Μαθήµατα της κρίσης: Αλλάζοντας τη µακροοικονοµία και τα ήθη +

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Μαθήµατα της κρίσης: Αλλάζοντας τη µακροοικονοµία και τα ήθη +"

Transcript

1 DÉLKELET EURÓPA SOUTH-EAST EUROPE INTERNATIONAL RELATIONS QUARTERLY, Vol. 3. No.3. (Fall 2012 Φθινόπωρο) Μαθήµατα της κρίσης: Αλλάζοντας τη µακροοικονοµία και τα ήθη + ISTVAN MAGAS* (Περίληψη) Το δοκίµιο αυτό θα υποστηρίξει πως η αµερικανική οικονοµία, µακροπρόθεσµα (µέσα στα επόµενα χρόνια), θα µετατρέψει µε κάποιο τρόπο τις αποκαλυφθείσες ηθικές της αδυναµίες σε ωφέλεια. Η Αµερική έχει µεγάλη πείρα στο να µαθαίνει από τις υπερβολές της ώστε να βελτιώνει τη λειτουργία του προσωπικού της καπιταλισµού, από την επιβολή ακόµα αντιµονοπωλιακών ελέγχων στους άπληστους µεγαλοεπιχειρηµατίες προς τα τέλη του 19 ου αιώνα και την ενίσχυση της προστασίας των επιχειρηµατιών µετά το κραχ του Η αµερικανική οικονοµία έχει βιώσει κάθε είδους ατέλειες της αγοράς αλλά σχεδόν σε κάθε περίπτωση βρήκε, όντως όχι τέλειες, αλλά αρκετά αξιόπιστες ρυθµιστικές απαντήσεις και κατάφερε να προσαρµοστεί στα νέα δεδοµένα (π.χ. Νόµος Dodd-Frank για τη χρηµατοοικονοµική σταθερότητα). Οι ΗΠΑ έχουν πολλές φορές πρωτοστατήσει στην εκπόνηση λύσεων τόσο θεωρητικών όσο και πρακτικών για συγκρούσεις µεταξύ αγορών και κυβέρνησης ώστε να αυξήσουν την οικονοµική ευηµερία (Bernanke, 2008, σελ. 425). εν υπάρχει κανένας λόγος να µην µπορέσουν να αντιστρέψουν τις πρόσφατες οικονοµικές καταστροφές και τα ριζικά διαβρωµένα ήθη προς όφελός τους. Την ίδια στιγµή, για να επανέλθει η εµπιστοσύνη στον καπιταλισµό ως παγκόσµιο σύστηµα, οι προσπάθειες διεθνούς εµβέλειας είναι απαραίτητες. Για να προσδιορίσουµε κάποιες από τις παγκόσµιες οικονοµικές διαµάχες και την ανάγκη αλλαγής της επικρατούσας µακροοικονοµίας και των ηθών, αναζητούµε και παρέχουµε κάποιες ενστικτώδεις απαντήσεις σε διακρατικά συστηµικά ερωτήµατα. Λέξεις-Κλειδιά: Ανοικτές οικονοµίες, αµερικανική οικονοµία, παγκόσµιες οικονοµικές ανισορροπίες, τραπεζικές ρυθµίσεις JEL: E32, G01, H12 Εισαγωγή * Η πιστωτική κρίση σίγουρα δεν ήταν ένα «προβλέψιµο» γεγονός. Αν ρωτάµε γιατί οι οικονοµολόγοι δεν προέβλεψαν την πιστωτική κρίση, θα πρέπει επίσης να αναρωτηθούµε γιατί οι πολιτικοί επιστήµονες δεν προέβλεψαν την Αραβική Άνοιξη, ή µια τροµοκρατική επίθεση όπως η 11 η Σεπτεµβρίου, ή γιατί οι σεισµολόγοι δεν µπορούν να προβλέψουν τους σεισµούς. Raghuram Rajan Θα παραµείνουν οι ΗΠΑ για αρκετό καιρό ακόµα, ή έστω για την τρέχουσα δεκαετία, η κύρια µηχανή της παγκόσµιας οικονοµικής ανάπτυξης; Θα είναι και πρέπει να είναι οι ΗΠΑ, ως η µεγαλύτερη ανοικτή οικονοµία ανά τον κόσµο, κατά κάποιον τρόπο υπεύθυνη για την παροχή παγκόσµιας οικονοµικής + Πρόκειται για µια ενηµερωµένη και αναθεωρηµένη έκδοση µιας παλιότερης εκδοχής του δοκιµίου µου Post crisis lessons: are they all new? το οποίο δηµοσιεύθηκε στο Society and Economy, Vol. 14, Κάποια από τα επιχειρήµατα και το συµπέρασµα έχουν αναδιατυπωθεί, δεδοµένης της συζήτησης που διεξήχθη στο International Competitiveness Section of the Chinese-European Cooperation for Long-term Sustainability, Nov , 2011 BCU, Budapest. Ο συγγραφέας ευχαριστεί όλους τους συνοµιλητές. Τα εναποµείναντα λάθη είναι του ιδίου. * Ο István Magas είναι καθηγητής και διευθυντής του Τµήµατος Παγκόσµιας Οικονοµίας στο Corvinus University of Budapest, είναι επίκουρος καθηγητής οικονοµίας και οικονοµικών στο CEU Business School Budapest. Έχει υπάρξει επισκέπτης καθηγητής σε οικονοµικά τµήµατα κυρίαρχων πανεπιστηµίων των ΗΠΑ, όπως τα University of Connecticut, UCONN, Willamette University, Texas Tech Univesity. ιετέλεσε ιευθυντής του Τµήµατος Οικονοµικών του Oxford Brooks University International Business School. Έχει δηµοσιεύσει πάνω από 60 έγκριτα άρθρα και 3 βιβλία. Το βασικό ερευνητικό του πεδίο είναι η παγκόσµια οικονοµία και τα διεθνή οικονοµικά, ιδιαίτερα οι πρόσφατες εξελίξεις στην κρίση δηµοσίου χρέους.

2 2 István Magas Φθινόπωρο 2012 σταθερότητας ως πολύτιµου δηµόσιου αγαθού; Ήταν προβλέψιµη η πρόσφατη κρίση; Αυτά είναι τα βασικά ερωτήµατα στα οποία αναφέρεται αυτό το δοκίµιο, όλα εκ των οποίων απαντώνται σε ένα νέο παγκόσµιο πλαίσιο, και οι απαντήσεις βασίζονται σε κάποιες γνωστές αρχές των διεθνών οικονοµικών και στην οικονοµική ιστορία. Η αµερικανική οικονοµία, η Ευρωπαϊκή Ένωση και µε αυτές ο καπιταλισµός γενικότερα, έχουν αντιµετωπίσει τελευταία σοβαρά προβλήµατα. Όχι, ευτυχώς, τόσο σοβαρά όσο εκείνα του 1929, όταν ένα χρηµατιστηριακό κραχ στη Wall Street πυροδότησε την παγκόσµια Μεγάλη Ύφεση, αλλά οπωσδήποτε σοβαρά. Σε βάθος χρόνου, η περίοδος µπορεί να θεωρηθεί η δεκαετία όταν µετά από είκοσι έτη σχεδόν αδιάκοπης προόδου ο καπιταλισµός έδωσε τη θέση του σε κάτι πιο ασαφές και αβέβαιο. Η αµερικανική εταιρική διακυβέρνηση, ο αµερικανικού τύπου καπιταλισµός έχει δεχθεί δριµεία κριτική. Αλλά τελικά πιστεύουµε πως µπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνη η ανθρώπινη συµπεριφορά για τα προβλήµατα και όχι ο καπιταλισµός γενικότερα. Υπό αυτή την έννοια, τα προαναφερθέντα λόγια του προέδρου της Οµοσπονδιακής Τράπεζας, Alan Greenspan συνοψίζουν πολύ δόκιµα την ιστορία της πρόσφατης εξάτµισης σηµαντικών ποσοτήτων πλούτου. Η δεκαετία ήταν η πρώτη, ίσως από το ξεκίνηµα της αµερικανικής ισχυρής ανοδικής αγοράς µετοχών το 1982, που οι ΗΠΑ και οι υπόλοιπες χώρες παγκοσµίως κατέληξαν σηµαντικά λιγότερο εύρωστες 1. Το καπιταλιστικό σύστηµα, η αµερικανική οικονοµία και οι διεθνείς οικονοµικές αγορές γενικότερα, ωστόσο, έχουν αποδειχθεί απίστευτα κραταιές µπροστά στις πρόσφατες κρίσεις. Έχουν δείξει την ισχύ τους και επίσης τη θέλησή τους να προσαρµοστούν στη νέα κατάσταση. Μολαταύτα, για να διατηρήσουν τη δύναµή τους, θα πρέπει να υπάρξουν συστηµικές αλλαγές και να γίνουν όντως παγκόσµιες προσπάθειες 2. Μετά τα σοβαρά πλήγµατα στην αξιοπιστία και τις αξίες του αµερικανικού καπιταλισµού, αναρωτιέται κανείς αν η οικονοµία των ΗΠΑ θα διατηρήσει την κυρίαρχη οικονοµική της θέση στον κόσµο, και κατά πόσο θα παραµείνει ένας ελκυστικός χώρος για επενδύσεις. Σε πολλές χώρες, η ίδια η εµπειρία θέτει προς αµφισβήτηση το αµερικανικό µοντέλο και τα χαρακτηριστικά του. Το δοκίµιο αυτό θα υποστηρίξει πως η αµερικανική οικονοµία θα απορροφήσει τους πρόσφατους κραδασµούς, και ότι αυτή µακροπρόθεσµα (µέσα στα επόµενα χρόνια), θα µετατρέψει µε κάποιο τρόπο τις αποκαλυφθείσες αδυναµίες της σε ωφέλεια. Η Αµερική έχει µεγάλη πείρα στο να µαθαίνει από τις υπερβολές της ώστε να βελτιώνει τη λειτουργία του προσωπικού της καπιταλισµού, από την επιβολή ακόµα αντιµονοπωλιακών ελέγχων στους άπληστους µεγαλοεπιχειρηµατίες προς τα τέλη του 19 ου αιώνα και την ενίσχυση της προστασίας των επιχειρηµατιών µετά το κραχ του Η αµερικανική οικονοµία έχει βιώσει κάθε είδους ατέλειες της αγοράς αλλά σχεδόν σε κάθε περίπτωση βρήκε, όντως όχι τέλειες, αλλά αρκετά αξιόπιστες ρυθµιστικές απαντήσεις και κατάφερε να προσαρµοστεί στα νέα δεδοµένα, έχοντας οριοθετήσει τα τραπεζικά πρότυπα και τα ήθη (π.χ. Νόµος Dodd-Frank για τη χρηµατοοικονοµική σταθερότητα). Οι ΗΠΑ έχουν πολλές φορές πρωτοστατήσει στην εκπόνηση θεωρητικών και πρακτικών λύσεων για συγκρούσεις µεταξύ αγορών και κυβέρνησης για να αυξήσουν την οικονοµική ευηµερία (Bernanke, 2008, σελ. 425). εν υπάρχει κανένας λόγος να µην µπορέσουν να αντιστρέψουν τις τελευταίες οικονοµικές καταστροφές και τα ριζικά διαβρωµένα ήθη προς όφελός τους. Την ίδια στιγµή, για να επανέλθει η εµπιστοσύνη στους µηχανισµούς του καπιταλισµού και στα βαθύτερα χαρακτηριστικά του ως παγκόσµιο σύστηµα, οι προσπάθειες διεθνούς εµβέλειας είναι απαραίτητες. Για να προσδιορίσουµε κάποιες από τις παγκόσµιες οικονοµικές διαµάχες που συνδέονται ιδίως µε τις ΗΠΑ, θα αναζητήσουµε απαντήσεις στα παρακάτω ερωτήµατα. 1 Ο συνολικός παγκόσµιος εµπορεύσιµος πλούτος δηλαδή όλα τα περιουσιακά στοιχεία που αποτελούν αντικείµενο διαπραγµάτευσης στις οικονοµικές αγορές, όπως οι µετοχές και τα οµόλογα, έπεσαν κατά σχεδόν 40% την τελευταία δεκαετία, σύµφωνα µε µια µελέτη του Boston Consulting Group. Ο αριθµός των νοικοκυριών µε τουλάχιστον $ εµπορεύσιµου πλούτου έπεσε από τα 39 στα 37 εκατοµµύρια (www://quote.bloomberg.com/newsarchive). Για µια πιο λεπτοµερή ανάλυση της µεταβαλλόµενης οικονοµικής κατάστασης διαφόρων χωρών και διεθνών οικονοµικών ζωνών όπως αναφέρει η Έκθεση Παγκόσµιου Πλούτου, 1.6 τρισ. (περιουσιακά στοιχεία αξίας δισ. εξατµίστηκαν µόνο στις αµερικανικές αγορές). 2 Ο πιο δυνατός κραδασµός του 2001 ήταν η τροµοκρατική επίθεση της 11 ης Σεπτεµβρίου. Το χρηµατοοικονοµικό σύστηµα τον αντιµετώπισε απίστευτα καλά. Για αυτό αξίζει έπαινος στις κεντρικές τράπεζες και στο ίδιο το ΝΤ, µε την υπόσχεση του Hörst Köhler, διοικήτη του ΝΤ, αµέσως µετά την τραγωδία: «εσµευόµαστε ότι αυτή η τραγωδία δεν θα επιδεινωθεί από αναστάτωση της παγκόσµιας οικονοµίας, οι κεντρικές µας τράπεζες θα παράσχουν ρευστότητα ώστε οι αγορές να λειτουργήσουν οµαλά» να έχει ακολουθηθεί επακριβώς (IMF Survey, Vol. 30. No.18, September p.1). Ακόµα, η αµερικανική και γενικότερα η παγκόσµια οικονοµία έχει ανακάµψει µε ανέλπιστη επιτυχία. Εντούτοις οι επιθέσεις απέδειξαν ότι ακόµα και όταν ο καπιταλισµός είναι καθιερωµένος, είναι εξαιρετικά ευάλωτος έναντι σε αυτούς που τον απεχθάνονται. Κανένα ποσοστό επιτυχίας στον τρέχοντα πόλεµο κατά της τροµοκρατίας δεν θα εξαλείψει τον απαίσιο αυτό νέο κίνδυνο, ο οποίος δεν µπορεί να υπολογιστεί. Επτά χρόνια αργότερα, ο John Lipsky επισήµανε στον λόγο του στο John Hopkins University, Προς µια οικονοµία µετά την κρίση, την ίδια αρχή λέγοντας «αυτές οι µεταρρυθµίσεις µπορούν να επιτευχθούν µόνο εφόσον βασίζονται στις αρχές της ελεύθερης αγοράς». /esternal/speeches/2008/ htm

3 DÉLKELET-EURÓPA SOUTH-EAST EUROPE International Relations Quarterly 3 Από συστηµική άποψη, ποιοι είναι οι κύριοι ποµποί παγκόσµιας ανταγωνιστικότητας µε τον κατάλληλο µηχανισµό συντονισµού; Ποιος είναι ο συστηµικός αντίκτυπος της αµερικανικής οικονοµίας στις διεθνείς αγορές; Θα παραµείνουν οι ΗΠΑ για αρκετό καιρό ακόµα, ή έστω για την τρέχουσα δεκαετία, η κύρια µηχανή της παγκόσµιας οικονοµικής ανάπτυξης; Θα είναι και πρέπει να είναι οι ΗΠΑ, ως η µεγαλύτερη ανοικτή οικονοµία ανά τον κόσµο, κατά κάποιον τρόπο υπεύθυνη για την παροχή παγκόσµιας οικονοµικής σταθερότητας ως πολύτιµου δηµόσιου αγαθού; Οι απαντήσεις µας σε αυτά τα ερωτήµατα είναι καταφατικές. 1. Βασικές µακροοικονοµικές αρχές Α./ Το βαθύτερο πλαίσιο ανάλυσης του δοκιµίου βασίζεται σε κάποιες τυπικές προτάσεις των ανοικτών µακροοικονοµικών [Krugman-Obstfeld (2000, 2003, pp )]. Εντούτοις, στη συζήτησή µας θα χρησιµοποιήσουµε αυτές τις προτάσεις ως βασικές αρχές που ίσως να υπόκεινται σε ποικίλες ερµηνείες ως συνέπεια ενός µεταβαλλόµενου εσωτερικού και παγκόσµιου περιβάλλοντος. Θεωρούµε και τα δύο είδη φυσικών προσώπων (καταναλωτές και επενδυτές), τις εταιρίες και την κυβέρνηση, οικονοµικούς δρώντες που είναι έτοιµοι να διδαχθούν από το παρελθόν και την πρόσφατη εµπειρία, κάποιους που έχουν τη θέληση να αλλάξουν τη συµπεριφορά τους καθώς αλλάζουν οι συνθήκες. Από αυτή την άποψη, πιστεύουµε τόσο στην «εξέλιξη» των οικονοµικών αρχών, όσον αφορά στην περιγραφή σχετικής οικονοµικής συµπεριφοράς, όσο και στην ικανότητα µάθησης των οικονοµικών δρώντων µέσα από την πράξη. Συνεπώς, δεν συνδράµουµε στην ιδέα πως προκαθορισµένοι, άχρονοι νόµοι είναι ικανοί να συλλάβουν ακριβώς και να προβλέψουν µελλοντικά (ή αναµενόµενα) µοτίβα οικονοµικής συµπεριφοράς. Β./ Σπεύδουµε να προσθέσουµε, πάντως, ότι οι νευραλγικές αρετές της τυποποιηµένης, αυστηρής ανάλυσης στην εξέλιξη της οικονοµικής θεωρίας αναγνωρίζονται πλήρως από τον συγγραφέα. Επιπρόσθετα, οµολογούµε πως η σηµασία της απαίτησης για κατάλληλη ποσοτικοποίηση του αποτελέσµατος των οικονοµικών γεγονότων, και πιο σηµαντικά, η ανάγκη να αποκτήσουµε την ικανότητα να προβλέπουµε γεγονότα, µέσα σε ένα λογικό περιθώριο σφάλµατος, δεν µπορεί να υπερεκτιµηθεί. Αλλά δεν µπορούµε να παραβλέψουµε ότι, σε µεγάλο βαθµό, το αποτέλεσµα πολλών θεµελιωδών οικονοµικών αποφάσεων, σε επίπεδο είτε φυσικών προσώπων είτε επιχειρήσεων είτε κυβέρνησης, βασίζεται στα πιστεύω και τις προσδοκίες των ανθρώπων για το µέλλον. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα στις διεθνείς αγορές περιουσιακών στοιχείων και στις αγορές συναλλάγµατος οι οποίες µεταφέρουν τεράστια χρηµατικά ποσά µε πολλές ετεροχρονισµένες πραγµατικές συνέπειες. Σε αυτές τις αγορές, παίζουν άτοµα εναντίον ατόµων (και κεντρικών τραπεζών) που εκτιµούν τα περιουσιακά στοιχεία βάσει των προσδοκιών τους για το µέλλον. Στην εποχή µας, µε τον κατακλυσµό των πληροφοριών, αυτές οι προσδοκίες είναι στην καλύτερη βαθιά ασταθείς 3. Κατά συνέπεια, το να αποπειραθούµε να καταλάβουµε την ανθρώπινη συµπεριφορά η οποία µπορεί φυσικά να αλλάξει καθώς αλλάζουν οι συνθήκες και να την ενσωµατώσουµε στην οικονοµική ανάλυση, αποτελεί ίσως µια αληθινή και πολύτιµη προσπάθεια. Γ./ Αποτελεί σηµαντικό σηµείο εκκίνησης το γεγονός ότι η οικονοµία των ΗΠΑ, σε σχέση µε του υπόλοιπου κόσµου, είναι ακόµα αρκετά ογκώδης και το δολάριο συνεχίζει να είναι το κυριότερο νόµισµα στις διεθνείς οικονοµικές αγορές. Εποµένως, οι αµερικανικές πολιτικές είναι εµφανώς σπουδαιότερες εκτός των κοινών πολιτικών της ευρωζώνης, της ΕΕ των 17 και της ΕΕ των 27 από οποιασδήποτε άλλης χώρας για την ανάπτυξη της παγκόσµιας οικονοµίας. Καθώς η οικονοµία των ΗΠΑ έχει διευρυνθεί, οι εξωτερικές επιπτώσεις των αµερικανικών πολιτικών είναι σηµαίνουσες σήµερα, όχι µόνο λόγω του αντίκτυπού τους στις άλλες οικονοµίες αλλά και για την επιρροή τους στο εσωτερικό. Επειδή οι άλλες κυρίαρχες οικονοµίες του ΟΟΣΑ έχουν διογκωθεί αισθητά, και η ΕΕ των 27 ειδικότερα έχει φτάσει στο ίδιο επίπεδο οικονοµικών δυνατοτήτων (εκροών και πόρων γενικότερα), οι πολιτικές τους επηρεάζουν την αµερικανική οικονοµία πολύ πιο ριζικά από ότι παλιότερα../ Υπό αυτές τις συνθήκες, οι διαµορφωτές της αµερικανικής πολιτικής πρέπει να προσέξουν περισσότερο το διεθνές σκηνικό για εσωτερικούς αλλά και εξωτερικούς λόγους. Επιπλέον, οι κυβερνήσεις των άλλων σηµαντικών εκβιοµηχανισµένων εθνών πρέπει να αντιµετωπίζονται ως µια µικρή οµάδα οικονοµικών δρώντων των οποίων οι αποφάσεις είναι πράγµατι αλληλοεξαρτώµενες και συνολικά µεγάλης βαρύτητας για την παγκόσµια οικονοµία. Ως εκ τούτου, είναι πιθανό σε αυτή την κατάσταση να προκύψουν µη βέλτιστες επιλογές πολιτικής, και να θιγούν έτσι όλα τα κράτη. ηλαδή, οι συνθήκες απαιτούν συντονισµό πολιτικών και διεθνή εποπτεία 4. Υπό αυτή την έννοια, τα παγκόσµια σφάλµατα µπορεί να είναι χειρότερα από τα εθνικά σφάλµατα. 3 Αυτό φυσικά δεν αποτελεί κάποιο νέο δίληµµα για τις αγορές περιουσιακών στοιχείων (ειδικά για το χρηµατιστήριο), αλλά η επανάσταση της πληροφορίας έχει προσδώσει νέες διαστάσεις και επιπλοκές που πρέπει να υπολογιστούν. 4 Καταρχήν πρέπει να προσθέσουµε πως ο συντονισµός µπορεί να έχει και αντίθετα αποτελέσµατα, όταν λαµβάνει χώρα σε περιβάλλον µεγάλης αβεβαιότητας για τις µελλοντικές προοπτικές. Γιατί είναι πιθανό η συµπεριφορά σε µικρές οµάδες να οδηγήσει σε µη βέλτιστα αποτελέσµατα των πολιτικών; Ας υποθέσουµε ότι έχουµε µια παγκόσµια ύφεση. Κανένα κράτος από µόνο του δεν θα είναι ίσως σε θέση να ανακάµψει διευρύνοντας την προσφορά χρήµατός

