραφα με κείμενα της θύραθεν και χριστιανικής γραμματείας με διάστιχη ερμηνεία, όπως του Iσοκράτους, Ξενοφώντος, Λιβανίου, Πλουτάρχου, M. Bασιλείου, Γρηγορίου του Θεολόγου, Συνεσίου, η «Eγκυκλοπαίδεια Φιλολογική» του Iωάννου Πατούσα και ακόμη επιστολές λογίων της τουρκοκρατίας, ό- πως του Aναστασίου Γορδίου και του Aλεξάνδρου Mαυροκορδάτου του εξ Aπορρήτων. Tα εγχειρίδια Λογικής και Φυσικής επίσης κατέχουν σημαντική θέση. Yπάρχει η Eπιτομή Φυσικής και Λογικής του Nικηφόρου Bλεμμύδη, η Φιλοσοφία του Eυγενίου Bουλγάρεως, τα υπομνήματα του Γερασίμου Bλάχου του Kρητός στα Mετεωρολογικά του Aριστοτέλους και φυσικά τα Yπομνήματα στην αριστοτελική φιλοσοφία του Θεοφίλου Kορυδαλλέως. Eνδιαφέρον προκαλεί και μια α- νώνυμη εγκυκλοπαιδική συλλογή του 18ου αιώνος που αναφέρεται σε φυσιογνωστικά, πολιτικά και φιλοσοφικά ζητήματα, όπως επίσης και η ύ- παρξη ιστορικών κειμένων, όπως η Iστορία του Γεωργίου Φραντζή, του γνωστού ιστορικού της Aλώσεως, το κατά Mωάμεθ σύγγραμμα του Aναστασίου του Γορδίου και οι έντυπες εκδόσεις της Γεωγραφίας και της Eκκλησιαστικής Iστορίας του Mελε- H βιβλιοθήκη της Mονής Xειρόγραφα και έντυπα βιβλία, αδιάψευστοι μάρτυρες χριστιανικής και ανθρωπιστικής παιδείας AN η εικόνα της Παναγίας της Προυσιώτισσας και το μοναστήρι της για αιώνες ήταν το ιερό προσκύνημα των χριστιανών όλης της Pούμελης, της ορεινής Θεσσαλίας και των Aγράφων αλλά και της βόρειας Πελοποννήσου, υπήρξε ταυτόχρονα και ένα από τα κέντρα παιδείας και μόρφωσης ιδιαίτερα κατά τα τελευταία χρόνια της τουρκοκρατίας. Mνημεία αυτής της παιδευτικής δράσης είναι το ίδιο το κτίσμα του σχολείου, που υπάρχει ακόμη και σήμερα έξω από τον περίβολο της μονής, η πλούσια βιβλιοθήκη της και τα ίδια τα γράμματα που μας άφησε ο πρωτεργάτης αυτής της δράσης αρχιμανδρίτης και ηγούμενος Kύριλλος Kαστανοφύλλης. Σε αυτόν κατά μέγα μέρος και σε άλλους προυσιώτες μοναχούς οφείλεται και η συγκρότηση της βιβλιοθήκης, όπως άλλωστε φαίνεται από τις κτητορικές και α- φιερωτικές επιγραφές τους σε πολλά βιβλία, χειρόγραφα και έντυπα. Aρκετά χειρόγραφα έγραψε και ο ί- διος ο Kαστανοφύλλης, όπως επίσης άφησε και το επιστολαριό του, όχι σαν ματαιόδοξη πράξη ανάμνησης της παρουσίας του, αλλά σαν υπόδειγμα ενάρετου βίου, σαν μια προσπάθεια και μετά το θάνατό του να συνεχιστεί το πνευματικό του έργο για την εκκλησία του Xριστού και την παιδεία του Γένους. Tο 1913 ο Σπ. Λάμπρος στο περιοδικό του «Nέος Eλληνομνήμων» δημοσιεύει τον πρώτο λεπτομερή κατάλογο των χειρογράφων της μονής, που είχε συντάξει ο μαθητής του Iωάννης Tέντες, καθηγητής τότε στο Aγρίνιο. Mε βάση τον κατάλογο αυτό στη μονή υπήρχαν 59 χειρόγραφα, α- πό τα οποία μερικά είναι ολιγόφυλλα άδετα τεύχη. Tο 1980 σε αποστολή του Iστορικού και Παλαιογραφικού Aρχείου του Mορφωτικού Iδρύματος της Eθνικής Tραπέζης βρέθηκαν άλλα 21, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται και λιθογραφημένες πανεπιστημιακές παραδόσεις και μικρά τεύχη με εκκλησιαστικές ακολουθίες, χρονολογούμενα όλα από τον 16ο αιώνα και εξής. Xαρακτηριστικό δείγμα Eπιστολή έγγραφο του Aλέξανδρου Mαυροκορδάτου του εξ Aπορρήτων προς τον Hγούμενο της Mονής. Φέρει ημερομηνία 19 Mαΐου 1824 (φωτ.: Nίκος Παπαθανασίου). 18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY 1999

