Μάγμα. Το μάγμα, όπως είναι γνωστό, είναι το μητρικό υλικό των πυριγενών πετρωμάτων και το τμήμα του που εκχύνεται σαν λάβα από τα ηφαίστεια είναι

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Μάγμα. Το μάγμα, όπως είναι γνωστό, είναι το μητρικό υλικό των πυριγενών πετρωμάτων και το τμήμα του που εκχύνεται σαν λάβα από τα ηφαίστεια είναι"

Transcript

1 ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΠΥΡΙΓΕΝΩΝ ΠΕΤΡΩΜΑΤΩΝ. Μάγμα. Το μάγμα, όπως είναι γνωστό, είναι το μητρικό υλικό των πυριγενών πετρωμάτων και το τμήμα του που εκχύνεται σαν λάβα από τα ηφαίστεια είναι προσιτό στην άμεση παρατήρησή μας. Όμως υπάρχει σημαντική ποσότητα μάγματος που στερεοποιείται σε μεγάλο βάθος για την πιθανή αρχική σύσταση του οποίου, χρησιμοποιούμε τη γεωχημεία μόνο του υλικού που αποκαλύπτεται στην επιφάνεια σαν τελικό προϊόν της κρυστάλλωσης. Το μάγμα περιέχει επίσης σημαντική ποσότητα αερίων τα οποία διαφεύγουν κατά τη στερεοποίησή του, όμως δεν παύουν να παίζουν ένα σημαντικό ρόλο για τον προσδιορισμό της πορείας της κρυστάλλωσης. Η στερεοποίηση δε συμβαίνει σε καθορισμένη πάντα θερμοκρασία αλλά ακολουθεί την πορεία της κλασματικής κρυστάλλωσης. Τα τελικά προϊόντα αυτής της κρυστάλλωσης δεν περιλαμβάνουν μόνο τη στερεή φάση των πυριγενών πετρωμάτων αλλά επίσης μια αέρια και πιθανόν μια υγρή φάση. Το μάγμα γενικά χαρακτηρίζεται α) από τη σύστασή του που είναι κατ εξοχή πυριτική β) από τη θερμοκρασία που είναι υψηλή (μεταξύ 500 έως 1200 ) και γ) από τη ρευστότητα με την οποία κινείται (ιξώδες). Πολλά χρόνια πριν επικρατούσε η άποψη ότι υπάρχουν δύο αρχικά είδη μαγμάτων, ένα γρανιτικό κι ένα βασαλτικό κι ότι η ποικιλία των πυριγενών πετρωμάτων είναι μίγμα αυτών των δύο τύπων. Βέβαια, κατά μία άποψη οι γρανίτες και οι γρανοδιορίτες συνιστούν το 95% των πλουτωνιτών της υδρογείου και οι βασάλτες και πυροξενικοί ανδεσίτες το 98% των ηφαιστιτών αν και το τελευταίο ποσοστό είναι λίγο αμφισβητήσιμο μια και οι ρυόλιθοι είναι πολύ άφθονα πετρώματα. Οι τελευταίες παρατηρήσεις και απόψεις κλίνουν υπέρ της παραδοχής ενός αρχικού μάγματος βασαλτικής σύστασης χωρίς αυτό να αποκλείει την ύπαρξη μαγμάτων και άλλων συστάσεων. Ο σχηματισμός μαγμάτων διαφόρων συστάσεων μπορεί να ερμηνευτεί με την κλασματική κρυστάλλωση ενός βασαλτικού μάγματος και τον αποχωρισμό υπολειμματικών μαγμάτων διαφόρων τύπων με βάση μια διεργασία αφορμοίωσης υλικού διαφορετικής σύστασης ή τη διαφυγή πτητικών ουσιών. Όλα αυτά μαζί μπορούν κάλλιστα να δημιουργήσουν σημαντικές αλλαγές στη σύσταση.

2 Χημισμός των μαγμάτων και των πυριγενών πετρωμάτων. Οι Clarke και Washington υπολόγισαν τη μέση χημική σύσταση των πυριγενών Σχήμα 10. Συχνότητα κατανομής του SiO 2 σε αναλύσεις πυριγενών πετρωμάτων. (Από Mason and Moore, 1982). Σχήμα 11. Συχνότητα κατανομής των % αναλογιών των κυριότερων οξειδίων κατά τις αναλύσεις πυριγενών πετρωμάτων. (Από Mason and Moore, 1982).

3 πετρωμάτων και κατέληξαν στα παρακάτω αποτελέσματα: SiO 2 Αl 2 O 3 Fe 2 O 3 FeO MgO CaO Na 2 O K 2 O H 2 O TiO 2 59,14 15,34 3,08 3,80 3,49 5,08 3,84 3,13 1,15 1,05 Φυσικά θα πρέπει να πάρουμε υπόψη μας ότι οι παραπάνω αριθμοί είναι οι μέσοι όροι χιλιάδων αναλύσεων. Δεν αντιπροσωπεύουν δηλαδή τη σύσταση ενός αρχικού μάγματος από το οποίο μπορούν να προκύψουν όλα τα πυριγενή πετρώματα, ούτε τη σύσταση ενός ορισμένου μάγματος. Εννοείται ότι από την παραπάνω σύσταση παραλείπονται επουσιώδη συστατικά όπως π.χ. τα πτητικά, που ως γνωστό, βρίσκονται σε όλα τα μάγματα. Έτσι φαίνεται ότι τα κυριότερα στοιχεία είναι τα Ο, Si, Al, Fe, Mg, Ca, Na και Κ, δηλαδή τα μάγματα είναι πολλαπλά συστήματα όλων αυτών των στοιχείων καθώς και ορισμένων άλλων. Οι σχέσεις συχνότητας των κυριοτέρων οξειδίων, τα οποία σχηματίζουν τα συνήθη πετρώματα, μελετήθηκαν από τους Richardson και Sneedy με βάση τις 5159 κυριότερες αναλύσεις του Washington (σχήματα 10 και 11). Το κυριότερο οξείδιο είναι του πυριτίου. Τα περισσότερα πυριγενή περιέχουν μεταξύ 30 και 80% SiO 2. Το SiO 2 δε μεταβάλλεται κανονικά όπως φαίνεται από το σχήμα 10, αλλά υπάρχουν δύο μέγιστα συχνότητας στο 52,5% SiO 2 και στο 73% SiO 2 δηλαδή, τα πετρώματα με περίπου 52,5% SiO 2 και 73% SiO 2 είναι και τα πιο συνηθισμένα.. Αυτό συμφωνεί και με το γεγονός ότι τα αφθονότερα πετρώματα στην επιφάνεια της γης είναι ο βασάλτης και ο γρανίτης. Το αργίλιο ποικίλλει συνήθως μεταξύ 10-20%. Χαμηλές ποσότητες Al 2 O 3 είναι χαρακτηριστικές πετρωμάτων με λίγους αστρίους ή αστριοειδή δηλαδή, υπερβασικών τύπων. Υψηλές ποσότητες Al 2 O 3 είναι χαρακτηριστικές των ανορθοσιτών και των πετρωμάτων που περιέχουν πολύ νεφελίνη. Το Na 2 O παρουσιάζει μια πολύ συμμετρική μεταβλητότητα και συνήθως κυμαίνεται από 2-5%. Σπάνια ξεπερνά το 15%. Η καμπύλη του Κ 2 Ο είναι λιγότερο κανονική αλλά τα περισσότερα πετρώματα έχουν λιγότερο του 6% Κ 2 Ο και μόνο σπάνια θα το βρούμε να ξεπερνά το 10%. Οι καμπύλες για το FeO και Fe 2 O 2 είναι παρόμοιες. Και οι δύο παρουσιάζουν ένα μέγιστο συχνότητας στο 1,5% και μεταπίπτουν με περισσότερη ή λιγότερη κανονικότητα σε υψηλότερες περιεκτικότητες. Η ποσότητα των οξειδίων του σιδήρου στα πυριγενή σπάνια υπερβαίνει το 15% εκτός από την περίπτωση μαγματικών σιδηρούχων

4 μεταλλευμάτων. Τα περισσότερα πετρώματα έχουν χαμηλή περιεκτικότητα σε MgO και μόνο υπερβασικοί τύποι πλούσιοι σε ολιβίνη ή πυροξένους έχουν πάνω από 20%. Η καμπύλη για το CaO μοιάζει μ εκείνη για το MgO. Tα περισσότερα πετρώματα έχουν λιγότερο από 10% CaO αν και σε μερικούς πυροξενίτες θα το βρούμε να ξεπερνά το 20%. Το νερό μπορεί να φθάσει το 10% σε λίγα ηφαιστειακά γυαλιά, αλλά γενικά ένα πυριγενές πέτρωμα που περιέχει πάνω από 2% H 2 O έχει αποκτήσει το πλεόνασμα από αλλοιώσεις. Τρία επουσιωδέστερα συστατικά που θα πρέπει επίσης να προσδιορίζονται σε μια καλή ανάλυση πετρώματος είναι τα TiO 2, P 2 O 5 και MnO, τα οποία βρίσκονται στα περισσότερα πυριγενή πετρώματα. Επίσης πολλά άλλα στοιχεία μπορεί να υπάρχουν σε πολύ μικρά ποσοστά. Η ορυκτολογική σύσταση των πυριγενών. Αν και περισσότερα από 1000 είδη ορυκτών είναι γνωστά, ο αριθμός εκείνων που βρίσκονται στο 99% των πυριγενών είναι πολύ μικρός. Εκτός από τα 7 κύρια ορυκτά ή όμάδες ορυκτών (άστριοι, αστριοειδή, ολιβίνης, πυρόξενοι, αμφίβολοι, μαρμαρυγίες και χαλαζίας) μόνο ο μαγνητίτης, ο ιλμενίτης και ο απατίτης συνήθως βρίσκονται στα πυριγενή πετρώματα, αλλά όμως σε πολύ μικρές ποσότητες. Μια στατιστική μελέτη 700 περίπου πυριγενών που μελετήθηκαν πετρογραφικά, έδωσε την παρακάτω μέση ορυκτολογική σύσταση: χαλαζίας 12%, άστριοι 59,5% πυρόξενοι και αμφίβολοι 16,8%, βιοτίτης 3,8%, ορυκτά τιτανίου 1,5%, απατίτης 0,6%, άλλα επουσιώδη ορυκτά 5,8%. Η σύγκριση της μέσης ορυκτολογικής σύστασης (modus) με τη δυνητική σύσταση (norm) που υπλογίστηκε από τη μέση χημική σύσταση των πυριγενών, παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η δυνητική σύσταση των πυριγενών πετρωμάτων είναι χαλαζίας 10,02%, ορθόκλαστο 18,35%, αλβίτης 32,49%, ανορθίτης 15,29%, διοψίδιος 6,45%, υπερσθενής 8,64%, μαγνητίτης 4,41%, ιλμενίτης 1,98%, απατίτης 0,67%, λοιπά 1,70%. Η ορυκτολογική σύσταση αποτελεί βασικό κριτήριο στην ταξινόμηση των πυριγενών. Έχουν προσδιοριστεί αρκετές εκατοντάδες τύπων πετρωμάτων όμως μόνο λίγοι από αυτούς εμφανίζονται πιο συχνά. Η ταξινόμηση των πετρωμάτων δεν επιβάλλεται από αυστηρώς καθορισμένα χαρακτηριστικά, όπως αυτά που καθορίζουν το ορυκτό είδος. Αν τοποθετήσουμε τα πιο συχνά πυριγενή πετρώματα στη φύση με βάση την ορυκτολογική τους σύσταση πάνω σ ένα διάγραμμα θα δούμε ότι αυτά συνιστούν ένα συνεχές σύνολο όπως π.χ. στο σχήμα 12, στο οποίο η διαίρεση με σκοπό τη συστηματική ταξινόμηση γίνεται με

5 όρια μερικώς αυθαίρετα. Συγχρόνως φαίνεται η κατ όγκο ορυκτολογική σύσταση των πετρωμάτων. Πολλές φορές παρατηρούμε μια βαθμιαία μετάβαση από ένα τύπο πετρώματος σε άλλο μέσα στο ίδιο κοίτασμα π.χ. ένας γρανίτης μεταπίπτει βαθμιαία, καθώς μειώνεται το ποσό των αλκαλιούχων αστρίων και αυξάνεται το ποσό των πλαγιοκλάστων, σε γρανοδιορίτη και ακολούθως σε χαλαζιακό διορίτη και αυτός με τη σειρά του, μόλις εξαφανιστεί ο χαλαζίας σε διορίτη. Σχήμα 12. Ορυκτολογική σύσταση των πιο συνηθισμένων τύπων πυριγενών πετρωμάτων. Παρακάτω εξετάζονται αναλυτικότερα οι συνθήκες σχηματισμού των κυριότερων ορυκτών. Ορυκτά του SiO 2. Στη φύση συναντώνται επτά ορυκτά του SiO 2 : ο χαλαζίας, ο τριδυμίτης, ο χριστοβαλίτης, ο οπάλιος, ο λεσατερλιερίτης, ο καισίτης και ο στισοβίτης. Το αφθονότερο από αυτά είναι ο χαλαζίας, ο τριδυμίτης κι ο χριστοβαλίτης αφθονούν στα ηφαιστειακά πετρώματα,ο οπάλιος δεν είναι και πολύ σπάνιος, ο λεσατελιερίτης (πυριτικό γυαλί) είναι πολύ σπάνιος και ο καισίτης μαζί με το στισοβίτη είναι υψηλής

6 πίεσης μορφές που βρέθηκαν στους βομβαρδισμένους από μετεωρίτες ψαμμίτες της Arizona. O χαλαζίας, ο χριστοβαλίτης κι ο τριδυμίτης παρουσιάζουν ο καθένας το δικό του πεδίο σταθερότητας. Σε συνθήκες ατμοσφαιρικής πίεσης ο χαλαζίας είναι σταθερός μέχρι τους 867, ο τριδυμίτης μεταξύ 867 και 1470 και ο χριστοβαλίτης από 1470 μέχρι το σημείο τήξης στους Από τους 1713 μέχρι το σημείο ζέσεως η σταθερή φάση είναι υγρή μορφή του διοξειδίου του πυριτίου. Στο σχήμα 13 είναι σαφή τα πεδία σταθερότητας των φάσεων του SiO 2. Προσθήκη μικρής ποσότητας Η 2 Ο στο σύστημα αυτό κατεβάζει τη liquidus αρκετές εκατοντάδες βαθμούς. Αυτό βγήκε από πειράματα που έγιναν σε θερμοκρασίες μέχρι 1300 και πιέσεις ατμών νερού μέχρι 2000 Kg/cm 2. H πτώση αυτή της θερμοκρασίας παριστάνεται στο σχ. 13 από τη διακεκομμένη γραμμή. Σχήμα 13. Πεδία σταθερότητας των φάσεων SiO 2 (Aπό Mason and Moore, 1982).