4 4 István Magas Φθινόπωρο 2012 Ε./ Οι κυβερνήσεις συµµετέχουν σε συχνές διαβουλεύσεις, ανταλλάσσοντας πληροφορίες για τις εθνικές πολιτικές και συγκρίνοντας οικονοµικές προβλέψεις, και αυτές οι συνηθισµένες δραστηριότητες µπορούν και όντως οδηγούν σε καλύτερες πολιτικές, µειώνοντας την αβεβαιότητα στην εγχώρια και διεθνή αγορά. Από αυτή την άποψη, η βελτίωση της παγκόσµιας οικονοµικής προοπτικής µπορεί να θεωρηθεί ένα δηµόσιο αγαθό που προσφέρει διεθνή προτερήµατα. Αυτή η λογική θα συµφωνούσε µε την αναλογία της έννοιας του δηµοσίου αγαθού της διεθνούς χρηµατοοικονοµικής σταθερότητας, έννοιας πλήρως αναγνωρισµένης σήµερα. εδοµένης της πρόσφατης παγκόσµιας ανησυχίας, θα πρέπει να δοθεί περισσότερη προσοχή σε αυτή τη γραµµή σκέψης, όσον αφορά τόσο στα διεθνή πρότυπα ανάπτυξης όσο και στην αυξανόµενη αβεβαιότητα στις διεθνείς οικονοµικές αγορές. Κρατώντας αυτές τις ανησυχίες κατά νου, θα αξιολογήσουµε κάποιες συνέπειες που έχει επιφέρει η αµερικανική οικονοµία λόγω των εσωτερικών οικονοµικών της γεγονότων και που έχει διασπείρει µέσω των διεθνών συνδέσµων της στις παγκόσµιες αγορές. Το δοκίµιο θα έχει την εξής δοµή. Πρώτον, ως εισαγωγή, θα αξιολογήσουµε το εµφανώς αλλαγµένο παγκόσµιο οικονοµικό περιβάλλον και τις επιδράσεις του στον ρόλο των ΗΠΑ στον διεθνή καταµερισµό της εργασίας. Στην ενότητα 1, θα εξετάσουµε το µεταβαλλόµενο διεθνές οικονοµικό περιβάλλον και την επιδεινούµενη κατάσταση του χρέους της αµερικανικής οικονοµίας. Έπειτα, στην ενότητα 2 θα συζητήσουµε κάποιους προβληµατισµούς που έχουν επανέλθει στους επιχειρηµατικούς κύκλους και τις αντίστοιχες αντιδράσεις. Στην ενότητα 3, θα διερευνήσουµε κάποιες πρόσφατες εξελίξεις στη ρύθµιση των οικονοµικών αγορών που ανέκυψαν στην οικονοµία των ΗΠΑ αλλά ταχύτατα διαδόθηκαν και στις παγκόσµιες αγορές. Η ενότητα 4 αποτελείται από µια σύνοψη και ένα τελικό συµπέρασµα. 1.1 Ένα νέο παγκόσµιο οικονοµικό περιβάλλον Οι κλασικές και νεοκλασικές θεωρίες εµπορίου έχουν καθιερώσει βασικές αξίες της οικονοµικής σκέψης και θα πρέπει να διαθέτουν δικά τους κεφάλαια σε όλα τα οικονοµικά συγγράµµατα 5. Ωστόσο, αυτές καθίστανται όλο και περισσότερο ασήµαντες στην ανάλυση των επιχειρήσεων στις χώρες που βρίσκονται τώρα στον πυρήνα της παγκόσµιας οικονοµίας: οι ΗΠΑ, η Ιαπωνία, τα κράτη της υτικής Ευρώπης και, σε αυξανόµενο βαθµό, οι πιο επιτυχηµένες χώρες της Ανατολικής Ασίας. Στο εσωτερικό αυτής της αναπτυγµένης και ιδιαίτερα ενοποιηµένης «πυρηνικής» παγκόσµιας οικονοµίας, οι διαφορές µεταξύ των εταιριών γίνονται πιο σηµαντικές από ότι οι συνολικές διαφορές µεταξύ κρατών 6. Επιπλέον, η αυξανόµενη ικανότητα ακόµα και µικρών επιχειρήσεων και κρατών να λειτουργήσουν σε παγκόσµιο επίπεδο συχνά καθιστά τα παλιά πλαίσια ανάλυσης παρωχηµένα [Csaba (2005, 2009)]. Τα «πυρηνικά κράτη» είναι όχι µόνο πιο οµοιογενή από ό,τι παλιότερα ως προς τις συνθήκες διαβίωσης, τον τρόπο ζωής και την οικονοµική οργάνωση, αλλά οι συντελεστές παραγωγής τους τείνουν να αναζητούν ταχύτερα υψηλότερες αποδόσεις. Οι φυσικοί πόροι έχουν χάσει µεγάλο µέρος του παλαιότερου ρόλου τους στην κρατική εξειδίκευση (Rodrik, 2007, Bhagwati, pp ), καθώς οι αναπτυγµένες και έντονα καταρτισµένες κοινωνίες εισέρχονται στην εποχή των τεχνητών υλικών και της γενετικής µηχανικής. Το κεφάλαιο κινείται όλο και περισσότερο παγκοσµίως σε τεράστιες ποσότητες µε την ταχύτητα του φωτός και οι εταιρίες αυξάνουν ταυτόχρονα το κεφάλαιο σε αρκετές νευραλγικές αγορές. Οι εργασιακές δεξιότητες σε αυτές τις αναπτυγµένες χώρες δεν µπορούν πλέον να θεωρηθούν ριζικά διαφορετικές. Η σύγχρονη και συνεχής ειδίκευση έχει καταστεί θεµελιώδης διάσταση πολλών κοινών έργων µεταξύ διεθνών εταιριών. Η τεχνολογία και η κατάρτιση αντλούνται όλο και περισσότερο από µια παγκόσµια δεξαµενή. Οι τάσεις στην προστασία της πνευµατικής ιδιοκτησίας και των ελέγχων εξαγωγών προφανώς έχουν µικρότερη σηµασία από την µαζική ανάπτυξη µέσων επικοινωνίας, αντιγραφής, αποθήκευσης και αναπαραγωγής των πληροφοριών 7. του ή λαµβάνοντας µέτρα τόνωσης της ζήτησης. Υπάρχει κίνδυνος να ξεπεράσει τα υπόλοιπα και να αντιµετωπίσει έλλειµµα ισοζυγίου πληρωµών ή να υποστεί υποτίµηση του νοµίσµατός του αν έχει κυµαινόµενο επιτόκιο. Η αύξηση της εσωτερικής ζήτησης θα αυξήσει τις εισαγωγές, και ίσως βιώσει και εκροή κεφαλαίου, ιδιαίτερα αν η αύξηση της ζήτησης προκύψει από τη νοµισµατική πολιτική. Όταν, αντιθέτως, οι κυβερνήσεις δρουν συντονισµένα, τα δυσάρεστα αποτελέσµατα θα είναι δυνατόν να αποφευχθούν. Αν η κάθε κυβέρνηση παράγει µερική εγχώρια ζήτηση, µε κατάλληλες πολιτικές, η καθεµία θα µπορεί πιθανώς να καρπωθεί από τις προσπάθειες της άλλης και όλες θα µπορούν να υπολογίζουν περισσότερο σε µια πλήρη ανάκαµψη. 5 Τα πρωτοποριακά έργα του Καθηγητή Mátyás έχουν προσφέρει διαχρονική εγγύηση για αυτό από τις απαρχές της ουγγρικής βιβλιογραφίας (Mátyás, 1973, 1992, 1996). 6 Για τις χώρες της ηµιπεριφέρειας, ως προς τις σύγχρονες διεθνείς τάσεις, υπάρχουν πολλές νέες εξελίξεις που πρέπει να υπολογιστούν, και πρέπει να γίνουν νέες διαφοροποιήσεις, για ένα πρόσφατο έργο που ερευνά αυτές τις εξελίξεις, βλ. Rodrik (2007), Kozma (2002). 7 Αυτές οι νέες τάσεις που προσφέρουν νέες ευκαιρίες για το εµπόριο έχουν επίσης εντοπιστεί και διερευνηθεί για µεγάλες και µικρές χώρες πολύ νωρίς στην ουγγρική βιβλιογραφία [Kádár (1979), Csaba (1984), Simai (1994), Csaba (1994, 2005, 2009), Szentes (1999), Török (1999)].

5 DÉLKELET-EURÓPA SOUTH-EAST EUROPE International Relations Quarterly 5 Σε αυτό το φόντο, η ικανότητα των εταιριών κάθε µεγέθους να χρησιµοποιήσουν αυτούς τους παγκοσµίως διαθέσιµους συντελεστές παραγωγής αποτελεί πολύ σηµαντικότερο στοιχείο στη διεθνή ανταγωνιστικότητα από ό,τι οι ευρείες µακροοικονοµικές διαφορές µεταξύ κρατών. Ουσιαστικά, η παραδοσιακή παγκόσµια οικονοµία στην οποία τα προϊόντα εξάγονται έχει αντικατασταθεί από µια άλλη, στην οποία προστίθεται αξία σε αρκετές διαφορετικές χώρες και η έννοια της εθνικής ανταγωνιστικότητας έχει υποστεί µια δραµατική µεταβολή [Rodrik (2007), Bhagwati (2004), Krugman (1994)]. Αυτή τη στιγµή, οι ΗΠΑ διαθέτουν κάποια παράξενα αλλά σηµαντικά ανταγωνιστικά προτερήµατα. Για παράδειγµα, τα χαρακτηριστικά του ατοµικισµού και της επιχειρηµατικότητας, τα οποία είναι βαθιά ριζωµένα στο αµερικανικό πνεύµα, αποτελούν όλο και περισσότερο πηγή ανταγωνιστικού πλεονεκτήµατος, καθώς η δηµιουργία αξίας σχετίζεται σταδιακά µε την κατάρτιση. Όταν η εφευρετικότητα και η επιχειρηµατικότητα συνδυάζονται µε άφθονο επιχειρηµατικό κεφάλαιο, σηµαντικές προσπάθειες και δαπάνες για έρευνα και ανάπτυξη και µε εισροή ξένου πνευµατικού δυναµικού, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός πως από τα µέσα της δεκαετίας του 80, οι αµερικανικές επιχειρήσεις από τη Βοστόνη στο Ώστιν, από την Σίλικον Άλεϊ στη Σίλικον Βάλεϊ κυριαρχούν στις παγκόσµιες αγορές στο λογισµικό, στη βιοτεχνολογία, στις διαδικτυακές υπηρεσίες, στους µικροεπεξεργαστές, στην αεροναυπηγική και στην ψυχαγωγία 8. Επιπλέον, οι αµερικανικές εταιρίες δουλεύουν ταχύτατα πάνω στη δηµιουργία µιας λεωφόρου της πληροφορίας και σχετικής τεχνολογίας πολυµέσων, ενώ οι Ευρωπαίοι και Ιάπωνες αντίπαλοί τους αντιµετωπίζουν συνεχώς ρυθµιστικά και γραφειοκρατικά εµπόδια. Η οικονοµία των ΗΠΑ προσφέρει άφθονες ευκαιρίες για επικερδείς επενδύσεις. Καθόλου περίεργο που τις τελευταίες δύο δεκαετίες η αµερικανική οικονοµία δεχόταν συνεχείς και σηµαντικές δόσεις ξένου (επενδυτικού) κεφαλαίου. Αρέσει στους ξένους να επενδύουν στις ΗΠΑ. Όµως υπάρχουν κάποιοι άλλοι, ίσως λιγότερο εµφανείς, λόγοι που εξηγούν γιατί το χρήµα των Αµερικανών επενδυτών χαίρει εξωτερικής υποστήριξης. Φυσικά, οι εξαιρετικές ευκαιρίες, το µεγάλο θέλγητρο των αποδόσεων που ξεπερνούν κατά πολύ τα φυσιολογικά κέρδη, οδηγούν ενίοτε σε υπερβολές, σε κακοδιαχείριση πόρων, καθώς και σε ξεκάθαρες απάτες. Ακούµε διάφορα για την τελευταία κατηγορία σχετικά µε τα αποκαλυφθέντα αµφιλεγόµενα ήθη ορισµένων µεγάλων επιχειρήσεων της αµερικανικής εταιρικής ελίτ. Εντούτοις, υποστηρίζουµε πως η ισχύς και η ελκυστικότητα των αµερικανικών αγορών κατά πάσα πιθανότητα θα διατηρηθεί (ακόµα και µε τον σε µεγάλο βαθµό αβέβαιο παγκόσµιο αντίκτυπο του συνεχιζόµενου πολέµου µε το Αφγανιστάν). Οι δύο κύριοι ποµποί ανταγωνιστικών δυνάµεων στην παγκόσµια οικονοµία είναι οι πολυεθνικές εταιρίες και οι διεθνείς κεφαλαιαγορές. Η διαφορά της πολυεθνικής επιχείρησης από άλλες εταιρίες που δραστηριοποιούνται σε παγκόσµιο επίπεδο έγκειται στη διεθνώς συντονισµένη κατανοµή των πόρων από µια κεντρική διοίκηση. Οι πολυεθνικές εταιρίες λαµβάνουν αποφάσεις για στρατηγικές εισόδου στην αγορά, εκµετάλλευση ξένων αγορών και παραγωγή, προώθηση και χρηµατοοικονοµικές δραστηριότητες αποσκοπώντας στο γενικό καλό της επιχείρησης. Η πραγµατική πολυεθνική εταιρία δίνει έµφαση στην συνολική απόδοση παρά στην απλή γενική απόδοση του κάθε µέρους της. Υπό αυτή την έννοια, οι πολυεθνικές επιχειρήσεις µπορούν να δηµιουργήσουν παγκόσµια πρότυπα για τους στόχους αποτελεσµατικότητας των κυρίαρχων οµίλων του κλάδου. Η αυξανόµενη ασηµαντότητα των συνόρων για τις επιχειρήσεις θα αναγκάσει κάποια στιγµή τους σχεδιαστές της πολιτικής να ξανασκεφτούν τις παλιές αντιλήψεις για τη ρύθµιση. Επί παραδείγµατι, οι εταιρικές συγχωνεύσεις που κάποτε θα αποκλείονταν ως αντιανταγωνιστικές µπορεί να είναι λογικό µέτρο εφόσον το πραγµατικό µέγεθος του µεριδίου αγοράς µιας εταιρίας είναι παγκόσµιο παρά εθνικό. Γενικότερα, η πολυεθνική επιχείρηση είναι αποτελεσµατική και συνήθως επιτυγχάνει στην κατανοµή πόρων βάσει ξεκάθαρων διεθνών στόχων. εν µπορούµε να πούµε πως οι εθνικές οικονοµίες και οι κυβερνήσεις τους διαθέτουν τέτοιους στόχους. Αντιθέτως, οι προσπάθειές τους στο συντονισµό και την κατανοµή των πόρων υπηρετούν καθαρά εσωτερικές ανάγκες. Στην ουγγρική βιβλιογραφία είναι γνωστό και έχει διερευνηθεί εκτενώς εδώ και καιρό [Kádár (1979), Inotai (1989), Lırincné Istvánffy-Lantos (1993), Palánkai (1999)], πως οι παγκόσµιες οικονοµικές δυνάµεις και η διεθνής οικονοµική ολοκλήρωση περιορίζουν επίσης την ελευθερία των κυβερνήσεων και των κεντρικών τραπεζών να καθορίσουν τη δική τους οικονοµική πολιτική. Την ίδια στιγµή, η παγκοσµιοποίηση και η ολοκλήρωση διευρύνουν το χώρο δράσης των επιχειρήσεων ως προς τις ξένες επενδύσεις και τα ανοίγµατα στο εξωτερικό γενικότερα. Ωστόσο, η επιθυµία να διαµορφώσουν την εθνική οικονοµική πολιτική παραµένει. Αν µια κυβέρνηση προσπαθήσει να αυξήσει τους φόρους των επιχειρήσεων, για παράδειγµα, είναι όλο και ευκολότερο οι εταιρίες να µεταφέρουν την παραγωγή στο εξωτερικό. Παροµοίως, τα κράτη που αποτυγχάνουν να εκµεταλλευτούν τις φυσικές και πνευµατικές τους υποδοµές (δρόµοι, γέφυρες, Ε&Α, εκπαίδευση) πιθανότατα θα χάσουν επιχειρηµατίες και εργατικό δυναµικό από κράτη που ασχολούνται. Το κεφάλαιο τόσο οικονοµικό όσο και πνευµατικό πηγαίνει εκεί όπου το ζητάνε και µένει εκεί όπου χαίρει καλής µεταχείρισης. ηλαδή, η οικονοµική ολοκλήρωση και η ελεύθερη ροή κεφαλαίου 8 Για εµπειρικές αποδείξεις που εξηγούν το πρόωρο επίτευγµα των βιοµηχανιών υψηλής τεχνολογίας των ΗΠΑ στο πλαίσιο ατελούς ανταγωνισµού µε ορισµένους νέους παράγοντες ανταγωνιστικότητας, βλ. Magas (1992).

6 6 István Magas Φθινόπωρο 2012 αναγκάζουν τις κυβερνήσεις, όπως και τις εταιρίες, να ανταγωνιστούν. Στέλνοντας τα σωστά τιµολογιακά µηνύµατα οι διεθνείς χρηµατοοικονοµικές αγορές καθίστανται καλοί, αλλά όχι τέλειοι, διαµεσολαβητές ώστε οι επενδυτές παγκοσµίως να ψηφίζουν µε τα χρήµατά τους επιτρέποντας τους να επενδύουν σε οικονοµίες και επιχειρήσεις που έχουν παγκοσµίως την καλύτερη απόδοση. Καθώς οι αγορές γίνονται πιο αποτελεσµατικές, ανταµείβουν ευκολότερα την ορθή οικονοµική πολιτική και τιµωρούν τη σαθρή. Οι κρίσεις τους είναι σκληρές και είναι δύσκολο να µεταβληθούν. Πράγµατι, καθώς οι αγορές διευρύνονται παγκοσµίως και υπάρχει ενισχυµένη κινητικότητα των παραγωγικών συντελεστών, της γνώσης και των πληροφοριών, προκύπτουν αόρατες ατέλειες της αγοράς, και µαζί µε αυτές δηµιουργούνται νέα διλήµµατα για τις ρυθµιστικές αρχές, εγχώρια και παγκόσµια. Οι διεθνείς χρηµατοοικονοµικές αγορές για παράδειγµα υπήρξαν ιδιαίτερα καινοτόµες στη δηµιουργία πολύπλοκων µορφών και κινδύνων που δυσκόλεψαν τους ελλιπώς ενηµερωµένους επενδυτές και ρυθµιστικούς φορείς, εσωτερικούς και εξωτερικούς. Οι αµερικανικές αγορές κινητών αξιών µαζί µε τις στενά συνδεδεµένες διεθνείς κεφαλαιαγορές έχουν παράξει σηµαντικό αριθµό κρίσεων τις τελευταίες δύο δεκαετίες αλλά καµία από αυτές δεν οδήγησε σε ολέθριες σε διεθνές επίπεδο συνέπειες ή - προς το παρόν - σε µια παγκόσµια ύφεση. Το ότι δεν έχει ακόµα συµβεί αυτό µπορεί να αποδοθεί τόσο στους µηχανισµούς αυτορύθµισης των αγορών όσο και στις ταχείες και έξυπνες, αν και κυρίως συντονισµένες δράσεις των οικονοµικών ρυθµιστικών αρχών. Για καλή απόδοση των αγορών χρειαζόµαστε -µεταξύ άλλων- αποτελεσµατικές αγορές, ορθούς κανόνες και, φυσικά, αποφασιστικούς αλλά όχι υπερβολικά φιλόδοξους ρυθµιστικούς φορείς που ωστόσο έχουν ισχύ. Μεταξύ της κρίσης και της επίλυσής της υπάρχει, εντούτοις, πάντα αχαρτογράφητη περιοχή, µε τη συνεχή πιθανότητα να εξαπλωθεί ο πανικός από το ένα κράτος στο άλλο, µε αποτέλεσµα την παγκόσµια αστάθεια και ύφεση. Αυτό όµως που µπορούµε να πούµε για τις αγορές είναι ότι αυτές αυτοδιορθώνονται. Σε αντίθεση µε πολλές κυβερνήσεις, όταν οι επενδυτές εντοπίζουν προβλήµατα, ενστικτωδώς αποσύρουν κεφάλαια, δεν προσθέτουν κι άλλα. Την ίδια στιγµή, αν τα οικονοµικά θεµέλια ενός κράτους είναι κατά βάση ορθά, οι επενδυτές θα το αναγνωρίσουν και θα επιστρέψουν τελικά το κεφάλαιό τους. Γενικότερα όµως οι κυβερνήσεις και οι ρυθµιστικές αρχές µαθαίνουν από τις εµπειρίες τους. Όντως, µαθαίνουν αργά, αλλά πράγµατι παίρνουν διδάγµατα. Τουλάχιστον, αυτή την εντύπωση αποκτά κανείς από την αµερικανική εµπειρία των αλληλεπιδράσεων µεταξύ αγορών και κυβέρνησης τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Εν γένει, η ικανότητα της αµερικανικής οικονοµίας στη συσσώρευση πλούτου, ατοµικού και εταιρικού, η ανθεκτικότητα του χρηµατοοικονοµικού της συστήµατος και η ελκυστικότητα των εγχώριων αγορών της, τουλάχιστον για τους ξένους επενδυτές, µπορεί να αποδοθεί σε µεγάλο βαθµό στις όχι τέλειες αλλά ευέλικτες και κυρίως ορθές αποφάσεις οικονοµικής πολιτικής που έχουν παρθεί. Μπορούµε επίσης να πούµε ότι οι ικανοποιητικές αλληλεπιδράσεις µεταξύ αγορών και κυβέρνησης τις τελευταίες δύο δεκαετίες µπορούν, ίσως σε σηµαντικό βαθµό, να αποδοθούν στην ποιότητα της πανεπιστηµιακής οικονοµικής εκπαίδευσης των ΗΠΑ 9. Αυτή η δύναµη απεδείχθη στην πράξη: η ισχυρή, θα λέγαµε υπερισχύουσα απόδοση των αµερικανικών αγορών ξεχωρίζει την περίοδο , υπολογίζοντας την ανάπτυξη του ΑΕγχΠ και της εργασίας και σε σύγκριση µε την Ευρωπαϊκή περιφέρεια, τώρα γνωστή ως ΕΕ των 27 (πρωτύτερα ΕΕ των 15), όπως αναφέρεται στην Έκθεση Παγκόσµιας Οικονοµίας (WER 2011). Τα µελλοντικά πρότυπα παγκόσµιας ανάπτυξης, ωστόσο, θα καθορισθούν περισσότερο από τη δύναµη των συντελεστών ζήτησης των αναδυόµενων αγορών, και αυτή η µετάβαση θα αντικατοπτρισθεί και στα αναµενόµενα µοτίβα των αναπτυγµένων οικονοµιών (βλ. Πίνακας 1 παρακάτω). Πίνακας 1. Παγκόσµια ανάπτυξη ΑΕγχΠ 9 Σπανίως υπολογίζεται κάτι τέτοιο στην οικονοµική ανάλυση, αλλά εµείς πιστεύουµε πως είναι σηµαντικό.