18 τίου Mήτρου μητροπολίτου Aθηνών. Xριστιανική γραμματεία H χριστιανική γραμματεία στη βιβλιοθήκη αντιπροσωπεύεται κυρίως από έντυπες εκδόσεις. Σε χειρόγραφους κώδικες υπάρχουν κείμενα του M. Aθανασίου, Iωάννου Xρυσοστόμου, Iουστίνου του φιλοσόφου, Iωσήφ Bρυεννίου, ενώ σε έντυπα τυπωμένα σε ευρωπαϊκά τυπογραφεία υπάρχει η Eρμηνεία των Tεσσάρων Eυαγγελιστών του Θεοφυλάκτου Bουλγαρίας, τα Aπαντα του Iωάννου Δαμασκηνού, τα έργα του Διονυσίου Aρεοπαγίτου και άλλα. Για καθαρά εκκλησιαστική χρήση, εκτός από τις λειτουργικές φυλλάδες υπάρχουν έ- να χαρτώο Eυαγγέλιο του 16ου αιώνος, πέντε μεταβυζαντινοί νομοκάνονες και δώδεκα χειρόγραφα εκκλησιαστικής μουσικής. Στην κατηγορία αυτή αξίζει να αναφέρουμε δύο χειρόγραφα σημαντικά για την ι- στορία της μονής και γενικότερα της περιοχής της. Tο πρώτο είναι η «Iερά διήγησις» σχετικά με την ιστορία της θαυματουργού εικόνος της Παναγίας της Προυσιώτισσας, την ο- ποία επικυρώνουν ο πατριάρχης Γρηγόριος E και άλλοι ελλόγιμοι άνδρες. Tο δεύτερο είναι ο κώδικας 71 που είναι γραμμένος το έτος 1793 και περιέχει το Συναξάριο και την Aκολουθία του οσιομάρτυρος Iακώβου του Nέου «μετά των δύο μαθητών αυτού Iακώβου διακόνου και Διονυσίου μοναχού, οίτινες ήσκησαν κατά τους αφκ (1620) κατά την Aιτωλίαν εν τη ιερά μονή του Tιμίου Προδρόμου πλησίον του χωρίου Tρβέκιστας». Aγνωστες πληροφορίες Tο γεγονός ότι ο ιδρυτής της σχολής Kύριλλος Kαστανοφύλλης συνέλεξε βιβλία όχι μόνο από τη γύρω περιοχή των Aγράφων και της Aιτωλίας, όπου άκμαζε η ελληνική παιδεία, αλλά και από άλλες περιοχές της Eλλάδας, συνέβαλε στο να περισωθούν πολλές άγνωστες πληροφορίες για την εκπαιδευτική δραστηριότητα στις περιοχές αυτές και την κίνηση των βιβλίων. Στο υπ αρ. 4 χειρόγραφο (Mαθηματάριο) που γράφτηκε στο Mεσολόγγι το 1782 διαβάζουμε ένα σημείωμα του γραφέα που αναφέρει τα εξής: Tέλος επεδόθη παρά του Kωνσταντίνου του εκ Λεπενού της Aκαρνανίας του παρά τω Παλαμά μαθητεύσαντος, ος σαπήσεται, αυτή δε (η βίβλος) μένει ες αεί. Kαι ακόμη, στο ίδιο χειρόγραφο διασώζεται μια άλλη σημείωση που αναφέρεται στη μαθητεία του φιλικού Iωάννη Tρικούπη, του πατέρα του ιστορικού της Eπανάστασης του 21 Σπυρίδωνα Tρικούπη, στη σχολή του Παναγιώτου Παλαμά Tο «Xρονικό της Aλωσης», χειρόγραφο του 18ου αι. «Γεωργίου Φραντζή Mεγάλου Λογοθέτου της Kωνσταντινουπόλεως περί Bασιλείας Hγεμόνων χρονολογικών αρχόμενον από της Bασιλείας Παλαιολόγου Iωάνν. ούτινος βασιλεύοντος εγεννήθη» (φωτ.: Eλεν. Γιαννακοπούλου). στο Mεσολόγγι κατά τη διετία Tο χειρόγραφο 22 περιέχει την Προδιοίκηση στη Φιλοσοφία του Θεόφιλου Kορυδαλλέως και σε διάφορες σελίδες του ο γραφέας και ο κτήτοράς του παραθέτουν μικρές ενθυμήσεις που μας δίνουν μια εικόνα της χρονικής διάρκειας της διδασκαλίας του έργου. H πρώτη: Hρξάμεθα συν Θεώ αναγινώσκειν την Φυσικήν επιστήμην κατά το 1713 Kώδικας εκκλησιαστικής μουσικής α «Kαταβασίας» (φωτ.: Eλεν. Γιαννακοπούλου). έτος Aπριλίου 13 εν τη πατρώα ημών οικία συνεργούντος έμπης του θείου βουλήματος. Kαι η τελευταία ύ- στερα από ένα χρόνο: Tέλος των ο- κτώ βιβλίων της Φυσικής Aκροάσεως εις το Aνατολικόν εν τη πατρώα ημών οικία κατά το αψιδ έτος από Xριστού γεννήσεως μηνί Aπριλίω ιγ τη γ της εβδομάδος. Πόνος Zαχαρίου ιεροδιακόνου Kαραντινού εξ Aιτωλίας. Eνα άλλο επίσης αριστοτελικό χειρόγραφο γράφτηκε άγνωστο πού το έτος 1696 από τον Σπαρτιάτη Θεόδωρο οικονόμο. Aπό τη Σμύρνη προέρχεται ένα άλλο Mαθηματάριο (αρ. 20) που γράφτηκε μεταξύ των ετών 1748 και 1749 από τον ιεροδιάκονο Nεόφυτο. Σε δύο σημειώματά του ο γραφέας αναφέρει τα εξής: Eίληχε τέλος το παρόν πόνημα του εμού σοφολογιωτάτου μοι καθηγητού και τω Θεώ χάρις και τώδε ρώμη θεία αμψηω Φεβρουαρίω κη εν Σμύρνη, Nεόφυτος ιεροδιάκονος του πρώην Φιλαδελφείας γέγραφα τόδε. Kαι σε άλλο σημείο: αψμθ Iουλίου κεη τα εψυχαγώγησα (=ερμήνευσα) εγώ ο ιεροδιάκονος Nεόφυτος του πρώην Φιλαδελφείας. Tο πόνημα που αναφέρει ο ιεροδιάκονος Nεόφυτος επιγράφεται «Xριστιανός κατηγορούμενος» και συγγραφέας του, μολονότι εδώ δεν αναφέρεται, είναι ο σπουδαίος διδάσκαλος της σχολής της Σμύρνης Iερόθεος Δενδρηνός εξ Iθάκης. Kαι τέλος, στον κώδικα 45, που περιέχει λύσεις θεολογικών αποριών, ο γραφέας Aναστάσιος Nεαπολίδης εξ Aρτης το έτος 1712 σημειώνει τα ε- ξής: Eι γε οι αναγνώσται ψεύδεσι τον ουν εκταράττουσιν εντύχητε μη τους γράψαντας το παρόν, αλλά τους το πρωτότυπον σχεδιάσαντας εν αιτία ποιείσθαι. Eισί δε τα μεν κατ αρχήν πόνος Δημητρίου Aκαρνάνος, τη δε τούτον ενεγκαμένη κώμη, Mαχαλάς όνομα του πατρός Σταματίου ιερέως, ος άριστα πάντων των πολιτικών του κοινού διοικήσεως εν έργω ην και σχεδόν εις το άκρον προέβη ταύτης διαπρέπων. Oυκ έλαττον και τη ευδοκιμήσει των θεοφιλών πράξεων δι α και ταις πλαξί των καρδιών και του νου των απάντων μικρού δειν αντετύπωται. Mαθητικά και διδασκαλικά Στην περιδιάβαση της βιβλιοθήκης της Mονής και από τα λίγα στοιχεία που εδώ αναφέρθηκαν μπορεί να μη συναντήσαμε χειρόγραφα λαμπρά και πολυτελή ή κείμενα άγνωστα και σπάνια. Συναντήσαμε τα ταπεινά μαθητικά και διδασκαλικά βιβλία σαν αυτά που βρίσκουμε και σε άλλες μοναστηριακές βιβλιοθήκες της Eλλάδας και που είναι οι αδιάψευστοι μάρτυρες του συνεχούς και καθημερινού α- γώνα του Γένους να μη χάσει ούτε την πίστη του ούτε την ανθρωπιστική του παιδεία. Aυτό νιώθει ο καθένας μας, όταν ξεφυλλίζει τα μαθηματάρια με τα λεπτότατα γράμματα των ψυχαγωγικών ερμηνειών ή τα φιλοσοφικά εγχειρίδια με τα σχήματα των αριστοτελικών συλλογισμών. Aυτή είναι η σπουδαιότητα και το μεγαλείο και αυτής της βιβλιοθήκης, της Mονής του Προυσού, που στέκει πάντα ψηλά στην άκρη του απόκρημνου βράχου σαν άσβεστος πυρσός χριστιανικής και ελληνικής παιδείας. KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 19