7 Οι τρεις αυτοί πολύμορφοι τύποι (χαλαζίας, χριστοβαλίτης, τριδυμίτης) του SiO 2 αποτελούνται δομικά από τετραεδρικές ομάδες τεσσάρων ατόμων οξυγόνου που περιβάλλουν ένα κεντρικό άτομο πυριτίου. Τα τετράεδρα αυτά συνδέονται και σχηματίζουν τρισδιάστατο πλέγμα, αλλά ο τρόπος σύνδεσης διαφέρει για τον κάθε τύπο. Έτσι προκύπτουν κι οι διαφορές στην κρυσταλλική δομή τους και στις ιδιότητές τους. Κάθε ένας από τους τρεις πολυμορφικούς τύους έχει μορφή υψηλής και χαμηλής θερμοκρασίας. Στο χαλαζία η αλλαγή από τον ένα τύπο στον άλλο γίνεται στους 573 σε συνθήκες ατμοσφαιρικής πίεσης, επίσης ο υψηλής θερμοκρασίας τριδυμίτης αλλάζει στον χαμηλής μεταξύ 120 και 160. Τέλος ο υψηλής θερμοκρασίας χριστοβαλίτης αλλάζει στον χαμηλής μεταξύ 200 και 275. Οι μετατροπές αυτές συμβαίνουν απότομα και είναι αμφίδρομες. Σημαντικά είναι ακόμη και τα παρακάτω φαινόμενα: 1. Ακόμη και σε θερμοκρασίες κάτω από 867, ιδιαίτερα όταν η κρυστάλλωση εξελίσσεται γρήγορα, (παρουσία π.χ. υπερθέρμων αερίων) ο χριστοβαλίτης και/ή ο τριδυμίτης είναι δυνατό να κρυσταλλωθούν αν και ο χαλαζίας είναι η σταθερή φάση. 2. Ο υψηλής θερμοκρασίας χαλαζίας και ο χαμηλής σχηματίζονται μόνο μέσα στα όρια του πεδίου σταθερότητάς τους και ποτέ σε υψηλότερες θερμοκρασίες. Έτσι λοιπόν καταλήγουμε ότι η παρουσία χαλαζία σ ένα πυριγενές πέτρωμα δηλώνει ότι η κρυστάλλωσή του από το μάγμα έγινε σε θερμοκρασία χαμηλότερη από 867, ενώ η παρουσία του χριστοβαλίτη ή τριδυμίτη δεν αποδεικνύει τίποτα σχετικά με τη θερμοκρασία κρυστάλλωσης. Οι άστριοι. Η ομάδα των αστρίων διακρίνεται στους καλιούχους και βαριούχους με μονοκλινική συμμετρία και τους νατριούχους και ασβεστιούχους με τρικλινή συμμετρία. Σημαντικό ενδιαφέρον παρουσίαζε πάντα το στερεό διάλυμα (μικτοί κρύσταλλοι) μεταξύ αλβίτη NaAlSi 3 O 8 και ανορθίτη CaAl 2 Si 2 O 8. O γενικός τύπος δομής των αστρίων είναι WZ 4 O 8, όπου W = Na, K, Ca, Ba, και Ζ = Si, Αl με την αναλογία Si:Al να κυμαίνεται από 3:1 μέχρι 1:1. Η δομή των αστρίων αποτελείται από ένα συνεχές τρισδιάστατο πλέγμα τετραέδρων SiO 4 και ΑlO 4 με τα κενά αρνητικά φορτισμένα μεσοδιαστήματά του κατειλημμένα από τα θετικά Na, K, Ca και Ba.

8 Tα σημαντικότερα μέλη των αστρίων είναι το ορθόκλαστο KalSi 3 O 8, o αλβίτης NaAlSi 3 O 8 και ο ανορθίτης CaAl 2 Si 2 O 8. To σανίδινο είναι η υψηλής θερμοκρασίας μορφή που συναντάμε Σχ. 15. Σχέσεις φάσεων στη σειρά των πλαγιοκάστων. Οι στικτές γραμμές αντιπροσωπεύουν μετασταθερές καμπύλες των περιστεριτών. σ.δ. = στερεό διάλυμα (Από Mason and Moore, 1982). στους ηφαιστίτες (σταθερή από 700 και πάνω), το ορθόκλαστο κι ο μικροκλινής αφθονούν στα πυριγενή και μεταμορφωμένα μέσων και χαμηλών θερμοκρασιών και τέλος ο αδουλαίος βρίσκεται σε χαμηλής θερμοκρασίας υδροθερμικές φλέβες. Στο σανίδινο τα άτομα Si και Al είναι τυχαία κατανεμημένα στο πλέγμα σε μια μη ταξινομημένη διάταξη, ενώ στο μικροκλινή υπάρχει ταξινομημένη διάταξη. Το ορθόκλαστο και ο αδουλαίος είναι δομικά ενδιάμεσες μορφές μεταξύ σανίδινου και μικροκλινή. Ο αδουλαίος είναι μία μετασταθερή μορφή που αναπτύσσεται σε συνθήκες ταχείας κρυστάλλωσης μέσα στο πεδίο σταθερότητας του μικροκλινή. Η απότομη κρυστάλλωση εμποδίζει την επίτευξη μιας ταξινομημένης διάταξης του Si και του Al. Σε υψηλές θερμοκρασίες υπάρχει συνεχές στερεό διάλυμα μεταξύ ΚαlSi 3 O 8 και NaAlSi 3 O 8 (δεν έχουμε δηλ. χάσμα μίξεως), ενώ σε χαμηλότερες η σχέση αυτή είναι

9 μετασταθερή. Τέλος σε συνθήκες αργής ψύξης διασπάται σε ένα προσανατολισμένο σύστημα με υποπαράλληλες ταινίες εναλλάξ νατριούχου και καλιούχου σύστασης. Έτσι σχηματίζονται οι περθίτες και αντιπερθίτες. Όταν ένας περθίτης ξαναθερμανθεί στους 1000 για αρκετό χρόνο ομογενοποιείται και πάλι. Στο σχήμα 14 δίνεται το διάγραμμα φάσεων NaAlSi 3 O 8 (Αb)-KalSi 3 O 8 (Or) σε σχέση με τη θερμοκρασία. Η κρυστάλλωση που αρχίζει αμέσως κάτω από την περιοχή του τήγματος (κατώτερο όριο το σημείο m) δίνει το μοναλβίτη και το στερεό διάλυμα της σειράς μοναλβίτη-υψισανίδινο. Σε χαμηλές θερμοκρασίες ο χαμαιαλβίτης (low-albite) και ο χαμαι-μικροκλινής (low-microcline) παρουσιάζουν σε μικρό μόνο βαθμό στερεό διάλυμα. Στο σχήμα οι συνεχείς γραμμές αντιπροσωπεύουν σταθερές ισορροπίες που προσδιορίστηκαν στο εργαστήριο, ενώ οι διακοπτόμενες καθορίζουν τα όρια των φάσεων των οποίων η ακριβής θέση δεν είναι γνωστή. Τα σύμβολα Μ και Τα αντιπροσωπεύουν μονοκλινείς και τρικλινείς δομές. Το σύστημα Or Ab επηρεάζεται σημαντικά από την προσθήκη νερού υπό πίεση. Πίεση νερού 2000 Kg/cm 2 κατεβάζει τη θερμοκρασία κρυστάλλωσης κατά 300. Σχήμα 14. Σχηματικό θερμοκρασίας-σύστασης διάγραμμα για τις φάσεις NaAlSi 3 O 8 - NaAlSi 3 O 8. (Από Mason and Moore, 1982).

10 Η καμπύλη solvus δεν επηρεάζεται σημαντικά, όσον αφορά τη μορφή της και τη θέση της, από την παρουσία ή απουσία νερού διότι μεταξύ των στερεών υπάρχει ένα μόνο είδος ισορροπίας στο οποίο το νερό δε συμμετέχει σε καμιά από τις φάσεις. Η καμπύλη αυτή που χωρίζει το πεδίο των περθιτών από εκείνο του μονοφασικού αστρίου, παρουσιάζει ένα μέγιστο στους 680 C περίπου και σε σύσταση που αντιστοιχεί σε 55% Ab. Έτσι η κρυστάλλωση σε θερμοκρασία πάνω από τους 680 στο σύστημα Or Ab δίνει ένα μονοφασικό άστριο με οποιαδήποτε σύσταση. Κάθε σημείο πάνω στη solvus αντιπροσωπεύει την ελάχιστη θερμοκρασία στην οποία μπορεί να υπάρχει σε σταθερή κατάσταση ομογενής άστριος με σύσταση που αντιστοιχεί στο συγκεκριμένο σημείο. Αν η ισορροπία επιτευχθεί κάτω από αυτή τη θερμοκρασία, ο άστριος θα αρχίσει να διαμιγνύεται. Το σχήμα 15 παρουσιάζει το διάγραμμα των πιθανών φάσεων των πλαγιοκλάστων που δείχνει κι αυτό, όπως βλέπουμε, αρκετές πολυπλοκότητες. Οι συχνά παρατηρούμενες ασυμφωνίες των οπτικών ιδιοτήτων των πλαγιοκλάστων, ίδιας χημικής σύστασης, που βρίσκονται σε πλουτωνικά και ηφαιστειακά πετρώματα υποδηλώνουν την ύπαρξη πλαγιοκλαστικών σειρών υψηλής και χαμηλής θερμοκρασίας. Σημαντικό ρόλο στις ανωμαλίες αυτές παίζει και η ιδιαιτερότητα που παρουσιάζει η κυψελίδα του ανορθίτη με τη διπλάσια σε μέγεθος σταθερά c και τις δύο διάκριτες δομές (Ρ και Ι) που προκύπτουν. Η δομή του χαμαι-αλβίτη μπορεί να φιλοξενήσει ένα μικρό μόνο ποσό ασβεστίου σε αντικατάσταση του νατρίου και στην περιοχή An 3 μέχρι An 23 τα πλαγιόκλαστα παρουσιάζουν μια μικτή φάση από σύμφυση ξεχωριστών νατριούχων και ασβεστιούχων τμημάτων (περιστερίτες κανονικές συμφύσεις αλβίτη-ολιγοκλάστου). Μεταξύ Or και An δεν έχουν παρατηρηθεί μικτοί κρύσταλλοι με ενδιάμεση σύσταση. Επισταμένες αναλύσεις ομογενών πλαγιοκλάστων έδειξαν ότι το καλιούχο ποσοστό τους είναι συνήθως πολύ χαμηλό, πιστοποιώντας έτσι ότι η φυσιολογική συμμετοχή του συστατικού KalSi 3 O 8 σε στερεό διάλυμα είναι περίπου 1% και μόνο σπάνια φθάνει και ξεπερνά το 5%. Τα αστριοειδή Τα αστριοειδή χαρακτηρίζουν τα πλούσια σε αλκάλεια και φτωχά σε SiO 2 μάγματα. Δεν συνυπάρχουν ποτέ με πρωτογενή χαλαζία. Τα κυριότερα μέλη της ομάδας είναι:

11 Λευκίτης ΚΑlSi 2 O 6 Kαλιοφυλίτης ΚAlSiO 4 Kαλσιλίτης ΚAlSiO 4 Νεφελίνης ΝaAlSiO 4 Σοδάλιθος Νa 8 Al 6 Si 6 O 24 (Cl 2 ) Νοσεάνης Νa 8 Al 6 Si 6 O 24 (SO 4 ) Κανκρινίτης Νa 8 Al 6 Si 6 O 24 (HCO 3 ) 2 Τα αστριοειδή δεν αποτελούν ομογενείς σιερές όπως οι άστριοι ή οι πυρόξενοι. Τα εντάσσουμε στην ίδια ομάδα με βάση περισσότερο τις πετρογραφικές παρά τις ορυκτολογικές ομοιότητες. Δομικά τα αστριοειδή ανήκουν στα τεκτοπυριτικά, με τα τετράεδρα SiΟ 4 και AlO 4 συνδεδεμένα όπως στους αστρίους, ενώ τα μεταλλικά ιόντα καταλαμβάνουν κοιλότητες μέσα στο σκελετό που σχηματίζουν τα τετράεδρα. Τα αστριοειδή προσβάλλονται εύκολα από τα οξέα. Εξαιτίας της υψηλής σχέσης Al : Si το αργίλιο απομακρύνεται σε διάλυμα κι έτσι το πλέγμα καταστρέφεται. Ο λευκίτης είναι το πιο συνηθισμένο αστριοειδές και βρίσκεται στα ηφαιστειακά πετρώματα. Εργαστηριακές έρευνες έδειξαν ότι ο λευκίτης δεν είναι σταθερή φάση στο σύστημα Κ 2 Ο Αl 2 O 3 SiO 2 σε συνθήκες υψηλής πίεσης. Μελέτη του χημισμού του λευκίτη έδειξε ότι ένα μέρος του νατρίου μπορεί να αντικαταστήσει το κάλιο στη δομή. Ο καλιοφυλίτης και ο καλσιλίτης παρουσιάζουν ιδιαιτερότητα από ορυκτολογικής πλευράς. ο καλιοφυλίτης βρέθηκε σε λάβες από Βεζούβιο και ο καλσιλίτης σε λάβες από το Βεζούβιο και ο καλσιλίτης σε λάβες της Ανατολ. Αφρικής. Οι οπτικές τους ιδιότητες είναι κατά πολύ όμοιες με κείνες του νεφελίνη τόσο που μπορούμε εύκολα να τα μπερδέψουμε. Ο νεφελίνης είναι πολύ συνηθισμένο αστριοειδές και συναντάται τόσο σε ηφαιστειακά όσο και σε πλουτωνικά πετρώματα. Χημικές αναλύσεις νεφελινιτών έδειξαν περίσσεια Si έναντι του θεωρητικά αναμενόμενου ποσοστού πυριτίου. Αυτό οφείλεται στην αντικατάσταση Al από Si και την ταυτόχρονη αποβολή ιόντων νατρίου, ώστε να διατηρηθεί η ηλεκτρική ισορροπία. Ο νεφελίνης επίσης περιέχει πάντα λίγο κάλιο που αντικαθιστά το νάτριο και η αναλογία Na : K είναι κοντά στο 3 : 1. Το φαινόμενο αυτό αντικατοπτρίζει την ιδιαίτερη δομή του ορυκτού στην οποία μια από τις τέσσερις θέσεις που μπορούν να φιλοξενήσουν ιόντα αλκαλίων είναι

12 μεγαλύτερη από τις άλλες τρεις και κατά προτίμηση δέχεται το κάλιο. Στο νεφελίνη η σχέση Si : Al φθάνει μέχρι 1,4 διότι το Si αντικαθιστά το Al με σύγχρονη ελάττωση του νατρίου ώστε να διατηρηθεί η ηλεκτρική ισορροπία. Τα τρία τελευταία μέλη των αστριοειδών χαρακτηρίζονται από το ότι περιέχουν επί πλέον ανιόντα όχι συνηθισμένα σε πυριτικά ορυκτά όπως χλωριούχα, θειϊκά, ανθρακικά, κ.λ.π. Οι πυρόξενοι. Η χημική σύσταση των πυροξένων εκφράζεται με το γενικό τύπο δομής (W) 1-p (X,Y) 1+p Z 2 O 6 όπου: W = Na, Ca X = Mg, Fe 2+, Li, Mn Y = Al, Fe 3+, Ti Z = Si, Al Με βάση τη χημική σύσταση και το σύστημα κρυστάλλωσής τους διακρίνονται σε δύο ομάδες των οποίων τα πιο συνηθισμένα μέλη είναι: α) Ρομβικοί πυρόξενοι Ενστατίτης MgSiO 3, Βρονζίτης και Υπερσθενής (Mg, Fe)SiO 3 β) Μονοκλινείς πυρόξενοι Κλινοενστατίτης MgSiO 3, Kλινοϋπερσθενής (Mg, Fe)SiO 3, Διοψίδιος CaMgSi 2 O 6, Εδενβεργίτης CaFe 2+ Si 2 O 6, Aυγίτης (ενδιάμεση μορφή μεταξύ διοψίδιου και εδενβεργίτη μαζί με λίγο Al), Πιζονίτης (ενδιάμεση μορφή μεταξύ αυγίτη και κλινοενστατίτη-κλινοϋπερσθενή), Αιγιρίνης NaFe 3+ Si 2 O 6, Σποδουμένης LiAlSiO 6, Γιοχανσενίτης CaMnSi 2 O 6. Οι ρομβικοί πυρόξενοι ποικίλλουν στη σύσταση από καθαρό MgSiO 3 μέχρι 90% FeSiO 3. Η ένωση FeSiO 3 δεν είναι σταθερή φάση σε υψηλές θερμοκρασίες και χαμηλές πιέσεις. Από τήγμα με τέτοια σύσταση κρυσταλλώνεται φαϋαλίτης (Fe 2 SiO 4 ) και διοξείδιο του πυριτίου. Ανάλογα με τη σύστασή τους οι ρομβικοί πυρόξενοι διαιρούνται όπως και τα πλαγικόκλαστα σε μια σειρά υπομελών. Οι συνηθέστεροι ρομβικοί πυρόξενοι (ορθο-πυρόξενοι) των πυριγενών είναι πλούσιοι σε μαγνήσιο.