7 DÉLKELET-EURÓPA SOUTH-EAST EUROPE International Relations Quarterly 7 Σηµείωση: οι προβλέψεις αποτελούν εκτιµήσεις υπαλλήλων του ΝΤ Ιστορία του αµερικανικού χρέους - Πώς ξεκίνησαν όλα 10 Η οικονοµία των ΗΠΑ είναι ακόµα µακράν ο µεγαλύτερος εισαγωγέας κεφαλαίου της διεθνούς οικονοµίας. Ακόµα και την κακή χρονιά του 2001, η οποία επισκιάστηκε από την τροµοκρατική επίθεση της 11 ης Σεπτεµβρίου, όταν οι άµεσες ξένες επενδύσεις (ΑΞΕ) µειώθηκαν κατά 51% στα 735 δισ. δολάρια περίπου, (η µεγαλύτερη πτώση εδώ και 30 χρόνια), 11 παρέµειναν ο µεγαλύτερος εισαγωγέας ξένων κεφαλαίων. Μετά την κρίση της περιόδου και παρά την ξαφνική εξασθένηση της τρέλας της διασυνοριακής συγχώνευσης, οι ΗΠΑ παρέµειναν ο µεγαλύτερος αποδέκτης ΑΞΕ µε εισροές ύψους 124 δισ. δολαρίων. Οι λόγοι για τους οποίους οι ΗΠΑ έχουν τη θέση του νούµερο ένα εισαγωγέα ξένου κεφαλαίου δεν είναι αυτονόητοι. Σε αυτή την ενότητα, θα διερευνήσουµε ως ένα σηµείο το νόηµα του διεθνούς πλούτου. Οι ΗΠΑ είχαν έλλειµµα εµπορικού ισοζυγίου από τις απαρχές της αποικιοκρατίας µέχρι και πριν τον Α' Παγκόσµιο, καθώς οι Ευρωπαίοι έστελναν επενδυτικό κεφάλαιο προς ανάπτυξη της ηπείρου. Στα 300 χρόνια που υπήρξε κράτος-οφειλέτης - ένας καθαρός εισαγωγέας κεφαλαίου - οι ΗΠΑ εξελίχθηκαν από µια ασήµαντη αποικία στην ισχυρότερη δύναµη στον πλανήτη. Το 1987, οι ΗΠΑ έγιναν ένας καθαρός διεθνής οφειλέτης, επιστρέφοντας στη θέση που κατείχε στις αρχές του 20 ου αιώνα. Μέχρι το τέλος του 2010, ο καθαρός διεθνής πλούτος των ΗΠΑ βρισκόταν στα -2,8 τρισ. δολάρια. Αυτό το τεράστιο ποσό αρνητικού διεθνή πλούτου σηµατοδοτεί πως οι ΗΠΑ γενικότερα χρησιµοποιούν τις παγκόσµιες οικονοµικές τους διασυνδέσεις για να προσελκύσουν κεφάλαια προς ανάπτυξη του εσωτερικού τους πλούτου; Έως ένα βαθµό, ναι. Εντούτοις µεγάλο τµήµα αυτού πηγαίνει στην άµεση κατανάλωση και ένα µέρος εξαφανίζεται λόγω των διακυµάνσεων των συναλλαγµατικών ισοτιµιών. Η αµερικανική κυβέρνηση δανείστηκε πολύ από τον υπόλοιπο κόσµο τους τελευταίους δύο αιώνες όπως φαίνεται στον Πίνακα 2. Πίνακας 2. Ακαθάριστο δηµόσιο χρέος των ΗΠΑ στο % του ΑΕγχΠ ( ) Πηγή: St. Louis Fed.Com Πως µπορεί να διατηρηθεί σε µια µεγάλη ανοικτή οικονοµία µια µακροχρόνια υποχρέωση; Ξεκινάµε το επιχείρηµά µας µε µια βασική θεωρητική πρόταση: Μια οικονοµία δεν µπορεί να έχει υπερβολική ζήτηση σε όλες τις αγορές της. Αν υπάρχει υπερβολική ζήτηση σε κάποιες αγορές, πρέπει να υπάρχει και υπερπροσφορά σε άλλες αγορές. Σε µια οικονοµία µε 10 Σε αυτή την ενότητα διευρύνω και εξευγενίζω την ανάλυση που έχω περιλάβει στο πρόσφατο έργο µου: «Növekedés és nemzetközi forrásbevonás a világgazdaságban », στο: Magas (2002), pp Σύµφωνα µε τη Έκθεση Παγκοσµίων Επενδύσεων, αναφορά από το The Economist, «The World this week», ηλεκτρονικό newsletter, Σεπτεµβρίου 2002.

8 8 István Magas Φθινόπωρο 2012 αγορές αγαθών, αγορές κινητών αξιών και αγορές χρήµατος αυτή η γενική πρόταση εξισορρόπησης υποστηρίζει πως: Υπερβολική ζήτηση αγαθών + υπερβολική ζήτηση αξιών + υπερβολική ζήτηση χρήµατος = 0 Αυτή η ταυτότητα µπορεί να ξαναγραφεί ως εξής: Υπερβολική ζήτηση αγαθών + υπερβολική ζήτηση αξιών = υπερπροσφορά χρήµατος Σε µια ανοικτή οικονοµία, αυτό αποτελεί τη νοµισµατική προσέγγιση στο ισοζύγιο πληρωµών, την οποία βρίσκουµε από την εποχή του David Hume, ο οποίος υποστήριξε ότι τα πλεονάσµατα και τα ελλείµµατα είναι αυτορυθµιζόµενα, λόγω των επιδράσεών τους στην προσφορά χρήµατος. Η σύγχρονη εκδοχή αποτελεί εφαρµογή του νόµου του Walras, που εξηγεί πως η υπερβολική ζήτηση και η υπερπροσφορά πρέπει να έχουν µηδενικό άθροισµα. Με εφαρµογή σε µια ανοικτή οικονοµία, λέει ότι µια χώρα µε έλλειµµα ισοζυγίου πληρωµών µπορεί να θεωρηθεί ως έχουσα υπερβολική ζήτηση στις αγορές αγαθών και οµολόγων µαζί, και πρέπει να έχει υπερπροσφορά στην αγορά χρήµατός της. «Εξάγει» την υπερπροσφορά χρήµατός της για να ικανοποιήσει την υπερβολική ζήτηση αγαθών και οµολόγων 12. Τα νοµισµατικά πρότυπα του ισοζυγίου πληρωµών έχουν χρησιµοποιηθεί για να εξηγήσουν τη συµπεριφορά των ευέλικτων συναλλαγµατικών ισοτιµιών. Η νοµισµατική λογική παραµένει αρκετά ελκυστική αλλά οι εµπειρικές δοκιµές δεν έχουν ακόµα κατορθώσει να την υποστηρίξουν επαρκώς. [Fisher (2001)] 13. Το κύριο ερώτηµά µας επ' αυτού είναι κατά πόσο η Ιαπωνία και η Ευρώπη, οι κύριες πηγές ξένων κεφαλαίων που εισρέουν στις ΗΠΑ θα είναι ή θα πρέπει να µείνουν υψηλοί αποταµιευτές και καθαροί διεθνείς επενδυτές στις ΗΠΑ, ή αντιθέτως, αυτή η οµάδα µεταξύ των κυρίαρχων βιοµηχανικών δυνάµεων αναµένεται να αλλάξει στο ορατό µέλλον. Θα υποστηρίξουµε πως, για µια πιο ισοσκελισµένη µελλοντική προοπτική ανάπτυξης της παγκόσµιας οικονοµίας, ο υπάρχων διεθνής ανταγωνισµός δανειστών και δανειζοµένων είναι σηµαντικά ανισοβαρής και συνεπώς είναι πιθανόν να αλλάξει. Για να παράσχουµε κάποια στήριξη σε αυτή τη δήλωση θα βασιστούµε σε ένα κλασικό πλαίσιο ανοικτής οικονοµίας. Το κλασικό ανοικτό µακροοικονοµικό πλαίσιο (Krugman-Obstfeld, 2000, 2003, pp ) αφορά σε ένα σύνολο λογιστικών ταυτοτήτων που συνδέουν τις εγχώριες δαπάνες, αποταµιεύσεις και την καταναλωτική και επενδυτική συµπεριφορά µε τα ισοζύγια κίνησης κεφαλαίων και τρεχουσών συναλλαγών. Με αυτές τις εθνικές λογιστικές ταυτότητες, µπορεί κάποιος να εντοπίσει τη φύση των δεσµών µεταξύ των ΗΠΑ και των παγκόσµιων οικονοµιών. Αυτό θα εξηγηθεί στη συνέχεια. Ας ξεκινήσουµε µε την παρατήρηση πως το αµερικανικό εθνικό εισόδηµα (ή εθνικό προϊόν) Y είτε ξοδεύεται στην κατανάλωση C, ή αποταµιεύεται, S. Y I = C + S (1.) Παροµοίως, οι εθνικές δαπάνες (το συνολικό ποσό που δαπανά η αµερικανική οικονοµία για αγαθά και υπηρεσίες) µπορούν να διαιρεθούν σε δαπάνες για κατανάλωση και για επενδύσεις (investment). Αυτή η σχέση παρέχει τη δεύτερη ταυτότητα: Y s = C + I (2.) Αφαιρώντας τη (2) από την (1), δηλαδή Εθνικό εισόδηµα - Εθνικές δαπάνες, προκύπτει µια νέα ταυτότητα: Y I -Y s = S I (3.) 12 Για µια λεπτοµερή συζήτηση των προτερηµάτων και των ορίων της νοµισµατικής προσέγγισης, βλ. Kenen (1988) pp and Száz (1991) pp , Szentes (1999) pp , Magas (2002) pp Τα νοµισµατικά πρότυπα του ισοζυγίου πληρωµών χρησιµοποιούν πολύ αυστηρές υποθέσεις που είναι δύσκολο να συναντηθούν στην πραγµατικότητα. Αυτά είναι: (1) εν υφίστανται ακαµψίες στους συντελεστές της αγοράς. (2) Υπάρχει η τέλεια κινητικότητα κεφαλαίου, άρα τα εγχώρια επιτόκια συνδέονται ριζικά µε τα εξωτερικά. (3) Οι εσωτερικές και εξωτερικές τιµές µένουν συνδεδεµένες µε την ισοτιµία αγοραστικής δύναµης, ΙΑ, έτσι το εγχώριο επίπεδο τιµών είναι σταθερό όταν η συναλλαγµατική ισοτιµία είναι σταθερή. Η ΙΑ έχει κεντρικό ρόλο, και υπάρχουν σηµαντικοί λόγοι να αµφιβάλουµε για την εγκυρότητά της. Η θεωρία της ΙΑ δεν µπορεί να προκύπτει από το νόµο µιας τιµής, που ισχύει µόνο στις αγορές ενός µοναδικού αγαθού. Μπορεί να προκύπτει από την υπόθεση ότι το χρήµα είναι ουδέτερο, αλλά αυτό σηµαίνει ότι έχει εφαρµογή µόνο µακροπρόθεσµα και µόνο αναφορικά µε νοµισµατικούς κραδασµούς. Η ΙΑ δεν θα πρέπει να χρησιµοποιείται προς πρόβλεψη της συµπεριφοράς των συναλλαγµατικών ισοτιµιών καθαυτών, ούτε ως γενικός εµπειρικός κανόνας.

9 DÉLKELET-EURÓPA SOUTH-EAST EUROPE International Relations Quarterly 9 Αν η αµερικανική οικονοµία ξοδεύει περισσότερα απ' ό,τι παράγει, θα επενδύσει εγχώρια περισσότερα από όσα αποταµιεύει και θα έχει µια καθαρή εισροή κεφαλαίου. Οι ΗΠΑ είναι κράτος γνωστό ως χαµηλός αποταµιευτής και υψηλός εισαγωγέας κεφαλαίου. Ξεκινώντας πάλι µε το εθνικό προϊόν, ας αφαιρέσουµε από αυτό τις δαπάνες για εγχώρια αγαθά και υπηρεσίες. Τα υπόλοιπα αγαθά και υπηρεσίες πρέπει να ισούνται µε τις εξαγωγές. Παροµοίως, αν αφαιρέσουµε τις δαπάνες σε εγχώρια αγαθά και υπηρεσίες από τις συνολικές δαπάνες, οι εναποµείνασες δαπάνες πρέπει να αφορούν στις εισαγωγές. Συνδυάζοντας αυτές τις δύο ταυτότητες οδηγούµαστε σε µια άλλη ταυτότητα εθνικού εισοδήµατος: Εθνικό εισόδηµα-εθνικές δαπάνες = Εξαγωγές (Exports)-Εισαγωγές (Imports) Y I -Y s = X M (4.) Ο Πίνακας 3 απεικονίζει τις χρόνιες ανάγκες δανεισµού των ΗΠΑ για την περίοδο : Πίνακας 3. Αµερικανικό χρέος και ετήσιο έλλειµµα (δισ. δολάρια) Πηγή: U.S. Dept. of Commerce, CNBC Η Εξίσωση (4.) δείχνει ότι ένα πλεόνασµα τρεχουσών συναλλαγών προκύπτει όταν οι εθνικές εκροές ξεπερνούν τις εγχώριες δαπάνες. Παροµοίως και ένα έλλειµµα τρεχουσών συναλλαγών αφού οι εγχώριες δαπάνες ξεπερνούν τις εγχώριες εκροές. Επιπλέον, όταν η Εξίσωση (4.) συνδυάζεται µε την Εξίσωση (5.), έχουµε µια νέα ταυτότητα: Αποταµιεύσεις-Επενδύσεις = Εξαγωγές (Exports)-Εισαγωγές (Imports) S I = X-M (5.) Σύµφωνα µε την Εξίσωση (5.), αν οι αποταµιεύσεις ενός κράτους ξεπερνούν τις εγχώριες επενδύσεις του, αυτό το κράτος θα έχει πλεόνασµα τρεχουσών συναλλαγών 14. Ένα κράτος σαν τις ΗΠΑ, που αποταµιεύει λιγότερα από όσα επενδύει, πρέπει να έχει έλλειµµα τρεχουσών συναλλαγών. Υπενθυµίζοντας πως οι αποταµιεύσεις πλην τις εγχώριες επενδύσεις ισούνται µε τις ξένες επενδύσεις, έχουµε την ακόλουθη ταυτότητα: Καθαρές ξένες επενδύσεις (NFI) = Εξαγωγές (Exports)-Εισαγωγές (Imports) NFI = X - M (6.) Η Εξίσωση (6.) δείχνει πως το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών πρέπει να ισούται µε την καθαρή εκροή κεφαλαίου. Αυτές οι λογιστικές ταυτότητες υποδεικνύουν επιπλέον πως ένα πλεόνασµα τρεχουσών συναλλαγών δεν αποτελεί οπωσδήποτε σηµάδι οικονοµικής ευρωστίας, ούτε ένα αντίστοιχο έλλειµµα σηµαίνει απαραίτητα αδυναµία ή έλλειψη ανταγωνιστικότητας. Υπάρχουν ωστόσο κάποια σηµαντικά σηµεία που πρέπει να υπολογιστούν σε αυτό το πλαίσιο. Πράγµατι, οι οικονοµικά υγιείς χώρες που παρέχουν καλές επενδυτικές ευκαιρίες τείνουν να έχουν έλλειµµα του εµπορικού ισοζυγίου διότι µόνο έτσι µπορούν να έχουν πλεόνασµα τρεχουσών συναλλαγών. Οι ΗΠΑ είχαν πλεονάσµατα ενώ οι διαβόητοι δασµοί Smoot-Hawley 14 Η ταυτότητα αυτή εξηγεί το τρέχον ιαπωνικό πλεόνασµα τρεχουσών συναλλαγών: οι Ιάπωνες διαθέτουν µεγάλο ποσοστό αποταµιεύσεων, τόσο σε απόλυτες τιµές όσο και σε σχέση µε το ποσοστό επενδύσεών τους.

10 10 István Magas Φθινόπωρο 2012 συνεισέφεραν στην παγκόσµια ύφεση. Το ίδιο και στη δεκαετία του '80. Επιπρόσθετα, τα ταχέως αναπτυσσόµενα κράτη εισάγουν περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες. Την ίδια στιγµή οι αδύναµες οικονοµίες επιβραδύνουν ή µειώνουν τις εισαγωγές τους επειδή αυτές είναι ανάλογες µε το εισόδηµα (βραχυπρόθεσµα δεν αλλάζουν οι τάσεις προς εισαγωγή). Κατά συνέπεια, όσο πιο γρήγορα αναπτύσσεται ένα κράτος σε σχέση µε τις άλλες οικονοµίες, τόσο µεγαλύτερο θα είναι το έλλειµµα τρεχουσών συναλλαγών του (ή µικρότερο το πλεόνασµά του). Αντιστρόφως, τα βραδύτερα αναπτυσσόµενα κράτη θα έχουν µικρότερα ελλείµµατα τρεχουσών συναλλαγών (ή µεγαλύτερα πλεονάσµατα). Συνεπώς, τα ελλείµµατα τρεχουσών συναλλαγών µπορεί να δείχνουν ισχυρή οικονοµική ανάπτυξη ή χαµηλές αποταµιεύσεις, και τα αντίστοιχα πλεονάσµατα µπορεί να σηµαίνουν υψηλές αποταµιεύσεις ή χαµηλό ρυθµό ανάπτυξης. Επειδή τα ελλείµµατα τρεχουσών συναλλαγών χρηµατοδοτούνται από εισροές κεφαλαίου, η αθροιστική επίδραση αυτών των ελλειµµάτων είναι να αυξήσουν τις εξωτερικές απαιτήσεις από την ελλειµµατική χώρα και να µειώσουν τον καθαρό διεθνή πλούτο της. Παροµοίως, τα κράτη που έχουν συστηµατικά πλεονάσµατα τρεχουσών συναλλαγών αυξάνουν τον καθαρό διεθνή πλούτο τους, όπου αυτός είναι απλά η διαφορά µεταξύ των επενδύσεων του κράτους στο εξωτερικό και των ξένων επενδύσεων στο εσωτερικό του. Αργά η γρήγορα, οι ελλειµµατικές χώρες όπως οι ΗΠΑ γίνονται καθαροί διεθνείς οφειλέτες, και οι πλεονασµατικές χώρες όπως η Ιαπωνία ή η Γερµανία και η υπόλοιπη Ευρωζώνη γίνονται καθαροί δανειστές. Οι εθνικές δαπάνες µπορούν να διαιρεθούν στην ιδιωτική κατανάλωση συν την ιδιωτική επένδυση συν τις κρατικές δαπάνες (G). Η ιδιωτική κατανάλωση µε τη σειρά της ισούται µε το εθνικό εισόδηµα πλην το άθροισµα των ιδιωτικών αποταµιεύσεων και φόρων (T). Συνδυάζοντας αυτούς τους όρους προκύπτει η ακόλουθη ταυτότητα: Y s = C + I + G = Y s =Y i - S T + I + G (7.) Αναδιατάσσοντας την Εξίσωση (7.) προκύπτει µια νέα έκφραση για υπερβολικές εθνικές δαπάνες, και έχουµε: Y s - Y i = I - S + G T (8.) Όπου το δηµοσιονοµικό έλλειµµα ισούται µε τις κρατικές δαπάνες πλην τους φόρους. Η Εξίσωση (8.) δείχνει πως οι υπερβολικές εθνικές δαπάνες χωρίζονται σε δύο µέρη: στη διαφορά µεταξύ των ιδιωτικών εγχώριων επενδύσεων και των ιδιωτικών αποταµιεύσεων και στο συνολικό (οµοσπονδιακό, κρατικό και τοπικό) έλλειµµα. Αφού οι εθνικές δαπάνες πλην το εθνικό προϊόν ισούνται µε την καθαρή εισροή κεφαλαίου, η Εξίσωση (8.) δείχνει ακόµα ότι οι υπερβολικές εθνικές δαπάνες ισούνται µε τον καθαρό εξωτερικό δανεισµό. Αναδιατάσσοντας και συνδυάζοντας τις εξισώσεις (4.) και (8.) έχουµε την τελευταία σηµαντική εθνική λογιστική ταυτότητα: Ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών CA = Πλεόνασµα ιδιωτικής αποταµίευσης + δηµόσιο έλλειµµα CA = (S - I) + (T - G) (9.) Η Εξίσωση (9.) αποκαλύπτει πως το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών είναι ίσο µε τις ιδιωτικές αποταµιεύσεις πλην το ισοζύγιο επενδύσεων και το δηµόσιο έλλειµµα. Σύµφωνα µε την έκφραση αυτή, ένα κράτος µε έλλειµµα τρεχουσών συναλλαγών δεν αποταµιεύει αρκετά προς χρηµατοδότηση των ιδιωτικών του επενδύσεων και του δηµοσίου ελλείµµατος. Αντιστρόφως, ένα κράτος µε πλεόνασµα τρεχουσών συναλλαγών αποταµιεύει περισσότερα από όσα χρειάζεται προς χρηµατοδότηση των ιδιωτικών του επενδύσεων και του δηµοσίου ελλείµµατος. Το σηµαντικό συµπέρασµα είναι ότι οι προσπάθειες διόρθωσης του ελλείµµατος τρεχουσών συναλλαγών µπορεί να επιτύχουν µόνο αν αλλάζουν και τις ιδιωτικές αποταµιεύσεις και επενδύσεις, και/ή το δηµόσιο έλλειµµα. Οι πολιτικές ή γεγονότα που αποτυγχάνουν να επηρεάσουν και τις δύο πλευρές της σχέσης της Εξίσωσης (9.) δεν θα µεταβάλλουν την κατάσταση του ελλείµµατος τρεχουσών συναλλαγών. Στο σύγχρονο παγκόσµιο οικονοµικό περιβάλλον, στο οποίο η ανάπτυξη στις εξελιγµένες χώρες είναι νωθρή και σε µερικές σηµαντικά περιθωριοποιηµένη, υπάρχουν βάσιµες ανησυχίες για τα υπέρ της συνεχούς και µαζικής εισαγωγής κεφαλαίου και ελλειµµάτων τρεχουσών συναλλαγών. Η ευρεία διεθνής οικονοµική ανισορροπία των τρεχούµενων λογαριασµών θα πρέπει να προκαλεί ανησυχία ακόµα και σε χώρες τόσο µεγάλες και ελκυστικές για επενδύσεις όσο οι ΗΠΑ, το νόµιµο νόµισµα της οποίας τυγχάνει να είναι το κυρίαρχο αποθεµατικό νόµισµα της παγκόσµιας οικονοµίας. Με τις τρελές διακυµάνσεις των