19 Kύριλλος Kαστανοφύλλης Bίος και δράση του λογίου ηγουμένου της Mονής στον περασμένο αιώνα Tου Kώστα Tριανταφυλλίδη Φιλολόγου Συγγραφέα TH Mονή του Προυσού διακόνησαν κατά καιρούς άνδρες διακριθέντες για την αρετή, την ποιμαντική δεξιότητα και την ευποιία. Oλους ό- μως υπερέβαλε κατά τη λογιότητα Kύριλλος ο Kαστανοφύλλης ( ;), το μεγάλο αυτό ανάστημα του τοπικού μοναχισμού. O Kύριλλος υπήρξε καθολική προσωπικότης. Διεκρίθη για την α- σκητικότητα του βίου, υπήρξε κάτοχος σημαντικής θεολογικής, θύραθεν και μουσικής παιδείας και τέλος απεδείχθη θεράπων του καθόλου πρακτικού βίου. Πορεία O Kύριλλος (σύμφωνα με αυτόγραφο βιογραφικό σημείωμα) 1 γεννήθηκε το αψοε (1775) στη γειτονική «πενιχρά» κώμη Kαστανιά Eυρυτανίας. Oι γονείς του Δημήτριος και Στάμω. Σε ηλικία πέντε χρόνων έγινε τρόφιμος του μοναστηριού και «εμβήκε εις το αλφάβητον». Nεότατος μόλις δεκαεννιά χρόνων διέτρεξε την τάξη του Aναγνώστη, του Yποδιακόνου και της Iεροσύνης. Διψά για ευρύτερη μόρφωση και δράση. Eτσι, στα 1796 εγκαταλείπει τα κινδυνώδη, πλην εξόχως προσφιλή, «ληστρικά όρη» της πατρίδας του και απέρχεται στον περιώνυμον Aθωνα. Kατ αρχάς φαίνεται ότι εκοινοβίασε στη Pωσική Mονή του Aγ. Παντελεήμονα Eλληνες τότε οι μοναστές της. Aργότερα τον συναντούμε στην Kουτλουμουσιανή Σκήτη του Aγ. Παντελεήμονα. (Για ένα σύντομο χρονικό διάστημα τον ξαναβρίσκουμε στην πατρίδα. «Tω αυτά (1801) επέστρεψα εις τα μέρη της πατρίδος μου, χάριν θεραπείας του καρκινικού πάθους, οπού με ηκολούθησεν εις τον αριστερόν πόδα. Tω αυτώ έτει απήλθε προς Kύριον η μήτηρ μου και αύθις εγώ επανέστρεψα εις τον εμόν Aγιώνυμον Aθωνα»). Στο Oρος ο Kύριλλος συνδέεται με τον μαρτυρικό Πατριάρχη Γρηγόριο E, εξόριστο τότε εκεί ( και ). O σύνδεσμος αυτός, έκτοτε αρραγής, μαρτυρεί και το βαθμό του προσωπικού του κύρους. Kατά την ίδια περίοδο υποτάσσεται στον Nικόδημο τον Aγιορείτη ( ), το καύχημα αυτό της αθωνικής λογιοσύνης. Eφτά χρόνια και «καλλιγραφία χρώμενος... των αυτού πονημάτων τα πλείονα ιδίαις χερσίν καλλιέγραψεν». Στα 1813 το μοναστήρι του Προυσού είναι εμπερίστατο. O τοπικός επίσκοπος Δοσίθεος και οι προεστοί του Kαρπενησιού εναγωνίως στρέφονται προς το πρόσωπο του Kυρίλλου («Περιμένομέν σε λοιπόν όσον τάχος και πάλιν αξιούμεν σε, ίνα μη αποστρέψης το πρόσωπόν σου αφ ημών»). Eτσι, μετά από δισταγμούς, παίρνει την απόφαση να επιστρέψει στην αρχική μονή της μετανοίας του. Στα ίχνη των Kολλυβάδων H περίοδος στην Προυσιώτισσα φέρει τη σφραγίδα της στιβαρής προσωπικότητας του Kυρίλλου. Mαθητής του Nικοδήμου Aγιορείτη εκληρονόμησε απ αυτόν την αυστηρότητα των «ιεροπρεπών» Kολλυβάδων 2 και τη θερμή προσήλωση στο πατερικό πνεύμα. Yπήρξεν αυστηρός και καινοτόμος. Eτσι, (ως απλός μοναχός ή ηγούμενος): Aναδιοργανώνει το μοναστήρι. Eφαρμόζει έτσι αυστηρότερο «Tυπικό». Kαταρτίζει (ανακαινίζει) το Kτηματολόγιο (κώδ. αριθ. 42). Tαχτοποιεί τη Bιβλιοθήκη την ε- μπλουτίζει με δωρεά προσωπικών του βιβλίων και χειρογράφων 3. Eνθαρρύνει τη θεραπεία των Γραμμάτων. Aναδεικνύεται ο ίδιος ποιητής και υμνογράφος έτι δε και μελοποιός. Eκδίδει την «Iερά Διήγησι». Kαθιστά το μοναστήρι τόπον προσκυνήματος αλλά και εστία ευρύτερης πνευματικής ακτινοβολίας. Σχολή Προυσού Tέλος, λαμπρό έργο του Kυρίλλου υπήρξεν η ίδρυση (ή επανίδρυση) του Σχολείου των Eλληνικών Γραμμάτων (1820). Προς το σκοπό αυτό μεταβαίνει στην Kων/πολη και εξασφαλίζει το ιδρυτικό σιγίλιο του Πατριάρχη. Aπό το μοναστήρι εξαποστέλλει «απανταχούσα» όπου και αυτά: «...Tην ημετέραν ταύτην πατρίδα εν αμαθεία μεγίστη και βαρβαρότητι ορώντες και του τηλάυγεστάτου φωτός της παιδείας τε και μαθήσεως παντάπασιν εστερημένην και τη ορθοδόξω και ευσεβεί ημών πίστει κλονουμένην, έγνωμεν... και συνειργήσαμεν συστηθήναι σχολείον... προς ωφέλειαν των νένων» 4. O Kύριλλος, με τη ίδρυση του σχολείου, συνεχίζει τη λαμπρή φωτιστική παράδοση Kοσμά του Aιτωλού. Στα 1824 το μοναστήρι του Προυσού δοκιμάζεται και πάλι από εσωτερικές έριδες. O Kύριλλος πάσχει δεινώς. Για να βρει ανάπαυση, στρέφεται και τώρα προς το Aγιον Oρος και καταφεύγει στην προσφιλή Σκήτη του Aγίου Παντελεήμονα, όπου διέρχεται τα τέλη του βίου εν ειρηνική σιωπή. Eκεί και ε- H επιγραφή και η λειψανοθήκη του νεομάρτυρα Iωάννη. Mαρτύρησε το 1814 στο Aγρίνιο, τότε Bραχώρι, και το σκηνωμά του μεταφέρθηκε στον Προυσό από τον Kύριλλο Kαστανοφύλλη (φωτ.: Nίκος Παπαθανασίου). 20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY 1999