13 Οι κλινοενστατίτης και κλινοϋπερσθενής βρέθηκαν μόνο σε μερικούς μετεωρίτες, ενώ ο αυγίτης απαντά συνήθως σε βασικούς ηφαιστίτες. Οι πυρόξενοι παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία στη χημική τους σύσταση, διότι έχουν πολλές δυνατότητες αντικατάστασης των ατόμων μέσα στο πλέγμα. Η σταθερά p στον τύπο τους παίρνει τιμές 0 ή περίπου 0 για τις σειρές διοψίδιου-εδενβεργίτη και αιγιρίνη-ιαδεϊτη και 1 ή περίπου 1 για τους ορθοπυρόξενους και τον πιζονίτη. Το μαγνήσιο και ο δισθενής σίδηρος παρουσιάζουν πλήρη δυνατότητα αντικατάστασης μεταξύ τους. Αξιόπιστες αναλύσεις των πιο συνηθισμένων πυροξένων (ομάδα διοψίδιου-εδενμβεργίτη-αυγίτη) έδειξαν για το Fe 2 O 3 περίπου 8% (που αντιστοιχεί με 10% Al που αντικαθιστά το Si και σε ένα μικρότερο ποσοστό Al που συμμετέχει στην Υ θέση)και για το TiO 2 περίπου 1,5%. Σε μικρότερα ποσοστά συμμετέχουν το χρώμιο (μέχρι 1,2% Cr 2 O 3 κυρίως σε διοψίδιους και αυγίτες), το βανάδιο (4% V 2 O 3 κυρίως σε ορισμένος αιγιρίνες) και το μαγγάνιο. Το χάσμα μίξης μεταξύ αυγίτη και (Mg, fe)sio 3 είναι αισθητά μικρότερο σε υψηλές παρά σε μέσες θερμοκρασίες. Στα ηφαιστειακά πετρώματα οι πυρόξενοι που συμμετέχουν μπορεί να έχουν σύσταση αυγίτη με χαμηλό ποσοστό Ca (υπασβεστιούχος αυγίτης) και/ή πιζονίτη, ενώ στους πλουτωνίτες οι πυρόξενοι είναι συνήθεις αυγίτες, καθώς και/ή ρομβικοί πυρόξενοι χωρίς πάλι σχεδόν καθόλου ασβέστιο. Οι αμφίβολοι. Και η ομάδα αυτή διακρίνεται σε ρομβικά-(ορθο) και μονοκλινή-(κλινο) μέλη. Σχηματίζουν ισόμορφες σειρές και παρουσιάζουν πολυπλοκότατες χημικές συστάσεις λόγω της μεγάλης ευχέρειας αντικαταστάσεων ιόντων από άλλα παρόμοιου μεγέθους στη δομή τους. Η σχέση Si : 0 είναι 4 : 11 σε αντίθεση με την 1 : 3 των πυρόξενων (διαφορά εξαιτίας της διπλής αλυσσίδας των Si 0 τετραέδρων που στους πυροξένους είναι απλή). Η δομή των αμφιβόλων παρουσιάζει κενά όπου ανά δύο ομάδες Si 4 O 11 μπορεί να εισχωρήσει ένα ίόν αλκαλίου. Ο γενικός τύπος δομής των αμφιβόλων μπορεί να εκφραστεί ως εξής: Α 0-1 (M 4 ) 2 (M 1,2,3 ) IV 5(T 1 ) 4 (T 2 ) IV (OH,F,Cl) 2 ή απλούστερα Α 0-1 Β 2 C 5 T 8 O 22 (OH,F,Cl) 2 όπου Α = Νa, K B = Na, Li, Ca, Mn, Fe 2+, Mg C = Mg, Fe 2+, Mn, Al, Fe 3+, Ti T = Si, Al

14 Oι αμφίβολοι διακρίνονται σε τέσσερις κύριες ομάδες με βάση τον αριθμό κατιόντων της Β θέσης: (Ca+Na) B < 1,34 σιδηρο-μαγνήσιο-μαγγανο-αμφίβολοι (Ca+Na) B 1,34 Na B < 0,67 ασβεσταμφίβολοι (Ca+Na) B 1,34 0,67 Na B 1,34 νατριο-ασβεσταμφίβολοι Na B 1,34 αλκαλι-αμφίβολοι Πλήθος αντικαταστάσεων μπορεί να συμβεί στο πλέγμα των αμφιβόλων. Π.χ. το Αl αντικαθιστά το Si, o Fe 2+ το Mg (ή και αντίστροφα), το ΟΗ αντικαθιστά το F (ή και αντίστροφα) κ.λ.π. Επίσης το σύνολο (Ca, Na, K) μπορεί να είναι μηδέν ή περίπου μηδέν ή ακόμη μπορεί να κυμαίνεται από 2 μέχρι 3. Παρόλα αυτά καμιά φορά το Ca υπερβαίνει την τιμή 2 και το Κ βρίσκεται σε πολύ χαμηλές τιμές. Έτσι η χημική σύσταση των αμφιβόλων μπορεί να είναι πολύ σύνθετη. Η ομάδα των αμφιβόλων αριθμεί πολλά μέλη. Παρακάτω αναφέρουμε τα κυριότερα: Ρομβικές Σειρά ανθοφυλλίτη (MgFe) 7 (Si 4 O 11 ) 2 ( το Mg υπερέχει από το Fe) Mονοκλινείς Σειρά κουμμινγκτονίτη (Fe, Mg) 7 (Si 4 O 11 ) 2 (OH) 2 (o Fe υπερέχει από το Mg) Σειρά τρεμολίτη Ca 2 (Mg, Fe) 5 (Si 4 O 11 ) 2 (OH) 2 Σειρά κεροστιλβών Ca 2 Na 0-1 (Mg,Fe, Al) 5 [(Al, Si) 4 O 11] 2(OH) 2 Σειρά αλκαλι-αμφιβόλων (Νa > Ca) γλαυκοφανής Na 2 Mg 3 Al 2 (Si 4 O 11 ) 2 (OH) 2 ρειβεκίτης Na 2 Fe 2+ 3 Fe 3+ 2 (Si 4 O 11 ) 2 (OH) 2 αρφβεδσονίτης Na 3 Fe 2+ 4 Fe 3+ (Si 4 O 11 ) 2 (OH) 2

15 H πιο γνωστή σε μας σειρά των κεροστιλβών προέρχεται από τη σειρά του τρεμολίτη. Στον τρεμολίτη το μαγνήσιο μπορεί να αντικατασταθεί από δισθενή σίδηρο και επίσης εν μέρει από αργίλιο και τρισθενή σίδηρο. Επίσης το πυρίτιο εν μέρει από αργίλιο. ακόμη στη δομή του τρεμολίτη βρίσκουμε τιτάνιο και φθόριο και μπορεί επίσης να συμμετέχει ένα πρόσθετο ιόν νατρίου κάθε δύο ομάδες (Si 4 O 11 ). Αποτέλεσμα όλων αυτών των αντικαταστάσεων είναι η δημιουργία της σειράς των κεροστιλβών. Έτσι η κεροσίλβη παρουσιάζει πολύ μεγάλη ποικιλία οπτικών ιδιοτήτων. Οι αλκαλι-αμφίβολοι προέρχονται από τη σειρά των κεροστιλβών με αντικατάσταση μερική ή ολική του Ca από το Na. Οι αμφίβολοι βρίσκονται συχνότερα στους πλουτωνίτες παρά στους ηφαιστίτες προφανώς διότι η ενσωμάτωση των ΟΗ στη δομή τους ευνοείται από συνθήκες κρυστάλλωσης υπό πίεση. Βέβαια και η σύσταση του μάγματος παίζει σημαντικό ρόλο. Οι αναλογίες Ca : Fe : Mg των πυριγενών αμφιβόλων και πυροξένων παρουσιάζουν χαρακτηριστικές διαφορές. πολλές κεροστίλβες πέφτουν στον χάσμα μίξης μεταξύ αυγίτη πιζονίτη και ρομβικών πυροξένων. Η ομάδα του Ολιβίνη. Τα ορυκτά της σειράς του ολιβίνη είναι πυριτικές ενώσεις δισθενών μετάλλων και κρυσταλλώνονται στο ρομβικό σύστημα. Η σειρά αριθμεί αρκετά μέλη από τα οποία τα πιο συνηθισμένα στα πετρώματα είναι τα σιδηρο-μαγνησιούχα. Μέλη της ομάδας είναι: Φορστερίτης Mg 2 SiO 4 Φαϋαλίτης Fe 2 SiO 4 Oλιβίνης (Mg,Fe) 2 SiO 4 Τεφροϊτης Mn 2 SiO 4 Μοντισελλίτης CaMgSiO 4 Κιρστεϊνίτης CaFeSiO 4 Γλαυκοχροϊτης CaMnSiO 4

16 Η δομή του ολιβίνη αποτελείται από ανεξάρτητα τετράεδρα SiO 4 με τα ιόντα του Mg και Fe 2+ να καταλαμβάνουν θέσεις μεταξύ ακανόνιστων στο χώρο ομάδων από έξι οξυγόνα και να ανήκουν έτσι σε δύο δομικά σύνολα μη ταυτόσημα μεταξύ τους (νησοπυριτική δομή). Η σύσταση του ολιβίνη αντιστοιχεί γενικά στην ένωση (Mg, Fe) 2 SiO 4 με μικρές αντικαταστάσεις από άλλα στοιχεία. Η είσοδος και αντικατάσταση από Ca ελέγχεται σημαντικά από τη θερμοκρασία μια και ο ολιβίνης των πλουτωνιτών σπάνια περιέχει περισσότερο από 0,1% CaO, ενώ των ηφαιστιτών συνήθως περιέχει περισσότερο μέχρι 1%. Στους περισσότερους ολιβίνες βρίσκουμε και Mn το οποίο μεταβάλλεται θετικά με το ποσοστό Fe να κυμαίνεται από 0,1% στο φορστερίτη μέχρι 1-2,5% στο φαϋαλίτη. Οι ολιβίνες των δουνιτών περιέχουν και λίγο νικέλιο μέχρι 0,3%. Χαρακτηριστική είναι η απουσία αργιλίου και έτσι δεν έχουμε αντικαταστάσεις μαγνησίου και πυριτίου από αργίλιο, όπως συμβαίνει στους πυρόξενους, αμφιβόλους και μαρμαρυγίες. Η ομάδα των μαρμαρυγιών. Ο τύπος δομής της ομάδας αυτής μπορεί να εκφραστεί με τη σχέση W(X, Y) 2-3 Z 4 O 10 (OH, F) 2 W = K, (Na) X, Y = AL, Li, Mg, Fe 2+, Fe 3+ Z = Si, Al με Si : Al = 3 : 1 Τα πιο συνηθισμένα μέλη είναι: Μοσχοβίτης KAl 2 (AlSi 3 O 10 )(OH) 2 Παραγονίτης NaAl 2 (AlSi 3 O 10 )(OH) 2 Φλογοπίτης KMg 3 (AlSi 3 O 10 )(OH) 2 Βιοτίτης K(Mg, Fe) 3 (AlSi 3 O 10 )(OH) 2 Λεπιδόλιθος KLi 2 Al(Si 4 O 10 )(OH) 2 Δομικά οι μαρμαρυγίες αποτελούνται από τετράεδρα SiO 4 καθένα από τα οποία εφάπτεται με τις τρεις κορυφές του σε γειτονικά τετράεδρα σχηματίζοντας έτσι ένα φύλλο (φυλλοπυριτική δομή). Έτσι κάθε τετράεδρο SiO 4 έχει ένα ελεύθερο οξυγόνο

17 και τρία που τα μοιράζεται με γειτονικά. κάθε δύο τέτοια φύλλα συνδέονται σταυρωτά με Al στη δομή του μοσχοβίτη ή Mg και Fe στους φλογοπίτη και βιοτίτη. Οι ομάδες των υδροξυλίων ενσωματώνονται στο πλέγμα και συνδέονται με τα Al, Mg ή Fe. Έτσι ή δομή σχηματίζεται από διαδοχικά τέτοια διπλά φύλλα με τα ιόντα του καλίου τοποθετημένα μεταξύ τους. Ο βιοτίτης είναι ο πιο συνηθισμένος μαρμαρυγίας των πυριγενών πετρωμάτων. Ο μοσχοβίτης βρίσκεται κυρίως στους πηγματίτες και μερικές φορές σε ορισμένους γρανίτες. Ο λεπιδόλιθος βρίσκεται κυρίως σε πηγματίτες, ο φλογοπίτης κυρίως σε πηγματίτες και μεταμορφωμένους ασβεστολίθους και μερικές φορές σε πυριγενή πλούσια σε μαγνήσιο και φτωχά σε σίδηρο (π.χ. περιδοτίτες). Τέλος ο παραγονίτης είναι ένα σπάνιο ορυκτό σχιστολίθων. Σε συνηθισμένες θερμοκρασίες κρυστάλλωσης ο φλογοπίτης και ο βιοτίτης μπορούν να σχηματιστούν απευθείας από το μάγμα. Έτσι η καμπύλη σταθερότητας για το φλογοπίτη βρίσκεται 300 ψηλότερα από αυτήν του μοσχοβίτη και πολύ πάνω από την καμπύλη τήξης του γρανίτη, (σχ. 16). Σχήμα 16. Σχέση μεταξύ των καμπυλών σταθερότητας του μοσχοβίτη και φλογοπίτη καθώς και της καμπύλης ελάχιστη τήξης του γρανίτη. (Από Mason and Moore, 1982).

18 Η καμπύλη σταθερότητας του μοσχοβίτη, αντίθετα σε συνθήκες χαμηλής πίεσης βρίσκεται κάτω από το minimum της καμπύλης τήξης του γρανίτη και διασταυρώνεται μ αυτήν στους 700 C και 1500 ατμ. πίεση ατμών νερού. Συνεπώς η παρουσία του μοσχοβίτη σ ένα γρανίτη σημαίνει κρυστάλλωση κάτω από υψηλή πίεση ατμών νερού, δηλαδή σε σημαντικό βάθος. Ακόμη μπορεί να σχηματιστεί ύστερα από είσοδο διαλυμάτων σε ένα πέτρωμα που ήδη έχει κρυσταλλωθεί. Οι βιοτίτες των πυριγενών παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία στη χημική σύσταση. Παρατηρούμε μέλη χωρίς καθόλου σίδηρο μέχρι ποικιλίες όπου σχεδόν όλο το μαγνήσιο αντικαθίσταται από σίδηρο. Ο τρισθενής σίδηρος μπορεί να αντικαταστήσει το αργίλιο, το φθόριο να αντικαταστήσει τα υδροξύλια. Επίσης παρατηρούνται μικρότερες ποσότητες από Mn, Ti, Li, Na και Ca, καθώς και ακόμη μικρότερες από Ba, Cr, Ni, Rb και Cs. Γενικά οι μαγνησιούχοι βιοτίτες απαντούν στα υπερβασικά πετρώματα, οι σιδηρούχοι στους γρανίτες και νεφελινικούς συηνίτες. Επίσης το ποσοστό αργιλίου είναι μεγαλύτερο στους βιοτίτες των γρανιτών και πηγματιτών. Το σχήμα 17 παριστά κατανομή των βιοτιτών ανάλογα με τη χημική τους σύσταση σε διάφορους τύπους πυριγενών πετρωμάτων. Σχήμα 17. Χημική σύσταση του βιοτίτη σε διάφορα πυριγενή πετρώματα. (Από Mason and Moore, 1982). A = υπερβασικά πετρώματα Β = γάββροι C = διορίτες D = γρανίτες Ε = πηγματίτες