11 DÉLKELET-EURÓPA SOUTH-EAST EUROPE International Relations Quarterly 11 νοµισµατικών αξιών, την ιδιαίτερα απρόβλεπτη φύση των ξένων συναλλαγµατικών ισοτιµιών και µε την εµφάνιση όλο και περισσότερων παραγώγων που διασπείρουν κινδύνους µεταξύ πολλών διεθνών δρώντων (τράπεζες, τράπεζες επενδύσεων, χρηµατοµεσιτικά γραφεία, ασφαλιστικές εταιρίες, συνταξιοδοτικά ταµεία κλπ.), υπάρχει ένα σηµείο όπου οι «διεθνώς δοµηµένοι» κίνδυνοι δεν µπορούν να «αποδοµηθούν», να µετρηθούν και να ελεγχθούν ούτε από τους κατόχους των εν λόγω παραγώγων, ούτε από τις ρυθµιστικές αρχές 15. Συνεπώς η ιδέα της συσσώρευσης πλούτου (και αγοράς περιουσιακών στοιχείων) σε διεθνές επίπεδο καθίσταται κάπως ασαφής. Πράγµατι, η εµπιστοσύνη των ξένων επενδυτών στην οικονοµία των ΗΠΑ έχει παραµείνει βασικά αδιάλειπτη παρά τις κακές χρηµατιστηριακές αποδόσεις και τα δεινά της 11 ης Σεπτεµβρίου. Όµως γίνεται πολλή συζήτηση για τις διεθνείς διαταραχές του ισοζυγίου πληρωµών και τα µη βιώσιµα µοντέλα διεθνούς οικονοµικής ανάπτυξης, λόγω των υπαρχόντων ελλειµµάτων τρεχουσών συναλλαγών των αναπτυγµένων χωρών. Ο Kenneth Rogoff, τέως επικεφαλής οικονοµολόγος του ΝΤ, εξέφρασε αυτή την ανησυχία 16. Υποστήριξε πως η παρούσα κατανοµή των ελλειµµάτων τρεχουσών συναλλαγών παγκοσµίως - µε τις ΗΠΑ µε έλλειµµα και την Ευρώπη και την Ιαπωνία µε πλεόνασµα - είναι εµφανώς µη βιώσιµη µακροπρόθεσµα. Η αναπόφευκτη ρύθµιση των εν λόγω ελλειµµάτων και των συναλλαγµατικών ισοτιµιών θα είναι µακράν δριµύτερη όταν τελικά έρθει η ώρα της. Τονίζουµε εδώ τη σπουδαία σηµασία αυτού του επιχειρήµατος στην ανάλυσή µας. Υπολογίζοντας ότι ένα καθαρό έλλειµµα τρεχουσών συναλλαγών αντιπροσωπεύει το διαχρονικό εµπόριο, µε το ελλειµµατικό κράτος να εισάγει περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες για τρέχουσα χρήση και να υπόσχεται να αποπληρώσει τις καθαρές εξαγωγές αγαθών και υπηρεσιών στο µέλλον, πρέπει να απαντηθεί το εξής ερώτηµα. Για πόσο καιρό µπορούν να αντέξουν αυτοί οι παραδοσιακοί ρόλοι, όπου η οικονοµία των ΗΠΑ είναι οφειλέτης και η Ιαπωνία και η Ευρώπη είναι δανειστές; Προκύπτει λογικά πως, για ένα πιο οµαλό και βιώσιµο µοντέλο ανάπτυξης, η παγκόσµια οικονοµία θα επωφελούνταν σίγουρα από ένα υψηλότερο ποσοστό αποταµίευσης των ΗΠΑ και από µια µεγαλύτερη κατανάλωση στην Ιαπωνία και την Ευρωζώνη. Το καλύτερο για την παγκόσµια οικονοµία θα ήταν η Ευρώπη και η Ιαπωνία να επιτύχουν µια σταθερή ανάπτυξη επιτρέποντας την αύξηση των ιδιωτικών αποταµιεύσεων στις ΗΠΑ σε πιο φυσιολογικά επίπεδα χωρίς περικοπές στη διεθνή ζήτηση. Η συντονισµένη δράση σε αυτό το θέµα θα συνεισέφερε σίγουρα στην παγκόσµια ανάπτυξη. Οι εθνικοί στόχοι θα πρέπει ακόµα να ρυθµιστούν έτσι ώστε να είναι κοινώς αποδεκτοί για τις ανάγκες της διεθνούς ανάπτυξης. Μολαταύτα, για το ΝΤ, και για τον καθηγητή Rogoff, συγκριτικά µε την Ευρώπη και την Ιαπωνία, οι µηχανισµοί της αµερικανικής αγοράς θεωρούνται ακόµα πολύ θετικά παραδείγµατα. Πιστεύουν πως όσο η ηπειρωτική Ευρώπη δεν επιταχύνει τη µεταρρύθµιση της αγοράς εργασίας και η Ιαπωνία διστάζει να δώσει τέλος στον αποπληθωρισµό και να αναδοµήσει τον τραπεζικό της τοµέα, οι ΗΠΑ θα συνεχίσουν να θεωρούνται η κύρια µηχανή ανάπτυξης. Σε µια εκτεταµένη µελέτη Παγκόσµιας Οικονοµικής Προοπτικής για το 2010, το ΝΤ έχει καταγράψει πως η αύξηση των συσχετισµών των οικονοµικών κύκλων στις ισχυρότερες χώρες του ΟΟΣΑ βρίσκεται περίπου στο 55%. Πρόκειται για σηµαντικά µικρότερο ποσοστό από το αντίστοιχο ποσοστό µεταξύ των πολιτειών στις ΗΠΑ. Οπότε υπάρχει αρκετός χώρος για προσέγγιση των κύκλων ανάπτυξης και για συντονισµό µακροοικονοµικής πολιτικής, µε περαιτέρω ενοποίηση των αγορών του ΟΟΣΑ. Παρατηρώντας την Ευρώπη εξωτερικά, «οι µεταρρυθµίσεις προς διευκόλυνση της ικανότητας των µελών της ΟΝΕ να προσαρµόζονται στους κραδασµούς και να αντιµετωπίζουν τη διεθνή αλλαγή µάλλον καθυστερούν. Τα ποσοστά απασχόλησης παραµένουν πολύ χαµηλότερα από αυτά των ΗΠΑ. Αυτή είναι µακράν η σηµαντικότερη αιτία που το κατά κεφαλήν εισόδηµα είναι πολύ υψηλότερο στις ΗΠΑ από ό,τι στην Ευρώπη. Τα υψηλά φορολογικά βάρη, τα γενναιόδωρα επιδόµατα ανεργίας, οι υψηλοί κατώτεροι µισθοί και το τεράστιο κόστος απόλυσης αποτελούν µεταξύ άλλων αιτίες για το σχετικά χαµηλό επίπεδο απασχόλησης στην Ευρώπη». (WSJ. 2009, Oct R8.) Αυτή η γραµµή της λογικής του Rogoff που αντιπαραθέτει την αποδοτικότητα της ευρωπαϊκής και της αµερικανικής αγοράς εργασίας εκφράζεται µε προσοχή στις διαφορετικές προοπτικές ανάπτυξης των δύο περιοχών και έχει παλιότερα υποστηριχθεί σταθερά και από τον Solow (2000). Το σηµερινό ευρωπαϊκό σύστηµα ρυθµιστικών µηχανισµών είναι υπερβολικά άκαµπτο και ανεπαρκώς έµπειρο στην αντιµετώπιση ενός συνεχώς µεταβαλλόµενου οικονοµικού περιβάλλοντος όπως είναι σήµερα. Χωρίς ένα ξεκάθαρο σχέδιο µεσοπρόθεσµης δηµοσιονοµικής εξυγίανσης σε κάποιες από τις ισχυρότερες χώρες της ΟΝΕ, οι προοπτικές ανάπτυξης παραµένουν περιορισµένες. Η ανάπτυξη θα έρθει µόνο αν η Ευρώπη αντιµετωπίσει επιτυχώς τα ευρύτερα δοµικά της προβλήµατα. Πρόκειται για δύο νευραλγικές βεβαιώσεις από πλευράς δύο κορυφαίων οικονοµολόγων για να συνειδητοποιήσουµε πως ο κύριος όγκος της µελλοντικής παγκόσµιας ανάπτυξης θα 15 Για µια επίσηµη ερµηνεία αυτού του ερωτήµατος βλ. Magas (2001). 16 Βλ. το σηµαίνον άρθρο στο Wall Street Journal: Professor Joseph Stiglitz and Kenneth Rogoff offer starkly different views on hopes and risks for the world economy. WSJ Oct , 2002 R8. Το δίληµµα έχει µείνει σχεδόν αναλλοίωτο και έχει συστηµατικά ανακύψει κατά την περίοδο κρίσης

12 12 István Magas Φθινόπωρο 2012 έρθει κυρίως από τον µελλοντικό πλούτο - και ιδιαίτερα από τις µεγάλες τράπεζες - στις χώρες υψηλής αποταµίευσης της διεθνούς οικονοµίας. Όµως πέραν των µεγάλων διεθνών ανισορροπιών του ισοζυγίου πληρωµών µεταξύ χωρών υψηλής και χαµηλής αποταµίευσης, υπάρχουν και κάποιες άλλες παγκόσµιες ανησυχίες που προέρχονται από την οικονοµία των ΗΠΑ, συγκεκριµένα τις ανανεωµένες ανησυχίες των οικονοµικών κύκλων. Αυτό θα το συζητήσουµε στη συνέχεια. 2. Μπορούµε να διαβάσουµε τους οικονοµικούς κύκλους; Αν στα επόµενα χρόνια θα πρέπει να αναζητούµε πάντα την αύξηση της κατανάλωσης στις ΗΠΑ και τη χρηµατοδότηση από άλλες πηγές, ίσως έχουµε στα χέρια µας ένα παγκόσµιο πρόβληµα οικονοµικών κύκλων. Η κυκλικότητα και η εξοµάλυνσή της µε την κυβερνητική δράση αποτελούν µια ανανεωµένη ανησυχία για την ίδια την αµερικανική οικονοµία 17. Φαίνεται όµως λες και οι απόψεις για την ικανότητα των κυβερνήσεων να δαµάσουν τον οικονοµικό κύκλο διαγράφουν οι ίδιες κύκλους. Στις δεκαετίες του '50 και του '60, ήταν ευρέως αποδεκτό ότι ο κεϋνσιανές πολιτικές διαχείρισης της ζήτησης ήταν ικανές να σταθεροποιήσουν τις οικονοµίες: χρειαζόταν µόνο µια προσεκτικά µετρηµένη αύξηση ή µείωση των κρατικών δαπανών για να έχουµε το επιθυµητό επίπεδο εκροών. Αλλά ο στασιµοπληθωρισµός της δεκαετίας του '70 παρήγαγε µια νέα οικονοµική οµοφωνία ότι οι κυβερνήσεις είναι ανίκανες να κάνουν οτιδήποτε άλλο εκτός από το να περιορίσουν τον πληθωρισµό. Κατά τη δεκαετία του '90 ο οικονοµικός κύκλος επέστρεψε 18. Η αµερικανική επικρατούσα οικονοµική άποψη το έχει καταστήσει εµφανές αυτό και είχε παραδοσιακά αντισυγκυριακή στάση ως προς τις κρατικές δαπάνες. Υπάρχουν λοιπόν αποδείξεις διδαχής από παλιότερη εµπειρία. Το τρέχον δίληµµα έιναι πως οι τρεις ισχυρότερες οικονοµικές περιοχές της παγκόσµιας οικονοµίας αναπτύσσονται µε ιδιαίτερα διαφορετικούς ρυθµούς και όλες αποσκοπούν στην αύξηση της ξένης ζήτησης. Η ήπια ύφεση των ΗΠΑ το έτος 2001 ακολούθησε τη µακρύτερη αδιάσπαστη επέκτασή τους στην ιστορία. Η Ευρωζώνη µέχρι το 2008 βρισκόταν στην ένατη χρονιά ανάπτυξής της, έχει αποφύγει την πλήρη ύφεση, αλλά έχει βιώσει απότοµη επιβράδυνση. Αντιθέτως, η οικονοµία της Ιαπωνίας έχει υποφέρει τρεις υφέσεις από όταν έσκασε η δική της φούσκα στις αρχές της δεκαετίας του '90. Στην Ευρώπη, όπου δεν είναι το πρόβληµα ο πληθωρισµός αλλά η ανεργία, η Γαλλία επιθυµεί ξεκάθαρα να επαναπροσδιοριστεί το Σύµφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης, ώστε να έχει µια πιο επεκτατική δηµοσιονοµική πολιτική. Ο Stiglitz (2002), επί παραδείγµατι, πιστεύει ότι η Ευρώπη έχει υιοθετήσει µια πολιτική ενισχυτική των κυκλικών τάσεων, κάτι που αντιτίθεται πλήρως σε αυτό που θα έπρεπε να κάνει. Θα έπρεπε να είναι αντικυκλική (µην κόβετε τις κρατικές σας δαπάνες εν µέσω ύφεσης) 19. Η Ιαπωνία αποτελεί επίσης σηµαντικό ζήτηµα, αναφορικά µε τις παγκόσµιες αναπτυξιακές προοπτικές. Η Ιαπωνία χρειάζεται µια αποφασιστική προσπάθεια να καθαρίσει τον τραπεζικό της τοµέα, να ενθαρρύνει την απαραίτητη εταιρική αναδόµηση και να χαλιναγωγήσει τα φουσκωµένα δηµοσιονοµικά ελλείµµατα µεσοπρόθεσµα. Πρέπει να δράσει αποφασιστικά ώστε να δώσει τέλος στον αποπληθωρισµό. Μέχρι τώρα, η Ιαπωνία δοκίµασε µια σταδιακή προσέγγιση, «κουτσά-στραβά». Είναι απαραίτητες πολύ πιο φιλόδοξες και σαρωτικές µεταρρυθµίσεις. Ως ένα σηµείο η Ιαπωνία παλεύει µε την κρίση του ιδιαίτερου ιαπωνικού εταιρικού µοντέλου. Οι παραδοσιακές πηγές ανάπτυξης, όπως 17 Η κυκλική συµπεριφορά της αµερικανικής οικονοµίας αποτελούσε µεγαλύτερη έγνοια στις δεκαετίες του '70 και του '80, [Erdıs T. (1976), Magas (1987)]. 18 Η αµερικανική οικονοµία υπέστη τρεις υφέσεις την περίοδο Εντούτοις, έκτοτε έχει απολαύσει δύο µακροχρόνιες περιόδους άνθισης, στις δεκαετίες του '80 και του '90, µε µοναδική µικρή διακοπή µια ήπια κάµψη, κάνοντας πολλούς να πιστέψουν ότι οι υφέσεις ήταν πλέον στο παρελθόν. Για περισσότερα για το θέµα βλ. The Economist, Jan 4 th Αυτός υποστήριξε ότι: «Η Ευρώπη πίστεψε ότι µπορούσε να αντιµετωπίσει µόνη της τη θύελλα, αλλά δεν είχαν χώρο να δράσουν λόγω του Συµφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης του 1997 που κωδικοποίησε τους δηµοσιονοµικούς κανόνες της Ευρωζώνης. Σε αντίθεση µε τις ΗΠΑ έχουν µια νοµισµατική αρχή που δεν προορίζεται για ασχολία µε την απασχόληση και την ανάπτυξη. Το Σύµφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης οµοιάζει κάπως στην τροπολογία ισοσκελισµένου προϋπολογισµού, την οποία οι ΗΠΑ απέρριψαν µε την αιτία ότι θα µπορούσε να αποβεί καταστροφικό να έχεις τα χέρια δεµένα έτσι ώστε να µην µπορείς να αντιδράσεις σε µια κάµψη». WSJ, Oct R8. Όµως το Σύµφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προειδοποίησε τα µεγάλα κράτη-µέλη της ΕΕ, τη Γερµανία, τη Γαλλία και τη Ιταλία για τα υπερβολικά δηµοσιονοµικά τους ελλείµµατα. Τη σκληρότερη κριτική δέχτηκε η Γερµανία, που είναι πιθανόν να παραβιάσει το ταβάνι του συµφώνου του ύψους ελλείµµατος 3% του ΑΕγχΠ τα έτη 2002 και Αυτό δείχνει ότι οι ισχυρές, εθνικά καθορισµένες επιλογές παραµένουν. Για µια λεπτοµερή ανάλυση αυτής της σύγκρουσης, βλ. το άρθρο Breaking the Pact The Economist, Jan 4 th Η παρούσα κατάσταση του Νοεµβρίου 2011 είναι ανησυχητικά παρόµοια µε όταν διακυβευόταν η διάλυση της Ευρωζώνης (βλ. περισσότερα στο WSJ. Nov Nov 13.)

13 DÉLKELET-EURÓPA SOUTH-EAST EUROPE International Relations Quarterly 13 αναφέρονται από τον Móczár (1987), δεν έχουν εξαντληθεί πλήρως, απλά περιορίζονται από έναν βαθύ και ασυνήθιστα επίµονο αποπληθωριστικό κύκλο. Πίνακας 4. Οικονοµικός κύκλος στις χώρες του ΟΟΣΑ Πίνακας 5. Οικονοµικός κύκλος της αµερικανικής οικονοµίας Πηγή των Πινάκων 4. & 5.: OECD Economic Data Bank Αναφορικά µε την απότοµη οικονοµική κάµψη των ΗΠΑ και των παγκοσµίων αγορών γενικότερα, συχνά προκύπτει το εξής ερώτηµα: Οι Γενικοί τραπεζίτες παρακολουθούν τον πληθωρισµό και τα συγκυριακά σύνδροµα πλούτου συνδυαστικά; Στις ΗΠΑ, το Fed λαµβάνει υπόψη τις τιµές των περιουσιακών στοιχείων στη διαµόρφωση των πολιτικών, αλλά µόνο εφόσον οι αλλαγές µεταδίδονται στη ζήτηση στην οικονοµία και συνεπώς πιθανώς επηρεάζουν το ποσοστό πληθωρισµού. Ο πιθανός µηχανισµός µετάδοσης είναι το «σύνδροµο πλούτου». Καθώς ανεβαίνουν οι τιµές των µετοχών, οι άνθρωποι αισθάνονται οικονοµικά πιο εύρωστοι και ξοδεύουν περισσότερα. Όταν αυτές πέφτουν, οι άνθρωποι αισθάνονται φτωχότεροι και ξοδεύουν λιγότερα, µειώνοντας την πληθωριστική πίεση. Στην πράξη, το Fed φαίνεται να ασχολείται µε το σύνδροµο πλούτου µόνο αφού πέσουν οι τιµές των µετοχών. Για παράδειγµα, όταν οι τιµές υποχώρησαν µετά την κατάρρευση του LTCM (Long Term Capital Management Hedge Fund), το Fed έριξε ριζικά τα επιτόκια και οι µετοχές άρχισαν αµέσως να ανακάµπτουν. εδοµένου του ότι µια γενική τράπεζα δεν θα µπορούσε ποτέ να είναι 100% σίγουρη ότι υπάρχει ανά πάσα στιγµή µια φούσκα, θα ήταν δικαιολογηµένο να προσπαθήσει να τη σπάσει αν ήταν 80% ή 40% σίγουρη; Είναι δύσκολο ερώτηµα, και όχι µόνο επειδή η αύξηση των επιτοκίων δεν θα είχε καλή υποδοχή. Αν επρόκειτο για αύξηση επιτοκίων προς έλεγχο του πληθωρισµού, το βάρος θα γινόταν αποδεκτό για το καλό της οικονοµίας. Η διατήρηση του πληθωρισµού υπό έλεγχο δεν αλλάζει τις κρίσεις των ανθρώπων. ιατηρώντας τη πραγµατική αξία του νοµίσµατος, αυτοί αισθάνονται µάλιστα σίγουροι ότι µια τιµή είναι αυτό που φαίνεται. Αντιθέτως, οι τιµές των περιουσιακών στοιχείων αντανακλούν τις ελεύθερες κρίσεις για την αξία εκατοµµυρίων ανθρώπων που έχουν υποστηρίξει αυτές τις κρίσεις µε τα χρήµατά τους. Τη τελευταία δεκαετία επενδυτές, εταιρίες και καταναλωτές παγκοσµίως εναπόθεσαν υπερβολική πίστη στη δύναµη της τεχνολογίας πληροφοριών, της παγκοσµιοποίησης, της οικονοµικής φιλελευθεροποίησης και της νοµισµατικής πολιτικής προς µείωση της αστάθειας και του κινδύνου. εν είχε

14 14 István Magas Φθινόπωρο 2012 όµως αντίκρισµα. Οι ΤΠΕ, οι τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνιών, ο ίδιος ο τοµέας που υποτίθεται θα εξοµάλυνε τον οικονοµικό κύκλο µέσω του καλύτερου ελέγχου αποθεµάτων, κατέληξε να εντείνει την τρέχουσα κάµψη. Καταρχήν, η παγκοσµιοποίηση µπορεί να σταθεροποιήσει οικονοµίες αν βρίσκονται σε διαφορετικά στάδια του κύκλου, όπως πρότειναν οι Obstfeld (1998), Pugel-Lindert (2002, pp ), αλλά οι ίδιες οι δυνάµεις της παγκόσµιας ολοκλήρωσης είναι πιθανό να συγχρονίσουν τους οικονοµικούς κύκλους, έτσι ώστε οι κάµψεις σε διαφορετικές χώρες είναι πιο πιθανό να ενισχύσουν η µία την άλλη. Η οικονοµική φιλελευθεροποίηση υποτίθεται ότι θα βοηθούσε τα νοικοκυριά να δανειστούν σε δύσκολους καιρούς και έτσι να εξοµαλύνει την κατανάλωση, αλλά και πάλι υπήρχαν συµβιβασµοί. Ακόµα το κάνει ευκολότερο να υπερχρεωθούν οι εταιρίες και τα νοικοκυριά κατά την περίοδο άνθισης, κάτι που µπορεί να οξύνει τις επόµενες κάµψεις. Αυτό συνέβη στο πρώτο µισό της δεκαετίας του '90 στην Ιαπωνία 20. Στις ΗΠΑ, ο Alan Greenspan θεωρείται ευρέως ένας ιδιαίτερα πετυχηµένος διευθυντής του Fed, αλλά η εντύπωση ότι διαθέτει ειδικές δυνάµεις για να εξαλείψει τον κύκλο είναι µάλλον αφελής. Τον Ιούλιο του 2001, ο ίδιος ο κ. Greenspan είπε στο Κογκρέσο: «Μπορούν η δηµοσιονοµική και νοµισµατική πολιτική στη βέλτιστη απόδοσή τους να εξαλείψουν τον οικονοµικό κύκλο; Η απάντηση, για µένα, είναι όχι, διότι δεν υπάρχει εργαλείο για να αλλάξουµε την ανθρώπινη φύση. Πολύ συχνά οι άνθρωποι είναι επιρρεπείς σε αλλεπάλληλα κύµατα αισιοδοξίας και απαισιοδοξίας που προκύπτουν από καιρό σε καιρό στην αύξηση ή στη µείωση των κερδοσκοπικών υπερβολών». (Όπως παρατίθεται από την υπηρεσία ειδήσεων του Reuters) Πράγµατι, µπορεί στο µέλλον να προκύψουν κερδοσκοπικές υπερβολές στις τιµές των περιουσιακών στοιχείων και στις πιστωτικές ροές, χάρη στις συνδυασµένες επιδράσεις της οικονοµικής φιλελευθεροποίησης και ενός πλαισίου νοµισµατικής πολιτικής που επικεντρώνεται στον πληθωρισµό αλλά δεν περιορίζει άµεσα την αύξηση του δανεισµού και τα σύνδροµα πλούτου. «Μόνο στην άµπωτη µπορείς να δεις ποιος κολυµπάει γυµνός» 21. Μια έξυπνη και ρεαλιστική περιγραφή του τι συνέβαινε πρόσφατα στην οικονοµία των ΗΠΑ. Η άνοδος του χρηµατιστηρίου στα τέλη της δεκαετίας του '90 κάλυψε τον υπερδανεισµό των εταιριών και των νοικοκυριών, αποκαλύπτοντας σκανδαλώδη «παράλογο ενθουσιασµό» - έκφραση του Alan Greenspan - και µεταδοτική απληστία. Οι τιµές των µετοχών είχαν υποστεί τη βαθύτερη υποχώρησή τους από τη δεκαετία του '30. Εντούτοις, αυτός δεν ήταν ένας φυσιολογικός οικονοµικός κύκλος, αλλά το τέλος της µεγαλύτερης χρηµατιστηριακής άνθισης στην αµερικανική ιστορία. Ποτέ άλλοτε δεν έχουν καταστεί οι µετοχές τόσο υπερεκτιµηµένες. Την περίοδο οι τιµές των µετοχών του δείκτη S&P 500 παρουσίαζαν 30-50% περισσότερα καταγεγραµµένα κέρδη από τα καταχωρηθέντα κέρδη των εθνικών λογαριασµών στο τέλος του έτους βάσει επίσηµων στοιχείων του ΑΕγχΠ 22. Ποτέ άλλοτε δεν κατείχαν τόσοι άνθρωποι µετοχές, και ποτέ άλλοτε δεν έχει επενδύσει κάθε τµήµα της οικονοµίας (στην πραγµατικότητα, επενδύσει υπέρ του δέοντος) σε µια νέα τεχνολογία. ηλαδή, φαίνεται ότι ο οικονοµικός κύκλος είναι ακόµα ζωντανός, αλλά είναι πιθανώς πιο υποτονικός. Στα τελευταία 20 χρόνια, η οικονοµία των ΗΠΑ βρισκόταν σε ύφεση λιγότερο από 10% του χρονικού διαστήµατος. Στα 90 χρόνια πριν το Β' Παγκόσµιο, βρισκόταν σε ύφεση 40% του χρονικού διαστήµατος. Και στις περισσότερες άλλες οικονοµίες οι επεκτάσεις έχουν µεγαλύτερη διάρκεια και οι υφέσεις είναι συντοµότερες και πιο επιφανειακές. Εξαίρεση αποτελεί η Ιαπωνία, η οποία την τελευταία δεκαετία έχει υποστεί τη µεγαλύτερη πτώση σε οποιαδήποτε πλούσια οικονοµία από τη δεκαετία του '30. Η επανάσταση ενάντια στις κεϋνσιανές πολιτικές από τη δεκαετία του '70 βασίστηκε στο πιστεύω πως η κυβερνητική παρέµβαση είναι αναποτελεσµατική και µπορεί να αποσταθεροποιήσει την οικονοµία. Ωστόσο, η πρόσφατη εµπειρία των ΗΠΑ έδειξε ότι ο ιδιωτικός τοµέας είναι ικανότατος να προκαλέσει αποσταθεροποίηση χωρίς κυβερνητική βοήθεια. Η πιο πρόσφατη φούσκα δεν περιορίστηκε στο χρηµατιστήριο: αντιθέτως, ολόκληρη η οικονοµία διαστρεβλώθηκε. Οι εταιρίες υπερδανείστηκαν και επένδυσαν υπερβολικά σε µη ρεαλιστικές προσδοκίες για µελλοντικά κέρδη και στην πεποίθηση ότι ο οικονοµικός κύκλος είχε πεθάνει. Οι καταναλωτές είχαν τεράστια χρέη και αποταµίευαν ελάχιστα, πιστεύοντας πως το συνεχώς ισχυρότερο χρηµατιστήριο θα ενίσχυε την περιουσία τους. Η άνθιση αυτοτροφοδοτήθηκε καθώς οι αυξανόµενες προσδοκίες κέρδους ώθησαν προς τα πάνω τις τιµές των 20 Για µια λεπτοµερή περιγραφή του ιαπωνικού αναπτυξιακού προβλήµατος σχετικά µε τον υπερδανεισµό στο πρώτο µισό της δεκαετίας του '90, βλ. Magas (2002) pp Αυτή η σαρκαστική παρατήρηση ακούγεται συχνά στην αµερικανική χρηµατοοικονοµική κοινότητα. Η φράση λέγεται ότι χρησιµοποιήθηκε πρώτη φορά από τον Warren Buffet, έναν από τους διασηµότερους επενδυτές της Wall Street. 22 Πηγή: Dresdner-Wasserstein; Thomson Datastream 14 Dec. 2004

15 DÉLKELET-EURÓPA SOUTH-EAST EUROPE International Relations Quarterly 15 µετοχών, οι οποίες ενίσχυσαν τις επενδύσεις και την κατανάλωση. Οι υψηλές επενδύσεις και το τότε ακόµα ισχυρό δολάριο συγκράτησαν τον πληθωρισµό και κατά συνέπεια τα επιτόκια, τροφοδοτώντας την ταχύτερη ανάπτυξη και τις υψηλότερες τιµές µετοχών. Αυτός ο ευνοϊκός κύκλος έχει καταστεί φαύλος και έχει κάνει τεράστια ζηµιά: από το Μάρτιο του 2007 µέχρι το εκέµβριο του 2009, ο δείκτης Dow Jones έχει πέσει παραπάνω από 49%, γύρω στα 7 τρισ. δολάρια έχουν σβηστεί από την αξία των αµερικανικών µετοχών, µε αντιστοιχία στα 2/3 του ετήσιου ΑΕγχΠ! 23 Επιπρόσθετα, η παγκόσµια ανάπτυξη είναι ακόµα πολύ κυκλική. Πίνακας 6. Απόδοση του DOW Jones Stock Index Πηγή: Bloomberg.com Εφόσον η παραγωγικότητα της εργασίας παραµείνει δυνατή, θα βοηθήσει τις εταιρίες να επαναφέρουν τα κέρδη τους καθώς και να διασφαλίσουν µια εύρωστη µακροπρόθεσµη ανάπτυξη. Η υποχώρηση στο χρηµατιστήριο, τότε, θα αντιπροσωπεύει µόνο µια κρίση εµπιστοσύνης στην εταιρική διαχείριση και λογιστική απάτη, και όχι βαθιά ριζωµένα οικονοµικά προβλήµατα. Είναι αλήθεια πως µέχρι το 2010 οι ΗΠΑ ωφελήθηκαν από την ταχύτερη ανάπτυξη της παραγωγικότητας από τα µέσα της δεκαετίας του '90 (αν και η αύξηση είναι µικρότερη απ' ό,τι αναµενόταν) 24. Ωστόσο, όπως και µε τις προηγούµενες τεχνολογικές επαναστάσεις, από το σιδηρόδροµο στον ηλεκτρισµό και στα αυτοκίνητα, η πλεονάζουσα παραγωγική ικανότητα και η αυξηµένη ανταγωνιστικότητα εξασφαλίζουν µακροπρόθεσµα πως τα οφέλη της υψηλότερης παραγωγικότητας θα πάνε στους καταναλωτές και στους εργάτες, µε τη µορφή χαµηλότερων τιµών και υψηλότερων πραγµατικών µισθών, παρά ως κέρδη. Αυτό είναι το απόλυτα επιθυµητό αποτέλεσµα κάθε αποδοτικού καπιταλισµού. Οι αποδόσεις των κεφαλαίων είναι πιθανό να είναι πολύ χαµηλότερες κατά την επόµενη δεκαετία σε σχέση µε την προηγούµενη. Συνεπώς, τα νοικοκυριά θα πρέπει να αποταµιεύσουν πολύ περισσότερο για τη συνταξιοδότησή τους, κάτι που - µε αµετάβλητους άλλους παράγοντες - θα επιβραδύνει κάπως την ανάπτυξη. Αλλά ακόµα και τότε είναι πολύ πιθανό η οικονοµία των ΗΠΑ να ανακάµψει και να αποκτήσει βιώσιµη δυναµική µε τα πρόσφατα δηµοσιονοµικά και νοµισµατική κίνητρα, δεν υπάρχει άλλη ασφαλής οδός για µακροπρόθεσµη ανάπτυξη πέραν της αύξησης των εγχώριων αποταµιεύσεων και της λιγότερης εξάρτησης από ξένα κεφάλαια. Συνοψίζοντας, συµπεραίνουµε πως µετά από δεκαετίες φθίνουσας οικονοµικής αστάθειας στις αναπτυγµένες οικονοµίες, ο οικονοµικός κύκλος µπορεί να καταστεί ξανά πιο ασταθής κυρίως ως αποτέλεσµα των µεταβαλλόµενων περιουσιών των αγορών περιουσιακών στοιχείων και µαζί της ασταθούς οικονοµικής θέσης των Αµερικανών αποταµιευτών και καταναλωτών. Επιπρόσθετα, η επανάσταση της πληροφορίας και η παγκοσµιοποίηση προφανώς δεν έχουν διαγράψει τον οικονοµικό κύκλο. 3. Ρύθµιση των κινήτρων ή των ηθών; Πολλοί πιστεύουν πως ένας µοναδικός ρυθµιστικός φορέας τύπου FSA θα ήταν ωφέλιµος για τους µηχανισµούς και τα ήθη των αµερικανικών κεφαλαιαγορών. Παραµένουν πάντως σηµαντικές αµφιβολίες. Ο Νόµος Dodd-Frank για τη Χρηµατοοικονοµική Σταθερότητα έχει αναµορφώσει ολόκληρο το σύστηµα προς ικανοποίηση σχεδόν όλων των παικτών, αν και το προϊόν είναι όντως µακροσκελές, έχοντας ενσωµατωθεί σε σελίδες νέας νοµοθεσίας. Μέχρι τώρα το δυσκίνητο ρυθµιστικό σύστηµα των ΗΠΑ δεν φαίνεται να έχει καθυστερήσει την ανάπτυξη των αγορών της, αλλά µακροπρόθεσµα µπορεί να αποδειχθεί ζηµιογόνο, ιδιαίτερα αν - και αυτό 23 Όπως καταγράφεται από τη Goldman Sachs, U.S. Weekly Analyst, March 24, 2011-, παράθεση από Thomson Datastream 24 Τα δύο πρώτα κύµατα της εποχής των υπολογιστών στις αρχές της δεκαετίας του '80 για πολύ ειδικού λόγους - και σε µεγάλο βαθµό παραδόξως - δεν έφεραν τα αναµενόµενα κέρδη παραγωγικότητας για την οικονοµία των ΗΠΑ. Για µια λεπτοµερή συζήτηση των πιθανών αιτίων νωθρής ανάπτυξης της παραγωγικότητας στο πρώτο µισό της δεκαετίας του '90, βλ. Magas (2002) pp

16 16 István Magas Φθινόπωρο 2012 είναι µεγάλη υπόθεση - η ΕΕ επιτύχει την πλήρη ενοποίηση των κεφαλαιαγορών της και εισαγωγή κατάλληλης ρύθµισης. Οι ΗΠΑ υπερηφανεύονταν χρόνια ότι διαθέτουν τις αποτελεσµατικότερες κεφαλαιαγορές στον κόσµο, και µέχρι σήµερα αυτό γενικότερα ίσχυε. Αλλά το δύσχρηστο σύστηµά τους των πολλαπλών ρυθµιστικών φορέων θα µπορούσε να καταστεί ανταγωνιστικό µειονέκτηµα αν η Ευρώπη αναπτύξει µια καλύτερη, λιγότερο δαπανηρή ρυθµιστική ποντικοπαγίδα. Πράγµατι, είναι δυνατόν η πίεση από την ΕΕ να συνεισφέρει στην ενοποίηση της αµερικανικής ρύθµισης. Σύµφωνα µε µια προσεχή οδηγία της ΕΕ, ο κάθε οικονοµικός όµιλος που θα δραστηριοποιείται εντός της Ένωσης θα πρέπει να διαλέξει µια κύρια ευρωπαϊκή ρυθµιστική αρχή που θα είναι υπεύθυνη για την παγκόσµια εποπτεία του οµίλου. Στην πράξη, ο ευρωπαϊκός ρυθµιστικός φορέας για τις µεγάλες αµερικανικές εταιρίες, όπως η Goldman και η Citi, πιθανότατα θα αναθέσει στον όµιλο να επιλέξει µια αµερικανική ρυθµιστική αρχή ως «ρυθµιστήσυντονιστή», ο οποίος θα γινόταν ο de facto εθνικός ρυθµιστικός φορέας για τον όµιλο. Η διεθνής ρύθµιση των ηθών και των κινήτρων είναι προφανώς άλλο θέµα. Ακόµα και αν ήταν σε ισχύ οι υποδοµές για αποτελεσµατική παγκόσµια ρύθµιση, θα παρέµεναν τεράστιες προκλήσεις. Κάποιες θεωρητικής φύσεως. «Πόση απόκλιση από τους στόχους πρέπει να επιτρέπει ένα ρυθµιστικό σύστηµα;», π.χ. πρέπει να είναι πάνω από µηδέν, και λιγότερο από όσο χρειάζεται για να καταρρεύσει πλήρως το σύστηµα. Ίσως αξίζει έπαινος στην αµερικανική ρύθµιση που επετράπη στην Enron να πτωχεύσει, και ευτυχώς αυτό δεν φαίνεται να είχε επιπτώσεις σε ολόκληρο το σύστηµα. Κάποιες χώρες ίσως προσπαθούσαν να οργανώσουν µια διάσωση. Πράγµατι, ακόµα και το Fed έχει τη φήµη ότι διατηρεί στη ζωή εταιρίες που έπρεπε να αφεθούν στην πτώχευση. Το να καταλάβουµε κατά πόσο το επίπεδο κινδύνου είναι υπερβολικά υψηλό έχει καταστεί δυσκολότερο τώρα που τόσος κίνδυνος µεταφέρεται από το τραπεζικό σύστηµα. Πολλοί ανησυχούν ότι οι ρυθµιστικές αρχές και οι χρηµατοπιστωτικές εταιρίες είναι καλύτερες στο να κρίνουν τον σχετικό κίνδυνο διαφορετικών εργαλείων, θεσµών και αντισυµβαλλόµενων από ότι τον συνολικό κίνδυνο του συστήµατος. Οι ανησυχίες καθίστανται όλο και εµφανέστερες µετά τα γεγονότα της Lehman. Η Βασιλεία 3, µια πιο εκλεπτυσµένη εκδοχή των κανόνων κεφαλαιακής επάρκειας, είναι τώρα στα σκαριά. Αποσκοπεί να έχει εφαρµογή όχι µόνο στις µεγάλες τράπεζες αλλά σε όλες τις τράπεζες παγκοσµίως, και σε όλες τις εταιρίες επενδύσεων στην ΕΕ. Γίνεται ακόµα συζήτηση και για ασφαλιστική Βασιλεία 3 σε σύντοµο χρονικό διάστηµα. Αλλά η Βασιλεία 3 έχει αντιµετωπίσει σηµαντικές αντιθέσεις, εν µέρει επειδή είναι υπερβολικά περίπλοκη, εν µέρει επειδή κάποιες χώρες διαφωνούν ως προς το πόσο κεφάλαιο θα πρέπει να αποταµιευθεί έναντι κάποιων ειδών δανείων. Η Γερµανία θέλει χαµηλότερη κεφαλαιακή απαίτηση για δάνεια προς µικρές επιχειρήσεις, για παράδειγµα, επειδή τα τραπεζικά δάνεια είναι η παραδοσιακή πηγή χρηµατοδότησής τους. Η έναρξη του νέου καθεστώτος, αρχικά προγραµµατισµένη για το 2013, έχει ήδη µετατεθεί για το 2014, και ακόµη και αυτή η πρόβλεψη µπορεί να είναι αισιόδοξη. Στο µεταξύ, οι τράπεζες λειτουργούν µε ένα κεφαλαιακό σύστηµα που δεν δουλεύει όπως θα έπρεπε, αλλά που ίσως δίνει στους ρυθµιστικούς φορείς ένα ψεύτικο αίσθηµα ασφάλειας. Ως προς τον καθορισµό της κεφαλαιακής βάσης, η Βασιλεία 3 θα έδινε ακόµα σηµαντικότερο ρόλο στους οίκους αξιολόγησης όπως οι Moody's και Standard & Poor's. Η ποιότητα των αξιολογήσεών τους είναι αµφιλεγόµενο ζήτηµα. Εναλλακτικά, οι τράπεζες θα ενθαρρυνθούν να χρησιµοποιήσουν τις δικές τους αξιολογήσεις πιστοληπτικής ικανότητας. Αλλά οι ρυθµιστικές αρχές δεν εµπιστεύονται ακόµα τη χρήση ποσοτικών µοντέλων πιστωτικού κινδύνου για να καθοριστεί η κεφαλαιακή βάση. Χρειάζονται καλύτερες τεχνικές και καλύτερα δεδοµένα, ιδιαίτερα στην Ευρώπη. Πολλές µεγάλες τράπεζες χρησιµοποιούν ήδη ποσοτικά µοντέλα για να εκτιµήσουν πόσο κεφάλαιο πρέπει να αποταµιεύσουν έναντι χαρτοφυλακίων κινητών αξιών. Αυτά τα µοντέλα δυνητικής ζηµίας κανονικά µετράνε το περισσότερο που µπορεί να χάσει µια εταιρία σε µια µέρα, κρίνοντας από παλαιότερες επιδόσεις, αλλά τείνουν να υποεκτιµούν τη συχνότητα των κακών ηµερών. Την τελευταία δεκαετία έχουν λάβει χώρα στην αγορά έξι «τέλειες καταιγίδες», στη διάρκεια των οποίων οι υπολογισµοί δυνητικής ζηµίας αποδείχθηκαν άχρηστοι στην πρόβλεψη των απωλειών. Ο έλεγχος αντοχής των χαρτοφυλακίων έναντι υποθετικών τέλειων καταιγίδων θεραπεύει κάποιες από τις αδυναµίες. Όµως η µοντελοποίηση του πιστωτικού κινδύνου µε αυτό τον τρόπο είναι πολύ δυσκολότερη, εν µέρει επειδή τα δεδοµένα για παλιότερες πιστωτικές επιδόσεις είναι ελάχιστα. Ένα άλλο αγοροπαγές σύστηµα ρύθµισης χαίρει επίσης κάποιας προσοχής. Εάν οι τράπεζες εκδίδουν βραχυπρόθεσµα δευτερεύον χρέος που ανταλλάσσεται καθηµερινά και πρέπει να αναχρηµατοδοτείται συστηµατικά, και µπορούν να συνεχίσουν να δραστηριοποιούνται µόνο εφόσον αναχρηµατοδοτείται το χρέος, τότε η αγορά θα ρυθµίσει πρακτικά την τράπεζα. Οι δανειστές δεν θα χρηµατοδοτήσουν µια τράπεζα που πιστεύουν ότι κινδυνεύει να χρεοκοπήσει. υστυχώς, η µόνη χώρα που το έχει δοκιµάσει έως τώρα ήταν η Αργεντινή, όπου το κυβερνητικό µάδηµα του τραπεζικού συστήµατος µετά τη χρεοκοπία κατέστησε προφανή τη συνέχεια. Οι πρόσφατες ανεκπλήρωτες διεκδικήσεις αµερικανικών αντισταθµιστικών κεφαλαίων για χρέη του 2001 προκαλούν πονοκέφαλο τόσο στις αρχές της Αργεντινής όσο και στους ρυθµιστικούς φορείς των ΗΠΑ.

17 DÉLKELET-EURÓPA SOUTH-EAST EUROPE International Relations Quarterly 17 Οι ρυθµιστικοί φορείς κατανοούν ότι η απίστευτη πολυπλοκότητα του χρηµατοοικονοµικού συστήµατος επιβάλλει πρακτικούς περιορισµούς στις δυνατότητές τους. Όλο και περισσότερο, είναι ανάγκη να στηριχθούν στον ιδιωτικό τοµέα για να τους βοηθήσει στο ρυθµιστικό τους έργο. Αυτοί απλά δεν έχουν την ικανότητα να γνωρίζουν τι κίνδυνοι υφίστανται στο εσωτερικό µιας µεγάλης διεθνούς τράπεζας εκτός και αν τους το πει η ίδια. Το νέο παγκόσµιο δίληµµα, και η νέα πραγµατική απειλή, είναι ο κίνδυνος που ανέλαβαν αρχικά οι κεφαλαιαγορές να επιστρέψει τελικά στο τραπεζικό σύστηµα. εδοµένων των σοβαρών πολιτικών δυσχερειών, η ιδέα ενός µοναδικού παγκόσµιου ρυθµιστικού φορέα δεν υπάρχει σοβαρά σε καµία ατζέντα. Ίσως είναι καλύτερα έτσι: ο ανταγωνισµός µεταξύ ρυθµιστικών αρχών έχει κάποια οφέλη. Αυτό που είναι στην ατζέντα, τουλάχιστον των ρυθµιστικών φορέων χωρών που είναι ανοικτές στο διεθνές κεφάλαιο, είναι η διασφάλιση της διαθεσιµότητας καλών πληροφοριών σχετικά µε την κατάσταση των διεθνών αγορών και τις παγκόσµιες δράσεις των χρηµατοπιστωτικών εταιριών. Το FSA, για παράδειγµα, µπορεί να ρυθµίσει µόνο τις βρετανικές δραστηριότητες της Citigroup, αλλά θα ήταν πολύ πιο εύκολο να καταφέρει κάτι αν γνώριζε αρκετά σχετικά µε την υγεία της εταιρίας παγκοσµίως 25. Οι πληροφορίες κυλούν ήδη πιο ελεύθερα µεταξύ διαφόρων εθνικών ρυθµιστικών αρχών. Οι πολυεθνικοί θεσµοί όπως το ιεθνές Νοµισµατικό Ταµείο, η Τράπεζα ιεθνών ιακανονισµών και το Φόρουµ για τη χρηµατοπιστωτική σταθερότητα παίζουν όλοι τους σηµαντικό ρόλο, αλλά είναι η διµερής επικοινωνία µεταξύ των εθνικών ρυθµιστικών αρχών που έχει την περισσότερη βαρύτητα, και το παγκόσµιο οικονοµικό σύστηµα δεν είναι αρκετά διαφανές για τους εθνικούς ρυθµιστές 26. Το να καταλάβουµε κατά πόσο το επίπεδο κινδύνου είναι υπερβολικά υψηλό έχει καταστεί δυσκολότερο τώρα που τόσος κίνδυνος µεταφέρεται από το τραπεζικό σύστηµα. Το πρόβληµα έχει έρθει στο προσκήνιο από την τεχνολογική φούσκα και τον φόβο µιας ευρύτερης αµερικανικής φούσκας µετοχών. Οι ρυθµιστικές αρχές γνωρίζουν πότε έχει σχηµατιστεί µια φούσκα και το χρηµατοοικονοµικό σύστηµα γίνεται επικίνδυνα ανισόρροπο; Πιθανότατα όχι µε αρκετή σιγουριά ώστε να διαµορφώσουν ανάλογα πολιτικές. Αυτό που είναι προφανές είναι πως ο συνολικός κίνδυνος αλλάζει και κυλά µαζί µε τον οικονοµικό κύκλο. Οι δανειοδότες τείνουν να δανείζουν υπερβολικά σε καλές εποχές, θερµαίνοντας την οικονοµία, και έπειτα κάνουν υπερβολικές περικοπές σε ύφεση, χειροτερεύοντας την κατάσταση. Ένας τρόπος να το ξεπεράσουµε αυτό είναι να απαιτηθεί από τις τράπεζες να αποταµιεύουν περισσότερα κεφάλαια κατά την περίοδο άνθισης από ό,τι στην ύφεση, για να κάνει την ανάληψη κινδύνου λιγότερο συγκυριακή 27. Αν αυτό γινόταν διεθνής απαίτηση, θα ήταν ό,τι καλύτερο. Οι πρωτοβουλίες σε αυτό το θέµα θα πρέπει να προέρχονται από τους σηµαντικότερους παίκτες των αµερικανικών αγορών. Όλο αυτό δεν αποτελεί για κανένα λόγο νέα εξέλιξη. 4. Σύνοψη και Συµπέρασµα 25 Σε κάποιες περιπτώσεις, ωστόσο, ένα αναποτελεσµατικό ρυθµιστικό σύστηµα µπορεί να βολεύει τις ισχυρές χρηµατοπιστωτικές εταιρίες. Στις ΗΠΑ οι Νόµοι Glass-Steagall, που κρατούσαν τις τράπεζες, τις τράπεζες επενδύσεων και τις ασφαλιστικές χωριστά, επέζησαν µυρίων προσπαθειών να καταργηθούν - µέχρι το 1998, όταν η Travelers, µια ασφαλιστική, συγχωνεύτηκε µε τη Citibank (η οποία άµεσα έδωσε τέλος στο δαπανηρό λόµπινγκ του κατά της κατάργησης). Σύντοµα οι νόµοι εξαφανίστηκαν. 26 Μια αιτία είναι ότι δεν υπάρχει παγκόσµια οµοφωνία για το τι ακριβώς χρήζει ρύθµισης. Για παράδειγµα, στη Βρετανία οι αντασφαλιστικές ρυθµίζονται από το FSA, αλλά µόνο στις εγχώριες αγορές τους, η Munich Re και η Swiss Re, οι µεγαλύτερες αντασφαλιστικές παγκοσµίως, κατά βάση δεν ρυθµίζονται. Οι µη-χρηµατοπιστωτικές εταιρίες µε ευρείες οικονοµικές δράσεις δεν ταιριάζουν πουθενά στο τρέχον ρυθµιστικό πλαίσιο. Η Enron, η οποία έχει εύλογα περιγραφεί ως µια τράπεζα επενδύσεων ή ως αντισταθµιστικό κεφάλαιο µε µια επιχείρηση ενέργειας στο πλάι, δεν ρυθµιζόταν στις ΗΠΑ. Στη Βρετανία, η ίδια η εταιρία δεν ρυθµιζόταν, αλλά οι χρηµατοοικονοµικές θυγατρικές της παρακολουθούνταν από το FSA. Υπάρχουν µεγάλα ερωτήµατα ως προς το ποιος ρυθµίζει τον αυξανόµενο αριθµό εταιριών που τώρα µεταµορφώνονται σε οικονοµικούς γίγαντες, πάνω στα πρότυπα της GE µε το τεράστιο επιχείρηµα της GE Capital. Τα αντισταθµιστικά κεφάλαια και άλλοι υπερχρεωµένοι θεσµοί ρυθµίζονται ελαφρά στις περισσότερες χώρες, και καθόλου στις ΗΠΑ. 27 Το πόσο κεφάλαιο πρέπει να αποταµιεύουν οι χρηµατοπιστωτικές εταιρίες έναντι των κινδύνων είναι η πιο περίπλοκη απόφαση που πρέπει να λάβουν οι διεθνείς ρυθµιστικές αρχές. Από το 1988, οι µεγάλες τράπεζες τηρούσαν το κεφαλαιακό καθεστώς της Βασιλείας, που συνδέει το ποσό του κεφαλαίου προς αποταµίευση µε τον συνολικό κίνδυνο των δανείων που δίνουν. Η Βασιλεία 2, µια πιο εκλεπτυσµένη εκδοχή των κανόνων κεφαλαιακής επάρκειας, είναι τώρα στα σκαριά. Αποσκοπεί να έχει εφαρµογή όχι µόνο στις µεγάλες τράπεζες αλλά σε όλες τις τράπεζες παγκοσµίως, και σε όλες τις εταιρίες επενδύσεων στην ΕΕ. Γίνεται ακόµα συζήτηση και για ασφαλιστική Βασιλεία σε σύντοµο χρονικό διάστηµα. Αλλά η Βασιλεία 3 έχει αντιµετωπίσει σηµαντικές αντιθέσεις, εν µέρει επειδή είναι υπερβολικά περίπλοκη, εν µέρει επειδή κάποιες χώρες διαφωνούν ως προς το πόσο κεφάλαιο θα πρέπει να αποταµιευθεί έναντι κάποιων ειδών δανείων. Η Γερµανία θέλει χαµηλότερη κεφαλαιακή απαίτηση για δάνεια προς µικρές επιχειρήσεις, για παράδειγµα, επειδή τα τραπεζικά δάνεια είναι η παραδοσιακή πηγή χρηµατοδότησής τους.

18 18 István Magas Φθινόπωρο 2012 Α./ Οι δύο κύριοι ποµποί ανταγωνιστικών δυνάµεων στην παγκόσµια οικονοµία είναι οι πολυεθνικές εταιρίες και οι διεθνείς κεφαλαιαγορές. Και οι δύο επιδεικνύουν γνωστή συστηµική συµπεριφορά µε καλά καθορισµένους στόχους και µετρήσιµη αποδοτικότητα. Για την καλή επίδοση των παγκόσµιων αγορών χρειαζόµαστε ωστόσο - µεταξύ άλλων - αποτελεσµατικές αγορές (αναφορικά µε την επεξεργασία των πληροφοριών), καλούς κανόνες και φυσικά αποφασιστικούς αλλά όχι υπερβολικά φιλόδοξους ρυθµιστικούς φορείς που όµως έχουν ισχύ. Σε ένα διεθνές οικονοµικό πλαίσιο, ωστόσο, µέχρι τώρα δεν έχουν εκπληρωθεί καµία από αυτές τις απαιτήσεις. Οι εθνικές κυβερνητικές επιλογές, καθώς επίσης και οι διεθνείς επενδυτικές αποφάσεις πολυεθνικών εταιριών και ιδιωτών παραµένουν σε µεγάλο βαθµό εντός των «δικών τους» αντιληπτών ορίων, χωρίς ενδιαφέρον για κάποιους «διεθνώς καθορισµένους» ή επιθυµητούς στόχους. Η παρούσα διχοτοµία του καθορισµού των διεθνών οικονοµικών γεγονότων βάσει των προτιµήσεων των ισχυρών κρατών (π.χ. ΗΠΑ, ΕΕ των 27, Ιαπωνία), αλλά ουσιαστικά εγχώριων µακροοικονοµικών αναγκών, και βάσει των προτιµήσεων πολυεθνικών εταιριών σε επιχειρησιακό επίπεδο, δεν πρόκειται να αλλάξει σύντοµα. Την ίδια στιγµή, υπάρχει αυξανόµενη ανάγκη για δράση και διαχείριση των αγορών παγκοσµίως, και κατά συνέπεια υπάρχει ανάγκη ετοιµότητας για συντονισµό διεθνών πολιτικών δράσεων, ρύθµιση της συµπεριφοράς πολυεθνικών εταιριών και συµφωνία σε κάποιους κοινούς κανόνες των διεθνών οικονοµικών αγορών. Αυτές οι παγκόσµιες προσπάθειες συντονισµού µπορούν να θεωρηθούν συνεισφορές στην παροχή παγκόσµιας οικονοµικής σταθερότητας, ενός πολύτιµου δηµοσίου αγαθού. Β./ Ως γενικός κανόνας, οι ανταγωνιζόµενες εταιρίες, εγχώριες και διεθνείς, µαθαίνουν από τα λάθη του παρελθόντος και προσαρµόζονται διαρκώς στις νέες συνθήκες. Εµείς συµπεράναµε πως και οι κυβερνήσεις και οι ρυθµιστικές αρχές συγκρατούν διδάγµατα. Όντως, µαθαίνουν αργά, αλλά πράγµατι παίρνουν διδάγµατα. Από αυτή την άποψη, υπάρχει µια εξέλιξη των εννοιών και των κατάλληλων πολιτικών δράσεων ως αποτέλεσµα ενός συνεχώς µεταβαλλόµενου παγκόσµιου οικονοµικού περιβάλλοντος. Αν και η µακροοικονοµία δεν αυτοδιορθώνεται, µπορεί να µάθει από την εµπειρία. Τουλάχιστον, αυτή την εντύπωση αποκτά κανείς από την αµερικανική εµπειρία των αλληλεπιδράσεων µεταξύ αγορών και κυβέρνησης τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Στην αµερικανική οικονοµία, γενικότερα, υποστηρίξαµε πως παρά την πρόσφατη δραµατική αδυναµία του χρηµατιστηρίου, και παρά τα εταιρικά σκάνδαλα, η αντοχή του χρηµατοοικονοµικού της συστήµατος και η ελκυστικότητα των εγχώριων αγορών της στα µάτια των ξένων επενδυτών δεν έχει φθαρεί σηµαντικά. Αυτή η εκπληκτική αφοσίωση µπορεί να αποδοθεί οπωσδήποτε στα κυρίως κατάλληλα µέτρα οικονοµικής πολιτικής που πάρθηκαν, ή - αν προτιµάτε - στις έµπιστες αξίες των µηχανισµών της αµερικανικής αγοράς γενικότερα. Γ./ Βάσει της διεθνούς ιστορίας χρέους της αµερικανικής οικονοµίας, εµείς εισηγηθήκαµε πως για ένα πιο οµαλό και βιώσιµο µελλοντικό πρότυπο ανάπτυξης για την παγκόσµια οικονοµία, θα ήταν ωφέλιµο ένα υψηλότερο ποσοστό αποταµίευσης στις ΗΠΑ και ένα υψηλότερο ποσοστό κατανάλωσης στην Ιαπωνία και την Ευρωζώνη. Αυτό δεν αποτελεί για κανένα λόγο καινοτοµία, αλλά µπορεί να θεωρηθεί ένα αρκετά µείζον διεθνές ζήτηµα που πρέπει να (ξανά)αντιµετωπιστεί σύντοµα../ Ούτε η επανάσταση της πληροφορίας ούτε η παγκοσµιοποίηση µπόρεσαν να διαγράψουν, κατά πόσο να διευθετήσουν τους ανεπιθύµητους υφεσιακούς οικονοµικούς κύκλους. Επιπρόσθετα, υποστηρίξαµε πως οι κεντρικές τράπεζες πρέπει να εποπτεύουν συνεχώς και τα σύνδροµα πλούτου, όχι µόνο τον πληθωρισµό. Αυτό είναι ένα πρόσφατο δίδαγµα που πρέπει να (ξανά)µάθουµε. Συνεπώς, τονίσαµε ότι τα χρήσιµα στοιχεία της αντικυκλικής κυβερνητικής παρέµβασης πρέπει να διατηρηθούν. Ακόµα, υπάρχει ανάγκη διαρκών διακυβερνητικών προσπαθειών προς διατήρηση της παγκόσµιας ζήτησης. Ε./ Οι πρόσφατες εξελίξεις στις κεφαλαιαγορές επιβεβαιώνουν ότι υπάρχει επίσης ανάγκη επίβλεψης του παγκόσµιου αντίκτυπου των διεθνών µετακινήσεων κεφαλαίων. Η ανάγκη για παγκοσµίως συντονισµένο έλεγχο της διεθνούς κεφαλαιακής κινητικότητας δικαιολογείται αν πρόκειται να προσθέσει στις ταχύτατες ενδοεταιρικές διασυνοριακές ροές κεφαλαίων µια κάποια ρύθµιση, προς αποφυγή συγκάλυψης ανεπιθύµητου κινδύνου διεθνώς. Το πρόβληµα µε τη σηµερινή παγκόσµια δεξαµενή κεφαλαίου είναι ότι οι ρυθµιστές µπορεί να περιορίζονται, π.χ. έλλειψη δικαιοδοσίας. Υπό αυτή την έννοια, υπάρχει προφανής ανάγκη για κάποιου είδους παγκόσµια ρύθµιση που αυξάνει τα διεθνή πρότυπα ασφάλειας στη διαχείριση κινδύνων που διασπείρονται σε αναρίθµητους διεθνείς δρώντες. Σε αντίθεση µε τις εγχώριες κεφαλαιαγορές, οι παγκόσµιες αγορές δεν έχουν ενδιαφέρον ούτε µέσα για να αυτό-αστυνοµεύονται, για να µην αναφέρουµε µια ισχυρή επίσηµη εποπτεία. Αλλά κάποια πράγµατα δεν αλλάζουν, όπως είπε ο τέως διευθυντής του Fed Alan Greenspan (2003) σε µια από τις διάσηµες δηλώσεις του:

19 DÉLKELET-EURÓPA SOUTH-EAST EUROPE International Relations Quarterly 19 «...δεν υπάρχει εργαλείο για να αλλάξουµε την ανθρώπινη φύση. Πολύ συχνά οι άνθρωποι είναι επιρρεπείς σε αλλεπάλληλα κύµατα αισιοδοξίας και απαισιοδοξίας που προκύπτουν από καιρό σε καιρό στην αύξηση ή στη µείωση των κερδοσκοπικών υπερβολών». Πότε ακριβώς καταρρέει η άνθιση είναι δύσκολο να το πούµε και να το προβλέψουµε, οπότε η δήλωση του Rajan (2010) ηχεί σαν µια ρεαλιστική µελωδία: «Η πιστωτική κρίση σίγουρα δεν ήταν ένα προβλέψιµο γεγονός. Αν ρωτάµε γιατί οι οικονοµολόγοι δεν προέβλεψαν την πιστωτική κρίση, θα πρέπει επίσης να αναρωτηθούµε γιατί οι πολιτικοί επιστήµονες δεν προέβλεψαν την Αραβική Άνοιξη, ή µια τροµοκρατική επίθεση όπως η 11η Σεπτεµβρίου, ή γιατί οι σεισµολόγοι δεν µπορούν να προβλέψουν τους σεισµούς». Αναφορές * Μετέφρασε η Αγγελική Νεβσεχιρλίογλου Ábel, I.- Kóbor, Á. (2008): Kamatkülönbözet, spekulációs profit és árfolyam-változékonyság, Közgazdasági Szemle 55(11): Bernanke, B. S. (2008): Principles of Economics, McGraw Hill, 3rd ed. Boston Bhagwati, J. (2004): In Defense of Globalization, Oxford University Press, Oxford-New York Brooks, Robin-Edison, Hali-Kumar, Manmohan and Slǿk Torsten (2001): Exchange Rates and Capital Flows, IMF Working Paper, WP/01/190 Csaba László (2005): The New Political Economy of Emerging Europe, Akadémiai Kiadó, Budapest Csaba, László (2009) Crisis in Economics? Akadémia Kiadó, Budapest Darvas, Zsolt (1996): Kamatkülönbség és árfolyamvárakozások, MNB füzetek, 1996(4) Edison, Hali. J. Melick, William R.(1999): Alternative Approaches to Real Exchange Rates and Real Interest Rates: Three Up and Three Down, International Journal of Finance and Economics: Erdıs, Tibor (1976): Egyensúly, válság, ciklikusság. Kossuth Kiadó, Budapest Erdıs, Tibor (1998): Infláció, különös tekintettel az 1990-es évek magyar gazdaságára, Akadémiai Kiadó, Budapest Fisher, Stanley (2001): Exchange Rate Regimes: Is the Bipolar View Correct? Distinguished Lecture on Economics in Government, Meetings of the American Economic Association, New Orleans, January 6 Froot, Kenneth, A.-Rogoff, Kenneth, (1995): Perspectives on PPP and Long Run Real Exchange Rates, In: Grossman, G. Rogoff, K. /eds./: Handbook of International Economics, Vol. III, Elsevier Science Greenspan, A. (2003): Speech at the 35 th Conference of the Chicago FED, May Inotai, András (1989): Mőködıtıke a világgazdaságban, KJK, Budapest Kádár, Béla (1979): Szerkezeti változások a világgazdaságban, Közgazdasági és Jogi Kiadó, Budapest Kenen, Peter B. (1988): The International Economy, 2 nd Edition, Prentice Hall, Englewood Cliffs, New Jersey Kozma, Ferenc (2002): A félperiféria, Aula Kiadó, Budapest Krugman, Paul (1994): Competitiveness: a dangerous obsession, Foreign Affairs, Vol. 73(2): Krugman, Paul Obstfeld, Maurice (2000): International Economics, Theory and Practice, 5 th Edition, Adddison Wesley Longman & (2003): Nemzetközi Gazdaságtan, Elmélet és Gazdaságpolitika, Panem Kiadó, Budapest Lörincné Istvánffy, Hajna-Lantos, Imre (1993): Külgazdaság - nemzetközi pénzügyek, Aula Kiadó, Budapest Magas, István (1987): Konjunktúraalakulás és világgazdasági változások a fejlett tıkés országokban, Közgazdasági Szemle 1987(1): Magas, István (1992): The Dynamics of Export Competition in High-technology Trade: USA, Japan, Germany ( ), The International Trade Journal, 1992, Summer: Magas, István (2000): The Impact of International Capital Flows: The Case of Hungary, In : Bara, Z.-Csaba, L /eds/ (2001): Small Economies Adjustment to Global Change. Budapest, Aula Kiadó: Magas, István (2001): International Distribution of Equity Funds and Market Efficiency, Acta Oeconomica Vol. 51(3): Magas, István (2002): Kapitalizmus felülnézetbıl, a piacok és a természet logikája, (világgazdasági tanulmányok), Aula Kiadó, Budapest. Magas, István (2009): Világgazdasági válság , Aula Kiadó, Budapest Mátyás, Antal (1973): A Modern polgári közgazdaságtan, Budapest, KJK Mátyás, Antal (1992): A korai közgazdaságtan története, Aula Kiadó, Budapest Mátyás, Antal (1996): A modern közgazdaságtan története, Aula Kiadó, Budapest Móczár, József (1987): Gazdaságirányítás és tervezés japán módra. Közgazdasági és Jogi Kiadó, Budapest

20 20 István Magas Φθινόπωρο 2012 Obstfeld, Maurice (1998): The Global Capital Market, Benefit or Menace, Journal of Economic Perspectives 12(4): Palánkai, Tibor (1999): Az európai integráció gazdaságtana. Aula Kiadó, Budapest Pugel, A.Thomas - Lindert. H. Peter (2002): International Economics, 11 th International Edition, Irwin McGraw-Hill, Boston Rajan, Raghuram (2010): Hard Landing or Soft Landing, crisis interpretations revisited, Working Paper 152/2010, Chicago University Rodrik, D. (2007): The New Global Economy and Developing Countries: Making Openness Work, Baltimore, MD: The Johns Hopkins University Press. 2 nd Edition Simai, Mihály (1994): The Future of Global Governance, Managing Risk and Change in the International System, United States Institute of Peace Press, Washington D.C. Solow, Robert (2000): Unemployment in the United States and in Europe: A Contrast and the Reasons, CESifo Working Paper No. 231 Stiglitz, Joseph (2002): Information and he Change in the Paradigm of Economics, American Economic Review, Vol. 92: Szapáry, György (1999): A nemzetközi pénzügyi válság tovaterjedése különbözı árfolyamrendszerekben, Közgazdasági Szemle, 46(11): Száz, János (1991): Hitel, pénz, tıke, A hitelpénz és a pénztıke idıdimenziója, Közgazdasági és Jogi Könyvkiadó, Budapest Szentes, Tamás (1999): Világgazdaságtan, elméleti és módszertani alapok, Aula Kiadó Budapest Török, Ádám (1999): Verseny a versenyképességért, ISM, Budapest. DKE 2012 * Σηµείωση: Σεβαστοί ερευνητές, αν κάνετε µια αναφορά σε αυτό το τµήµα ή απόσπασµα του άρθρου, παρακαλούµε στείλτε µας ένα στο για να µας το δηλώσετε. Παρακαλούµε αναφερθείτε στο άρθρο ως εξής: Istvan Magas: Μαθήµατα της κρίσης: Αλλάζοντας τη µακροοικονοµία και τα ήθη. (Μετέφρασε η Αγγελική Νεβσεχιρλίογλου), Délkelet Európa - South-East Europe International Relations Quarterly, Τόµος 3. Νο.3 (Φθινόπωρο 2012) σελ. 20. Σας ευχαριστούµε για την συνεργασία σας. Αρχισυντάκτης.

Κεφάλαιο 5. Αποταμίευση και επένδυση σε μια ανοικτή οικονομία

Κεφάλαιο 5. Αποταμίευση και επένδυση σε μια ανοικτή οικονομία Κεφάλαιο 5 Αποταμίευση και επένδυση σε μια ανοικτή οικονομία Περίγραμμα κεφαλαίου Ισοζύγιο Πληρωμών Ισορροπία της αγοράς αγαθών σε μια ανοικτή οικονομία Αποταμίευση και επένδυση σε μια μικρή ανοικτή οικονομία

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 21: Αντιμετωπίζοντας τις συναλλαγματικές ισοτιμίες

Κεφάλαιο 21: Αντιμετωπίζοντας τις συναλλαγματικές ισοτιμίες Μυρτώ - Σμαρώ Γιαλαμά Α.Μ.: 1207 Μ 075 Διεθνής Πολιτική Οικονομία Μάθημα: Γεωπολιτική των Κεφαλαιαγορών Κεφάλαιο 21: Αντιμετωπίζοντας τις συναλλαγματικές ισοτιμίες 1. Τι είναι η παγκόσμια αγορά συναλλάγματος;

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Διεθνή Μακροοικονομική. Ισοζύγιο Πληρωμών, Συναλλαγματικές Ισοτιμίες, Διεθνείς Χρηματαγορές και το Διεθνές Νομισματικό Σύστημα

Εισαγωγή στη Διεθνή Μακροοικονομική. Ισοζύγιο Πληρωμών, Συναλλαγματικές Ισοτιμίες, Διεθνείς Χρηματαγορές και το Διεθνές Νομισματικό Σύστημα Εισαγωγή στη Διεθνή Μακροοικονομική Ισοζύγιο Πληρωμών, Συναλλαγματικές Ισοτιμίες, Διεθνείς Χρηματαγορές και το Διεθνές Νομισματικό Σύστημα 1 Αντικείµενο Διεθνούς Μακροοικονοµικής Η διεθνής µακροοικονοµική

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση Α.1 (α) (β) www.arnos.gr info@arnos.co.gr

Ερώτηση Α.1 (α) (β) www.arnos.gr info@arnos.co.gr Ερώτηση Α.1 Σε μια κλειστή οικονομία οι αγορές αγαθών και χρήματος βρίσκονται σε ταυτόχρονη ισορροπία (υπόδειγμα IS-LM). Να περιγράψετε και να δείξετε διαγραμματικά το πώς θα επηρεάσει την ισορροπία των

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Διεθνή Μακροοικονομική.! Καθ. ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Εισαγωγή στη Διεθνή Μακροοικονομική.! Καθ. ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εισαγωγή στη Διεθνή Μακροοικονομική! Καθ. ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Αντικείμενο Διεθνούς Μακροοικονομικής Η διεθνής μακροοικονομική ασχολείται με το προσδιορισμό των βασικών μακροοικονομικών

Διαβάστε περισσότερα

1. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ

1. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ 1. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ Το διάγραμμα κυκλικής ροής της οικονομίας (κεφ. 3, σελ. 100 Mankiw) Εισόδημα Υ Ιδιωτική αποταμίευση S Αγορά συντελεστών Αγορά χρήματος Πληρωμές συντελεστών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Τµήµα Διεθνών & Ευρωπαϊκών Σπουδών (ΔΕΣ) Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα Ειδίκευσης στις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές Εργασία στο µάθηµα «Γεωπολιτική των

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Ισοζύγιο πληρωµών

3.2 Ισοζύγιο πληρωµών 3 Ισοζύγιο πληρωµών 3.1 Εισαγωγή ιεθνή οικονοµία Ύφεση στην Γερµανία οικονοµίες του Ευρώ Αυξηση των αµερικανικών επιτοκίων διεθνή επιτόκια και δολάριο($) Χρηµατοοικονοµική κρίση στην Ασία Ανοιχτή οικονοµία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Χωρίζεται σε δύο μεγάλες περιοχές: -ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ -ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Η συμπεριφορά της οικονομικής μονάδας (καταναλωτής, νοικοκυριό, επιχείρηση, αγορά). Εξετάζει θέματα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΩΝ

ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΩΝ ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Π.Μ.Σ. ΔΕΣ ερωτήματα στο μάθημα ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΩΝ από το βιβλίο των PAUL R. KRUGMAN & «ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Θεωρία και Πολιτική» MAURICE

Διαβάστε περισσότερα

Α) ΒΑΣΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΙΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ

Α) ΒΑΣΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΙΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΛΙΤΟΤΗΤΑΣ Μελέτη του ΔΝΤ για 17 χώρες του ΟΑΣΑ επισημαίνει ότι για κάθε ποσοστιαία μονάδα αύξησης του πρωτογενούς πλεονάσματος, το ΑΕΠ μειώνεται κατά 2 ποσοστιαίες μονάδες και

Διαβάστε περισσότερα

Εάν το ποσοστό υποχρεωτικών καταθέσεων είναι 25% και υπάρξει μια αρχική κατάθεση όψεως 2.000 σε μια εμπορική Τράπεζα, τότε η μέγιστη ρευστότητα που μπορεί να δημιουργηθεί από αυτή την κατάθεση είναι: Α.

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθ. Μαρία Καραμεσίνη ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Ημερίδα ΕΙΕΑΔ,«Η αγορά εργασίας σε κρίση», Αθήνα, 9 Ιουλίου 2012

Αν. Καθ. Μαρία Καραμεσίνη ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Ημερίδα ΕΙΕΑΔ,«Η αγορά εργασίας σε κρίση», Αθήνα, 9 Ιουλίου 2012 Αν. Καθ. Μαρία Καραμεσίνη ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Ημερίδα ΕΙΕΑΔ,«Η αγορά εργασίας σε κρίση», Αθήνα, 9 Ιουλίου 2012 Ιστορική κρίση της αγοράς εργασίας ύψος της ανεργίας χωρίς ιστορικό προηγούμενο (22.6%) πολύ

Διαβάστε περισσότερα

Διεθνής Οικονομική. Paul Krugman Maurice Obsfeld

Διεθνής Οικονομική. Paul Krugman Maurice Obsfeld Paul Krugman Maurice Obsfeld Διεθνής Οικονομική Κεφάλαιο 21 Η Διεθνής Αγορά Κεφαλαίου και τα κέρδη από το Εμπόριο Διεθνής Τραπεζική Λειτουργία και Διεθνής Κεφαλαιαγορά Φιλίππου Ευαγγελία Α.Μ. 1207 Μ069

Διαβάστε περισσότερα

Οι αιτίες του χρέους των χωρών της περιφέρειας: Συμμετοχή στην ΟΝΕ και ελλείμματα του ιδιωτικού τομέα

Οι αιτίες του χρέους των χωρών της περιφέρειας: Συμμετοχή στην ΟΝΕ και ελλείμματα του ιδιωτικού τομέα ΣΥΝΟΨΗ 21 ΣΥΝΟΨΗ Οι αιτίες του χρέους των χωρών της περιφέρειας: Συμμετοχή στην ΟΝΕ και ελλείμματα του ιδιωτικού τομέα 1. Η αναταραχή στην Ευρωζώνη οφείλεται στην παγκόσμια κρίση χρηματιστικοποίησης η

Διαβάστε περισσότερα

Διεθνής Οικονομική και Παγκόσμια Οικονομία ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ

Διεθνής Οικονομική και Παγκόσμια Οικονομία ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Διεθνής Οικονομική και Παγκόσμια Οικονομία ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Διεθνής Οικονομική 1. Διεθνές εμπόριο, Διεθνής Εμπορική Πολιτική και Διεθνείς Εμπορικές Συμφωνίες και Θεσμοί 2. Μακροοικονομική Ανοικτών

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΑ ΝΟΜΙΣΜΑΤΑ ΣΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ. ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ» (σελ. 196-206)

«ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΑ ΝΟΜΙΣΜΑΤΑ ΣΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ. ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ» (σελ. 196-206) ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΩΝ ΔΙΔΑΣΚΩΝ: ΑΝ. ΜΑΣΤΡΟΓΙΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Οι λειτουργίες του. ιδακτικοί στόχοι. χρήµατος. Αναφορά των ιδιοτήτων του. Αναφορά στα είδη του χρήµατος. Κατανόηση της λειτουργίας του

Οι λειτουργίες του. ιδακτικοί στόχοι. χρήµατος. Αναφορά των ιδιοτήτων του. Αναφορά στα είδη του χρήµατος. Κατανόηση της λειτουργίας του Χρήµα ιδακτικοί στόχοι Κατανόηση της λειτουργίας του χρήµατος. Αναφορά των ιδιοτήτων του. Αναφορά στα είδη του χρήµατος. Κατανόηση της λειτουργίας του τραπεζικού συστήµατος σε µια οικονοµία. Οι λειτουργίες

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος... 11 Εισαγωγή... 13

Πρόλογος... 11 Εισαγωγή... 13 Περιεχόμενα Πρόλογος... 11 Εισαγωγή... 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Οι διεθνείς συναλλαγές και τα συγκριτικά πλεονεκτήματα... 17 Ι. Η αρχή των συγκριτικών πλεονεκτημάτων... 17 Α. Κόστος εργασίας και εξειδικεύσεις...

Διαβάστε περισσότερα

Κανόνας Χρυσού. Διεθνής Μακροοικονομική Πολιτική (κεφ.18) Σύστημα κανόνα χρυσού: σε ποια χρονική περίοδο αναφέρεται; Λειτουργία του κανόνα χρυσού

Κανόνας Χρυσού. Διεθνής Μακροοικονομική Πολιτική (κεφ.18) Σύστημα κανόνα χρυσού: σε ποια χρονική περίοδο αναφέρεται; Λειτουργία του κανόνα χρυσού Κανόνας Χρυσού Διεθνής Μακροοικονομική Πολιτική (κεφ.18) Το Διεθνές Νομισματικό Σύστημα 1870-1973 Βασικές αρχές λειτουργίας Ιστορικά (ποια περίοδο καλύπτει) Εξωτερική ισορροπία (ισοζύγιο πληρωμών ισοσκελισμένο)

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή στη µακροοικονοµική

Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή στη µακροοικονοµική Κεφάλαιο 1 Εισαγωγή στη µακροοικονοµική Περίγραµµα κεφαλαίων Ποιο είναι το αντικείµενο της µακροοικονοµικής Με τι ασχολούνται οι µακροοικονοµολόγοι; Γιατί διαφωνούν οι µακροοικονοµολόγοι Ποιο είναι το

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 15. Οι δηµόσιες δαπάνες και ηχρηµατοδότησή τους

Κεφάλαιο 15. Οι δηµόσιες δαπάνες και ηχρηµατοδότησή τους Κεφάλαιο 15 Οι δηµόσιες δαπάνες και ηχρηµατοδότησή τους Ο κρατικός προϋπολογισµός: εδοµένα και αριθµοί Συνολικές δηµόσιες δαπάνες: τρειςκατηγορίεςδηµοσίων δαπανών ηµόσιες δαπάνες (G) Μεταβιβαστικές πληρωµές

Διαβάστε περισσότερα

Ενημερωτικό δελτίο 1 ΓΙΑΤΙ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ Η ΕΕ ΕΝΑ ΕΠΕΝΔΥΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ;

Ενημερωτικό δελτίο 1 ΓΙΑΤΙ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ Η ΕΕ ΕΝΑ ΕΠΕΝΔΥΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ; Ενημερωτικό δελτίο 1 ΓΙΑΤΙ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ Η ΕΕ ΕΝΑ ΕΠΕΝΔΥΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ; Από την έναρξη της παγκόσμιας οικονομικής και χρηματοπιστωτικής κρίσης, η ΕΕ βρίσκεται αντιμέτωπη με χαμηλά επίπεδα επενδύσεων. Απαιτούνται

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ;

Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ; Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ; Καθώς έχουν περάσει, από το 2008 οπότε και ξέσπασε η μεγαλύτερη καπιταλιστική κρίση μετά την κρίση του 1929, οι πάντες σχεδόν συμπεριφέρονται σαν να έχει ξεπεραστεί η κρίση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΙΣΟΖΥΓΙΟ ΠΛΗΡΩΜΩΝ

ΤΟ ΙΣΟΖΥΓΙΟ ΠΛΗΡΩΜΩΝ ΤΟ ΙΣΟΖΥΓΙΟ ΠΛΗΡΩΜΩΝ Oι συναλλαγές μιας χώρας με τον υπόλοιπο κόσμο, συμπεριλαμβανομένων τόσο των εμπορικών όσο και των χρηματοοικονομικών ροών, καταγράφονται στο ισοζύγιο διεθνών πληρωμών. Oι συναλλαγές

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΜΑΤΟΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ: ΑΙΤΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ. Αντώνης Τορτοπίδης, οικονομολόγος 1

Η ΧΡΗΜΑΤΟΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ: ΑΙΤΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ. Αντώνης Τορτοπίδης, οικονομολόγος 1 Η ΧΡΗΜΑΤΟΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ: ΑΙΤΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Συνοπτικό συμπέρασμα Αντώνης Τορτοπίδης, οικονομολόγος 1 Οκτώβριος 2008 1. Η κρίση είναι αμερικανική και όχι παγκόσμια. Όμως γίνεται παγκόσμια αν δεν αντιμετωπιστεί

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραµµα Μεταπτυχιακών Σπουδών! «Διοίκηση και Διαχείριση Οικονοµικών Μονάδων &!Οργανισµών (ΔΔΟΜΟ)»! µε κατεύθυνση τη "Στρατηγική Διοίκηση"!

Πρόγραµµα Μεταπτυχιακών Σπουδών! «Διοίκηση και Διαχείριση Οικονοµικών Μονάδων &!Οργανισµών (ΔΔΟΜΟ)»! µε κατεύθυνση τη Στρατηγική Διοίκηση! Πρόγραµµα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Διοίκηση και Διαχείριση Οικονοµικών Μονάδων &Οργανισµών (ΔΔΟΜΟ)» µε κατεύθυνση τη "Στρατηγική Διοίκηση" Θεµατική Ενότητα 1 ΟΙΚΟΝOMIKA ΓΙΑ ΣΤΕΛΕΧΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Ακαδηµαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ:

ΔΟΜΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Θέματα Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης 24 ος Διαγωνισμός Εξεταζόμενο μάθημα: Μικροοικονομική Μακροοικονομική και Δημόσια Οικονομική Θέμα 3ο (κληρώθηκε) α) Ποια μέσα διαθέτει η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. ΕΚΔΙΔΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΤΟΥ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΚΥΠΡΟΥ, ΤΕΥΧΟΣ αρ.

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. ΕΚΔΙΔΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΤΟΥ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΚΥΠΡΟΥ, ΤΕΥΧΟΣ αρ. ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΕΚΔΙΔΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΤΟΥ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ ΚΥΠΡΟΥ, ΤΕΥΧΟΣ αρ. 30, ΙΟΥΝΙΟΣ 2010 ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Σύμφωνα με την έκθεση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου

Διαβάστε περισσότερα

Επιτόκια, συνάλλαγµα, οµόλογα

Επιτόκια, συνάλλαγµα, οµόλογα Επιτόκια, συνάλλαγµα, οµόλογα Τρέχουσες τάσεις και προοπτικές Πλάτων Μονοκρούσος Συνθέτοντας το πάζλ Οικονοµία, επιτόκια, συνάλλαγµα Συνθέτοντας το πάζλ Τα θεµελιώδη µεγέθη Ερώτηµα 1 ο - θα συνεχίσει το

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝOMIKA ΓΙΑ ΔΙΕΥΘΥΝΤΙΚΑ ΣΤΕΛΕΧΗ

ΟΙΚΟΝOMIKA ΓΙΑ ΔΙΕΥΘΥΝΤΙΚΑ ΣΤΕΛΕΧΗ Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Διοίκηση και Διαχείριση Οικονομικών Μονάδων & Οργανισμών (ΔΔΟΜΟ)» με κατεύθυνση τη "Στρατηγική Διοίκηση" Θεματική Ενότητα 2 ΟΙΚΟΝOMIKA ΓΙΑ ΔΙΕΥΘΥΝΤΙΚΑ ΣΤΕΛΕΧΗ Ακαδημαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΜΑΤΟΠIΣΤΩΤΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΟΠTΙΚΕΣ ΤΟΥ REAL ESTATE. του ΙΩΑΝΝΗ Α. ΜΟΥΡΜΟΥΡΑ Καθηγητή Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Προέδρου ΣΟΕ

Η ΧΡΗΜΑΤΟΠIΣΤΩΤΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΟΠTΙΚΕΣ ΤΟΥ REAL ESTATE. του ΙΩΑΝΝΗ Α. ΜΟΥΡΜΟΥΡΑ Καθηγητή Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Προέδρου ΣΟΕ Η ΧΡΗΜΑΤΟΠIΣΤΩΤΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΟΠTΙΚΕΣ ΤΟΥ REAL ESTATE του ΙΩΑΝΝΗ Α. ΜΟΥΡΜΟΥΡΑ Καθηγητή Πανεπιστημίου Μακεδονίας, Προέδρου ΣΟΕ ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1. Έχουν ήδη περάσει δύο χρόνια από την έναρξη της παγκόσμιας

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά Επίπεδα Τιμών και Συναλλαγματικές Ισοτιμίες. Μακροχρόνιοι Προσδιοριστικοί Παράγοντες των Συναλλαγματικών Ισοτιμιών

Σχετικά Επίπεδα Τιμών και Συναλλαγματικές Ισοτιμίες. Μακροχρόνιοι Προσδιοριστικοί Παράγοντες των Συναλλαγματικών Ισοτιμιών Σχετικά Επίπεδα Τιμών και Συναλλαγματικές Ισοτιμίες Μακροχρόνιοι Προσδιοριστικοί Παράγοντες των Συναλλαγματικών Ισοτιμιών 1 Ισοτιµία Δολαρίου Στερλίνας, 1870-2011 $6.00$$ $5.00$$ $4.00$$ $3.00$$ $2.00$$

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομικά για Μη Οικονομολόγους Ενότητα 7: Εισαγωγή στην Μακροοικονομική Θεωρία

Οικονομικά για Μη Οικονομολόγους Ενότητα 7: Εισαγωγή στην Μακροοικονομική Θεωρία Οικονομικά για Μη Οικονομολόγους Ενότητα 7: Καθηγητής: Κώστας Τσεκούρας Σχολή Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Σκοποί ενότητας Στην παρούσα ενότητα παρουσιάζονται και αναλύονται

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα δεν είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση: Η αρχιτεκτονική της ευρωζώνης, η κατάρρευση των περιφερειακών οικονομιών και οι επιλογές πολιτικής

Η Ελλάδα δεν είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση: Η αρχιτεκτονική της ευρωζώνης, η κατάρρευση των περιφερειακών οικονομιών και οι επιλογές πολιτικής Η Ελλάδα δεν είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση: Η αρχιτεκτονική της ευρωζώνης, η κατάρρευση των περιφερειακών οικονομιών και οι επιλογές πολιτικής Ηλίας Κικίλιας Διευθυντής Ερευνών Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών

Διαβάστε περισσότερα

5. Tο προϊόν και η συναλλαγματική ισοτιμία βραχυχρόνια

5. Tο προϊόν και η συναλλαγματική ισοτιμία βραχυχρόνια 5. Tο προϊόν και η συναλλαγματική ισοτιμία βραχυχρόνια 1. Οι προσδιοριστικοί παράγοντες της συνολικής ζήτησης 2. H βραχυχρόνια ισορροπία στην αγορά προϊόντος 3. Η βραχυχρόνια ισορροπία στην αγορά περιουσιακών

Διαβάστε περισσότερα

Αριθμός Εργαζόμενων ΕΛΛΑΔΑ & Δ. ΕΥΡΩΠΗ 3 7 1.162 Η.Π.Α. 2 4 1.715 ΝΟΤΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ 5 6 1.629 ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ 3 8 1.031 ΣΥΝΟΛΟ 13 24 5.

Αριθμός Εργαζόμενων ΕΛΛΑΔΑ & Δ. ΕΥΡΩΠΗ 3 7 1.162 Η.Π.Α. 2 4 1.715 ΝΟΤΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ 5 6 1.629 ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ 3 8 1.031 ΣΥΝΟΛΟ 13 24 5. ΤΙΤΑΝ Α.Ε. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΤΑΙΡΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΟΜΙΛΟ Η ΤΙΤΑΝ Α.Ε. είναι ένας Όμιλος εταιριών με μακρόχρονη πορεία στη βιομηχανία τσιμέντου. Ιδρύθηκε το 1902 και η έδρα του βρίσκεται στα Άνω Πατήσια. Ο Όμιλος

Διαβάστε περισσότερα

Ίδρυµα Οικονοµικών & Βιοµηχανικών Ερευνών. Τριµηνιαία Έκθεση για την Ελληνική Οικονοµία 01-2012

Ίδρυµα Οικονοµικών & Βιοµηχανικών Ερευνών. Τριµηνιαία Έκθεση για την Ελληνική Οικονοµία 01-2012 Ίδρυµα Οικονοµικών & Βιοµηχανικών Ερευνών Τριµηνιαία Έκθεση για την Ελληνική Οικονοµία 01-2012 Το διεθνές περιβάλλον επιδεινώνεται 2011 Νέα επιβράδυνση ανάπτυξης παγκόσµιας οικονοµίας στο δ τρίµηνο του

Διαβάστε περισσότερα

Συναλλαγματικές ισοτιμίες και επιτόκια

Συναλλαγματικές ισοτιμίες και επιτόκια Κεφάλαιο 2 Συναλλαγματικές ισοτιμίες και επιτόκια 2.1 Σύνοψη Στο δεύτερο κεφάλαιο του συγγράμματος περιγράφεται αρχικά η συνθήκη της καλυμμένης ισοδυναμίας επιτοκίων και ο τρόπος με τον οποίο μπορεί ένας

Διαβάστε περισσότερα

είναι η καµπύλη συνολικής ζήτησης εργασίας από τις επιχειρήσεις και η καµπύλη S

είναι η καµπύλη συνολικής ζήτησης εργασίας από τις επιχειρήσεις και η καµπύλη S 3 Ασκήσεις πολλαπλής επιλογής στην 5 η ενότητα: Αµοιβές των ΠΣ διανοµή εισοδήµατος βασικά µακροοικονοµικά µεγέθη θεωρία κατανάλωσης και επένδυσης ισορροπία εισοδήµατος. Ο πραγµατικός µισθός των εργαζοµένων

Διαβάστε περισσότερα

Η Μεγάλη Μεγάλη Ύφεση Ύφεση

Η Μεγάλη Μεγάλη Ύφεση Ύφεση Η Μεγάλη Ύφεση παρακίνησε πολλούς οικονοµολόγους να να αναρωτηθούν σχετικά µε µε την την εγκυρότητα της της Κλασικής Οικονοµικής Θεωρίας. Τότε Τότε δηµιουργήθηκε η πεποίθηση ότι ότι ένα ένα καινούριο υπόδειγµα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΒΑΝΙΑ Οικονομία & Εξωτερικό Εμπόριο

ΑΛΒΑΝΙΑ Οικονομία & Εξωτερικό Εμπόριο ΑΛΒΑΝΙΑ Οικονομία & Εξωτερικό Εμπόριο Ιανουάριος Σεπτέμβριος 2008 Υπεύθυνος Έκδοσης: Χρήστος Φαρµάκης-Συµβουλος ΟΕΥ Α Επιµέλεια:Σπυρίδων Οικονόµου, Γραµµατέας ΟΕΥ Α - Sonila-Sofia Kisi Πρεσβεία της Ελλάδας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1. Αξιολόγηση των µακροοικονοµικών επιπτώσεων του ΚΠΣ III

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1. Αξιολόγηση των µακροοικονοµικών επιπτώσεων του ΚΠΣ III ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ 152 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1 Αξιολόγηση των µακροοικονοµικών επιπτώσεων του ΚΠΣ III Η εκ των προτέρων αξιολόγηση των µακροοικονοµικών επιπτώσεων του 3 ου ΚΠΣ µπορεί να πραγµατοποιηθεί µε τρόπους οι οποίοι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ-ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ-ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Ονοματεπώνυμο: Γαζώνας Θωμάς Αρ. μητρώου: 1207Μ065 Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών Κατεύθυνση: Διεθνής Πολιτική Οικονομία Μάθημα : Γεωπολιτική των Κεφαλαιαγορών Το σύστημα του Χρυσού

Διαβάστε περισσότερα

Οι δηµοσιονοµικές εξελίξεις στις χώρες της Ε.Ε Γιώργος Σταθάκης Το θέµα το όποιο θα ήθελα να θίξω στην σύντοµη αυτή παρέµβαση αφορά στην εικόνα που παρουσιάζουν οι προϋπολογισµοί των άλλων χωρών της Ε.Ε.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Τµήµα Διεθνών & Ευρωπαϊκών Σπουδών (ΔΕΣ) Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα Ειδίκευσης στις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές Εργασία στο µάθηµα «Γεωπολιτική των

Διαβάστε περισσότερα

Οι αυξανόµενες οικονοµικές σχέσεις µε τη ΝΑ Ευρώπη τροφοδοτούν την ανάπτυξη της ελληνικής οικονοµίας

Οι αυξανόµενες οικονοµικές σχέσεις µε τη ΝΑ Ευρώπη τροφοδοτούν την ανάπτυξη της ελληνικής οικονοµίας ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ (008) ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Οι αυξανόµενες οικονοµικές σχέσεις µε τη ΝΑ Ευρώπη τροφοδοτούν την ανάπτυξη της ελληνικής οικονοµίας 12 10 8 6 4 2 0-2 % 1999 Η δυναµική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

4. Τιμές και συναλλαγματική ισοτιμία μακροχρόνια

4. Τιμές και συναλλαγματική ισοτιμία μακροχρόνια 4. Τιμές και συναλλαγματική ισοτιμία μακροχρόνια 1. Ο νόμος της μιας τιμής και η ισοδυναμία των αγοραστικών δυνάμεων (ΙΑΔ) 2. Η νομισματική προσέγγιση της συναλλαγματικής ισοτιμίας 3. Ερμηνεύοντας τα εμπειρικά

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ 1

ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ 1 Οκτώβριος 2010 1. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ 1 Η ελληνική οικονομία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια από τις μεγαλύτερες κρίσεις τις τελευταίες δεκαετίες. Κύρια χαρακτηριστικά της κρίσης

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 2008-2013

ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 2008-2013 NUNTIUS ΧΡΗΜΑΤΙΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΕΠΕΥ ΤΜΗΜΑ ΜΕΛΕΤΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΕΩΝ ΤΗΛ: 210-3350599 ΦΑΞ: 210-3254846 E-MAIL: nunt12@otenet.gr WEBSITE: www.nuntius.gr Αθήνα, 31/03/2010 ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 2008-2013

Διαβάστε περισσότερα

Ρ. Χάουσμαν: Η λύση βρίσκεται στις εξαγωγές Κέρδος online 10/6/2011 15:26 http://www.kerdos.gr/default.aspx?id=1511781&nt=103 Περισσότερα προβλήματα θα δημιουργούσε παρά θα επέλυε τυχόν έξοδος της Ελλάδας

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΗΜΑΤΟΠΙΣΤΩΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ

ΧΡΗΜΑΤΟΠΙΣΤΩΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ Κυρίες και κύριοι, φίλες και φίλοι, Ευχαριστώ για την παρουσία σας σημερινή εκδήλωση. Ευχαριστώ επίσης την Ο.Κ.Ε. και το Πρόεδρό της, κ. Πολυζωγόπουλο, για την τιμή που μου έκαναν να μου ζητήσουν να μιλήσω

Διαβάστε περισσότερα

THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ

THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ PETER SANFEY REGIONAL ECONOMIST FOR SOUTHEASTE EUROPE AND GREECE, EBRD TO THE EVENT «RESURRECTING THE GREEK ECONOMY: GREAT EXPECTATIONS?» ΠΕΜΠΤΗ 9 ΙΟΥΛΙΟΥ 2015 THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Στις παρακάτω προτάσεις να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Στις παρακάτω προτάσεις να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1 Ομάδα Α Στις παρακάτω προτάσεις να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Η συνολική παραγωγή µιας χώρας µελετάται από τη µικροοικονοµία.

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2. Ποσοτικές µετρήσεις και διάρθρωση της εθνικής οικονοµίας

Κεφάλαιο 2. Ποσοτικές µετρήσεις και διάρθρωση της εθνικής οικονοµίας Κεφάλαιο 2 Ποσοτικές µετρήσεις και διάρθρωση της εθνικής οικονοµίας Περίγραµµα κεφαλαίου Εθνικοί λογαριασµοί εισοδήµατος: Οι µετρήσεις του προϊόντος, του εισοδήµατος και της δαπάνης Ακαθάριστο εγχώριο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2011 Μάθημα: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: ευτέρα, 6 Ιουνίου 2011

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΔΟΣΗ ΚΡΑΤΙΚΩΝ ΟΜΟΛΟΓΩΝ ΜΕ ΤΗ ΣΤΗΡΙΞΗ ΦΟΡΩΝ ΜΙΑ ΕΘΝΙΚΗ ΛΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΧΡΕΟΥΣ

ΕΚΔΟΣΗ ΚΡΑΤΙΚΩΝ ΟΜΟΛΟΓΩΝ ΜΕ ΤΗ ΣΤΗΡΙΞΗ ΦΟΡΩΝ ΜΙΑ ΕΘΝΙΚΗ ΛΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΧΡΕΟΥΣ 2012 / 4 ΕΚΔΟΣΗ ΚΡΑΤΙΚΩΝ ΟΜΟΛΟΓΩΝ ΜΕ ΤΗ ΣΤΗΡΙΞΗ ΦΟΡΩΝ ΜΙΑ ΕΘΝΙΚΗ ΛΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΧΡΕΟΥΣ του Philip Pilkington και Warren Mosler Εισαγωγή Ο σκοπός της παρούσας εργασίας είναι να προσφέρει µια

Διαβάστε περισσότερα

Ανοικτή και κλειστή οικονομία

Ανοικτή και κλειστή οικονομία Μακροοικονομική της ανοικτής οικονομίας: Βασικές έννοιες Κεφάλαιο 29 Εισαγωγή στην Μακροοικονομική Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Ανοικτή και κλειστή οικονομία Κλειστή

Διαβάστε περισσότερα

Το Διεθνές Νομισματικό Σύστημα. Από το Διμεταλλισμό στο Ευρώ

Το Διεθνές Νομισματικό Σύστημα. Από το Διμεταλλισμό στο Ευρώ Το Διεθνές Νομισματικό Σύστημα Από το Διμεταλλισμό στο Ευρώ Το Τρίληµµα των Ανοικτών Οικονοµιών 1. Σταθερότητα και Ελεγχος Συναλλαγματικής Ισοτιμίας 2. Χρήση Νομισματικής Πολιτικής για Εσωτερική Ισορροπία

Διαβάστε περισσότερα

Πάνος Καρβούνης, Επικεφαλής της Αντιπροσωπείας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Ελλάδα

Πάνος Καρβούνης, Επικεφαλής της Αντιπροσωπείας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής στην Ελλάδα «Ενεργειακά δίκτυα στην Ευρώπη η υλοποίηση ενός οράματος» The Economist «Η Θάλασσα της Ευρώπης: Σκιαγραφώντας τον χάρτη της οικονομικής ανάπτυξης» Θεσσαλονίκη, 17 Φεβρουαρίου 2014 Πάνος Καρβούνης, Επικεφαλής

Διαβάστε περισσότερα

3. Χρήμα, επιτόκια και συναλλαγματικές ισοτιμίες

3. Χρήμα, επιτόκια και συναλλαγματικές ισοτιμίες 3. Χρήμα, επιτόκια και συναλλαγματικές ισοτιμίες 1. Προσφορά και ζήτηση χρήματος 2. Προσφορά χρήματος και συναλλαγματική ισοτιμία (βραχυχρόνια περίοδος) 3. Χρήμα, τιμές και συναλλαγματική ισοτιμία (μακροχρόνια

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΠΡΟΣ ΙΟΡΙΖΕΙ ΤΗ ΖΗΤΗΣΗ ΓΙΑ ΑΓΑΘΑ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ; Y = C + I + G + NX. απάνες Κατανάλωσης από τα νοικοκυριά

ΤΙ ΠΡΟΣ ΙΟΡΙΖΕΙ ΤΗ ΖΗΤΗΣΗ ΓΙΑ ΑΓΑΘΑ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ; Y = C + I + G + NX. απάνες Κατανάλωσης από τα νοικοκυριά ΤΙ ΠΡΟΣ ΙΟΡΙΖΕΙ ΤΗ ΖΗΤΗΣΗ ΓΙΑ ΑΓΑΘΑ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ; Συνολική Ζήτηση για εγχώριο προϊόν (ΑΕΠ/GDP) απαρτίζεται από Y = C + I + G + NX απάνες Κατανάλωσης από τα νοικοκυριά Επενδυτικές απάνες από τα νοικοκυριά

Διαβάστε περισσότερα

Κώστας Σημίτης Ομιλία στην εκδήλωση για την αίτηση ένταξης της Ελλάδας στο Ευρώ

Κώστας Σημίτης Ομιλία στην εκδήλωση για την αίτηση ένταξης της Ελλάδας στο Ευρώ Κώστας Σημίτης Ομιλία στην εκδήλωση για την αίτηση ένταξης της Ελλάδας στο Ευρώ Ζάππειο Μέγαρο, Αθήνα, 9 Μαρτίου 2000 Σήμερα είναι μια ιστορική στιγμή για την χώρα. Η αίτηση ένταξης στην ΟΝΕ σηματοδοτεί

Διαβάστε περισσότερα

1.1 Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν (Α.Ε.Π.) - Καθαρό Εθνικό Προϊόν

1.1 Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν (Α.Ε.Π.) - Καθαρό Εθνικό Προϊόν ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ : ΑΡΓΥΡΏ ΜΟΥΔΑΤΣΟΥ 1. ΕΘΝΙΚΟΙ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΙ 1.0 Γενικά Αντικείµενο της Μακροοικονοµικής είναι ο καθορισµός (υπολογισµός) των συνολικών µεγεθών της οικονοµίας, πχ. της συνολικής

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13 «Η ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΤΟΚΙΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ» DERMOT McALEESE: «Οικονομική για Επιχειρησιακές Σπουδές»

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13 «Η ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΤΟΚΙΩΝ ΚΑΙ ΤΗΣ ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ» DERMOT McALEESE: «Οικονομική για Επιχειρησιακές Σπουδές» ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ& ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Π.Μ.Σ: ΔΙΕΘΝΩΝ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΜΑΘΗΜΑ: «ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΩΝ» ΔΙΔΑΣΚΩΝ: AΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΜΑΣΤΡΟΓΙΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: ΑΙΤΙΑ & ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ. 8 Ιουνίου, 2012

Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: ΑΙΤΙΑ & ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ. 8 Ιουνίου, 2012 Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: ΑΙΤΙΑ & ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ 8 Ιουνίου, 2012 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Διαστάσεις της κρίσης Γενεσιουργές Αιτίες & Συστημικές Αδυναμίες Προσπάθειες Επίλυσης Γιατί η ύφεση είναι τόσο βαθειά & παρατεταμένη;

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση αποτελεσμάτων Δείκτη Εμπιστοσύνης Συμβούλων Μάνατζμεντ - GMCCI για το β τρίμηνο του 2015. Με την υποστήριξη των εταιρειών μελών του ΣΕΣΜΑ

Παρουσίαση αποτελεσμάτων Δείκτη Εμπιστοσύνης Συμβούλων Μάνατζμεντ - GMCCI για το β τρίμηνο του 2015. Με την υποστήριξη των εταιρειών μελών του ΣΕΣΜΑ Παρουσίαση αποτελεσμάτων Δείκτη Εμπιστοσύνης Συμβούλων Μάνατζμεντ - GMCCI για το β τρίμηνο του 215 Με την υποστήριξη των εταιρειών μελών του ΣΕΣΜΑ Ιούλιος 215 6 η τριμηνιαία έρευνα στις επιχειρήσεις-μέλη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ BRAND NAME ΣΤΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗΣ ΤΩΝ ΕΙΣΗΓΜΕΝΩΝ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΧΡΗΜΑΤΙΣΤΗΡΙΟ ΕΤΑΙΡΙΩΝ

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ BRAND NAME ΣΤΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗΣ ΤΩΝ ΕΙΣΗΓΜΕΝΩΝ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΧΡΗΜΑΤΙΣΤΗΡΙΟ ΕΤΑΙΡΙΩΝ INVESTMENT RESEARCH & ANALYSIS JOURNAL Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ BRAND NAME ΣΤΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗΣ ΤΩΝ ΕΙΣΗΓΜΕΝΩΝ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΧΡΗΜΑΤΙΣΤΗΡΙΟ ΕΤΑΙΡΙΩΝ H Ύπαρξη ενός Ισχυρού Brand Name Αποτελεί Ικανή Συνθήκη Βελτίωσης

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομική Πολιτική Ι: Σταθερές Συναλλαγματικές Ισοτιμίες χωρίς Κίνηση Κεφαλαίου

Οικονομική Πολιτική Ι: Σταθερές Συναλλαγματικές Ισοτιμίες χωρίς Κίνηση Κεφαλαίου Κεφάλαιο 6 Οικονομική Πολιτική Ι: Σταθερές Συναλλαγματικές Ισοτιμίες χωρίς Κίνηση Κεφαλαίου 6.1 Σύνοψη Στο έκτο κεφάλαιο του συγγράμματος ξεκινάει η ανάλυση της μακροοικονομικής πολιτικής. Περιγράφονται

Διαβάστε περισσότερα

Eurochambers Economic Survey 2011. Οκτώβριος 2010. TNS ICAP 154A, Sevastoupoleos St., Athens 11526 T: (+30)210 7260600 E: tnsicap@tnsicap.

Eurochambers Economic Survey 2011. Οκτώβριος 2010. TNS ICAP 154A, Sevastoupoleos St., Athens 11526 T: (+30)210 7260600 E: tnsicap@tnsicap. 1 Eurochambers Economic Survey 2011 Οκτώβριος 2010 TNS ICAP 154A, Sevastoupoleos St., Athens 11526 T: (+30)210 7260600 E: tnsicap@tnsicap.gr GALLUP INTERNATIONAL ASSOCIATION 2 ΠΙΚΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ 1. Η

Διαβάστε περισσότερα

3. κοινή/ ενιαία / εσωτερική /ενοποιημένη αγορά με ελεύθερη κυκλοφορία του κεφαλαίου, των ατόμων/εργατών, των εμπορευμάτων, και των υπηρεσιών

3. κοινή/ ενιαία / εσωτερική /ενοποιημένη αγορά με ελεύθερη κυκλοφορία του κεφαλαίου, των ατόμων/εργατών, των εμπορευμάτων, και των υπηρεσιών Πλεονεκτήματα από το να είσαι μέλος της ΕΕ 1. πολιτική, οικονομική και κοινωνική σταθερότητα (αβέβαιη αλλά αναμενόμενη) σε μακροοικονομικό επίπεδο, και σε επίπεδο (τοπικής) νομισματικής κυκλοφορίας 2.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ Οι κυριότερες οικονοµικές εξελίξεις την περίοδο που διανύουµε σχετίζονται µε την ψήφιση του Μεσοπρόθεσµου προγράµµατος καθώς και µε τις συζητήσεις για το νέο

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Οικονομική Επιστήμη ΙΙ. 14 Η Μακροοικονομική της Ανοικτής Οικονομίας

Εισαγωγή στην Οικονομική Επιστήμη ΙΙ. 14 Η Μακροοικονομική της Ανοικτής Οικονομίας Εισαγωγή στην Οικονομική Επιστήμη ΙΙ 14 Η Μακροοικονομική της Ανοικτής Οικονομίας Ανοικτή και κλειστή οικονομία Κλειστή ονομάζεται μια οικονομία που δεν έχει αλληλεπιδράσεις με άλλες οικονομίες στον κόσμο

Διαβάστε περισσότερα

Συναθροιστική ζήτηση και προσφορά

Συναθροιστική ζήτηση και προσφορά Συναθροιστική ζήτηση και Κεφάλαιο 31 Εισαγωγή στην Μακροοικονομική Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Πανεπιστήμιο Μακεδονίας. Βραχυχρόνιες οικονομικές διακυμάνσεις Η οικονομική δραστηριότητα παρουσιάζει

Διαβάστε περισσότερα

Μακροοικονομική. Μακροοικονομική Θεωρία και Πολιτική. Αναπτύχθηκε ως ξεχωριστός κλάδος: Γιατί μελετάμε ακόμη την. Μακροοικονομική Θεωρία και

Μακροοικονομική. Μακροοικονομική Θεωρία και Πολιτική. Αναπτύχθηκε ως ξεχωριστός κλάδος: Γιατί μελετάμε ακόμη την. Μακροοικονομική Θεωρία και Μακροοικονομική Θεωρία και Πολιτική Εισαγωγή: με τι ασχολείται Ποια είναι η θέση της μακροοικονομικής σήμερα; Χρησιμότητα - γιατί μελετάμε την μακροοικονομική θεωρία; Εξέλιξη θεωρίας και σχέση με την πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

H ΕΡΜΗΝΕΙΑ του ΔΕΙΚΤΗ P/BV

H ΕΡΜΗΝΕΙΑ του ΔΕΙΚΤΗ P/BV INVESTMENT RESEARCH & ANALYSIS JOURNAL H ΕΡΜΗΝΕΙΑ του ΔΕΙΚΤΗ P/BV βάσει των ΛΟΓΙΣΤΙΚΩΝ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΝ των ΕΙΣΗΓΜΕΝΩΝ ΕΤΑΙΡΙΩΝ στην ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΑ Ο Πραγματικός Βαθμός Χρησιμότητας του Δείκτη στη Διαμόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Σε σύγκριση με τις περισσότερες άλλες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, η Πολωνία αναμένεται να γνωρίσει ήπια ύφεση.

Σε σύγκριση με τις περισσότερες άλλες χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, η Πολωνία αναμένεται να γνωρίσει ήπια ύφεση. IMF Survey ΕΛΕΓΧΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Πολωνία: Ένα φωτεινό σημείο στην πληγείσα από την ύφεση Ευρώπη Ευρωπαϊκό τμήμα του ΝΤ 13 Αυγούστου 2009 Εργοστάσιο στο Rzeszow, Πολωνία, όπου η εγχώρια οικονομία είναι

Διαβάστε περισσότερα

ευρώ, πχ 1,40 δολάρια ανά ένα ευρώ. Όταν το Ε αυξάνεται τότε το ευρώ

ευρώ, πχ 1,40 δολάρια ανά ένα ευρώ. Όταν το Ε αυξάνεται τότε το ευρώ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Θεωρία Ισοζυγίου Πληρωμών και Διεθνές Νομισματικό Σύστημα Ν. Κωστελέτου (Σημειώσεις 4 ου -5 ου μαθήματος, κεφ. 14, 15 «Διεθνής Οικονομική» των P.Krugman,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ 16 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ 16 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΜΣ: ΔΙΕΘΝΩΝ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/11/2008 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ: ΓΑΖΩΝΑΣ ΘΩΜΑΣ / ΜΟΥΤΖΟΥΡΗ ΕΛΕΝΗ Α.Μ: 1207Μ065

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΧΕ ΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΗΜΟΣΙΟ ΧΡΕΟΣ

ΠΡΟΣΧΕ ΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΗΜΟΣΙΟ ΧΡΕΟΣ ΗΜΟΣΙΟ ΧΡΕΟΣ Η επιβράδυνση του ρυθµού ανάπτυξης της παγκόσµιας οικονοµίας επηρεάζει άµεσα και τις χρηµαταγορές, οι οποίες χαρακτηρίζονται από έντονη µεταβλητότητα παρά τα αυστηρά δη- µοσιονοµικά µέτρα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. Αθήνα, 20 εκεµβρίου 2012. Θέµα: Ισοζύγιο Πληρωµών: Οκτώβριος 2012. Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. Αθήνα, 20 εκεµβρίου 2012. Θέµα: Ισοζύγιο Πληρωµών: Οκτώβριος 2012. Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Αθήνα, 20 εκεµβρίου 2012 Θέµα: Ισοζύγιο Πληρωµών: Οκτώβριος 2012 Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών Τον Οκτώβριο του 2012 το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών παρουσίασε έλλειµµα το οποίο διαµορφώθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση του κ. Ευθύμιου Ο. Βιδάλη Αντιπρόεδρο Δ.Σ. ΣΕΒ Πρόεδρο Συμβουλίου ΣΕΒ για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη

Παρουσίαση του κ. Ευθύμιου Ο. Βιδάλη Αντιπρόεδρο Δ.Σ. ΣΕΒ Πρόεδρο Συμβουλίου ΣΕΒ για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη Παρουσίαση του κ. Ευθύμιου Ο. Βιδάλη Αντιπρόεδρο Δ.Σ. ΣΕΒ Πρόεδρο Συμβουλίου ΣΕΒ για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη «Μεταρρυθμίσεις και Οικονομική Ανάπτυξη» 20 Μαρτίου 2014 Ευθύμιος Ο. Βιδάλης Αντιπρόεδρος Δ.Σ. ΣΕΒ

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Αικατερίνη Γριμάνη Αρχές Οικονομικής ΙΙ

Δρ. Αικατερίνη Γριμάνη Αρχές Οικονομικής ΙΙ Δρ. Αικατερίνη Γριμάνη Αρχές Οικονομικής ΙΙ Μέτρηση οικονομικής επιτυχίας Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ): μετρά συγχρόνως (α) το συνολικό εισόδημα που έχει αποκτηθεί από την παραγωγή του μέσα στην οικονομία

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΡΟΒΟΛΕΣ ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΝΩΝ ΤΟΥ EΥΡΩΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΖΩΝΗ ΤΟΥ ΕΥΡΩ

ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΡΟΒΟΛΕΣ ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΝΩΝ ΤΟΥ EΥΡΩΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΖΩΝΗ ΤΟΥ ΕΥΡΩ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΡΟΒΟΛΕΣ ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΝΩΝ ΤΟΥ EΥΡΩΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΤΗ ΖΩΝΗ ΤΟΥ ΕΥΡΩ Οι εμπειρογνώμονες του Ευρωσυστήματος κατάρτισαν προβολές για τις μακροοικονομικές εξελίξεις στη ζώνη του ευρώ, με βάση

Διαβάστε περισσότερα

7. Η θεωρία των άριστων νομισματικών περιοχών και οι αντιφάσεις της ευρωπαϊκής ενοποίησης

7. Η θεωρία των άριστων νομισματικών περιοχών και οι αντιφάσεις της ευρωπαϊκής ενοποίησης 7. Η θεωρία των άριστων νομισματικών περιοχών και οι αντιφάσεις της ευρωπαϊκής ενοποίησης 1. Ιστορική αναδρομή της Ευρωπαϊκής ενοποίησης 2. Η θεωρία των άριστων νομισματικών περιοχών 3. Είναι η ΕΕ μία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΘΝΗ ΤΡΑΠΕΖΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ

ΔΙΕΘΝΗ ΤΡΑΠΕΖΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ενότητα 11: Διεθνείς Χρηματοδοτικοί Οργανισμοί Μιχαλόπουλος Γεώργιος Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες, που υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Οι αυτόµατοι σταθεροποιητές είναι πολιτικές που τονώνουν ή «από-θερµαίνουν» την οικονοµία όταν αυτό είναι απαραίτητο χωρίς καµία µεταβολή πολιτικής.

Οι αυτόµατοι σταθεροποιητές είναι πολιτικές που τονώνουν ή «από-θερµαίνουν» την οικονοµία όταν αυτό είναι απαραίτητο χωρίς καµία µεταβολή πολιτικής. Για πολλούς οικονοµολόγους είναι προφανές ότι η οικονοµική πολιτική θα πρέπει να ασκείται ενεργητικά. Για παράδειγµα, υποστηρίζουν ότι οι υφέσεις είναι περίοδοι υψηλής ανεργίας, χαµηλών εισοδηµάτων και

Διαβάστε περισσότερα

ΜAΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Α ΜΕΡΟΣ ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ και ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΜAΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Α ΜΕΡΟΣ ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ και ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜAΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Α ΜΕΡΟΣ ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ και ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΘΗΝΑ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2014 ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ - ΣΥΝΤΑΞΗ ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΝΙΚΟΣ 1 ΜAΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΑΕΠ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΛΕΥΡΑ ΤΗΣ ΤΕΛΙΚΗΣ ΔΑΠΑΝΗΣ Y = C + I + G + ( X M) Y

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση δυνητικών συνεπειών capital controls στην τοπική οικονομία

Αξιολόγηση δυνητικών συνεπειών capital controls στην τοπική οικονομία Αξιολόγηση δυνητικών συνεπειών capital controls στην τοπική οικονομία Η ενίσχυση του κλίματος αβεβαιότητας σε σχέση με τις προοπτικές της ελληνικής οικονομίας και η επιβολή περιορισμών στην κίνηση κεφαλαίων

Διαβάστε περισσότερα

Η οικονοµία στη Βραχυχρόνια Περίοδο

Η οικονοµία στη Βραχυχρόνια Περίοδο Η οικονοµία στη Βραχυχρόνια Περίοδο Οι βραχυχρόνιες διακυµάνσεις στο προϊόν και στην απασχόληση καλούνται επιχειρηµατικός κύκλος (business cycle). Μέχρι τώρα αναπτύξαµε θεωρίες για να µελετήσουµε πως η

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη του ιοικητή της Κεντρικής Τράπεζας της Κύπρου κ. Χρ. Χριστοδούλου στον Οδηγό Επιχειρήσεων Κύπρου Ελλάδας 207

Συνέντευξη του ιοικητή της Κεντρικής Τράπεζας της Κύπρου κ. Χρ. Χριστοδούλου στον Οδηγό Επιχειρήσεων Κύπρου Ελλάδας 207 ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ Συνέντευξη του ιοικητή της Κεντρικής Τράπεζας της Κύπρου κ. Χρ. Χριστοδούλου στον Οδηγό Επιχειρήσεων Κύπρου Ελλάδας 207 Ερ.: Ποια είναι τα τελευταία στοιχεία για τις επενδύσεις

Διαβάστε περισσότερα

10. ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΩΝ ΠΕ

10. ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΩΝ ΠΕ 10. ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΩΝ ΠΕ Όπως είδαµε στην Ενότητα 9, οι ΑΞΕ µπορούν να έχουν πολλές θετικές επιδράσεις στις χώρες υποδοχής τους. Οι αναµενόµενες αυτές θετικές επιδράσεις τους οδηγούν συχνά στην

Διαβάστε περισσότερα

(Πολιτική. Οικονομία ΙΙ) Τμήμα ΜΙΘΕ. Καθηγητής Σπύρος Βλιάμος. Αρχές Οικονομικής ΙΙ. 14/6/2011Εαρινό Εξάμηνο 2010-2011. (Πολιτική Οικονομία ΙΙ) 1

(Πολιτική. Οικονομία ΙΙ) Τμήμα ΜΙΘΕ. Καθηγητής Σπύρος Βλιάμος. Αρχές Οικονομικής ΙΙ. 14/6/2011Εαρινό Εξάμηνο 2010-2011. (Πολιτική Οικονομία ΙΙ) 1 Αρχές Οικονομικής ΙΙ (Πολιτική Οικονομία ΙΙ) Καθηγητής Σπύρος Βλιάμος Τμήμα ΜΙΘΕ Καθηγητής Σπύρος Βλιάμος 2010-2011 Αρχές Οικονομικής ΙΙ (Πολιτική Οικονομία ΙΙ) 1 Θεματικές Ενότητες Επισκόπηση της Μακροοικονομικής-Τα

Διαβάστε περισσότερα

1. Τι γνωρίζετε για το θεσμό της ιδιωτικής ασφάλισης στη χώρα μας; Τι γνωρίζετε παγκοσμίως;

1. Τι γνωρίζετε για το θεσμό της ιδιωτικής ασφάλισης στη χώρα μας; Τι γνωρίζετε παγκοσμίως; 1. Τι γνωρίζετε για το θεσμό της ιδιωτικής ασφάλισης στη χώρα μας; Τι γνωρίζετε παγκοσμίως; Η ιδιωτική ασφάλιση βρίσκεται μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα, διεκδικώντας ισχυρότερη θέση στο χρηματοπιστωτικό

Διαβάστε περισσότερα

Να απαντήσετε τα παρακάτω θέματα σύμφωνα με τις οδηγίες των εκφωνήσεων. Η διάρκεια της εξέτασης είναι 3 (τρεις) ώρες.

Να απαντήσετε τα παρακάτω θέματα σύμφωνα με τις οδηγίες των εκφωνήσεων. Η διάρκεια της εξέτασης είναι 3 (τρεις) ώρες. Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΜΠΣ Χρηματοοικονομικής και Τραπεζικής για Στελέχη Μάθημα: Οικονομική για Στελέχη Επιχειρήσεων Εξέταση Δεκεμβρίου 2007 Ονοματεπώνυμο: Να απαντήσετε τα παρακάτω θέματα σύμφωνα

Διαβάστε περισσότερα

Αποταμίευση, Επένδυση και το Χρηματοπιστωτικό σύστημα

Αποταμίευση, Επένδυση και το Χρηματοπιστωτικό σύστημα Αποταμίευση, Επένδυση και το Χρηματοπιστωτικό σύστημα Κεφάλαιο 25 Εισαγωγή στην Μακροοικονομική Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Το χρηματοπιστωτικό σύστημα Το χρηματοπιστωτικό

Διαβάστε περισσότερα

«ΚΕΝΤΡΟ ΣΤΗΡΙΞΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ»

«ΚΕΝΤΡΟ ΣΤΗΡΙΞΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ» «ΚΕΝΤΡΟ ΣΤΗΡΙΞΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ» ΠΑΡΑΔΟΤΕΟ Β.5.7 Μελέτη Εξελίξεων και Τάσεων της Αγοράς Σεπτέμβριος 214 ΚΟΙΝΟΠΡΑΞΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΣΤΗΡΙΞΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΟΝΤΕΛΩΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ. Θεωρία των Μοντέλων Καπιταλισμού

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΟΝΤΕΛΩΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ. Θεωρία των Μοντέλων Καπιταλισμού ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΟΝΤΕΛΩΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ Θεωρία των Μοντέλων Καπιταλισμού Θεωρία των Μοντέλων Καπιταλισμού: Θεωρητικό πλαίσιο για την κατανόηση των κοινών θεσμικών χαρακτηριστικών, αλλά και των θεσμικών

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Βασικές αρχές. Εφαρµογές στην Ελληνική Οικονοµία. Ασκήσεις.

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Βασικές αρχές. Εφαρµογές στην Ελληνική Οικονοµία. Ασκήσεις. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Βασικές αρχές. Εφαρµογές στην Ελληνική Οικονοµία. Ασκήσεις. Κεφάλαιο 1 Η Μακροοικονοµική Επιστήµη 1.1. Μικροοικονοµική και Μακροοικονοµική 1.2. Μακροοικονοµικά Υποδείγµατα 1.3.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΩΝ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΩΝ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΤΩΝ ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Ως κλάδος τηλεπικοινωνιών ορίζεται η παραγωγή τηλεπικοινωνιακού υλικού και η χρήση των παραγόμενων τηλεπικοινωνιακών προϊόντων και

Διαβάστε περισσότερα