20 Tο χειρόγραφο Eπιστολάριο του Kύριλλου Kαστανοφύλλη. Yπόδειγμα ενάρετου βίου ο Kαστανοφύλλης, εμπλούτισε με πολλά βιβλία, χειρόγραφα και έντυπα, τη βιβλιοθήκη της Mονής. O Kύριλλος Kαστανοφύλλης ευλαβής εμπρός στη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Προυσιώτισσας και φόντο, πίσω στο αψίδωμα, το μοναστηριακό συγκρότημα. H εικόνα, σύγχρονη, βρίσκεται στο Συνοδικό της Mονής (φωτ.: Nίκος Παπαθανασίου). κοιμήθη. Hταν εξήντα περίπου χρόνων... Aγιολογικά παραλειπόμενα Tω καιρώ εκείνω στο Bραχώρι της Aιτωλίας (σημερ. Aγρίνιο), στον περίβολο της παλιάς εκκλησίας του Aγίου Δημητρίου και «υπό την πλάτανον», εμαρτύρησε «για την Πίστη» ένα νέο παλικάρι: ο Iωάννης εξ Oθωμανών. Hταν ημέρα Tετράδη, μηνός Σεπτεμβρίου, 23 του αωιδ (1814) έτους από Xριστού. O Kύριλλος συχνά κατέβαινε στο Bραχώρι και για υποθέσεις του μοναστηριού και, με την άδεια του οικείου Mητροπολίτη (Nαυπάκτου και Aρτης Πορφυρίου), να εξαγορέψει τους χριστιανούς. Στα 1819 ήταν νωπή ακόμη η μνήμη του Nεομάρτυρα: Oλοι έστρεφαν κρυφά βλέμματα, «διά τον φόβον των Tούρκων» πάνω σε μυστικό τάφο στον πλησίον κείμενον αγρό... O Kύριλλος αποφασίζει να μεταφέρει το σκήνωμα στο προστατευτικό και κατανυκτικό περιβάλλον του Προυσού. (Στα 1815 έπραξε κάτι παρόμοιο: Eπήγε στην Kωνσταντινούπολη, παρέλαβε και μετέφερε στον Προυσό και στο Mεγάλο Xωριό τα χαριτόβρυτα λείψανα του Oσιομάρτυρα (1812) Γερασίμου του Mεγαλοχωρίτου). Συνεργάτες του σ αυτή την ευλαβή τώρα επιχείρηση ήταν: O Xρηστάκης Στάικος, προεστός («Tιμιοευγενέστατον και φιλόθεον άνδρα» αποκαλεί ο Kύριλλος στις επιστολιμαίες προσρήσεις του). O Xρηστάκης ήταν της γνωστής αρματολικής οικογένειας από τη Bελάουστα του Bραχωριού. Hπιος και συνετός εχρημάτισε «Eπίτροπος του Aγίου Aρτης» εν Bραχωρίω (κοίτα, ενδεικτικά, φ. 29α αριθ. 42 κώδικα Mονής Προυσού). O Γεώργιος Aναγνώστης Iατρίδης εκ Kαρπενησίου ( ). («Λογιώτατον και σεμνοηθέστατον» αποκαλεί ο Kύριλλος). O Γ.A.I. ήταν λίαν πεπαιδευμένος και άριστος χειριστής του έλληνος λόγου. Συνέθεσε Aκολουθίες και συνέταξε το «Mαρτύριον του Aγίου ενδόξου Nεομάρτυρος Iωάννου» (Nέον Λειμωνάριον). Yπηρέτησε ως τελωνειακός υπάλληλος στην Πρέβεζα και το Bραχώρι επί Aλή Πασά, αλλά με την έναρξη της Eπαναστάσεως έλαβε μέρος στον Aγώνα και υπηρέτησε στο σώμα του Γιαννάκη Γιολδάση ως γραμματικός του. O Kαποδίστριας τον ετίμησε 5. Στο μοναστήρι η κρύπτη ήταν έ- τοιμη: «προς την βιβλιοθήκην εις τα αριστερά». Eκεί εναπέθεσαν και α- σφάλισαν το μαρτυρικό σκήνωμα. Πλάι έστησαν ένα κεραμίδι που είχε αυτή την εγχάρακτη επιγραφή: «Oύτος ην ο εξ οθωμανών Iωάννης, ο εν Bραχωρίω υπέρ X(ριστού) μαρτυρήσας κατά το αωιδ, Σεπτεμβρίου κγ». O Kύριλλος στην εντοιχισμένη πλάκα έγραψε αργότερα με ωραία βυζαντινά γράμματα τούτο σε ιαμβικό τρίμετρο το επίγραμμα: «Oυ μεταλλείον αργυροχρύσου πέλω, αλλ όλβον φέρω. Πάντα λίθον μη κίνει» 6. Tα χρόνια περνούσαν και εξέλιπε από τους μοναχούς η ακριβής γνώση του περιεχομένου της κρύπτης. Aλλοι έλεγαν ότι πρόκειται για κρυμμένο θησαυρό κι άλλοι υπέθεταν ότι εκεί φυλάσσονταν τα λείψανα κάποιου μάρτυρα. Oυδείς όμως αποτολμούσε να μετακινήσει τον λίθο κατά την εντολή της επιγραφής: «Πάντα λίθον μη κίνει». Ωσπου το αποτόλμησε η μοναστική Aδελφότητα στις 3 Iανουαρίου Tα οστά ήταν μέσα σε κιβώτιο με κόκκινο ύφασμα. Kαι δαφνόφυλλα. Eκατόν εξήντα χρόνια από το μαρτύριο και το ιερό σκήνωμα α- νέδιδε λεπτή ευωδία! Σημειώσεις: 1. Aρχιμ. Δοσιθέου Προυσιώτου «Kύριλλος ο Kαστανοφύλλης (Bίος, δράσις και ανέκδοτος αλληλογραφία»). Eν Aθήναις Πρόκειται για γενναία συμβολή στη συναφή έρευνα. 2. Kολλυβάδες ομάδα κίνημα στο β μισό του IH αιώνα. Aποσκοπούσε με κάποιες ίσως υπερβολές στην επαναφορά του εκκλησιαστικού βίου στην πατερική συνέπεια και τάξη. Oι επιφανέστεροι «Kολλυβάδες» (όνομα περιπαικτικό που τους προσήψαν οι αντίπαλοί τους) ήσαν: ο Mακάριος Nοταράς ( ), επίσκοπος Kορίνθου, ο Nικόδημος ο Aγιορείτης ( ) και ο Aθανάσιος ο Πάριος (1722/3 1813). 3. Πάνου I. Bασιλείου, λήμμα «Kαστανοφύλλης Kύριλλος» [Θ.H.E. (Mαρτίνου), τόμ. 7 (1965) στ ] 4. Aρχιμ. Δοσιθέου Προυσιώτου, οπ. παρ. σελ. 34. Γρηγ. Nταβαρίνου Aνδρ. Tσιαπέρα «Iστορία Iεράς Mονής Προυσιωτίσσης». Aθήναι 1957, σελ Δες και: Kων. Aθ. Διαμάντη «Kώδιξ Iατρίδου» [«Eπετηρίς Eταιρείας Στερεοελλαδικών Mελετών», B ( ), σ.σ ]. 6. Δες και: Aρχιμ. Aθαν. Σφουγγατάκη «Γλαφυρόν ιστόρημα του Aγίου Iωάννου του εξ Oθωμανών, του εν Bραχωρίω μαρτυρήσαντος» (Eφημ «Παναιτωλική» Aγρινίου, φ (16 Iουνίου) 2019 (4 Iουλίου 1974). Για το επίγραμμα: Π.Φ.X(ριστοπούλου) στην E.E.Σ.M., τόμ. Δ (1973), σελ KYPIAKH 15 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 21

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά 1 Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης Ελληνικά 2 Ο Άγιος Νικόλαος της Στέγης Πήρε το όνομα του μετά την προσθήκη της δεύτερης Στέγης του ναού τον 13ον αιώνα, για την προστασία του από τα χιόνα και τη βροχή.

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά Παναγία της Ασίνου Ελληνικά 1 ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΑΣΙΝΟΥ Ή ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΦΟΡΒΙΩΤΙΣΣΑΣ Η καμαροσκέπαστη, με δεύτερη ξύλινη στέγη εκκλησία της Παναγίας της Ασίνου, που βρίσκεται κοντά στο χωριό Νικητάρι,

Διαβάστε περισσότερα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα Η εκκλησία της Παναγίας της Φορβιώτισσας, περισσότερο γνωστή ως η Παναγία της Ασίνου, βρίσκεται στις βόρειες υπώρειες της οροσειράς ο του Τροόδους. Είναι κτισμένη στην ανατολική όχθη ενός μικρού χείμαρρου,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η σημερινή βασιλική «Αγ. Σοφία» βρίσκεται στο κέντρο της κύριας νεκρόπολης της αρχαίας πόλης Σέρντικα. Σ αυτή την περιοχή έχουν ανακαλυφθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ Σύντομο ιστορικό Ιερού Ναού Αγίου Γεωργίου Παραλιμνίου Ο Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου διαδέχθηκε το 19 ο αιώνα ένα παλαιότερο βυζαντινό ναό. Βρίσκεται στο κέντρο του

Διαβάστε περισσότερα

Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης

Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης Βυζαντινά και Οθωμανικά μνημεία της Μάκρης Στρατηγικής σημασίας η θέση της Μάκρης / Κατοικήθηκε από την αρχαιότητα Οικισμός με διαρκή ανθρώπινη παρουσία από τα νεολιθικά χρόνια Ορατά στο κέντρο της σημερινής

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΟΝ ΠΕΔΟΥΛΑ Η εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ που χτίστηκε πριν το 1474 είναι μονόκλιτη, ξυλόστεγη με νάρθηκα

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ο Ναός της Παναγίας Ελεούσας Ποδύθου, ανήκει στη μεταβυζαντινή περίοδο και κτίστηκε στις αρχές του 16 ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή. Ελληνικά

Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή. Ελληνικά Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή Ελληνικά 1 Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή Δεν έχουμε πληροφορίες για το πότε κτίστηκε η Μονή, πιθανότατα όμως να τοποθετείται στα μέσα του 16 ου αιώνα. Η εκκλησία είναι το παλαιότερο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: «ΜΙΚΡΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΔΙΑΚΟΠΩΝ»

ΘΕΜΑ: «ΜΙΚΡΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΔΙΑΚΟΠΩΝ» ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙ ΑΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΣΑΒΒΑΤΟ 26 ΙΟΥΝΙΟΥ 2010 ΚΟΙΝΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΣΤΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ: «ΜΙΚΡΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΔΙΑΚΟΠΩΝ» ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ: Πρόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Θεατρικές Παραστάσεις στα νησιά του Βορείου Αιγαίου Λήμνος, Λέσβος, Χίος Καλοκαίρι 2014 «Ένα τραγούδι γυρεύουμε. Το τραγούδι των τραγουδιών καρτερούμε. Το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

EUROPEAN DAILY TOURS ΑΠΟ ΒΟΛΟ ΣΤΑ ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ - ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ

EUROPEAN DAILY TOURS ΑΠΟ ΒΟΛΟ ΣΤΑ ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ - ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ EUROPEAN DAILY TOURS ΑΠΟ ΒΟΛΟ ΣΤΑ ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ - ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ Ιστορικό Τα Μετέωρα αποτελούν, μετά το Άγιο Ορος, το μεγαλύτερο και με συνεχή παρουσία από την εποχή της εγκατάστασης των πρώτων ασκητών μέχρι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΚΑΜΠΑΝΑΡΙΟΥ>> ΠΕΡΙΟΧΗ:ΚΑΣΤΑΝΙΑ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΒΙΩΝ-ΝΟΜΟΣ ΚΟΖΑΝΗΣ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΚΑΜΠΑΝΑΡΙΟΥ>> ΠΕΡΙΟΧΗ:ΚΑΣΤΑΝΙΑ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΒΙΩΝ-ΝΟΜΟΣ ΚΟΖΑΝΗΣ Τ.Ε.Ι. ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ:ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΥΠΟΔΟΜΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΕΡΙΟΧΗ:ΚΑΣΤΑΝΙΑ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΒΙΩΝ-ΝΟΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Της Μαρίας Αποστόλα Η Ελλάδα υπήρξε από τους πρώτους δέκτες του Χριστιανισμού και τα μνημεία της ελληνικής ορθοδοξίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κληρονομιάς, αποτελώντας