19 Στοιχεία που απαντούν σε μικρότερες αναλογίες κατά τη μαγματική κρυστάλλωση. Όταν ένα μη κύριο στοιχείο έχει το ίδιο φορτίο και παρόμοια ιοντική ακτίνα προς την ακτίνα ενός κύριου στοιχείου, τότε λέμε ότι αυτό «συγκαλύπτεται» (is camouflaged) στο κρυσταλλικό πλέγμα το οποίο περιέχει το κύριο στοιχείο. Έτσι το Ga 3+ (0,62 Å) συγκαλύπτεται σε ορυκτά αργιλίου και το Hf 4+ (0,71 Å) συγκαλύπτεται σε ορυκτά ζιρκονίου. Όταν ένα μη κύριο στοιχείο έχει παρόμοια ιοντική ακτίνα αλλά υψηλότερο φορτίο από εκείνο ενός κύριου στοιχείου ή το ίδιο φορτίο αλλά μικρότερη ακτίνα, λέγεται ότι «συλλαμβάνεται» (παγιδεύεται) (is captured) από το κρυσταλλικό πλέγμα το οποίο περιέχει το κύριο στοιχείο. Έτσι το Ba 2+ (1,35 Å)παγιδεύεται από ορυκτά καλίου (Κ + 1,38 Å). Τέλος, όταν ένα σπάνιο στοιχείο έχει παρόμοια ιοντική ακτίνα αλλά χαμηλότερο φορτίο από εκείνο ενός κύριου στοιχείου (ή το ίδιο φορτίο αλλά μεγαλύτερη ακτίνα) τότε λέγεται ότι «γίνεται δεκτό» (is admitted) στο κρυσταλλικό πλέγμα που περιέχει το κύριο στοιχείο. Έτσι το Li + (0,76 Å)είναι δεκτό σε ορυκτά μαγνησίου (0,66 Å). Κατά τη «σύλληψη» (capture) και «αποδοχή» (admission) ιόντων διαφορετικού φορτίου η ισορροπία διατηρείται με σύγχρονη αντικατάσταση σε άλλη θέση μέσα στο πλέγμα. Εκτός των παραπάνω στην αντικατάσταση ενός στοιχείου από ένα άλλο παρόμοιου μεγέθους παίζει ρόλο και η ηλεκτραρνητικότητα του στοιχείου που θεωρείται σαν μέτρο της τάσης του στοιχείου να σχηματίζει ομοιοπολικούς δεσμούς. Πρακτικά ισχύει ο εξής κανόνας: Όταν έχουμε δύο στοιχεία με σαφώς διάφορες ηλεκτραρνητικότητες που μπορούν αμοιβαία να μπουν στο πλέγμα ενός κρυστάλλου, τότε το στοιχείο με τη χαμηλότερη ηλεκτραρνητικότητα ενσωματώνεται κατά προτίμηση διότι σχηματίζει ιοντικό δεσμό από ότι το άλλο. Οι ηλεκτραρνητικότητες των πιο συνηθισμένων στοιχείων είναι: Rb + 0,8, K + 0,8, Ba 2+ 0,85, Na + 0,9, Sr 2+ 1,0, Ca 2+ 1,0, Li + 1,0, Σπάνιες γαίες 1,05 1,2, Mg 2+ 1,2, Sc 3+ 1,3, V 3+ 1,35, Mn 2+ 1,4, Cr 3+ 1,6, Fe 2+ 1,65, Ni 2+ 1,7, Co 2+ 1,7, Zn 2+ 1,7, Fe 3+ 1,8, Cu + 1,8, Cu 2+ 2,0. Στη συνέχεια περιγράφουμε τη συμπεριφορά κατά τη μαγματική κρυστάλλωση μερικών στοιχείων που απαντούν συνήθως σε πολύ μικρότερες ποσότητες από τα κύρια στοιχεία. Ρουβίδιο. (1,52 Å). Το μόνο στοιχείο που μπορεί να αντικατασταθεί από το Rb είναι το κάλιο. Το Rb δε σχηματίζει ορυκτά δικά του, αλλά βρίσκεται κυρίως σε ορυκτά

20 καλίου. Εφόσον το Rb + είναι συγκριτικά αρκετά μεγαλύτερο από το Κ +, μπορεί να γίνει «δεκτό» σε ορυκτά καλίου. Η σχέση Rb : K αυξάνει όταν αυξάνει η διαφοροποίηση. Η αναλογία αυτή είναι υψηλότερη στους πηγματιτικούς αστρίους και μαρμαρυγίες. Βάριο. (1,35 Å). Το βάριο είναι πολύ μεγάλο για να αντικαταστήσει το Ca (1,00 Å)ή το Na (1,02 Å). To μόνο κύριο στοιχείο με ανάλογο μέγεθος ιοντικής ακτίνας είναι το Κ και γι αυτό το Ba παρουσιάζεται στο βιοτίτη και τους καλιούχους αστρίους. Εξαιτίας του υψηλότερου φορτίου του το Ba «συλλαμβάνεται» από καλιούχες ενώσεις. Επίσης είναι δυνατό να γίνει «δεκτό» στην πλαγιοκλαστική δομή μέχρι μέγιστου ποσοστού 0,1%, όπως επίσης και στην κεροστίλβη μέχρι ένα βαθμό, διότι η τελευταία έχει αρκετά μεγάλες θέσεις στη δομή της για να το φιλοξενήσει. * Οι τιμές των ιοντικών ακτίνων δίνονται σύμφωνα με τον Shannon (1976). Mόλυβδος. (1,19 Å). Ίχνη μόλυβδου βρίσκονται μέσα σε πολλά πυριγενή πετρώματα, κυρίως σε γρανίτες. Από το ιοντικό του φορτίο και μόνο θα περιμέναμε ότι ο Pb μέσα σ ένα μάγμα θα έτεινε να «παγιδευτεί» από ορυκτά Κ, αλλά η κατά πολύ μεγαλύτερη ηλεκτραρνητικότητα του Pb έχει σαν αποτέλεσμα την εξασθένηση αυτής της τάσης και έτσι ο Pb «γίνεται δεκτός» μάλλον παρά παγιδεύεται από ορυκτά καλίου. Στρόντιο. (1,18 Å). Το στοιχείο αυτό μπορεί να αντικαταστήσει είτε το ασβέστιο, είτε το κάλιο. Τα δεδομένα πιστοποιούν ότι το στρόντιο στα πυριγενή πετρώματα βρίσκεται κυρίως στα πλαγιόκλαστα και τους καλιούχους αστρίους και ότι η συγκέντρωσή του σε ορισμένα ορυκτά αυξάνει καθώς η κρυστάλλωση προχωρεί.. Η συχνότητά του στα πυριγενή πετρώματα ποικίλλει και φαίνεται ότι είναι αφθονότερο στους βασάλτες και γάββρους απ ότι στους γρανίτες. Η αντικατάσταση του Ca από το Sr είναι κυρίως μια λειτουργία απομάκρυνσης του στροντίου από το μάγμα. Παρόλα αυτά, η λειτουργία αυτή δε συμβαίνει με όλα τα ορυκτά του Ca. Tο στρόντιο επίσης βρίσκεται, σε ασήμαντες όμως ποσότητες, στον αυγίτη πράγμα που σημαίνει ότι η πυροξενική δομή δε «φιλοξενεί» εύκολα τον ιό του στροντίου.

21 Σπάνιες γαίες. Το φορτίο και η συγκριτικά μεγάλη ακτίνα των σπανίων γαιών (Lu 3+ = 0,86 Å, La 3+ = 1,03 Å) όταν συνδυαστούν με τη γενικά χαμηλή τους συγκέντρωση, δηλώνουν ότι τα ιχνοστοιχεία αυτά θα έπρεπε να παρουσιάζον σχετικά μικρή τάση για να αντικαταστήσουν τα κύρια στοιχεία κατά τη μαγματική κρυστάλλωση. Παρόλα αυτά μπορεί να συμβεί μερική αντικατάσταση του Ca 2+ από σπάνιες γαίες στον απατίτη. Επίσης ο τιτανίτης περιέχει στοιχεία σπανίων γαιών. Σε γρανίτες και πηγματίτες που σχηματίστηκαν σε αρκετά χαμηλές θερμοκρασίες ώστε η δομή του επιδότου να είναι σταθερή, βρίσκουμε το ορυκτό αλανίτη στο οποίο λίγο από το ασβέστιο του επιδότου έχει αντικατασταθεί από σπάνιες γαίες. Μαγγάνιο. Το μαγγάνιο βρίσκεται στα μάγματα ως Mn 2+ (0,83 Å) και μ αυτή τη μορφή θα περιμέναμε να αντικαταστήσει το Fe 2+ ή το Ca 2+. To μαγγάνιο είναι όμως πολύ περισσότερο ηλεκτραρνητικό από το ασβέστιο και πιθανά εξαιτίας αυτού σπάνια αντικαθιστά το στοιχείο αυτό, εκτός από την περίπτωση του απατίτη των πηγματιτών. Το Mn σε πυριγενή πετρώματα αντικαθιστά το Fe 2+ και έχει παρατηρηθεί μια σχετική αύξηση στη σχέση Mn/Fe στα μάγματα που διαχωρίστηκαν (;;;) αργότερα, πράγμα που σημαίνει ότι το μεγαλύτερο μέγεθος του ιόντος του μαγγανίου είναι η αιτία για να γίνει αυτό «δεκτό» σε σιδηρομαγνησιούχα ορυκτά. Ζιρκόνιο. Ο συνδυασμός υψηλού φορτίου(4+) και συγκριτικά σχετικώς υψηλής ακτίνας ίόντος (0,72 Å) χαρακτηρίζει το ζιρκόνιο σε σχέση με τα ουσιώδη στοιχεία των πυριγενών πετρωμάτων. Λόγω αυτού, το στοιχείο ζιρκόνιο δεν εισέρχεται σε κανένα ορυκτό των συνηθισμένων πετρωμάτων αλλά πάντα εμφανίζεται σε ιδιαίτερη φάση, στο ορυκτό ζιρκόνιο. Το ορυκτό ζιρκόνιο είναι αφθονότερο στα μάγματα που διορίστηκαν αργότερα, προφανώς διότι η αρχική συγκέντρωση του στοιχείου ζιρκονίου σ ένα μάγμα είναι γενικά χαμηλή, ώστε να σχηματιστεί το ορυκτό ζιρκόνιο. Χάφνιο. (0,71 Å). Τo χάφνιο έχει το ίδιο φορτίο (4+) με το ζιρκόνιο καθώς και την ίδι περίπου ακτίνα, εμφανίζεται πάντα σε ορυκτά ζιρκονίου και η αναλογία Zr : Hf παραμένει σχεδόν σταθερή κατά τη διάρκεια οποιασδήποτε κλασματικής κρυστάλλωσης. Μόνο σε περιπτώσει ακραίας διαφοροποίησης είναι δυνατό να προκύψει κάποιος εμπλουτισμός του Hf σε σχέση με το Zr.

22 Σκάνδιο. (0,75 Å). Το σκάνδιο έχει ακτίνα ιόντος περίπου ίδια μ αυτήν του ιόντος Fe 2+ (0,78 Å) και λόγω του υψηλότερου φορτίου του (3+) θα πρέπει να «παγιδεύεται» από σιδηρομαγνησιούχα ορυκτά. Αυτό συμβαίνει με τους μαγματικούς πυρόξενους, οι οποίοι γενικά παρουσιάζουν μια σχετική συγκέντρωση σκανδίου. Μικρότερα ποσά μπορεί να υπάρχουν στην κεροστίλβη και το βιοτίτη. Το σκάνδιο δε συγκεντρώνεται σε κρυστάλλους ολιβίνη που σχηματίστηκαν νωρίτερα, προφανώς γιατί το μεγάλο θετικό φορτίο που εισάγεται μ αυτόν τον τρόπο, δύσκολα εξισορροπείται με κατάλληλες αντικαταστάσεις μέσα στο πλέγμα. Κοβάλτιο. Το δισθενές ιόν του κοβαλτίου έχει πρακτικά το ίδιο μέγεθος (0,74 Å) με το ιόν του δισθενή σιδήρου (0,78 Å) και γι αυτό θα μπορούσε να «συγκαλυφθεί» σε ενώσεις σιδήρου. Όμως βρέθηκε ότι η αναλογία Co : Fe είναι μεγαλύτερη σε ορυκτά που σχηματίστηκαν νωρίτερα και ελαττώνεται σταθερά καθώς προχωρεί η κλασματική κρυστάλλωση. Η πραγματική όμως ακτίνα του κοβαλτίου μέσα στο κρυσταλλικό πλέγμα είναι κατά τι μικρότερη από αυτήν που αναφέρθηκε παραπάνω και είναι σχεδόν ίδια ε του μαγνησίου (0,72 Å). Γι αυτό το μεγαλύτερο μέρος του κοβαλτίου σ ένα μάγμα απομακρύνεται με τα ορυκτά μαγνησίου που σχηματίζονται νωρίς, ιδίως τον ολιβίνη. Νικέλιο. Το ιόν του νικελίου έχει περίπου την ίδια ακτίνα (0,69 Å) και το ίδιο φορτίο (2+) με το ιόν του μαγνησίου και γι αυτό θα έπρεπε να «συγκαλύπτεται» σε ορυκτά μαγνησίου. Όμως η αναλογία Ni : Mg είναι υψηλότερη σε ορυκτά που σχηματίστηκαν νωρίς (ιδίως στον ολιβίνη) και παρουσιάζει μια σταθερή μείωση στα πετρώματα και ορυκτά που σχηματίστηκαν αργότερα. Το νικέλιο συμπεριφέρεται σαν να ήταν η ακτίνα του κατά τι μικρότερη από αυτήν του μαγνησίου, όπως προκύπτει από τη σύγκριση των κυψελίδων του πλέγματος του Ni 2 SiO 2 και του Mg 2 SiO 4. Λίθιο. Με βάση μόνο τις χημικές ιδιότητες θα περιμέναμε το λίθιο να ακολουθήσει τα άλλα αλκάλεα κατά τη μαγματική κρυστάλλωση. Παρόλα αυτά το μέγεθος ιόντος είναι που παίζει σημαντικότερο ρόλο και την κρυστάλλωση και όχι οι χημικές ιδιότητες, διότι το ιόν του λιθίου είναι πολύ μικρότερο από οποιοδήποτε άλλο ιόν

23 αλκάλεος (Li + = 0,76 Å, Na + = 1,02 Å, K + = 1,38 Å). Έτσι το λίθιο ακολουθεί το μαγνήσιο εφόσον τα μεγέθη ιόντων είναι σχεδόν τα ίδια. Επειδή το ιόν του λιθίου έχει χαμηλότερο φορτίου (1+) από το ιόν του μαγνησίου θεωρείται ότι γίνεται «δεκτό» σε ορυκτά μαγνησίου. Η αναλογία Li : Mg παρουσιάζει μια σταθερή αύξηση στα πετρώματα και ορυκτά που σχηματίζονται αγότερα. Ο Strock, ο οποίος έκανε προσεκτικές μετρήσεις αυτής της αναλογίας σε διάφορα πυριγενή πετρώματα, πρότεινε αυτή η σχέση να χρησιμοποιείται σαν κριτήριο για τον προσδιορισμό του σταδίου της διαφοροποίησης κατά το οποίο σχηματίστηκε ένα πυριγενές πέτρωμα. Το λίθιο βρίσκεται στους πυροξένους, αμφιβόλους και ιδιαίτερα στους μαρμαρυγίες. Όμως, ένα σημαντικό ποσό λιθίου παραμένει στο τήγμα μέχρι ένα πολύ μεταγενέστερο στάδιο της διαφοροποίησης, γι αυτό και οι πηγματίτες παρουσιάζουν συχνά μια ορισμένη συγκέντρωση αυτού του στοιχείου, η οποία λόγω της απουσίας του μαγνησίου σχηματίζει ξεχωριστά ορυκτά, όπως λεπιδόλιθο KLi 2 Al(Si 4 O 10 )(OH) 2, σποδουμένη (LiAlSi 2 O 6 ), αμβλυγωνίτη (LiAlPO 4 (F, OH)) και πεταλίτη (LiAlSi 4 O 10 ). Bανάδιο. (0,64 Å). Το βανάδιο βρίσκεται στα μάγματα ως V 3+. Συγκεντρώνεται εύκολα στο μαγνητίτη, όπου αντικαθιστά το Fe 3+ (0,65 Å). H ιοντική ακτίνα του είναι παρόμοια με αυτήν του Fe 3+ αλλά η ηλεκτραρνητικότητά του πολύ μικρότερη και γι αυτό ο βανάδιο απαντά σε μαγνητίτες που σχηματίζονται νωρίς. Το βρίσκουμε επίσης σε πυροξένους, αμφιβόλους και βιοτίτη, όπως επίσης σε αξιόλογες ποσότητες πολλές φορές στον αιγιρίνη (ορυκτό με υψηλή περιεκτικότητα σε σίδηρο). Χρώμιο. (0,62 Å). Το χρώμιο βρίσκεται στα μάγματα ως Cr 3+. H ακτίνα του ιόντος του είναι σχεδόν ίδια με του ιόντος Fe 3+ αλλά το χρώμιο παρουσιάζει μεγαλύτερη συγκέντρωση σχετικά με το ιόν Fe 3+ και απομακρύνεται από ένα μάγμα σαν χρωμίτης κατά τα πρώτα στάδια της κρυστάλλωσης. Αυτό μπορεί να αποδοθεί στη μικρότερη ηλεκτραρνητικότητα του Cr 3+ σε σχέση με αυτήν του Fe 3+. Το χρώμιο είναι επίσης αυξημένο στους πυροξένους και ιδιαίτερα σ αυτούς που βρίσκονται σε υπερβασικά πετρώματα. Τιτάνιο. (Τi 3+ = 0,67 Å, Ti 4+ = 0,65 Å). Στα πυριγενή πετρώματα το τιτάνιο βρίσκεται κυρίως ως ιλμενίτης. Επίσης μπορεί να αντικαταστήσει το αργίλιο και γι αυτό απαντά στους πυροξένους, την κεροστίλβη και το βιοτίτη. Πιθανότατα