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ- ΠΑΛΑΙΧΩΡΙ Η εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος είναι ένα μικρό παρεκκλήσι που χτίστηκε στις αρχές

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάς Ζωγράφου Πύργος Χελανδαρίου Πύργος Καρακάλλου Πύργος Σταυρονικήτα Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, Κιόσκι Κιόσκι Αγίου Παύλου Ι.Μ. Διονυσίου,

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενα. Page 2 of 6

Περιεχόµενα. Page 2 of 6 Περιεχόµενα Page 2 of 6 Περιεχόµενα Τεύχος Οκτωβρίου Ιερά Μονή Μεγάλου Μετεώρου Ασκηταριά της Μεγάλης Πρέσπας Ιερά Μονή Προυσού Διώρυγα της Κορίνθου Ιερά Μονή Κοιµήσεως της Θεοτόκου 2 3 3 4 4 5 5 Page

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Σύμφωνα με επιγραφή του βόρειου τοίχου του ναού, ο ναός κτίστηκε το 1280 από τον Ιωάννη Μουτουλλά και τη σύζυγο του Ειρήνη.

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙ ΑΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ

ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙ ΑΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙ ΑΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΞΕΤΑΣΗ ΤΩΝ ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΣΤΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ 19 Σεπτεμβρίου 2013 ΘΕΜΑ: «ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Η Αγορά ήταν η μεγαλύτερη πλατεία της πόλης. Η πλατεία άρχισε να χρησιμοποιείται ως δημόσιος χώρος από τα αρχαϊκά χρόνια. Μέχρι τότε στην περιοχή υπήρχαν σπίτια και τάφοι. Ο

Διαβάστε περισσότερα

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων από την H ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΣΙΝΑ «Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΣΙΝΑ είναι ένα Ελληνορθόδοξον Χριστιανικόν μοναστικόν κέντρον με αδιάκοπον πνευματική ζωήν δεκαεπτά αιώνων. Η ασκητική

Διαβάστε περισσότερα

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 2 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ο ναός κάποτε ήταν μέρος του μοναστηριού, αφιερωμένος στον Τίμιο Σταυρό,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: «Προτάσεις για την Τουριστική Ανάπτυξη και προβολή της Τοπικής Κοινότητας Στράτου» Κύρια πύλη δευτερεύουσα πύλη πύλη Ακρόπολης Παραποτάμια πύλη

ΘΕΜΑ: «Προτάσεις για την Τουριστική Ανάπτυξη και προβολή της Τοπικής Κοινότητας Στράτου» Κύρια πύλη δευτερεύουσα πύλη πύλη Ακρόπολης Παραποτάμια πύλη ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Στράτος 29-12 - 2011 ΝΟΜΟΣ ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΙΑΣ Αριθμ. Πρωτ.: ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΙΝΙΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΤΡΑΤΟΥ ΤΟΠΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΣΤΡΑΤΟY ΠΛΗΡ: Πατσέας Αναστάσιος ΤΗΛ: 6978558904 Π Ρ Ο Σ Κο Αντιδήμαρχο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ Από την εποχή του εσποτάτου της Ηπείρου στα Βυζαντινά χρόνια στο νησί των Ιωαννίνων δημιουργήθηκαν Μονές και Ησυχαστήρια, που με την πάροδο του χρόνου η φήμη, αλλά

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ Περιγραφή μνημείου Το αρχαίο θέατρο της Λίνδου διαμορφώνεται στους πρόποδες της δυτικής πλαγιάς του βράχου της λινδιακής ακρόπολης. Το κοίλο χωρίζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά B Δημοτικού (Μέρος Α ) Ομορφος κόσμος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Β Δημοτικού Ομορφος κόσμος (Μέρος A ) Συγγραφική ομάδα:

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία του Άρακα Ελληνικά

Παναγία του Άρακα Ελληνικά 1 Παναγία του Άρακα Ελληνικά 2 ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΑΡΑΚΑ Ο ναός της Παναγίας του Άρακα που φαίνεται να κτίστηκε γύρω στο 1191, πιθανότατα πήρε το όνομά του από το «αρακάς», όπως και πολλά άλλα φυτονυμικά επώνυμα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ-ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ

ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ-ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ-ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ Στο δρόµο Τρικάλων- Καλαµπάκας, 3 χιλιόµετρα πριν από ταμετέωρα, ορθώνεται πάνω από το χωριό Θεόπετρα ένας βραχώδης ασβεστολιθικός όγκος, στη βορειοανατολική πλευρά του οποίου

Διαβάστε περισσότερα

Ενα πλακόστρωτο μονοπάτι οδηγεί βόρεια από τη Μονή Γουβερνέτου μέσα στο φαράγγι Αυλάκι που κατηφορίζει μέχρι τη θάλασσα.

Ενα πλακόστρωτο μονοπάτι οδηγεί βόρεια από τη Μονή Γουβερνέτου μέσα στο φαράγγι Αυλάκι που κατηφορίζει μέχρι τη θάλασσα. Η Μονή Γουβερνέτου Η Μονή Γουβερνέτου μοιάζει σαν κάστρο, με πύργους που χρησίμευαν για την προστασία από επιδρομείς. Ειδικά η εξωτερική όψη του μοναστηριού φανερώνει τις έντονες ενετικές επιδράσεις: μοιάζει

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ης ΑΠΟ 6 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ης ΑΠΟ 6 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙΔΑΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 19 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΚΟΙΝΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΣΤΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ ΕΞΙ (6) ΘΕΜΑ: «ΜΙΚΡΗ ΕΞΟΧΙΚΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΓΛΥΠΤΗ»

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου Τμήμα: Β 2 Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: Γιάννης Περιβολάρης Χριστίνα Μπενάκη Γιώργος Ρέτσας Στέλλα Φάσο Μαρία Τάλο Παναγιώτης Παναγιώτου Μαρία Σταμέλου

Διαβάστε περισσότερα

4. ΗΜΟΣ ΣΠΕΡΧΕΙΑ ΑΣ - 41 -

4. ΗΜΟΣ ΣΠΕΡΧΕΙΑ ΑΣ - 41 - 4. ΗΜΟΣ ΣΠΕΡΧΕΙΑ ΑΣ - 41 - 4.1 ΑΓΙΟΣ ΣΩΣΤΗΣ Όπως και τα υπόλοιπα, έτσι και το πρώην σχολείο του Αγίου Σώστη είναι ένα πέτρινο κτίριο µε κεραµοσκεπή και βρίσκεται στο κέντρο του χωριού. Tο κτίριο είναι

Διαβάστε περισσότερα

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 ΕΝΑ ΓΟΗΤΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ, ΓΕΜΑΤΟ ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ. 33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 Εικόνα 1 Εικόνα 2 Ρωμαϊκές λεγεώνες

Διαβάστε περισσότερα

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια Ηγούμενος Χρυσορρογατίσσης Διονύσιος Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΗΜΑΤΟΥ Διόρθωση ανακρίβειας που προήλθε από παρεξήγηση Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια που αναφέρεται στο βιβλίο της Μαρίνας

Διαβάστε περισσότερα

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008) Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Το Κάστρο των Ιπποτών είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία της Κω. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό και επιβλητικό είναι ένα από τα αξιοθέατα που κάθε επισκέπτης του νησιού πρέπει να

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος: Διδακτική αξιοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων

Τίτλος: Διδακτική αξιοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων Τίτλος: Διδακτική αξιοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων Βαθμίδα: Δευτεροβάθμια Θεματική περιοχή δραστηριότητας: Θεολογία Δημιουργός παρουσίασης: Ξανθή Αλμπανάκη Επικοινωνία: xalbanaki@gmail.com Εκπαιδευτικός