24 «παγιδεύεται» μέσα τα ορυκτά αυτά εξαιτίας του υψηλότερου φορτίου του (Ti 4+ - Al 3+ ). Το τιτάνιο δεν εμφανίζεται στο μοσχοβίτη πιθανόν διότι σε ολύ όξινα μάγματα απομακρύνεται ως τιτανίτης (CaSiTiO 5 ). Γάλλιο. (0,62 Å). Tο γάλλιο με φορτίο (3+) «συγκαλύπτεται» σε ορυκτά που περιέχουν αργίλιο. Το κατά τι μεγαλύτερο μέγεθος του ιόντος του γαλλίου (Ga 3+ 0,62 Å, Al 3+ 0,53 Å) δείχνει ότι το γάλλιο πρέπει να τείνει να αυξηθεί σε ποσότητα στα ορυκτά αργιλίου που σχηματίζονται αργότερα.. Παρόλα αυτά μετρήσεις της αναλογίας Ga : Al σε πυριγενή πετρώματα και στα ορυκτά τους δείχνουν ότι η αναλογία αυτή είναι σχεδόν σταθε4ρή. Η μόνη αύξηση του Ga που παρατηρείται είναι στους αστρίους και μαρμαρυγίες των πηγματιτών. Γερμάνιο. Το ιόν γερμάνιο έχει το ίδιο φορτίο (4+) και λίγο μεγαλύτερη ακτίνα από αυτή του πυριτίου (Ge 4+ = 0,53 Å, Si 4+ = 0,40 Å). Το γερμάνιο αντικαθιστά το πυρίτιο και μετρήσεις της σχέσης Ge : Si στα πυριτικά γενικά δείχνουν μικρή ποικιλία, πράγμα που σημαίνει ότι αυτό «συγκαλύπτεται» αποτελεσματικά σ αυτού του είδους τα ορυκτά. Υπάρχουν όμως ενδείξεις για συγκέντρωση γερμανίου μέχρι ένα βαθμό, σε προϊόντα μεταγενέστερης διαφοροποίησης. Σχετικά με τη συμπεριφορά ορισμένων λιθοφίλων και χαλκοφίλων στοιχείων που απομένων στο τελευταίο κλάσμα του μάγματος θα έπρεπε να αναφερθούν τα εξής: α) Κατά τη μαγματική κρυστάλλωση πολλά λιθόφιλα στοιχεί δεν αντικαθιστούν τα κύρια στοιχεία λόγω μεγάλης διαφοράς στην ιοντική ακτίνα και το ιοντικό φορτίο. Εξαιτίας της χαμηλής τους συγκέντρωσης στο αρχικό μάγμα, παραμένουν σε διάλυμα και εμπλουτίζονται στο υπολειμματικό τήγμα της μαγματικής κρυστάλλωσης. Αυτά τα στοιχεία είναι: B 3+ (0,11 Å), Be 2+ (0,27 Å), W 6+ (0,60 Å), Nb 5+ (0,64 Å), Ta 5+ (0,64 Å), Sn 4+ (0,69 Å), Th 4+ (0,94 Å), U 4+ (1,00 Å) και Cs + (1,67 Å). Επίσης θα πρέπει να αναφέρουμε και τις σπάνιες γαίες (0,86 1,03 Å), το Li + (0,76 Å) και το Rb + (1,52 Å). Τα περισσότερα από τα παραπάνω στοιχεία συγκεντρώνονται στους πηγματίτες, οι οποίοι στην περίπτωση αυτή είναι οικονομικής σημασίας. Κατά την τελική κρυστάλλωση του υπολειμματικού τήγματος τα στοιχεία αυτά μπορούν να μπουν στο πλέγμα ενός συνηθισμένου ορυκτού π.χ. το Rb στο μικροκλινή ή ενός σπανιότερου ορυκτού π.χ. το Mn στον απατίτη. Μπορούν επίσης να μπουν ή να «παγιδευτούν» από ένα ορυκτό που δεν έχει και μεγάλη σχέση π.χ. Sn

25 σε μοσχοβίτη. Επίσης μπορούν να συγκεντρώνονται στο υπολειματικό τήγμα μέχρι να σχηματιστεί το αντίστοιχο ορυκτό π.χ. Cs στον πολουσίτη (Cs, Na)AlSi 2 O 6 nh 2 O (ζεόλιθος), Be στη βήρυλλο ή ακόμη είναι δυνατό να δεσμευτούν στην επιφάνεια μερικών ορυκτών. Η τελευταία αυτή λειτουργία συμβαίνει κατά την κρυστάλλωση γρανιτικών πετρωμάτων και καταλήγεις την πρόσφυση των ιόντων σπανιότερων στοιχείων και ιχνοστοιχείων πάνω στις κρυσταλλικές επιφάνειες των ορυκτών συστατικών του πετρώματος. β) Τα περισσότερα από τα χαλκόφιλα στοιχεία ενσωματώνονται περισσότερο στα πυριτικά παρά στα σουλφίδια όπου θα έπρεπε να βρίσκονται. Αυτό εν μέρει οφείλεται στη χαμηλή θερμική σταθερότητα των περισσότερων σουλφιδίων, διότι τα σουλφίδια εκτός από το σιδηροπυρίτη και πυροτίνη, αποχωρίζονται χαρακτηριστικά σε μεταγενέστερο στάδιο της κρυστάλλωσης και τελικά εναποτίθενται σε φλέβες που σχηματίστηκαν σε σχετικά χαμηλές θερμοκρασίες. Η σχετική συγκέντρωση των θειούχων ενώσεων και χαλκόφιλων στοιχείων πιθανόν αυξάνει στο τελευταίο κλάσμα ενός κρυσταλλούμενου μάγματος λόγω της απομάκρυνσης των λιθόφιλων στοιχείων με τα πυριτικά ορυκτά. Σχέση μαγματισμού και μεταλλοφορίας. Υπάρχουν πολλές ενδείξεις που πιστοποιούν ότι πολλές μεταλλευματικές αποθέσεις σχετίζονται γενετικώς με τα μάγματα. Μερικές από αυτές τις ενδείξεις εντοπίζονται στη γεωλογική σχέση των μεταλλευματικών αποθέσεων με τα πυριγενή πετρώματα και συχνά με ορισμένους τύπους πυριγενών π.χ. αποθέσεις κασσίερου με γρανίτες, χρωμίτη με περιδοτιτικά πετρώματα. Μερικές φορές μπορούν να παρατηρηθούν διαβαθμίσεις από πηγματίτες προς μεταλλοφόρες φλέβες ή ακόμη προς καθαρά χαλαζιακές φλέβες. Είναι γνωστά τα παραδείγματα άμεσου αποχωρισμού μεταλλευμάτων από τα μάγματα. Παρόλα αυτά υπάρχουν διάφορες απόψεις σχετικά με τις διεργασίες δια των οποίων τα μεταλλεύματα αποχωρίζονται από ένα μάγμα, μεταφέρονται και επαναποτίθενται. Δεν υπάρχουν πάντα σαφή κριτήρια τα οποία να πιστοποιούν αν ένα μετάλλευμα σχηματίστηκε από αέρια φάση ή υγρό διάλυμα. Η πλειονότητα των ορυκτολογικών αποθέσεων (και γενικότερα τα διάφορα κοιτάσματα) φαίνεται να σχηματίστηκε από τη δράση θερμών και υδροθερμικών διαλυμάτων, χωρίς να αποκλείουμε όμως και την περίπτωση σχηματισμού ορισμένων

26 από αυτές τις εμφανίσεις, με τη διαδικασία μεταφοράς υλικού σε αέρια φάση. Τα υδροθερμικά διαλύματα μπορούν να δημιουργηθούν ή να ενισχυθούν από νερό μαγματικής, μεταμορφικής, ιζηματογενούς ή υπόγειας προέλευσης. Οξυγονοισοτοπικές μελέτες έδειξαν ότι τα υπόγεια νερά που είναι ατμοσφαιρικής προέλευσης συμβάλλουν κατά πολύ στην υδροθερμική μεταλλευματική απόθεση Η κίνηση του Η 2 Ο κάτω από το έδαφος, ιδιαίτερα όταν το νερό αυτό θερμαίνεται λόγω ρευμάτων σε βάθος ή λόγω επαφής με πυριγενές σώμα, φαίνεται να αποτελεί ένα πιθανό μηχανισμό για το σχηματισμό διαλυμάτων με υψηλή περιεκτικότητα σε μέταλλο που αποπλύθηκε από τα πετρώματα δια των οποίων πέρασαν τα διαλύματα. Ανεξάρτητα από την προέλευσή τους τα υδροθερμικά διαλύματα περιέχουν μέχρι και50% (σε βάρος) διαλελυμένα στερεά συστατικά. Μελέτη των υγρών εγκλεισμάτων σε ορυκτά μεταλλευματικών αποθέσεων έδειξε την ύπαρξη χλωριδίων των Na, Ca και Κ μέσα στα διαλύματα. Επίσης παρατηρούνται τοπικές συγκεντρώσεις σε σπάνια μέταλλα, της τάξης των 1 μέχρι 100 ppm. To ph των διαλυμάτων μπορεί να κυμαίνεται από όξινο μέχρι αλκαλικό. Όπως έχει προκύψει από διάφορες μελέτες, τα περισσότερα υδροθερμικά διαλύματα χαρακτηρίζονται από θερμοκρασίες 50 μέχρι 550 C, μέγιστες πιέσεις 2000 ατμ. και υψηλές συγκεντρώσεις ιόντων χλωριδίων, όπως αναφέρθηκε παραπάνω. Οι υψηλές αυτές συγκεντρώσεις των ιόντων των χλωριδίων διευκολύνουν το μηχανισμό διαλυτότητας και μεταφοράς των μετάλλων στα υδροθερμικά διαλύματα. Ένα σημαντικό πρόβλημα που παραμένει είναι πως οι σύμπλοκες ενώσεις μετάλλων αποχωρίζονται σαν σουλφίδια ή άλλες ενώσεις. Έχουν προταθεί διάφοροι μηχανισμοί αποχωρισμού με βάση τις επιπτώσεις που έχουν οι μεταβολές της θερμοκρασίας και πίεσης πάνω στην ισορροπία διαλυμάτων των συμπλόκων αυτών ενώσεων και τη μείωση της διαλυτότητας. Σημαντική επίσης λειτουργία για την απόθεση μερικών μεταλλευματικών αποθέσεων είναι οι χημικές αντιδράσεις των υδροθερμικών διαλυμάτων με τα περιβάλλοντα πετρώματα. Επίσης η αραίωση που προκαλείται από την ανάμιξη μεγάλης συγκέντρωσης αλμυρών νερών με τα υπόγεια νερά, δημιουργεί ένα πιθανό μηχανισμό αποχωρισμού μερικών σουλφιδίων.

Ηλίας Χατζηθεοδωρίδης, Απρίλιος 2007 ΠΥΡΙΤΙΚΆ ΟΡΥΚΤΆ

Ηλίας Χατζηθεοδωρίδης, Απρίλιος 2007 ΠΥΡΙΤΙΚΆ ΟΡΥΚΤΆ Ηλίας Χατζηθεοδωρίδης, Απρίλιος 2007 ΠΥΡΙΤΙΚΆ ΟΡΥΚΤΆ 92% των ορυκτών του φλοιού της γης είναι πυριτικά 39% 12% 12% 11% 5% 5% 5% 3% 8% Πλαγιόκλαστα Αλκαλικοί άστριοι Χαλαζίας Πυρόξενοι Αμφίβολοι Μαρμαρυγίες

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΦΛΟΙΟΥ ΤΗΣ ΓΗΣ.

ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΦΛΟΙΟΥ ΤΗΣ ΓΗΣ. ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΦΛΟΙΟΥ ΤΗΣ ΓΗΣ. Η σύσταση του φλοιού ουσιαστικά καθορίζεται από τα πυριγενή πετρώματα μια που τα ιζήματα και τα μεταμορφωμένα είναι σε ασήμαντες ποσότητες συγκριτικά. Η δημιουργία των βασαλτικών-γαββρικών

Διαβάστε περισσότερα

Υποκαταστάσεις μεταξύ κυρίων στοιχείων (στερεά διαλύματα)

Υποκαταστάσεις μεταξύ κυρίων στοιχείων (στερεά διαλύματα) Υποκαταστάσεις μεταξύ κυρίων στοιχείων (στερεά διαλύματα) Υποκατάσταση Ιοντική Ακτίνα Ionic Radii (C.N.) Å Τύπος Fe +2 Mg +2 Fe +2 (6) 0.78 Mg +2 (6) 0.72 Πλήρης (Υψηλές T προτιμάται το Mg). Fe +2

Διαβάστε περισσότερα

Είναι μίγματα ορυκτών φάσεων Οι ορυκτές φάσεις μπορεί να είναι ενός είδους ή περισσότερων ειδών Μάρμαρο

Είναι μίγματα ορυκτών φάσεων Οι ορυκτές φάσεις μπορεί να είναι ενός είδους ή περισσότερων ειδών Μάρμαρο Ηλίας Χατζηθεοδωρίδης, 2011 Είναι μίγματα ορυκτών φάσεων Οι ορυκτές φάσεις μπορεί να είναι ενός είδους ή περισσότερων ειδών Μάρμαρο Πολλοί κρύσταλλοι ασβεστίτη Γρανίτης Κρύσταλλοι χαλαζία, πλαγιοκλάστου,

Διαβάστε περισσότερα

Μαγματικά, πλουτώνια πετρώματα ΓΡΑΝΙΤΕΣ ΚΑΙ ΓΡΑΝΙΤΟΕΙΔΗ ΡΥΟΛΙΘΟΣ

Μαγματικά, πλουτώνια πετρώματα ΓΡΑΝΙΤΕΣ ΚΑΙ ΓΡΑΝΙΤΟΕΙΔΗ ΡΥΟΛΙΘΟΣ Ηλίας Χατζηθεοδωρίδης, 2011 Μαγματικά, πλουτώνια πετρώματα ΓΡΑΝΙΤΕΣ ΚΑΙ ΓΡΑΝΙΤΟΕΙΔΗ ΡΥΟΛΙΘΟΣ Καλιούχος Άστριος ή Πλαγιόκλαστο Χαλαζίας Βιοτίτης ή Κεροστίλβη + Μοσχοβίτης (όχι με Κεροστλίβη) + Μαγνητίτης

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι. Πηγή του υλικού Μάγμα Τήξη πετρωμάτων στο θερμό κάτω φλοιό ή άνω μανδύα. ιαδικασία γένεσης Κρυστάλλωση (στερεοποίηση μάγματος)

Τι είναι. Πηγή του υλικού Μάγμα Τήξη πετρωμάτων στο θερμό κάτω φλοιό ή άνω μανδύα. ιαδικασία γένεσης Κρυστάλλωση (στερεοποίηση μάγματος) Πυριγενή πετρώματα Τι είναι Πηγή του υλικού Μάγμα Τήξη πετρωμάτων στο θερμό κάτω φλοιό ή άνω μανδύα. ιαδικασία γένεσης Κρυστάλλωση (στερεοποίηση μάγματος) Είδη πυριγενών πετρωμάτων Ηφαιστειακά ή εκρηξιγενή

Διαβάστε περισσότερα

3 ΜΑΓΜΑ ΚΑΙ ΚΡΥΣΤΑΛΛΩΣΗ ΤΟΥ

3 ΜΑΓΜΑ ΚΑΙ ΚΡΥΣΤΑΛΛΩΣΗ ΤΟΥ 3 ΜΑΓΜΑ ΚΑΙ ΚΡΥΣΤΑΛΛΩΣΗ ΤΟΥ 3.1 ΦΥΣΗ ΤΟΥ ΜΑΓΜΑΤΟΣ 3.1.1 ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΜΑΓΜΑΤΟΣ Μάγµα είναι ένα φυσικό διάπυρο πυριτικό τήγµα, το οποίο περιέχει διαλυµένα αέρια ή και στερεά υλικά (π.χ. κρυστάλλους).

Διαβάστε περισσότερα

Διπλή διάθλαση είναι το φαινόμενο, κατά το οποίο το φως διερχόμενο μέσα από έναν ανισότροπο κρύσταλλο

Διπλή διάθλαση είναι το φαινόμενο, κατά το οποίο το φως διερχόμενο μέσα από έναν ανισότροπο κρύσταλλο ΠΕΤΡΟΓΕΝΕΤΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ ΙΟΥΝΙΟΣ 2009 ΥΠΟ ΕΙΓΜΑ ΣΩΣΤΩΝ ΑΠΑΝΤΗΣΕΩΝ 1. Συμπληρώστε τα κενά στις παρακάτω ερωτήσεις με τους σωστούς όρους. (30 μονάδες) Οι κρύσταλλοι, στους οποίους το φως διαδίδεται με ίδια ταχύτητα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΡΥΣΤΑΛΛΟΧΗΜΕΙΑΣ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΡΥΣΤΑΛΛΟΧΗΜΕΙΑΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΡΥΣΤΑΛΛΟΧΗΜΕΙΑΣ Κατάσταση της ύλης. Η Γεωχημεία κατά ένα μεγάλο μέρος ασχολείται με τη μετατροπή της ύλης από τη μια μορφή στην άλλη όπως γίνεται φανερό στην κρυστάλλωση των μαγμάτων, στη διάβρωση

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Εδαφολογία. Ορυκτά και Πετρώματα

Δασική Εδαφολογία. Ορυκτά και Πετρώματα Δασική Εδαφολογία Ορυκτά και Πετρώματα Ορισμοί Πετρώματα: Στερεά σώματα που αποτελούνται από συσσωματώσεις ενός ή περισσοτέρων ορυκτών και σχηματίζουν το στερεό φλοιό της γης Ορυκτά Τα ομογενή φυσικά συστατικά

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΙΚΑ ΤΗΣ ΓΗΣ ΙI : Κρυσταλλοχημεία και Συστηματική των Ορυκτών

ΥΛΙΚΑ ΤΗΣ ΓΗΣ ΙI : Κρυσταλλοχημεία και Συστηματική των Ορυκτών ΥΛΙΚΑ ΤΗΣ ΓΗΣ ΙI : Κρυσταλλοχημεία και Συστηματική των Ορυκτών ΔΙΔΑΣΚΩΝ : Δ. ΠΑΠΟΥΛΗΣ Ακαδ. Έτος 2010-2011 7 η ΔΙΑΛΕΞΗ 16/11/10 ΙΝΟΠΥΡΙΤΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ (CHAIN SILICATES) INOΠΥΡΙΤΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ Ινοπυριτικά με ΑΠΛΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 Δομή της Γης

Κεφάλαιο 1 Δομή της Γης Κεφάλαιο 1 Δομή της Γης Σύνοψη Στο κεφάλαιο 1 μελετάται εκτενώς η προέλευση των στοιχείων που προέρχονται από τα ορυκτά πετρώματα που βρίσκονται στον φλοιό της γης. Μελετώνται οι διεργασίες της υγροποίησης,της

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Χημική αποσάθρωση Διάσπαση και εξαλλοίωση υλικών κοντά στην επιφάνεια της γης Σχηματισμός προϊόντων κοντά σε κατάσταση χημικής ισορροπίας με την ατμόσφαιρα,

Διαβάστε περισσότερα

1 E I Σ Α Γ Ω Γ Η 1.1 ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΠΕΤΡΟΛΟΓΙΑΣ

1 E I Σ Α Γ Ω Γ Η 1.1 ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΠΕΤΡΟΛΟΓΙΑΣ 1 E I Σ Α Γ Ω Γ Η 1.1 ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΠΕΤΡΟΛΟΓΙΑΣ Η Πετρολογία είναι ο κλάδος των γεωλογικών επιστηµών που ασχολείται µε τη µελέτη των πετρωµάτων. Ερευνά την προέλευσή τους, τον τύπο εµφάνισής τους,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΤΡΟΓΕΝΕΤΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ ΙΟΥΝΙΟΣ 2010 ΥΠΟ ΕΙΓΜΑ ΣΩΣΤΩΝ ΑΠΑΝΤΗΣΕΩΝ

ΠΕΤΡΟΓΕΝΕΤΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ ΙΟΥΝΙΟΣ 2010 ΥΠΟ ΕΙΓΜΑ ΣΩΣΤΩΝ ΑΠΑΝΤΗΣΕΩΝ ΠΕΤΡΟΓΕΝΕΤΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ ΙΟΥΝΙΟΣ 2010 ΥΠΟ ΕΙΓΜΑ ΣΩΣΤΩΝ ΑΠΑΝΤΗΣΕΩΝ Θέμα 1: Επιλέξτε και απαντήστε σε 6 από τις ακόλουθες 10 ερωτήσεις (30 μονάδες) 1. Τι ονομάζουμε δείκτη διάθλασης ενός μέσου; Τι αριθμητικές

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΣΦΑΙΡΑ Σύσταση του θαλασσινού νερού, αλμυρότητα, θερμοκρασία.

ΥΔΡΟΣΦΑΙΡΑ Σύσταση του θαλασσινού νερού, αλμυρότητα, θερμοκρασία. ΥΔΡΟΣΦΑΙΡΑ Σύσταση του θαλασσινού νερού, αλμυρότητα, θερμοκρασία. Η σύσταση του θαλασσινού νερού έχει επικρατήσει να καθορίζεται με βάση τη συγκέντρωση χλωριδίων και την αλμυρότητα. Η συγκέντρωση χλωριδίων

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΜΕΝΩΝ ΠΕΤΡΩΜΑΤΩΝ

ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΜΕΝΩΝ ΠΕΤΡΩΜΑΤΩΝ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΜΕΝΩΝ ΠΕΤΡΩΜΑΤΩΝ Χημική σύσταση. Η χημική σύσταση των μεταμορφωμένων πετρωμάτων ποικίλλει πάρα πολύ. Μπορεί βέβαια να αντιστοιχεί στη σύσταση του αντίστοιχου πυριγενούς ή ιζηματογενούς

Διαβάστε περισσότερα

Τα Fe-Ni-ούχα λατεριτικά μεταλλεύματα της Ελλάδας. Συμβολή της Ορυκτολογίας- Πετρολογίας στην αξιοποίησή τους. Ευριπίδης Μπόσκος, Καθηγητής

Τα Fe-Ni-ούχα λατεριτικά μεταλλεύματα της Ελλάδας. Συμβολή της Ορυκτολογίας- Πετρολογίας στην αξιοποίησή τους. Ευριπίδης Μπόσκος, Καθηγητής Τα Fe-Ni-ούχα λατεριτικά μεταλλεύματα της Ελλάδας. Συμβολή της Ορυκτολογίας- Πετρολογίας στην αξιοποίησή τους. Ευριπίδης Μπόσκος, Καθηγητής Στον Τομέα Γεωλογικών Επιστημών η Ορυκτολογία-Πετρολογία που

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Η αποσάθρωση ορίζεται σαν η διάσπαση και η εξαλλοίωση των υλικών κοντά στην επιφάνεια της Γης, µε τοσχηµατισµό προιόντων που είναι σχεδόν σε ισορροπία µε τηνατµόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και τη

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία Θερμοδυναμικής. Ι. Βασικές αρχές. Χριστίνα Στουραϊτη

Στοιχεία Θερμοδυναμικής. Ι. Βασικές αρχές. Χριστίνα Στουραϊτη Στοιχεία Θερμοδυναμικής Ι. Βασικές αρχές Χριστίνα Στουραϊτη Περιεχόμενα 1. Εισαγωγή 2. Ορισμοί Σύστημα, Φάση, Συστατικό, Θερμοδυναμικές ιδιότητες 3. Χημική Ισορροπία 2 Εισαγωγή Ποιο είναι το αντικείμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΓΜΑΤΙΚΑ ΑΕΡΙΑ ΠΝΕΥΜΑΤΟΛΥΤΙΚΟΣ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ

ΜΑΓΜΑΤΙΚΑ ΑΕΡΙΑ ΠΝΕΥΜΑΤΟΛΥΤΙΚΟΣ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΜΑΓΜΑΤΙΚΑ ΑΕΡΙΑ ΠΝΕΥΜΑΤΟΛΥΤΙΚΟΣ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ Προέλευση των αερίων συστατικών του θαλασσινού νερού, της ατμόσφαιρας και των ιζηματογενών πετρωμάτων. Ορισμένα από τα κύρια συστατικά του θαλασσινού

Διαβάστε περισσότερα

Η δομή και η σύσταση της γης. Χριστίνα Στουραϊτη Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος

Η δομή και η σύσταση της γης. Χριστίνα Στουραϊτη Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος Η δομή και η σύσταση της γης Χριστίνα Στουραϊτη Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος 10-3-2015 Γιατί μελετάμε τα πυριγενή πετρώματα? Τι θέλουμε να μάθουμε από την Γεωχημεία-Πετρολογία των πυριγενών πετρωμάτων?

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ Ενότητα 4: Γεωχημικά θερμόμετρα, Εφαρμογές της γεωχημείας στην αναζήτηση κοιτασμάτων, Πρωτογενές και Δευτερογενές Περιβάλλον Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδος χρονολόγησης Rb-Sr

Μέθοδος χρονολόγησης Rb-Sr Μέθοδος χρονολόγησης Rb-Sr Γεωχημεία του Rb και του Sr To Rb ανήκει στα αλκάλια, όπως και το Κ. To Sr ανήκει στις αλκαλικές γαίες, όπως και το μαγνήσιο και το ασβέστιο. Τα ουδέτερα άτομα των αλκαλίων έχουν

Διαβάστε περισσότερα

Γεωχημεία. Ενότητα 2: Γεωχημικές διεργασίες στην επιφάνεια της γης. Αριάδνη Αργυράκη Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος

Γεωχημεία. Ενότητα 2: Γεωχημικές διεργασίες στην επιφάνεια της γης. Αριάδνη Αργυράκη Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος Γεωχημεία Ενότητα 2: Γεωχημικές διεργασίες στην επιφάνεια της γης Αριάδνη Αργυράκη Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος Γεωχημικές διεργασίες στην επιφάνεια της γης Γεωχημικές διεργασίες

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα

9 ΛΑΜΠΡΟΦΥΡΕΣ ΚΑΙ ΥΠΕΡΒΑΣΙΚΑ ΠΕΤΡΩΜΑΤΑ ΑΚΡΑΙΑΣ ΣΥΣΤΑΣΕΩΣ

9 ΛΑΜΠΡΟΦΥΡΕΣ ΚΑΙ ΥΠΕΡΒΑΣΙΚΑ ΠΕΤΡΩΜΑΤΑ ΑΚΡΑΙΑΣ ΣΥΣΤΑΣΕΩΣ 9 ΛΑΜΠΡΟΦΥΡΕΣ ΚΑΙ ΥΠΕΡΒΑΣΙΚΑ ΠΕΤΡΩΜΑΤΑ ΑΚΡΑΙΑΣ ΣΥΣΤΑΣΕΩΣ Εκτός από τα πετρώµατα τα οποία αναφέρθηκαν µέχρι τώρα, υπάρχουν και άλλα, τα οποία, αν και γενικά δεν είναι πολύ διαδεδοµένα, παρουσιάζουν ιδιαίτερο

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟ ΙΚΟΤΗΤΑΣ : Οι ιδιότητες των χηµικών στοιχείων είναι περιοδική συνάρτηση του ατοµικού τους αριθµού.

ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟ ΙΚΟΤΗΤΑΣ : Οι ιδιότητες των χηµικών στοιχείων είναι περιοδική συνάρτηση του ατοµικού τους αριθµού. 1. Ο ΠΕΡΙΟ ΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ Οι άνθρωποι από την φύση τους θέλουν να πετυχαίνουν σπουδαία αποτελέσµατα καταναλώνοντας το λιγότερο δυνατό κόπο και χρόνο. Για το σκοπό αυτό προσπαθούν να οµαδοποιούν τα πράγµατα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΑΠΘ ΤΟΜΕΑΣ ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑΣ-ΠΕΤΡΟΛΟΓΙΑΣ-ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ

ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΑΠΘ ΤΟΜΕΑΣ ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑΣ-ΠΕΤΡΟΛΟΓΙΑΣ-ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΑΠΘ ΤΟΜΕΑΣ ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑΣ-ΠΕΤΡΟΛΟΓΙΑΣ-ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗ ΥΠΑΙΘΡΟΥ: ΣΤΡΑΤΩΝΙ ΕΞΑΜΗΝΟ: Α ΜΑΘΗΜΑ: ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΜΕΙΚΤΑ ΘΕΙΟΥΧΑ ΟΡΥΚΤΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ Αναχώρηση με λεωφορείο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑ / ΜΑΘΗΜΑ 6 ΠΥΡΙΤΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ (φυλλοπυριτικά) Σχολή Μηχανικών Μεταλλείων-Μεταλλουργών, ΕΜΠ Μαρία Περράκη, Λέκτορας 1 ο εξάμηνο ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑ

ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑ / ΜΑΘΗΜΑ 6 ΠΥΡΙΤΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ (φυλλοπυριτικά) Σχολή Μηχανικών Μεταλλείων-Μεταλλουργών, ΕΜΠ Μαρία Περράκη, Λέκτορας 1 ο εξάμηνο ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑ ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑ / ΜΑΘΗΜΑ 6 ΠΥΡΙΤΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ (φυλλοπυριτικά) H 4+ H 4+ H 4+ H 4+ H 4+ ΤΕΤΡΑΕΔΡΟ ΠΥΡΙΤΙΟΥ O 2- Si 4+ O 2- O 2- O 2- Τετράεδρο Πυριτίου O 2 - Si 4+ O 2 - [SiO4] -4 O 2 - O 2 - ΠΥΡΙΤΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ 1.

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Σύστημα υπόγειου νερού. Αντιδράσεις υδρόλυσης πυριτικών ορυκτών. Ρύθμιση ph

Περιεχόμενα. Σύστημα υπόγειου νερού. Αντιδράσεις υδρόλυσης πυριτικών ορυκτών. Ρύθμιση ph Αριάδνη Αργυράκη 1 Περιεχόμενα Σύστημα υπόγειου νερού Αντιδράσεις υδρόλυσης πυριτικών ορυκτών Ρύθμιση ph 2 Σύστημα υπόγειου νερού εξέλιξη σύστασης 1. Είσοδος - χημική σύσταση κατακρημνισμάτων 2. Ζώνη αερισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ Ενότητα 3: Γεωχημική διαφοροποίηση και Κρυσταλλοχημικοί κανόνες ενσωμάτωσης χημικών στοιχείων Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Χρονική σχέση με τα φιλοξενούντα πετρώματα

Χρονική σχέση με τα φιλοξενούντα πετρώματα 1 Χρονική σχέση με τα φιλοξενούντα πετρώματα Συγγενετικές ανωμαλίες: Προκύπτουν συγχρόνως με το σχηματισμό των πετρωμάτων Επιγενετικές ανωμαλίες: Έπονται του φιλοξενούντος πετρώματος, τροποποιούν την ορυκτολογική

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Πρόλογος...xiii

Περιεχόμενα. Πρόλογος...xiii Πρόλογος...xiii ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Εισαγωγικές έννοιες...1 1.1 Εισαγωγή... 1 1.2 Η σημασία των ορυκτών... 3 1.3 Περιβάλλοντα κρυστάλλωσης των ορυκτών... 4 1.4 Τα κοινά ορυκτά στη φύση... 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Βασικές αρχές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ Ενότητα 2: Συχνότητα κατανομής, Γεωχημικός χαρακτηρισμός και ταξινόμηση των ύλικών Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του πυριτίου στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε τη χρήση του πυριτίου σε υλικά όπως

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. Λ, όταν αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο 2. Σε 2 mol NH3

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΤΡΟΓΕΝΕΤΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

ΠΕΤΡΟΓΕΝΕΤΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΕΤΡΟΓΕΝΕΤΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Οι εργαστηριακές εξετάσεις αποτελούνται από: Α) Ένα ολιγόλεπτο τεστ. Το τεστ βαθμολογείται και, εφόσον ο βαθμός είναι 5, ακολουθεί Β) Εξέταση τεσσάρων λεπτών

Διαβάστε περισσότερα

7.14 Προβλήματα για εξάσκηση

7.14 Προβλήματα για εξάσκηση 7.14 Προβλήματα για εξάσκηση 7.1 Το ορυκτό οξείδιο του αλουμινίου (Corundum, Al 2 O 3 ) έχει κρυσταλλική δομή η οποία μπορεί να περιγραφεί ως HCP πλέγμα ιόντων οξυγόνου με τα ιόντα αλουμινίου να καταλαμβάνουν

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΤΟΥ ΓΥΑΛΙΟΥ Eνδογενείς και εξωγενείς. Eνδογενείς: Η σύσταση του γυαλιού. Υλικά που σχηµατίζουν το δίκτυο του γυάλινου υλικού. ιοξείδιο του πυριτίου

Διαβάστε περισσότερα

Μεταλλουργικά προιόντα Μεταλλουργικές πρώτες ύλες Ιδιότητες Μετάλλων

Μεταλλουργικά προιόντα Μεταλλουργικές πρώτες ύλες Ιδιότητες Μετάλλων ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ - ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑΣ 157 80 ΖΩΓΡΑΦΟΥ Παραγωγικές Διεργασίες Eξαγωγική Μεταλλουργία

Διαβάστε περισσότερα

Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία

Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία Α) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΜΕΤΑΛΛΑ Στοιχείο Σύμβολο Σθένος Νάτριο Να 1 Κάλιο Κ 1 Μαγνήσιο Mg 2 Ασβέστιο Ca 2 Σίδηρος Fe 2 ή 3 Χαλκός Cu 2 Ψευδάργυρος Zn 2 Λίθιο Li 1 Άργυρος

Διαβάστε περισσότερα

Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή - ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων

Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή - ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων 1. Τι εννοούμε όταν λέμε «η γλώσσα της Χημείας»; Η χημεία είναι μια συμβολική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝ. Χ. Κορδούλης

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝ. Χ. Κορδούλης ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝ Χ. Κορδούλης ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΥΛΙΚΑ Τα κεραμικά υλικά είναι ανόργανα µη μεταλλικά υλικά (ενώσεις μεταλλικών και μη μεταλλικών στοιχείων), τα οποία έχουν υποστεί θερμική κατεργασία

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΒΩΞΙΤΕΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΒΩΞΙΤΩΝ Το 1844 ο Γάλλος επιστήμονας Dufrenoy χαρακτήρισε το ορυκτό που μελετήθηκε το 1821 απο το Γάλλο χημικός Berthier στο χωριό Les Baux, της Ν. Γαλλίας ως

Διαβάστε περισσότερα

Μοσχοβίτης Μοσχοβίτ Μοσχοβί ης Μοσχοβίτ Μοσχοβί ης Μοσχοβίτ Μοσχοβί ης

Μοσχοβίτης Μοσχοβίτ Μοσχοβί ης Μοσχοβίτ Μοσχοβί ης Μοσχοβίτ Μοσχοβί ης Μαρμαρυγίες Τομή _ _ φύλλα Τομή _ _ φύλλα Πρισματική μορφή Ένα σχισμό Έντονο πλεοχροϊσμό (άν το ορυκτό είναι έγχρωμο) Ορθή κατάσβεση Μαρμαρυγή (κοκκώδη επιφάνεια με φωτεινά στίγματα) Τομή // φύλλα Ψευδοεξαγωνικό

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνική Έκθεση Υδροχημικών Αναλύσεων Περιοχής Ζυγού Άρτας

Τεχνική Έκθεση Υδροχημικών Αναλύσεων Περιοχής Ζυγού Άρτας Τεχνική Έκθεση Υδροχημικών Αναλύσεων Περιοχής Ζυγού Άρτας Ιανουάριος 2016 1 Την 16.08.2015 με ευθύνη του συλλόγου του Χωριού Ζυγός Άρτας, έγινε δειγματοληψία νερού από: το δίκτυο ύδρευσης του χωριού (από

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΓΩΓΗ

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΓΩΓΗ Κεφάλαιο 1ο-ΟΞΕΙΔΩΑΝΑΓΩΓΗ 1 ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΞΕΙΔΩΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΓΩΓΗ Ορισμοί : -Αριθμός οξείδωσης: I)Σε μία ιοντική ένωση ο αριθμός οξείδωσης κάθε στοιχείου είναι ίσος με το ηλεκτρικό φορτίο που έχει το

Διαβάστε περισσότερα

Γένεση μάγματος στον ηπειρωτικό φλοιό. 1. Γενικά 2. Τήξη αφυδάτωσης 3. Υπολειμματικό υλικό στην πηγή 4. Μετανάστευση των υγρών

Γένεση μάγματος στον ηπειρωτικό φλοιό. 1. Γενικά 2. Τήξη αφυδάτωσης 3. Υπολειμματικό υλικό στην πηγή 4. Μετανάστευση των υγρών M1 Γένεση μάγματος στον ηπειρωτικό φλοιό 1. Γενικά 2. Τήξη αφυδάτωσης 3. Υπολειμματικό υλικό στην πηγή 4. Μετανάστευση των υγρών 5. Διαχωρισμός του μερικούτήγματος από την πηγή 1 1. Γενικά Η γένεση μάγματος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΡΓΑΝΟΙ ΡΥΠΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΚΥΡΙΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ

ΑΝΟΡΓΑΝΟΙ ΡΥΠΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΚΥΡΙΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ ΑΝΟΡΓΑΝΟΙ ΡΥΠΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΚΥΡΙΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΡΥΠΑΣΜΕΝΩΝ ΕΔΑΦΩΝ 2γ-1 ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ Μη ειδική προσρόφηση (ανταλλαγή ιόντων) Ειδική προσρόφηση

Διαβάστε περισσότερα

Τήξη Στερεών Πρώτων Υλών. Εξαγωγική Μεταλλουργία

Τήξη Στερεών Πρώτων Υλών. Εξαγωγική Μεταλλουργία Τήξη Στερεών Πρώτων Υλών Εξαγωγική Μεταλλουργία Τήξη Πρώτων Υλών και Μεταλλευμάτων Σκοπός της Τήξης (smelting) είναι η παραγωγή ρευστού μετάλλου, κράματος, χλωριούχου ένωσης ή matte. Η τήξη είναι μια διεργασία

Διαβάστε περισσότερα

Χημικές Αντιδράσεις. Εισαγωγική Χημεία

Χημικές Αντιδράσεις. Εισαγωγική Χημεία Χημικές Αντιδράσεις Εισαγωγική Χημεία Κατηγορίες Χημικών Αντιδράσεων Πέντε κυρίως κατηγορίες: Σύνθεσης Διάσπασης Απλής αντικατάστασης Διπλής αντικατάστασης Καύσης Αντιδράσεις σύνθεσης Ένωση δύο ή περισσότερων

Διαβάστε περισσότερα

'Οταν είναι γνωστή η ταυτότητα των σταθερών ορυκτολογικών ειδών και των διαλυτών ιοντικών φάσεων είναι δυνατό να υπολογίσουµε τη σχετική διαλυτότητα

'Οταν είναι γνωστή η ταυτότητα των σταθερών ορυκτολογικών ειδών και των διαλυτών ιοντικών φάσεων είναι δυνατό να υπολογίσουµε τη σχετική διαλυτότητα Γεωχηµική Ευκινησία Ευκινησία κάτω από επιφανειακές συνθήκες Η ευκινησία των στοιχείων στο επιφανειακό περιβάλλον κυριαρχείται από τη µεταφορά σε υδάτινα διαλύµατα. 'Ένας κατά προσέγγιση οδηγός στην ευκινησία

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολή ορισμένων περιοδικών ιδιοτήτων

Μεταβολή ορισμένων περιοδικών ιδιοτήτων Μεταβολή ορισμένων περιοδικών ιδιοτήτων 1. Ερώτηση: Ποια θεωρούνται θεμελιώδη χαρακτηριστικά του ατόμου και γιατί; Θεμελιώδη χαρακτηριστικά του ατόμου είναι: η ατομική ακτίνα, η ενέργεια ιοντισμού και

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ & ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ & ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ Τμήμα Τεχνολόγων Περιβάλλοντος Κατεύθυνσης Συντήρησης Πολιτισμικής Κληρονομιάς ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ & ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΩΝ ΥΛΙΚΩΝ 7 η Ενότητα Κεραμικά Υλικά Δημήτριος Λαμπάκης ΓΕΝΙΚΑ ΟΡΙΣΜΟΣ: Κεραμικό υλικό είναι κάθε ανόργανο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΠΤΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΠΕΤΡΟΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ

ΟΠΤΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΠΕΤΡΟΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ-ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΟΠΤΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΠΕΤΡΟΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ Ε. ΜΠΟΣΚΟΣ Καθηγητής Α. ΟΡΦΑΝΟΥ ΑΚΗ Επ. Καθηγήτρια

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΚΥΚΚΟΥ ΠΑΦΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2010 2011 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ : Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΑΘΜΟΣ:.

ΛΥΚΕΙΟ ΚΥΚΚΟΥ ΠΑΦΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2010 2011 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ : Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΑΘΜΟΣ:. ΛΥΚΕΙΟ ΚΥΚΚΟΥ ΠΑΦΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2010 2011 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ : Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΑΘΜΟΣ:. ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 24.05.2011 ΧΡΟΝΟΣ : 10.30 12.30 ( Χημεία - Φυσιογνωστικά)

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου

Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου 1 ο Κεφάλαιο Όλα τα θέματα του 1 ου Κεφαλαίου από τη Τράπεζα Θεμάτων 25 ερωτήσεις Σωστού Λάθους 30 ερωτήσεις ανάπτυξης Επιμέλεια: Γιάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός Ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΚΡΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ΠΕΤΡΩΜΑΤΩΝ

ΜΑΚΡΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ΠΕΤΡΩΜΑΤΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ MΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΕΧΝ. ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ & Υ ΡΟΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΗΡΩΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟΥ 9, 157 80 ΖΩΓΡΑΦΟΥ, ΑΘΗΝΑ NATIONAL TECHNICAL

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX

ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Επιστήμης & Τεχνολογίας Υλικών Εργαστήριο Χημείας Υλικών Γεράσιμος Αρματάς ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX ΖΕΟΛΙΘΟΙ Οι ζεόλιθοι (από το ζέω και λίθος) είναι μικροπορώδη, κρυσταλλικά

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ. Ενότητα 11: Ιοανταλλαγή. Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογία

ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ. Ενότητα 11: Ιοανταλλαγή. Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογία ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ Ενότητα 11: Ιοανταλλαγή Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογία Σκοποί ενότητας Κατανόηση του φαινομένου της ιοντικής ανταλλαγής Περιεχόμενα ενότητας 1) Ρόφηση 2) Απορρόφηση

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 1 Ο ( 1 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ)

ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 1 Ο ( 1 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ) ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ 1 Ο ( 1 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ) ΘΕΜΑ 1 Ο Να εξηγήσετε ποιες από τις παρακάτω προτάσεις είναι σωστές και να διορθώσετε τις λανθασµένες: 1. Τα άτοµα όλων των στοιχείων είναι διατοµικά.. Το 16 S έχει ατοµικότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦ.2 ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ, ΧΗΜΙΚΟΙ ΔΕΣΜΟΙ

ΚΕΦ.2 ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ, ΧΗΜΙΚΟΙ ΔΕΣΜΟΙ ΚΕΦ.2 ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ, ΧΗΜΙΚΟΙ ΔΕΣΜΟΙ Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ 2.1 Ποιοι κανόνες (3) εφαρμόζονται για την κατανομή των ηλεκτρονίων σε στιβάδες; Ποια ηλεκτρόνια έχουν μεγαλύτερη ενέργεια, αυτά

Διαβάστε περισσότερα

6. To στοιχείο νάτριο, 11Na, βρίσκεται στην 1η (IA) ομάδα και την 2η περίοδο του Περιοδικού Πίνακα.

6. To στοιχείο νάτριο, 11Na, βρίσκεται στην 1η (IA) ομάδα και την 2η περίοδο του Περιοδικού Πίνακα. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11 Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. 2. Σε 2 mol NH 3 περιέχεται ίσος αριθμός μορίων

Διαβάστε περισσότερα

IZHMATOΓΕΝΕΣΗ ΚΑΙ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΙΖΗΜΑΤΟΓΕΝΩΝ

IZHMATOΓΕΝΕΣΗ ΚΑΙ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΙΖΗΜΑΤΟΓΕΝΩΝ IZHMATOΓΕΝΕΣΗ ΚΑΙ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΙΖΗΜΑΤΟΓΕΝΩΝ ΠΕΤΡΩΜΑΤΩΝ Χημική διάβρωση και αποσάθρωση των πετρωμάτων. Όπως είναι γνωστό, η ιζηματογένεση οφείλεται στην επίδραση της ατμόσφαιρας και υδρόσφαιρας πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2 Χημικοί Δεσμοί

Κεφάλαιο 2 Χημικοί Δεσμοί Κεφάλαιο 2 Χημικοί Δεσμοί Σύνοψη Παρουσιάζονται οι χημικοί δεσμοί, ιοντικός, μοριακός, ατομικός, μεταλλικός. Οι ιδιότητες των υλικών τόσο οι φυσικές όσο και οι χημικές εξαρτώνται από το είδος ή τα είδη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΚΑΤΑΛΛΗΛΩΝ ΓΙΑ ΑΚΙΝΗΤΕΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ, ΜΕ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΚΑΤΑΛΛΗΛΩΝ ΓΙΑ ΑΚΙΝΗΤΕΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ, ΜΕ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΞΑΝΘΙΠΠΗ ΧΑΤΖΗΣΤΑΥΡΟΥ ΦΥΣΙΚΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΩΝ ΥΛΙΚΩΝ ΚΑΤΑΛΛΗΛΩΝ ΓΙΑ ΑΚΙΝΗΤΕΣ ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΕΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ, ΜΕ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΥΝΘΕΤΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΔΟΜΩΝ. Σκοπός της παρούσας έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια = 15 λεπτά. Dr. C. Sachpazis 1

Διάρκεια = 15 λεπτά. Dr. C. Sachpazis 1 Διάρκεια = 15 λεπτά. Dr. C. Sachpazis 1 Στοιχεία της Γης 8-35 km Φλοιός % κατά βάρος στον φλοιό 12500 km Διάμετρος O = 49.2 Si = 25.7 Al = 7.5 Fe = 4.7 Ca = 3.4 Na = 2.6 K = 2.4 Mg = 1.9 Άλλα = 2.6 82.4%

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ του ΠΑΛΑΜΙΔΗ ΑΓΓΕΛΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: Δρ. ΙΟΡΔΑΝΙΔΗΣ ΑΝΔΡΕΑΣ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ του ΠΑΛΑΜΙΔΗ ΑΓΓΕΛΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: Δρ. ΙΟΡΔΑΝΙΔΗΣ ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΟΖΑΝΗ ΙΟΥΝΙΟΣ 2004 ΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ του ΠΑΛΑΜΙΔΗ ΑΓΓΕΛΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: Δρ. ΙΟΡΔΑΝΙΔΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ. Αριάδνη Αργυράκη

ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ. Αριάδνη Αργυράκη ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ Αριάδνη Αργυράκη ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. Αναλυτική χημεία και γεωεπιστήμες 2. Ταξινόμηση μεθόδων ανάλυσης 3. Επιλογή μεθόδων ανάλυσης ΟΡΙΣΜΟΣ- ΣΤΟΧΟΙ Αναλυτική Γεωχημεία εφαρμογή της Αναλυτικής

Διαβάστε περισσότερα

ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ- ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΖΗΜΑΤΩΝ. Αριάδνη Αργυράκη

ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ- ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΖΗΜΑΤΩΝ. Αριάδνη Αργυράκη 1 ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ- ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΖΗΜΑΤΩΝ Αριάδνη Αργυράκη Περιεχόμενα 2 1. Σύσταση του θαλάσσιου νερού και παράγοντες ελέγχου συγκέντρωσης στοιχείων 2. Συντηρητικά, ανακυκλώσιμα (θρεπτικά), προσροφημένα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA A ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA A ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA A ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό κάθε µίας από τις ερωτήσεις A1 έως A5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. Α1. Το ιόν 56 Fe +2 περιέχει:

Διαβάστε περισσότερα

1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ.

1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ. 1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ. Ο σίδηρος πολύ σπάνια χρησιμοποιείται στη χημικά καθαρή του μορφή. Συνήθως είναι αναμεμειγμένος με άλλα στοιχεία, όπως άνθρακα μαγγάνιο, νικέλιο, χρώμιο, πυρίτιο, κ.α.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΗΣ ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑΣ ΑΝΟΡΓΑΝΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΚΑΙ ΙΟΝΤΩΝ ΣΕ ΥΔΑΤΙΝΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ. Ε. Κελεπερτζής

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΗΣ ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑΣ ΑΝΟΡΓΑΝΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΚΑΙ ΙΟΝΤΩΝ ΣΕ ΥΔΑΤΙΝΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ. Ε. Κελεπερτζής ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΗΣ ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑΣ ΑΝΟΡΓΑΝΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΚΑΙ ΙΟΝΤΩΝ ΣΕ ΥΔΑΤΙΝΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Ε. Κελεπερτζής 1 Δομή του μορίου του νερού Η μοριακή δομή του νερού εξηγεί πολλές από τις φυσικές και χημικές του

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η παρατήρηση και η κατανόηση των μηχανισμών των οξειδοαναγωγικών δράσεων. Θεωρητικό Μέρος Οξείδωση ονομάζεται κάθε αντίδραση κατά την οποία συμβαίνει

Διαβάστε περισσότερα

Γραπτή εξέταση «Επιστήμη και Τεχνολογία Υλικών Ι»-Σεπτέμβριος 2016

Γραπτή εξέταση «Επιστήμη και Τεχνολογία Υλικών Ι»-Σεπτέμβριος 2016 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ-ΤΟΜΕΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ (Καθ. Β.Ζασπάλης) ΘΕΜΑ 1 ο (30 Μονάδες) Στην εικόνα δίνονται οι επίπεδες

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΙΚΑ ΤΗΣ ΓΗΣ ΙΙ: ΚΡΥΣΤΑΛΛΟΧΗΜΕΙΑ-ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑ. Εργαστήριο 2 o ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΦΥΛΛΑ ΙΟ ΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ ΦΑΣΕΩΝ

ΥΛΙΚΑ ΤΗΣ ΓΗΣ ΙΙ: ΚΡΥΣΤΑΛΛΟΧΗΜΕΙΑ-ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑ. Εργαστήριο 2 o ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΦΥΛΛΑ ΙΟ ΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ ΦΑΣΕΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΟΡΥΚΤΩΝ ΠΡΩΤΩΝ ΥΛΩΝ ΥΛΙΚΑ ΤΗΣ ΓΗΣ ΙΙ: ΚΡΥΣΤΑΛΛΟΧΗΜΕΙΑ-ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑ Εργαστήριο 2 o ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΦΥΛΛΑ ΙΟ ΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ ΦΑΣΕΩΝ 1. ΓΕΝΙΚΑ-ΟΡΙΣΜΟΙ Τα διαγράμματα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑΣ-ΠΕΤΡΟΛΟΓΙΑΣ-ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗ ΥΠΑΙΘΡΟΥ ΞΑΝΘΗ. Β Εξάμηνο.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑΣ-ΠΕΤΡΟΛΟΓΙΑΣ-ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗ ΥΠΑΙΘΡΟΥ ΞΑΝΘΗ. Β Εξάμηνο. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΑΣ-ΠΕΤΡΟΛΟΓΙΑΣ-ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗ ΥΠΑΙΘΡΟΥ ΞΑΝΘΗ Β Εξάμηνο Θεσσαλονίκη ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΚ ΡΟΜΗΣ 1η ΗΜΕΡΑ Ξάνθη. Βολλαστονίτης (Σχ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΘΜΟΣ (Ή ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ) ΟΞΕΙ ΩΣΗΣ 1

ΑΡΙΘΜΟΣ (Ή ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ) ΟΞΕΙ ΩΣΗΣ 1 ΑΡΙΘΜΟΣ (Ή ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ) ΟΞΕΙ ΩΣΗΣ 1 1. Για να εκφράσουν την ικανότητα ενός στοιχείου να ενώνεται με άλλα στοιχεία και να σχηματίζει χημικές ενώσεις, οι χημικοί δημιούργησαν αρχικά την έννοια του σθένους

Διαβάστε περισσότερα

ΓΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΑΝ. Εικόνα 1. Φωτογραφία του γαλαξία μας (από αρχείο της NASA)

ΓΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΑΝ. Εικόνα 1. Φωτογραφία του γαλαξία μας (από αρχείο της NASA) ΓΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΑΝ Φύση του σύμπαντος Η γη είναι μία μονάδα μέσα στο ηλιακό μας σύστημα, το οποίο αποτελείται από τον ήλιο, τους πλανήτες μαζί με τους δορυφόρους τους, τους κομήτες, τα αστεροειδή και τους μετεωρίτες.

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία: Μεταθετικές αντιδράσεις - Σχετική ατομική μάζα - Σχετική μοριακή μάζα - mole

Χημεία: Μεταθετικές αντιδράσεις - Σχετική ατομική μάζα - Σχετική μοριακή μάζα - mole Χημικές αντιδράσεις - Σχετική ατομική μάζα - Σχετική μοριακή μάζα - mole 46 Να γραφούν οι αντιδράσεις διπλής αντικατάστασης με τις οποίες μπορούν να παρασκευαστούν: α ΗΒr β Pb(OH) γ KNO α Το HBr είναι

Διαβάστε περισσότερα

Κοιτασματολογία Ενότητα 2: Βασικές και ενδογενείς διαδικασίες σχηματισμού των κοιτασμάτων

Κοιτασματολογία Ενότητα 2: Βασικές και ενδογενείς διαδικασίες σχηματισμού των κοιτασμάτων Κοιτασματολογία Ενότητα 2: Βασικές και ενδογενείς διαδικασίες σχηματισμού των κοιτασμάτων Γεώργιος Χαραλαμπίδης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος & Μηχανικών Αντιρρύπανσης ΤΕ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις στο 2o κεφάλαιο από τράπεζα θεμάτων. Περιοδικός πίνακας. Σταυρακαντωνάκης Γιώργος Λύκειο Γαζίου Page 1

Ερωτήσεις στο 2o κεφάλαιο από τράπεζα θεμάτων. Περιοδικός πίνακας. Σταυρακαντωνάκης Γιώργος Λύκειο Γαζίου Page 1 Ερωτήσεις στο 2o κεφάλαιο από τράπεζα θεμάτων 1. Για τις ενέργειες ΕL και ΕN των στιβάδων L και N αντίστοιχα, ισχύει ότι ΕL < ΕN ΣΩΣΤΟ, Όσο απομακρυνόμαστε από τον πυρήνα τόσο αυξάνεται η ενεργειακή στάθμη

Διαβάστε περισσότερα

Ζαχαριάδου Φωτεινή Σελίδα 1 από 21. Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1: Ηλεκτρονιακή δοµή του ατόµου

Ζαχαριάδου Φωτεινή Σελίδα 1 από 21. Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1: Ηλεκτρονιακή δοµή του ατόµου Ζαχαριάδου Φωτεινή Σελίδα 1 από 21 Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1: Ηλεκτρονιακή δοµή του ατόµου Θέµατα Σωστού/Λάθους και Πολλαπλής επιλογής Πανελληνίων, ΟΕΦΕ, ΠΜ Χ Το 17Cl σχηµατίζει ενώσεις µε ένα µόνο

Διαβάστε περισσότερα

2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να επισημαίνουμε τη θέση των μετάλλων στον περιοδικό πίνακα των στοιχείων. Να αναφέρουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 : ΠΕΡΙΟ ΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ - ΕΣΜΟΙ 2.1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 : ΠΕΡΙΟ ΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ - ΕΣΜΟΙ 2.1 Χηµεία Α Λυκείου Φωτεινή Ζαχαριάδου 1 από 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 : ΠΕΡΙΟ ΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ - ΕΣΜΟΙ 2.1 Ατοµικό πρότυπο του Τα ηλεκτρόνια κινούνται σε Στιβάδα ή φλοιός ή Bhr καθορισµένες (επιτρεπτές) τροχιές ενεργειακή

Διαβάστε περισσότερα

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του.

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του. Ερωτήσεις στο 2o κεφάλαιο από τράπεζα θεμάτων 1. α) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που μπορεί να πάρει κάθε μία από τις στιβάδες: K, L, M, N. β) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ Ι ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΙΑΛΕΞΕΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ Ι ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΙΑΛΕΞΕΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ Υ ΡΟΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ Ι ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΙΑΛΕΞΕΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α: (μονάδες 4) Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με δύο (2) μονάδες. Ερώτηση 1

ΜΕΡΟΣ Α: (μονάδες 4) Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις. Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με δύο (2) μονάδες. Ερώτηση 1 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2014-2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: XHMEIA (20/100) ΤΑΞΗ: Γ Γυμνασίου ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/6/2015 ΧΡΟΝΟΣ: 2 Ώρες (Χημεία + Βιολογία) ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑ Αριθμητικά:.

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΑΠΟ ΠΜΔΧ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΕΜΑΤΑ ΑΠΟ ΠΜΔΧ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΑΠΟ ΠΜΔΧ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 27 ος ΠΜΔΧ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 30 03 203. Στοιχείο Μ το οποίο ανήκει στην πρώτη σειρά στοιχείων μετάπτωσης, σχηματίζει ιόν Μ 3+, που έχει 3 ηλεκτρόνια στην υποστιβάδα

Διαβάστε περισσότερα

AΝΑΛΟΓΙΑ ΜΑΖΩΝ ΣΤΟΧΕΙΩΝ ΧΗΜΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ

AΝΑΛΟΓΙΑ ΜΑΖΩΝ ΣΤΟΧΕΙΩΝ ΧΗΜΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ 2 ο Γυμνάσιο Καματερού 1 ΦΥΣΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΥΛΗΣ 1. Πόσα γραμμάρια είναι: ι) 0,2 kg, ii) 5,1 kg, iii) 150 mg, iv) 45 mg, v) 0,1 t, vi) 1,2 t; 2. Πόσα λίτρα είναι: i) 0,02 m 3, ii) 15 m 3, iii) 12cm

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ Ε ΑΦΩΝ, ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΓΕΩΧΗΜΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΣΤΟ Ε ΑΦΟΣ

Ε ΑΦΟΣ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ Ε ΑΦΩΝ, ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΓΕΩΧΗΜΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΣΤΟ Ε ΑΦΟΣ Ε ΑΦΟΣ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ Ε ΑΦΩΝ, ΠΗΓΕΣ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΓΕΩΧΗΜΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΣΤΟ Ε ΑΦΟΣ 1. Εισαγωγή 2. Ανόργανες ενώσεις στο έδαφος 3. Οργανικές ενώσεις στο έδαφος 4. Σχηματισμός εδάφους 5. Κινητικότητα στοιχείων

Διαβάστε περισσότερα

2η Εργαστηριακή Άσκηση Εξάρτηση της ηλεκτρικής αντίστασης από τη θερμοκρασία Θεωρητικό μέρος

2η Εργαστηριακή Άσκηση Εξάρτηση της ηλεκτρικής αντίστασης από τη θερμοκρασία Θεωρητικό μέρος 2η Εργαστηριακή Άσκηση Εξάρτηση της ηλεκτρικής αντίστασης από τη θερμοκρασία Θεωρητικό μέρος Όπως είναι γνωστό από την καθημερινή εμπειρία τα περισσότερα σώματα που χρησιμοποιούνται στις ηλεκτρικές ηλεκτρονικές

Διαβάστε περισσότερα

Ο Περιοδικός Πίνακας Φυσικές και Χημικές Ιδιότητες των Στοιχείων. Εισαγωγική Χημεία

Ο Περιοδικός Πίνακας Φυσικές και Χημικές Ιδιότητες των Στοιχείων. Εισαγωγική Χημεία Ο Περιοδικός Πίνακας Φυσικές και Χημικές Ιδιότητες των Στοιχείων Εισαγωγική Χημεία 2013-14 1 Δομή του Π.Π. Γραμμές (περίοδοι) σύμφωνα με την σειρά συμπλήρωσης των τροχιακών (1 σειρά ανά κύριο κβαντικό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΑΘΗΝΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑΣ & ΓΕΩΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΑΘΗΝΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑΣ & ΓΕΩΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΑΘΗΝΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑΣ & ΓΕΩΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΤΕΧΝΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ 4. Πετρολογία Διδάσκων: Μπελόκας Γεώργιος Επίκουρος

Διαβάστε περισσότερα

2. Χημικές Αντιδράσεις: Εισαγωγή

2. Χημικές Αντιδράσεις: Εισαγωγή 2. Χημικές Αντιδράσεις: Εισαγωγή ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: Η ιοντική θεωρία των διαλυμάτων Μοριακές και ιοντικές εξισώσεις Αντιδράσεις καταβύθισης Αντιδράσεις οξέων-βάσεων Αντιδράσεις οξείδωσης-αναγωγής Ισοστάθμιση

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚEΣ ΓΕΩΧΗΜΙΚΕΣ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ. Αριάδνη Αργυράκη

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚEΣ ΓΕΩΧΗΜΙΚΕΣ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ. Αριάδνη Αργυράκη 1 ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚEΣ ΓΕΩΧΗΜΙΚΕΣ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ Αριάδνη Αργυράκη Περιεχόμενα 2 1. Ορισμοί 2. Εξισορρόπηση αντιδράσεων οξειδοαναγωγής 3. Διαγράμματα Eh-pH 4. Σημαντικές βιο-γεωχημικές αντιδράσεις ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Μαγματικά πετρώματα ή πυριγενή ή μαγματίτες Ιζηματογενή Πετρώματα Κρυσταλλοσχιστώδη/Μεταμορφωσιγενή Πετρώματα

Μαγματικά πετρώματα ή πυριγενή ή μαγματίτες Ιζηματογενή Πετρώματα Κρυσταλλοσχιστώδη/Μεταμορφωσιγενή Πετρώματα Κεφάλαιο 6 Πετρώματα Σύνοψη Μελετώνται οι συνθήκες γένεσης και οι κατηγορίες των πετρωμάτων. Ακολούθως εξετάζονται οι φυσικομηχανικές ιδιότητές τους και δίδονται δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα πετρωμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ECOELASTIKA ΑΕ ΕΚΕΤΑ/ΙΔΕΠ

ECOELASTIKA ΑΕ ΕΚΕΤΑ/ΙΔΕΠ Μελέτη για τον προσδιορισμό του ποσοστού σύρματος, της συγκέντρωση τέφρας και της σύσταση τέφρας σε κύρια στοιχεία και ιχνοστοιχεία, για ελαστικά τα οποία χρησιμοποιούνται στην τσιμεντοβιομηχανία ECOELASTIKA

Διαβάστε περισσότερα

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2 Εργαστηριακή άσκηση 3: Επεξήγηση πειραμάτων: αντίδραση/παρατήρηση: Μέταλλο + νερό Υδροξείδιο του μετάλλου + υδρογόνο Νa + H 2 0 NaOH + ½ H 2 To Na (Νάτριο) είναι αργυρόχρωμο μέταλλο, μαλακό, κόβεται με

Διαβάστε περισσότερα