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΥΛΩΝΑΣ

Ο ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΥΛΩΝΑΣ Ο ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΥΛΩΝΑΣ Σύντοµο Ιστορικό Του Αµβροσίου Καρατζά Ο Ιερός Ναός Αγίου Γεωργίου Αυλώνας είναι χτισµένος στο κέντρο του χωριού, πλαισιωµένος από τον αιωνόβιο πλάτανο και δεσπόζει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙ ΑΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΣΤΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΠΕΜΠΤΗ 15 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2011

ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙ ΑΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΣΤΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΠΕΜΠΤΗ 15 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2011 ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙ ΑΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΣΤΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΠΕΜΠΤΗ 15 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2011 ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ: «ΚΡΗΤΙΚΟ ΣΤΕΝΟΜΕΤΩΠΟ ΚΑΜΑΡΟΣΠΙΤΟ» ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ: Πρόκειται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ης ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙ ΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ης ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙ ΕΣ ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙ ΑΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΚΥΡΙΑΚΗ 24 ΙΟΥΝΙΟΥ 2012 ΚΟΙΝΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΣΤΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ: «ΜΙΚΡΗ ΔΙΩΡΟΦΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ» ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ: Πρόκειται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ. Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή

ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ. Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή Όταν λέµε Αγία Παρασκευή εννοούµε τη µικρή Εκκλησία, που είναι δυτικά του χωριού στη θέση Παναγία (Παναΐα), την οποία βλέπουµε στην

Διαβάστε περισσότερα

Δημοτικό Σχολείο Θεσπρωτικού. «Απογραφή Παραδοσιακών Σπιτιών στα Ιστορικά Λέλοβα και Μελέτη της Αρχιτεκτονικής τους»

Δημοτικό Σχολείο Θεσπρωτικού. «Απογραφή Παραδοσιακών Σπιτιών στα Ιστορικά Λέλοβα και Μελέτη της Αρχιτεκτονικής τους» Δημοτικό Σχολείο Θεσπρωτικού «Απογραφή Παραδοσιακών Σπιτιών στα Ιστορικά Λέλοβα και Μελέτη της Αρχιτεκτονικής τους» Γ και ΣΤ Τάξη 2007 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία είναι μια συνεργασία της Γ Τάξης και ΣΤ Τάξης του

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ. Γιώργος Ε 1

Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ. Γιώργος Ε 1 Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ Γιώργος Ε 1 ΣΩΤΗΡΑ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Η Σωτήρα έχει Αγιολογική ονομασία: φέρει το όνομα του Σωτήρος Χριστού. Εξάλλου στις 6 Αυγούστου τελείται μεγάλο πανηγύρι κατά τη γιορτή της Μεταμορφώσεως

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΤΕΙ ΣΕΡΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ & ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ Σύνταξη κειμένου: Μαρία Ν. Δανιήλ, Αρχιτέκτων

Διαβάστε περισσότερα

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης BYZANTINH TEXNH:AΡXITEKTONIKH kαι ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ H Βυζαντινή αρχιτεκτονική και ως αναπόσπαστο τμήμα της η ζωγραφική: - Ψηφιδωτή και νωπογραφία- νοείται η τέχνη που γεννήθηκε και ήκμασε μεταξύ 4ου και 15ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

Τετραήμερη εξόρμηση στα Τζουμέρκα

Τετραήμερη εξόρμηση στα Τζουμέρκα 25-28 Δεκεμβρίου 2014 1 η Ημέρα: Πέμπτη 25/12/14: Αναχώρηση από το Πεδίον του Άρεως στις 07:00 με προορισμό τα Τζουμέρκα (432 χμ.) στην Νότια Πίνδο. Τα Τζουμέρκα αποτελούν έναν από τους μεγαλύτερους ορεινούς

Διαβάστε περισσότερα

Με αγιορειτική λαμπρότητα και μεγαλοπρέπεια εορτάστηκε στην Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Ελαιοβρύτισσας.

Με αγιορειτική λαμπρότητα και μεγαλοπρέπεια εορτάστηκε στην Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Ελαιοβρύτισσας. Με αγιορειτική λαμπρότητα και μεγαλοπρέπεια εορτάστηκε στην Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, η θαυματουργή εικόνα της Παναγίας της Ελαιοβρύτισσας. Της πανηγυρικής Θείας Λειτουργίας προεξήρχε ο Ηγούμενος της νόμιμης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΣΧΕΔΙΩΝ. Το οικόπεδο μας ανήκει στον κύριο Νίκο Δαλιακόπουλο καθώς και το γειτονικό οικόπεδο.

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΣΧΕΔΙΩΝ. Το οικόπεδο μας ανήκει στον κύριο Νίκο Δαλιακόπουλο καθώς και το γειτονικό οικόπεδο. - 99 - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΣΧΕΔΙΩΝ 1. Τοπογραφικό Διάγραμμα : To τοπογραφικό διάγραμμα της δεύτερης αρχιτεκτονικής μελέτης ταυτίζεται με αυτό της πρώτης αρχιτεκτονικής μελέτης εφόσον και οι δυο μελέτες εχουν γίνει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙ ΑΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΙ ΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΣΤΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΣΧΕ ΙΟ

ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙ ΑΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΙ ΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΣΤΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΣΧΕ ΙΟ ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙ ΑΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΙ ΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΣΤΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΣΧΕ ΙΟ ΤΕΤΑΡΤΗ 12 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2012 ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ: «ΛΑΪΚΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΤΗΣ ΣΑΝΤΟΡΙΝΗΣ» ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ: Πρόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης

Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης Βασικές αρχές της αρχιτεκτονικής του νεοκλασικισμού 1. Το δομικό σύστημα που χρησιμοποιείται είναι αυτό της «δοκού επί στύλου», δηλ. κατακόρυφοι φέροντες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ης ΑΠΟ 6 ΣΕΛΙ ΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ης ΑΠΟ 6 ΣΕΛΙ ΕΣ ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙ ΑΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ TΡΙΤΗ 18 ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 ΚΟΙΝΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΣΤΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ ΕΞΙ (6) ΘΕΜΑ: «ΧΩΡΟΣ ΕΚΘΕΣΗΣ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝ ΕΙΔΩΝ» ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ: Πρόκειται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ Οι θρησκευτικές εικόνες ως μέσον έκφρασης του θρησκευτικού συναισθήματος 9ο Δημοτικό Σχολείο Μυτιλήνης Τάξη: ΣΤ 1 Σχολικό έτος: 2006 07 Υπεύθυνη δασκάλα: Σπανού Σοφία «Όταν πρόκειται να αρχίσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΥΧΟΣ ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΣΜΟΥ

ΤΕΥΧΟΣ ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΣΜΟΥ ΤΕΥΧΟΣ ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΣΜΟΥ Στο τεύχος αυτό, γίνεται μία όσο το δυνατόν λεπτομερής προσέγγιση των γενικών αρχών της Βιοκλιματικής που εφαρμόζονται στο έργο αυτό. 1. Γενικές αρχές αρχές βιοκλιματικής 1.1. Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

Ιερά Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου Βαλτεσινίκου Γορτυνίας

Ιερά Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου Βαλτεσινίκου Γορτυνίας Ιερά Μονή Κοιμήσεως Θεοτόκου Βαλτεσινίκου Γορτυνίας Ποια η θέση του Ιερού στη ζωή του σύγχρονου ανθρώπου; Πώς ένας αρχιτέκτονας προσεγγίζει τον Ιερό χώρο σήμερα; Φοιτήτρια : Δήμητρα Θεοχάρη Υπεύθυνος Καθηγητής:

Διαβάστε περισσότερα

Προσκυνηματική Εκδρομή

Προσκυνηματική Εκδρομή Προσκυνηματική Εκδρομή στους Αγίους Τόπους ραγματοποιήθηκε από τις 23 μέχρι και τις 27 Αυγούστου πενθήμερη προσκυνηματική εκδρομή στους Αγίους Τόπους των μελών και των φίλων των Χριστιανικών Συνδέσμων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου

ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου ΕΙΚΟΝΕΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ 1 Ψηφιδωτά τρούλου με νέες επεμβάσεις συντήρησης, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ, Εφορεία Αρχαιοτήτων Χίου 2 Πανοραμική άποψη, 11 ος αιώνας, Νέα Μονή Χίου, Photo ΥΠ.ΠΟ.Α./ΤΑΠ,

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7. Kλασική Εποχή. Οι Τέχνες και τα Γράμματα

Κεφάλαιο 7. Kλασική Εποχή. Οι Τέχνες και τα Γράμματα Κεφάλαιο 7 Kλασική Εποχή Οι Τέχνες και τα Γράμματα Στόχοι: Mε το τέλος της ενότητας οι μαθητές να είναι σε θέση να διαπιστώσουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της ελληνικής τέχνης σε συνδυασμό με τις πολιτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ E. N. Τσιγαρίδας, 'Ερευνες στους ναούς της Καστοριάς 379 ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Στη διάρκεια των υπηρεσιακών μεταβάσεών μου στην Καστοριά, την περίοδο κυρίως 1970-1975 και συμπληρωματικά την

Διαβάστε περισσότερα

«Το Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε γραφή Braille από το Φάρο Τυφλών. Πληροφορίες στο τηλέφωνο: 210 94 15 222.

«Το Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε γραφή Braille από το Φάρο Τυφλών. Πληροφορίες στο τηλέφωνο: 210 94 15 222. «Το Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε γραφή Braille από το Φάρο Τυφλών. Πληροφορίες στο τηλέφωνο: 210 94 15 222. Από το Σεπτέμβριο του 2008 «Tο Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε cd από τις

Διαβάστε περισσότερα

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Οι άγιες εικόνες, έκφραση της πίστης Σχολείο: Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα (κεφ.18) Τάξη: Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν

Διαβάστε περισσότερα

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014 Σίνα 14 & Ακαδημίας, τηλ. 210 3642707, φαξ. 201-3642707 e-mail: info@cosmorama.gr Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες 18 22 Απριλίου 2014 Μόνο σε εμάς θα βρείτε: Πλούσιες πρωινές ξεναγήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Πολυκατοικία. Γ. Σάββενας. Γιώργος Αρχιτέκτων Μηχ/κος Ε.Μ.Π. Πόλη της Ρόδου (Ανάληψη)

Πολυκατοικία. Γ. Σάββενας. Γιώργος Αρχιτέκτων Μηχ/κος Ε.Μ.Π. Πόλη της Ρόδου (Ανάληψη) Πολυκατοικία Πόλη της Ρόδου (Ανάληψη) Σάββενας Γιώργος Αρχιτέκτων Μηχ/κος Ε.Μ.Π. Αρχιτεκτονική Μελέτη: Γ. Σάββενας Πολιτικός Μηχανικός: Κ. Χριστόπουλος Διακοσμήτρια: Κ. Καλλιγά Σάββενα Φωτογραφίες: Γ.

Διαβάστε περισσότερα

Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού.

Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού. Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού. 1 Περιεχόμενα: Εισαγωγή σελ.3 Ιστορική αναδρομή σελ.4 Περιγραφή του χώρου σελ.5-7 Βιβλιογραφία σελ.8 Παράρτημα σελ.9-10 2 Εισαγωγή. Στο κέντρο της Λεμεσού υπάρχει το Κάστρο

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Κύπρου Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Περιβάλλοντος Πρόγραμμα Αρχιτεκτονικής ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ.

Πανεπιστήμιο Κύπρου Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Περιβάλλοντος Πρόγραμμα Αρχιτεκτονικής ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ. Πανεπιστήμιο Κύπρου Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Περιβάλλοντος Πρόγραμμα Αρχιτεκτονικής ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ Βασιλένα Πετκόβα ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΠΕΡΙΟΧΗΣ Το χωριό βρίσκεται σε απόσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ης ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙ ΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ης ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙ ΕΣ http://www.ikastiko.gr/ ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙ ΑΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΚΥΡΙΑΚΗ 24 ΙΟΥΝΙΟΥ 2012 ΚΟΙΝΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΣΤΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ: «ΜΙΚΡΗ ΔΙΩΡΟΦΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ»

Διαβάστε περισσότερα

Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας. Φοίβος Αργυρόπουλος

Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας. Φοίβος Αργυρόπουλος Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας Φοίβος Αργυρόπουλος ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΑΚΟ ΙΕΡΟ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΕΥΣΙΝΑ Πανίερο έγινε το Θριάσιο πεδίο από τη στιγμή που η θεά Δήμητρα θέλησε να εκφράσει την ευγνωμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

Αγία Αναστασία η Μεγαλομάρτυς η Φαρμακολύτρια 22 Δεκεμβρίου

Αγία Αναστασία η Μεγαλομάρτυς η Φαρμακολύτρια 22 Δεκεμβρίου Αγία Αναστασία η Μεγαλομάρτυς η Φαρμακολύτρια 22 Δεκεμβρίου http://www.google.com.cy/imgres?imgurl=http://www.pigizois.net/sinaxaristis/12/22.jpg&imgrefurl=http://www.saint.gr/3239/saint.aspx&usg= 3Fna2LMd87t9UxeDDztnUV4LuDo=&h=835&w=586&sz=63&hl=en&start=1&zoom=1&tbnid=bpzYaMtyqRnVnM:&t

Διαβάστε περισσότερα

majestic insight in living

majestic insight in living Ψυχικό Πρεσβεία ή Ιδιωτική Κατοικία ή Συγκρότημα Κατοικιών (Υπό κατασκευή) Κτίσμα 1800 μ2 σε οικόπεδο 1300μ2 Μοναδική θέση στην καλύτερη περιοχή του Ψυχικού Κορυφαία Αρχιτεκτονική Σχεδίαση από τον Αλέξανδρο

Διαβάστε περισσότερα

6 ΗΜΕΡΗ ΕΚΔΡΟΜΗ ΤΕΤΑΡΤΗ 8 ΙΟΥΛΙΟΥ ΕΩΣ ΔΕΥΤΕΡΑ 13 ΙΟΥΛΙΟΥ ΠΑΤΜΟΣ - ΛΕΙΨΟΙ

6 ΗΜΕΡΗ ΕΚΔΡΟΜΗ ΤΕΤΑΡΤΗ 8 ΙΟΥΛΙΟΥ ΕΩΣ ΔΕΥΤΕΡΑ 13 ΙΟΥΛΙΟΥ ΠΑΤΜΟΣ - ΛΕΙΨΟΙ ΑΘ ΜΩΡΑΙΤΗΣ Ο.Ε. TOURIST AND TRAVEL AGENCY ΠΑΤΡΩΝ 19 ΚΟΡΙΝΘΟΣ ΤΗΛ. : 27410-28588 FAX: 27410-25073 e-mail: moraitis.kor@hotmail.com www.narkissostravel.gr 6 ΗΜΕΡΗ ΕΚΔΡΟΜΗ ΤΕΤΑΡΤΗ 8 ΙΟΥΛΙΟΥ ΕΩΣ ΔΕΥΤΕΡΑ 13

Διαβάστε περισσότερα

Ολοι είμαστε αδέλφια

Ολοι είμαστε αδέλφια ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά Γ Δημοτικού (Μέρος Α ) Ολοι είμαστε αδέλφια ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Γ Δημοτικού Ολοι είμαστε αδέλφια (Μέρος A )

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΛΑΣΗ ΧΩΡΩΝ ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΟΥ ΚΑΜΑΡΙΩΤΗ ΝΕΟ ΟΣΤΕΟΦΥΛΑΚΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ

ΑΝΑΠΛΑΣΗ ΧΩΡΩΝ ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΟΥ ΚΑΜΑΡΙΩΤΗ ΝΕΟ ΟΣΤΕΟΦΥΛΑΚΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ ΑΝΑΠΛΑΣΗ ΧΩΡΩΝ ΚΟΙΜΗΤΗΡΙΟΥ ΚΑΜΑΡΙΩΤΗ ΝΕΟ ΟΣΤΕΟΦΥΛΑΚΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ Ηράκλειο, Οκτώβριος 2011 Σεπτέμβριος 2012 Μελέτη Νίκος Σκουτέλης & Φλάβιο Ζανόν Αρχιτέκτονες μηχανικοί Οδός Πατρός Αντωνίου

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΔΑ: 4ΙΙΒΕΜ-Β8 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΣΗ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΕΝΔΙΑΜΕΣΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΑΔΑ: 4ΙΙΒΕΜ-Β8 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΣΗ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΕΝΔΙΑΜΕΣΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΑΡΤΗΣΗ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΝΔΙΑΜΕΣΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ Ταχ. Δ/νση : 1ο χλμ Μυτιλήνης - Λουτρών Μυτιλήνη Ταχ.Κώδικας : 81100 Πληροφορίες : ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΑΛΑΚΟΣ Τηλέφωνο

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΕΩΡΩΝ

ΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΕΩΡΩΝ ΤΑ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΕΩΡΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Για να γνωρίσει κάποιος τα Μετέωρα και να βιώσει τη μαγεία του πέτρινου δάσους, ο καλύτερος και μοναδικός τρόπος είναι να πεζοπορήσει ανάμεσα στους Μετεωρίτικους πύργους

Διαβάστε περισσότερα

Κατευόδιο στο Γέροντα Σπυρίδωνα Μικραγιαννανίτη

Κατευόδιο στο Γέροντα Σπυρίδωνα Μικραγιαννανίτη Κατευόδιο στο Γέροντα Σπυρίδωνα Μικραγιαννανίτη Δευτέρα, 11 Μάιος 2015 Άγιον Όρος Αδελφέ, πατέρα, γέροντα και ΦΙΛΕ, αγαπημένε μου Σπυρίδωνα καλή ανάπαυση και Καλή Ανάσταση. π. Τιμόθεος Ηλιάκης "Στις 04.10

Διαβάστε περισσότερα

ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ

ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ Ναυσικά Πανσελήνου Ομότ. Καθηγήτρια της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ Η κατά κόσμον Ρεγούλα Μπενιζέλου, αφού περιβλήθηκε το μοναχικό σχήμα με το όνομα Φιλοθέη γύρω

Διαβάστε περισσότερα

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ ψ Ρ ' '.'."» *?' Ρ -N^ ->5^ ι"*** **' "HSf % ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ Το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου

Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου Έκθεση καθαρισμού της αμφιπρόσωπης εικόνας του Βυζαντινού Μουσείου Τάσος ΜΑΡΓΑΡΙΤΩΦ Δελτίον XAE 1 (1959), Περίοδος Δ'. Στη μνήμη του Νίκου Βέη (1883-1958) Σελ. 144-148 ΑΘΗΝΑ 1960 ΕΚΘΕΣΗ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ»

ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΜΕΛΕΤΗ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΑΘΗΝΑ 2012 ΕΡΓΟ: ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΕΜΠΛΟΥ ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ» ΕΚΠΟΝΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΦΩΤΗΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Η ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ Είναι η τέχνη της απεικόνισης ιερών προσώπων ή θρησκευτικών σκηνών Είναι η ζωγραφική παράσταση θρησκευτικών

Διαβάστε περισσότερα

5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός. 7 Τετάρτη Θεία Λειτουργία «Σύναξις Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου»

5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός. 7 Τετάρτη Θεία Λειτουργία «Σύναξις Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου» Ιανουάριος 1 Πέμπτη Θεία Λειτουργία «Περιτομή Του Κυρίου» 4 Κυριακή Θεία Λειτουργία 5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός 6 Τρίτη Θεία Λειτουργία & Αγιασμός «Άγια Θεοφάνεια» 7 Τετάρτη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΟ: ΑΝΑΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΚΩΔΩΝΟΣΤΑΣΙΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΝΟΙΚΟΥ

ΕΡΓΟ: ΑΝΑΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΚΩΔΩΝΟΣΤΑΣΙΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΝΟΙΚΟΥ ΕΡΓΟ: ΑΝΑΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΚΩΔΩΝΟΣΤΑΣΙΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΒΑΣΙΛΕΩΝΟΙΚΟΥ ΘΕΣΗ : ΒΑΣΙΛΕΩΝΟΙΚΟ- ΧΙΟΥ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Α. ΤΕΧΝΙΚΗ & ΑΙΤΙΟΛΟΓΗΚΗ ΕΚΘΕΣΗ 1. ΘΕΣΗ ΟΙΚΟΠΕΔΟΥ 2. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΟΙΚΟΠΕΔΟΥ 3. ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

A ΦIEPΩMA. Tο Nησί Iωαννίνων 2-19 AΦIEPΩMA. Δεκαπέντε αιώνες πολυκύμαντης ιστορίας και θρύλων 20 BIBΛIO 21-22 KPITIKH 23 ΓEYΣEIΣ 24 ΘEAMATA

A ΦIEPΩMA. Tο Nησί Iωαννίνων 2-19 AΦIEPΩMA. Δεκαπέντε αιώνες πολυκύμαντης ιστορίας και θρύλων 20 BIBΛIO 21-22 KPITIKH 23 ΓEYΣEIΣ 24 ΘEAMATA A ΦIEPΩMA KYPIAKH 22 AYΓOYΣTOY 1993 2-19 AΦIEPΩMA H ιστορία της Nήσου των Iωαννίνων. H μοναστική πολιτεία στο Nησί και η ζωγραφική της που αποτελεί ένα από τα κορυφαία επιτεύγματα της Σχολής της Bορειοδυτικής

Διαβάστε περισσότερα

Hιστορία της αγιογραφικής τέχνης της Kύπρου στα νεότερα χρόνια

Hιστορία της αγιογραφικής τέχνης της Kύπρου στα νεότερα χρόνια Kωστής Kοκκινόφτας O ΔIONYΣIOΣ XPHΣTIΔHΣ (1830-1902) KAI TO AΓIOΓPAΦIKO TOY EPΓO Hιστορία της αγιογραφικής τέχνης της Kύπρου στα νεότερα χρόνια είναι άμεσα συνδεδεμένη με τον νέο κτήτορα της Mονής Σταυροβουνίου,

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

Ξενοδοχείο 4* «Virginia Hotel» εκτός Σχεδίου Δήμος Ρόδου

Ξενοδοχείο 4* «Virginia Hotel» εκτός Σχεδίου Δήμος Ρόδου Σάββενας Γιώργος Αρχιτέκτων Μηχ/κος Ε.Μ.Π. Ξενοδοχείο 4* «Virginia Hotel» εκτός Σχεδίου Δήμος Ρόδου Αρχιτεκτονική Μελέτη: Γ. Σάββενας Πολιτικός Μηχανικός: Κ. Χριστόπουλος Διακοσμήτρια: Κ. Καλλιγά Σάββενα

Διαβάστε περισσότερα

Ιερά Μητρόπολις Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως Ευλογηµένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Κοριτσιών ηµοτικού Α Περίοδος

Ιερά Μητρόπολις Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως Ευλογηµένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Κοριτσιών ηµοτικού Α Περίοδος Ιερά Μητρόπολις Νεαπόλεως και Σταυρουπόλεως Ευλογηµένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Κοριτσιών ηµοτικού Α Περίοδος Μακρυνίτσα 2012 Λα Λα Λα Λα (2x) Ύµνος της οµάδας «Aγ. Γρηγόριος Παλαµάς» Όµορφος ο

Διαβάστε περισσότερα

31.03 01.04 02.04 Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο

31.03 01.04 02.04 Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο 31.03 01.04 02.04 Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο 2η στάση 3 ΒΕΡΟΙΑ ΙΩΑΝΝΙΝΑ Άφιξη περίπου... Στο Epirus Palace 5* 7ο χλμ. Ιωαννίνων-Αθηνών Τηλέφωνο: 2651 093555 0 λεπτά ΜΟΥΣΘΕΝΗ 1η στάση 15 λεπτά ΞΑΝΘΗ Αναχώρηση 07.00

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

Φρούρια, Κάστρα Κέρκυρα. Παλαιό Φρούριο

Φρούρια, Κάστρα Κέρκυρα. Παλαιό Φρούριο Παλαιό Φρούριο Είναι χτισμένο σε μια δίκορφη φυσική τοποθεσία από τον 16ο αιώνα στην άλλοτε Βυζαντινή πόλη της Κέρκυρας. Το Παλιό φρούριο είναι ένα χαρακτηριστικό σύμβολο της παλιάς πόλης και οι δύο κορυφές

Διαβάστε περισσότερα

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >>

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >> 1 Ο ΕΠΑΛ ΝΑΥΠΛΙΟΥ ΤΑΞΗ Α ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2014 : > ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΜΥΚΗΝΩΝ Από τους πιο σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους στην Ελλάδα. Χτισμένη πάνω

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ Ο ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ, στις διάφορες δραστηριότητες που διοργανώνει κάθε χρόνο, προσπαθεί να αφυπνίσει τους μαθητές για το πρόβλημα που αντιμετωπίζει η Κύπρος εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα