Ο υλισμός της συνάντησης: αναζητήσεις και αντιφάσεις του ύστερου Αλτουσέρ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ο υλισμός της συνάντησης: αναζητήσεις και αντιφάσεις του ύστερου Αλτουσέρ"

Transcript

1 ΚΡΙΤΙΚΗ/ΕΠΙΣΤΗΜΗ & ΕΚΜΙΔΕΥΙΗ: 4/06,3-20 Ο υλισμός της συνάντησης: αναζητήσεις και αντιφάσεις του ύστερου Αλτουσέρ Παναγιώτης Σωτήρης Πάντειο Πανεπιστήμιο ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όταν μιλάμε για τον ύστερο Αλτουσέρ, οφείλουμε να κάνουμε μια διευκρίνηση ως προς το τμήμα του έργου του στο οποίο αναφερόμαστε. Άλλωστε, η ίδια η έννοια του «ύστερου» (και σε αντιδιαστολή του «νεαρού» ή του «ώριμου») είναι ταυτόχρονα φορτισμένη και ασαφής. Σπεύδουμε, έτσι, να πούμε ότι όταν εμείς μιλάμε για τον «ύστερο» Αλτουσέρ, αναφερόμαστε σε ένα σύνολο από τοποθετήσεις του από το δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1970 και μέχρι το 1986, οπότε και ο Αλτουσέρ σιωπά οριστικά μέχρι το θάνατο του το Αυτή η περίοδος καλύπτει τρία βασικά ζητήματα, που απασχολούν τη σκέψη του και τις τοποθετήσεις του: α) το ερώτημα της κρίσης του μαρξισμού, καθώς δίνει ολοένα και μεγαλύτερη έμφαση στον αντιφατικό και ανολοκλήρωτο χαρακτήρα της μαρξιστικής σκέψης, προβληματική που συνδυάζεται με την ολοένα και μεγαλύτερη πολιτική διαφοροποίηση του Αλτουσέρ από τη στρατηγική του επίσημου κομμουνιστικού κινήματος, ιδίως δε την ευρωκομμουνιστική στροφή (Althusser, 1977_ Althusser, 1977b_ Althusser, 1978_ Althusser, 1978b_ Althusser, 1978c. Althusser, 1978d). β) το ερώτημα του επαναστοχασμού της έννοιας και του πεδίου της φιλοσοφίας (Althusser, 1976_ Althusser, 1994). γ) την αναδιατύπωση της υλιστικής γραμμής και αντίληψης μέσα στη φιλοσοφία και την προβολή αυτού που ίδιος ονόμασε αρχικά υλισμό της συνάντησης (materialisme de rencontre) ή υλισμό του αστάθμητου (matérialisme aléatoire) (Althusser, 1982_ Althusser, 1994_ Althusser, 2005). Η επιλογή να σταθούμε το σύνολο αυτών των τοποθετήσεων, και όχι μόνο στα αρχικώς ανέκδοτα κείμενα της δεκαετίας του 1980, επιτρέπει να δούμε τη

2 Παναγιώτης Σωτήρης σχετική συνέχεια της προβληματικής, αλλά και τη συνολικότερη πολιτική διάσταση που είχε η παρέμβαση του Αλτουσέρ, πόσο μάλλον που αυτή η πολιτική διάσταση είναι σαφέστερη στα δημόσια κείμενα του στο τέλος της δεκαετίας του 1970 σε σύγκριση με τα κείμενα της δεκαετίας του Αυτή η επιστροφή στον πολιτικό τόνο της παρέμβασης του Αλτουσέρ είναι αναγκαία, εάν αναλογιστούμε ότι μεγάλο μέρος της συζήτησης που ακολούθησε την έκδοση της αυτοβιογραφίας του (Akhusser, 1994c) και των υπόλοιπων ανέκδοτων κειμένων του έτεινε να τον παρουσιάζει είτε ως μια «παθολογική περίπτωση» είτε ως μια μετέωρη απόπειρα υπέρβασης της εγγενούς πολιτικής και θεωρητικής κρίσης του μαρξισμού. Αυτή η αντιμετώπιση χαρακτηρίζει ακόμη και συγγραφείς που δεν είναι συνολικά αρνητικά διακείμενοι απέναντι στον Αλτουσέρ, όπως π.χ. οι επιμελητές εκδόσεων και επανεκδόσεων κειμένων του στη δεκαετία του 1990, όπου η αναφορά του Αλτουσέρ στην ανάγκη επαναστατικού επανακαθορισμού της στρατηγικής του κομμουνιστικού κινήματος παρουσιάζεται ως μια περίπου «παρωχημένη» εμμονή 1. Σε αυτή τη βάση, μία από τις αφετηρίες του ανά χείρας κειμένου είναι μια προσπάθεια «διάσωσης» του πολιτικού φορτίου που φέρει η τοποθέτηση του ύστερου Αλτουσέρ, ενός πολιτικού φορτίου που υπερβαίνει την προσπάθεια επανεγγραφής του είτε εντός των στενών ορίων ενός ριζοσπαστικού σπινοζικού δημοκρατισμού, είτε εντός μιας «μεταμοντέρνας» πολιτικής της συνειδητά αποσπασματικής χειραφέτησης 2. Ταυτόχρονα, θα προσπαθήσουμε να δούμε την αντιφατικότητα της παρέμβασης του Αλτουσέρ, τον τρόπο με τον οποίο όντως θα μείνει ουσιωδώς ανολοκλήρωτη, αλλά και το βαθμό στον οποίο υπάρχουν στοιχεία συνέχεια ή τομής με το προηγούμενο έργο του. Η ΑΝΑΜΕΤΡΗΣΗ ΜΕ ΤΗΝ ΚΡΙΣΗ ΤΟΥ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ Η αναμέτρηση με το ερώτημα της κρίσης του μαρξισμού σφραγίζει όλες τις δημό- 1. Βλ. π.χ. τον τόνο του Yves Sintomer στον πρόλογο του ως επιμελητή σε Althusser, Αντίθετα, πολύ πιο επαρκής ως προς την πολιτική σημασία και φόρτιση του έργου του Αλτουσέρ είναι ο πρόλογος του G. Μ. Goshgarian στην αγγλική μετάφραση των ύστερων κειμένων (Goshgarian, 2006). 2. Κάτι που κάνει π.χ. ο Yan Moulier-Boutang, ειδικά όταν σπεύδει να τονίσει ότι ο Αλτουσέρ μετά το 1976 σπεύδει να απομακρυνθεί από τον ιστορικό υλισμό (Moulier- Boutang, 1997, σ. 100).

3 Ο υλισμός της συνάντησης: αναζητήσεις και αντιφάσεις του ύστερου Αλτουσέρ 1 5 σιες τοποθετήσεις του Αλτουσέρ από το 1977 και μετά. Σήμερα, έχουμε μια πολύ καλύτερη εικόνα της θεωρητικής υποστήριξης αυτής της θέσης μέσα από την έκδοση του κειμένου Ο Μαρξ στα όρια του (Akhusser, 1978). Σε αυτό ο Αλτουσέρ δείχνει να κάνει μια μεταστροφή σε σχέση με τις αρχικές τοποθετήσεις του: εκεί όπου φαινόταν να υποστηρίζει την ύπαρξη ενός συγκροτημένου θεωρητικού πυρήνα στο μαρξικό έργο 3 και η αντιφατικότητα αφορούσε πρωτίστως την ανάγνωση του υπό το πρίσμα «δάνειων» οπτικών γωνιών και επιδράσεων της αστικής ιδεολογίας, πλέον η αντιφατικότητα εντοπίζεται στον ίδιο τον πυρήνα της μαρξικής θεωρίας: αφ' ενός, στη διατήρηση πολύ ισχυρών επιδράσεων από μια ιδεαλιστική-εγελιανή αντίληψη της εκκίνησης και άρθρωσης μιας θεωρίας που σφραγίζει τις διατυπώσεις του Κεφαλαίου αφ' ετέρου, στην απουσία ενός επαρκούς στοχασμού (και στον Μαρξ και στον Λένιν) της σχέσης ανάμεσα σε κρατική εξουσία και αναπαραγωγή. Όμως, ο πυρήνας της κριτικής του αφορά κυρίως την τότε πολιτική και ιδεολογική συγκυρία εντός της Αριστεράς. Ο Αλτουσέρ σε όλη την περίοδο γύρω από το 22ο συνέδριο του ΚΚΓ (1976) δοκιμάζει να διατυπώσει με τον πιο δημόσιο τρόπο τη κριτική του στην εγκατάλειψη της έννοιας της δικτατορίας του προλεταριάτου και συνολικά την ευρωκομμουνιστική και ρεφορμιστική στροφή 4. Με αυτή την έννοια, η κριτική του Αλτουσέρ στρέφεται ταυτόχρονα προς τον εντοπισμό της αναγκαστικής αντιφατικότητας τόσο του ιστορικού μαρξισμού, όσο, όμως, και του ιστορικού κομμουνιστικού κινήματος. Αυτό μπορεί να εξηγήσει, εκτός των άλλων, και την ιδιαίτερη οξύτητα με την οποία στρέφεται ενάντια σε ένα σύνολο θεωρητικών τοποθετήσεων που, κατά τη γνώμη του, νομιμοποιούν αυτή τη δεξιόστροφη μετατόπιση: α) τη λογική ότι μπορεί να υπάρξει μια ηγεμονία ανεξαρτήτως του ερωτήματος της ταξικής κυριαρχίας, άποψη που στρέφεται ενάντια στον πυρήνα της επανιδιοποίησης του Γκράμσι από την επίσημη γραμμή του Κομμουνιστικού Κόμματος Ιταλίας, στο πλαίσιο και της κατεύθυνσης του ιστορικού συμβιβασμού (Μπερλίνγκουερ, 1977). β) τη λογική ότι το κράτος δεν είναι εργαλείο ταξικής κυριαρχίας αλλά συσχετισμός δύναμης, που θα 3. Και ο οποίος πυρήνας αφορούσε τόσο την επιστημονική όσο και την επιστημολογική διάσταση του μαρξικού κειμένου, ειδικά του Κεφαλαίου, μια ανάγνωση που αποτυπώθηκε στην ίδια την έννοια της συμπτωματολογικής ανάγνωσης ενός ρητού επιστημονικού και ενός λανθάνοντος φιλοσοφικού λόγου μέσα σε αυτό (Althusser et al., 1965). 4. Βλ. σχετικά Althusser, 1977 και Althusser, 1978d. Βλ. και την ανάλυση του Μπαλιμπάρ (Μπαλιμπάρ, 1978) καθώς και το σχολιασμό της πολιτικής μάχης του Αλτουσέρ στη δεκαετία του 1970 σε Goshgarian, 2006.

4 Παναγιώτης Σωτήρης είναι ο αρμός πάνω στον οποίο θα στηριχθεί η μετατόπιση του Ν. Πουλαντζά προς την «επίσημη» κατεύθυνση των ευρωπαϊκών κομμουνιστικών κομμάτων (Πουλαντζάς, 1984). γ) την υποτίμηση της αναγκαίας εσωτερικότητας και ανεξαρτησίας που πρέπει να έχει το εργατικό και επαναστατικό κίνημα απέναντι στο αστικό κράτος και τους ιδεολογικούς μηχανισμούς του (θέση ριζικά αντίθετη προς την τοποθέτηση περί «παρέμβασης στους θεσμούς» που όρισε τη βασική στρατηγική μετατόπιση του «δημοκρατικού δρόμου προς το σοσιαλισμό» 5 ). Και σήμερα, όντως, μπορούμε να πούμε ότι ο Αλτουσέρ, σε γενικές γραμμές, κατορθώνει να εντοπίσει κρίσιμους κόμβους της δεξιάς μετατόπισης του κομμουνιστικού κινήματος εκείνη την περίοδο (εν μέσω της σημαντικής ανόδου των ταξικών αγώνων και των σημαντικών αντιφάσεων της ιμπεριαλιστικής στρατηγικής). Είναι, όμως, μια μάχη στην οποία ο Αλτουσέρ βρίσκεται όλο και πιο μόνος. Είτε γιατί δικοί του συνεργάτες ή μαθητές θα πρωτοστατήσουν στις μετατοπίσεις, είτε γιατί αδυνατεί να συναντηθεί με πραγματικές κοινωνικές δυναμικές που θα επέτρεπαν μια αναπροσαρμογή στρατηγικής. Η εκρηκτική συνύπαρξη της κρίσης της ρεφορμιστικής στρατηγικής 6, όπως αυτή θα εκφραστεί στην ανοιχτή πορεία συνεργασίας με σοσιαλδημοκρατικά κόμματα και την ηγεμονία αυτών στην Αριστερά, και της κρίσης της επαναστατικής Αριστεράς, ή της Αριστεράς του 1968, όπως αποτυπώνεται στην αποδιάρθρωση των βασικών ρευμάτων της (με αποκορύφωμα την αποδιάρθρωση της ιταλικής επαναστατικής Αριστεράς μετά το 1977), θα κάνει τα πράγματα ακόμη χειρότερα. Αυτή η πολιτική κρίση της προσπάθειας του Αλτουσέρ θα επιτείνει και τα στοιχεία προσωπικής κρίσης και θα επιταχύνει, ίσως, και την πορεία προς την τραγωδία του Η ΑΝΑΜΕΤΡΗΣΗ ΜΕ ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ Το έργο του Αλτουσέρ από την αρχή εμπεριείχε το στοχασμό πάνω στη φιλοσοφία ως μια ιδιαίτερη θεωρητική ενασχόληση, πάνω στον τόπο και το πεδίο της φιλοσοφίας. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η προσπάθεια του ήταν ένας στοχασμός πάνω στον αναγκαίο αλλά και αναγκαστικό χαρακτήρα της φιλοσοφίας. Όταν μιλάμε για αναγκαστικό, αναφερόμαστε στην διαρκή αναμέτρηση με την 5. Για την απάντηση του Πουλαντζά στις θέσεις του Αλτουσέρ εκείνης της περιόδου βλ. Πουλαντζάς, Για την κρίση της στρατηγικής του επίσημου κομμουνιστικού κινήματος στη δεκαετία του 1970 βλ. Τσεκούρας, 1987.

5 Ο υλισμός της συνάντησης: αναζητήσεις και αντιφάσεις του ύστερου Αλτουσέρ 1 7 εντυπωσιακή επιβίωση της φιλοσοφίας. Όταν λέμε αναγκαίο, αναφερόμαστε στο ερώτημα τι νόημα έχει σήμερα να φιλοσοφούμε; ειδικά από τη σκοπιά του μαρξισμού: εδώ βρίσκεται η προσπάθεια του Αλτουσέρ να επαναπροσεγγίσει το πεδίο της μαρξιστικής φιλοσοφίας, από το αρχικό σχήμα της μαρξιστικής φιλοσοφίας ως θεωρίας της θεωρητικής πρακτικής (Althusser, 1965), στον ενδιάμεσο ορισμό της φιλοσοφίας ως πολιτικής παρέμβασης στη θεωρία (Althusser, 1969), στη διατύπωση της προκλητικής θέσης περί της φιλοσοφίας ως ταξικής πάλης στη θεωρία (Althusser, 1973) και την παράλληλη επαναδιατύπωση της αντίθεσης υλισμού και ιδεαλισμού ως συμπύκνωσης του πολιτικού αυτού χαρακτήρα 7. Στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1970, ξεκινώντας από την ιδιαίτερα σημαντική διάλεξη του για το Μετασχηματισμό της φιλοσοφίας (Althusser, 1976), αλλά και σε κείμενα της δεκαετίας του 1980 (όπως οι συνεντεύξεις του με την F. Navarro (Althusser, 1994)), ο Αλτουσέρ πάει ένα βήμα παραπέρα. Δεν υπάρχει μια συμμετρία ανάμεσα σε ιδεαλιστική και υλιστική φιλοσοφία, αντίθετα, η μορφή-φιλοσοφία αποτελεί κατεξοχήν τον τόπο του ιδεαλισμού, δηλαδή οποιαδήποτε απόπειρα φιλοσοφικής συστηματικότητας δεν μπορεί παρά να έχει το ίχνος του ιδεαλισμού και να αποτυπώνει -στην ιδιότυπη τροπικότητα του φιλοσοφικού κειμένου- το χαρακτηριστικό ίχνος της εξουσίας. Απέναντι σε αυτόν τον εγγενή ιδεαλισμό της μορφής-φιλοσοφία, μια διαφορετική υλιστική τοποθέτηση δεν μπορεί να είναι συμμετρική, αλλά, αντίθετα, θα πρέπει να έχει τη μορφή μιας νέας πρακτικής της φιλοσοφίας, που δεν θα προσπαθεί να διατυπώσει συστηματικές φιλοσοφικές τοποθετήσεις, αλλά να υπονομεύσει, να αποδιαρθρώσει τις ιδεαλιστικές θέσεις. Αυτή η αντίληψη της νέας πρακτικής της φιλοσοφίας ολοκληρώνει την αρχική διατύπωση, ήδη από το 1967, της έμφασης στην απουσία αντικειμένου της φιλοσοφίας (Althusser, 1967) και την όλη προσπάθεια να παρουσιαστεί η φιλοσοφία ως μια αναδιάταξη συσχετισμού εννοιών και εννοιολογικών πλαισίων, καθαυτή άνευ αντικειμένου, «κενή» και ικανή να αποτυπωθεί μόνο στα αποτελέσματα της, διατύπωση που όρισε και την απομάκρυνση του Αλτουσέρ από την αρχική θεωρητικιστική διεκδίκηση της δυνατότητας μιας «επιστημονικής φιλοσοφίας» για το μαρξισμό. Ταυτόχρονα, αυτή η διεκδίκηση μιας ριζικά πρωτότυπης νέας πρακτικής της φιλοσοφίας ολοκληρώνει τη ρήξη του Αλτουσέρ με κάθε εκδοχή φιλοσοφικής οντολογίας ή «συνολικής» φιλοσοφικής υποστήριξης του μαρξισμού και ανοίγει έναν γόνιμο δρόμο, που δεν είναι στην πραγματικότητα ένας δρόμος απόρριψης 7. Βλ. πάνω σε αυτό το θέμα και τις σημαντικές επεξεργασίες του Pierre Raymond, 1973.

6 Παναγιώτης Σωτήρης κάθε εκδοχής υλιστικής φιλοσοφικής παρέμβασης, αλλά αναζήτηση του μόνου πεδίου όπου αυτή μπορεί να έχει νόημα. 0 ΥΛΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΑΣΤΑΘΜΗΤΟΥ Στη δεκαετία του 1980, σε μια σειρά από κείμενα, τα περισσότερα αποσπασματικά και ανολοκλήρωτα, ο Αλτουσέρ θα προσπαθήσει να επαναδιατυπώσει μερικές θέσεις πάνω σε αυτό που ορίζει ως η υλιστική γραμμή. Από τη μια θα έχουμε την επαναδιατύπωση της γενεαλογίας του υλισμού: Δημόκριτος, Επίκουρος (που ανάγεται σε βασικό φιλοσοφικό υπόδειγμα), Μακιαβέλι, Σπινόζα, Χομπς, Ρουσώ, Μαρξ, Χάιντεγγερ (Althusser, 1982_ Althusser, 1994_ Althusser, 2005). Από την άλλη, τη ριζοσπαστικοποίηση της αντιτελεολογικής κατεύθυνσης, ως βασικού γνωρίσματος του υλισμού, μέσα από την κομβική έννοια της συνάντησης. Εάν προσπαθούσαμε να πούμε ποιες είναι οι βασικές θέσεις που συνάγονται, μέσα από ένα ιδιότυπο σύνολο φιλοσοφικών μεταφορών, στις οποίες καταφεύγει ο Αλτουσέρ, θα λέγαμε ότι έχουμε: α) μια προσπάθεια να διατυπωθεί η απλή «υπαρκτικότητα», η απόλυτη εμμένεια των πραγμάτων και των συμβάντων, σε αντιδιαστολή με οποιονδήποτε οντολογικό δυϊσμό. Τα πράγματα απλώς υπάρχουν, απλώς συμβαίνουν, απλώς είναι. Εξ ου και οι δύο φράσεις του Βιτγκενστάιν (Der Welt ist alles, was der Fall ist - η πρώτη φράση του Tractatus (Wittgenstein, 1971)) και του Χάιντεγγερ (Es gibt). β) την άρνηση οποιασδήποτε τελεολογίας: Δεν υπάρχει οποιαδήποτε εκ των προτέρων νομοτέλεια προς τα κάπου, τίποτα δεν είναι προδιαγεγραμμένο. Αυτό αποτυπώνεται και στον τρόπο που χρησιμοποιεί την ατομιστική οντολογία του Επίκουρου ως παράδειγμα. Τα άτομα του Επίκουρου κινούνται παράλληλα μέσα στο κενό, μέσα στην απουσία κόσμου και συγκροτούν τον κόσμο μόνο μέσα από τις συγκρούσεις και τις συσσωματώσεις που προκαλεί το clinamen, η αρχική, σχεδόν ανεπαίσθητη, απόκλιση (Long, Sedley, 1987, σ ). Τίποτα δεν προδιαγράφει τη συγκρότηση του κόσμου, ο κόσμος είναι το τυχαίο διακύβευμα μιας αστάθμητης απόκλισης. Η αιτιακή σειρά μπορεί να ανασυγκροτηθεί, αλλά μόνο εκ του αποτελέσματος, προς τα πίσω και όχι αντίστροφα, γ) την εισαγωγή της έννοιας της συνάντησης ως βασικής κατηγορίας μιας τέτοιας υλιστικής σύλληψης. Η συνάντηση παραπέμπει στον τρόπο με τον οποίο διάφορα στοιχεία συνδυάζονται, χωρίς να είναι δεδομένο εκ των προτέρων ότι θα συνδυάζονταν, για να διαμορφωθούν παγιωμένες και αναπαραγόμενες κοινωνικές μορφές. Η συνάντηση έχει μια προϊστορία ως έννοια στο έργο του Αλτουσέρ, τόσο στις δικές του αναφορές στο συνδυασμό ή τη συνάρ-

7 Ο υλισμός της συνάντησης: αναζητήσεις και αντιφάσεις του ύστερου Αλτουσέρ 1 9 θρωση στοιχείων εντός ενός τρόπου παραγωγής, όσο και στο κείμενο του Μπαλιμπάρ στο Να διαβάσουμε το Κεφάλαιο (Althusser et al., 1965), όπου γίνεται ρητή αναφορά στη συνάντηση στοιχείων (Balibar, 1965, σ κάτι που παρατήρησαν οξυδερκώς και οι Ντελέζ και Γκουαταρί στον Αντι-Οιδίποδα (Ντελέζ, Γκουαταρί, 1981, σ. 261). Συνδυαζόμενη με την έμφαση στην απλή υπαρκτικότητα και τη ριζική αντιτελεολογία, διαμορφώνει το πλήρες σχήμα του υλισμού αστάθμητου: μια αντίληψη για την απουσία οποιασδήποτε τελεολογίας στην ιστορική πραγματικότητα, για το ανοιχτό ενδεχόμενο το συμβάν να μην έρθει, ακόμη και εάν οι «αντικειμενικοί προσδιορισμοί» υπάρχουν, για τη σημασία της συνάρθρωσης διαφορετικών στοιχείων, κοινωνικών μορφών και κοινωνικών πρακτικών για τη διαμόρφωση των τρόπων παραγωγής. Σε αυτό το φόντο είναι που βρίσκουν τη θέση τους και διάφορες «προκλητικές» διατυπώσεις του Αλτουσέρ, όπως η θετική αποτίμηση του ριζικού εμπειρισμού του Χιουμ και η απόρριψη κάθε έννοιας νομολογικής αιτιότητας, ή οι αναφορές στον Βιτγκενστάιν και τον Χάιντεγγερ στις οποίες αναφερθήκαμε. Αντίστοιχα, επιστρέφει στον Δαρβίνο ως υπόδειγμα αντιτελεολογικής σκέψης, επιμένοντας στην απουσία οποιασδήποτε τελεολογίας εντός της εξέλιξης: μπορούμε εκ των υστέρων να ανασυγκροτήσουμε την εξέλιξη ενός είδους, όχι, όμως, να δούμε εξαρχής την κατεύθυνση αυτής της εξέλιξης. Η ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΕΚ ΝΕΟΥ ΘΕΜΕΛΙΩΣΗΣ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ Όλη αυτή η προσπάθεια του Αλτουσέρ έχει ένα σαφές πολιτικό πρόσημο, αλλά και μια επίσης σαφή πολιτική στοχοθεσία. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι έχουμε την ακόλουθη μετάβαση: αναμέτρηση με την κρίση του κομμουνιστικού κινήματος -> άρα αναμέτρηση με την εγγενή αντιφατικότητα του μαρξισμού (ως «συγκρουσιακής επιστήμης» (Althusser, 1976b)) -> άρα αναζήτηση εκείνης της φιλοσοφικής πρακτικής που θα αναδείξει εκείνη την αντιφατικότητα και θα υπερασπιστεί τη δυνατότητα μιας μη ιδεαλιστικής, μη μεταφυσικής και μη τελεολογικής ανάγνωσης του μαρξισμού. Σε αυτή τη μετάβαση μπορούμε να προσθέσουμε και μια παράλληλη, αλλά όχι ταυτόσημη: αναμέτρηση με την κρίση του ιστορικού κομμουνιστικού κινήματος ->αναμέτρηση με την ανάγκη μιας ριζικά πρωτότυπης πολιτικής κατεύθυνσης > αναζήτηση μιας θεωρίας της πολιτικής πρακτικής που να ορίζει την πολιτική πρακτική ως αναμέτρηση με το αστάθμητο της συνάντησης και την αναγκαστική πρωτοτυπία της συγκυρίας.. Με αυτή την έννοια ο υλισμός του αστάθμητου και της συνάντησης δεν είναι

8 10 Ι Παναγιώτης Σωτήρης μόνο μια απόπειρα «φιλοσοφικής υποβοήθησης» της αναμέτρησης με την κρίση της μαρξιστικής θεωρίας (ως συμπύκνωσης της κρίσης της πολιτικής στρατηγικής του κομμουνιστικού κινήματος), είναι και μια προσπάθεια στοχασμού -και μάλιστα πρωτότυπου- πάνω στην καταστατική δυνατότητα της πολιτικής πρακτικής. Αυτή η καταστατική δυνατότητα είναι ακριβώς η εγγεγραμμένη στην ίδια τη διάταξη των πραγμάτων πιθανότητα κάτι να μην συμβεί και αντίστροφα η ριζική πρωτοτυπία της εμφάνισης του συμβάντος σε σχέση με την κατάσταση πριν από αυτό. Εδώ, η έννοια του κενού, ως μια κρίσιμη πολιτική μεταφορά, συγκροτεί ακόμη περισσότερο τις ανοιχτές δυνατότητες (αλλά και το αντίθετο τους...) του ιστορικού ορίζοντα. Είναι προφανές ότι εδώ έχουμε να κάνουμε με μια σαφώς πολιτική εμμονή του Αλτουσέρ, την αναζήτηση από τη μεριά του εκείνου του κρίσιμου πολιτικού νεύματος, της αφετηριακής πολιτικής πράξηςπου εκκινεί μια καινούργια πολιτική κατάσταση, αναζήτηση που συμπίπτει με την προσπάθεια του να στοχαστεί τη δυνατότητα ενός επαναστατικού επανακαθορισμού της στρατηγικής του κομμουνιστικού κινήματος. Επομένως μπορούμε να πούμε ότι και το κρίσιμο συμβάν, που μπορεί να επέλθει, μπορεί και όχι, ακόμη και εάν υπάρχουν οι «αντικειμενικοί προσδιορισμοί», είναι κατεξοχήν η επαναστατική ρήξη. Εδώ μπορεί κανείς να δει την εμμονή του Αλτουσέρ στην ενασχόληση με τον Μακιαβέλι (Althusser, ), όχι τόσο ως του στοχαστή της δυνατότητας μιας μεγάλης λαϊκής κοινωνικής συμμαχίας (όπως συμβαίνει στην περίπτωση του Γκράμσι), όσο ως του στοχαστή εκείνης της ριζικά πρωτότυπης αφετηρίας, της κρίσιμης πολιτικής πρακτικής που επιτρέπει -μέσα στο κενό και από το κενό της συγκυρίας- να εντοπίσει τη στιγμή και απόκλιση μέσα στη συγκυρία και να συγκροτήσει εκείνη τη συνάρθρωση στοιχείων, εκείνο το «δέσιμο» (prise) τους που επιτρέπει τη διαμόρφωση μιας νέας πολιτικής κατάστασης. Η εμμονή αυτή του Αλτουσέρ στον ανοιχτό χαρακτήρα της συγκυρίας είναι κάτι που χαρακτηρίζει όλη τη διάρκεια του έργου. Άλλωστε, σε αυτόν χρωστάμε σε μεγάλο βαθμό την ανάδειξη της έννοιας της συγκυρίας (και της συνεισφοράς του Λένιν πάνω σε αυτό το θέμα) σε θεωρητική έννοια (Althusser, 1965). Όμως, εδώ ανάγεται σε έναν βασικό αρμό μιας εν δυνάμει φιλοσοφίας του συμβάντος, του πολιτικού συμβάντος. ΜΙΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ; Το έργο του Αλτουσέρ στην ύστερη περίοδο είναι αναμφίβολα μια φιλοσοφία της κρίσης με διπλή έννοια: αφ' ενός, μια φιλοσοφία που προσπαθεί να αναμετρηθεί με την κρίση του κομμουνιστικού κινήματος, να στοχαστεί τη φιλοσοφική παρέμ-

9 Ο υλισμός της συνάντησης: αναζητήσεις και αντιφάσεις του ύστερου Αλτουσέρ 1 11 βάση που θα αναδείξει και θα οξύνει τις αντιφάσεις του ιστορικού κομμουνιστικού κινήματος και της θεωρίας του, αλλά και θα υποδείξει όρους υπέρβασης αυτής της κρίσης, αφ' ετέρου, μια φιλοσοφία που ενσωματώνει αυτή την κρίση και εσωτερικεύει τις βασικές πλευρές της. Αυτό αποτυπώνεται κυρίως όχι τόσο στις αρνητικές ή σκωπτικές αναφορές του Αλτουσέρ σε στιγμές της μαρξιστικής ιστορίας και στις αντιφάσεις και του ίδιου του Μαρξ, όσο στον τρόπο με τον οποίο δείχνει να αναδιπλώνεται στην αναζήτηση του κρίσιμου μεμονωμένου πολιτικού νεύματος, της κρίσιμης ενικής πολιτικής χειρονομίας που προσπαθεί να λάβει χώρα στο κενό οποιασδήποτε άλλης επαρκούς επαναστατικής στρατηγικής. Η αρκετά προβεβλημένη θέση του Μπαλιμπάρ για το ύστερο έργο του Αλτουσέρ ως μια παθολογική προσπάθεια διαγραφής του προηγούμενου έργου και αναίρεσης του (Μπαλιμπάρ 1989) θεωρούμε ότι εξακολουθεί να μην έχει τόσο μεγάλη ισχύ. Σίγουρα, μεγάλο μέρος του ύστερου έργου είναι μια διαδικασία αυτοκριτικής διόρθωσης_ αποτελεί, όμως, αυτό ένα βασικό στοιχείο ολόκληρου του έργου του. Από την άλλη, υπάρχουν και έντονα στοιχεία συνέχειας ως προς την προβληματική. Ο ριζικά αντιιστορικιστικός και αντιτελεολογικός χαρακτήρας του υλισμού του αστάθμητου, είναι, ως έναν βαθμό, ένα νήμα κοινό σε όλο το έργο του Αλτουσέρ από το τέλος της δεκαετίας του 1950, ήδη από το βιβλίο για τον Μοντεσκιέ (Althusser 1959). Αντίστοιχα, δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι και στο έργο του Αλτουσέρ έχει εφαρμογή η βασική θέση που ο ίδιος διατύπωσε για τη φιλοσοφική πρακτική, ότι δηλαδή είναι μια αέναη προσπάθεια «λυγίσματος του ραβδιού προς την αντίθετη κατεύθυνση», με την έννοια ότι σε κάθε συγκεκριμένη θεωρητική (και ευρύτερα πολιτική) συγκυρία υπάρχει μια συγκεκριμένη ανάπτυξη φιλοσοφικών αντιθέσεων, τις οποίες μια υλιστική πρακτική της φιλοσοφίας καλείται να πολώσει προς τα εκεί που κάθε φορά είναι αναγκαίο. Αυτό μπορεί να δώσει μια σχετική συνοχή στη μετάβαση από τη σχετική υποστήριξη της επιστημονικής συστηματικότητας του μαρξισμού στη δεκαετία του 1960 απέναντι σε ένα πλήθος από ιστορικιστικές, ανθρωπιστικές και οικονομίστικες αποκλίσεις, αλλά και στην αντίστοιχη προσπάθεια στο πλαίσιο της αναμέτρησης με την κρίση του μαρξισμού για την ανάδειξη της εγγενούς αντιφατικότητας της μαρξιστικής θεωρίας. ΑΠΟΤΙΜΩΝΤΑΣ ΤΟΝ ΥΣΤΕΡΟ ΑΛΤΟΥΣΕΡ Κατά τη γνώμη μας στο έργο του ύστερου Αλτουσέρ υπάρχουν, πλάι σε όλα τα εμφανή αποτελέσματα μιας πολιτικής και προσωπικής κρίσης, ιδιαίτερα σημαντι-

10 12 I Παναγιώτης Σωτήρης κά προχωρήματα στην προσπάθεια του να ορίσει τη ριζική πρωτοτυπία μιας μαρξιστικής πρακτικής της φιλοσοφίας. Αυτά θα μπορούσαν να κωδικοποιηθούν ως εξής: Πρώτον, το ύστερο έργο του Αλτουσέρ ολοκληρώνει τον επαναπροσδιορισμό της έννοιας του υλισμού, σε ρήξη με οποιαδήποτε εκδοχή φυσικοϊστορικής φιλοσοφικής οντολογίας, ρήξη που ξεκινά με την έννοια της διαδικασίας χωρίς υποκείμενο χωρίς τέλος (Althusser, 1969). Με αυτό εννοούμε ότι αποσυνδέει την έννοια του μαρξιστικού φιλοσοφικού υλισμού από οποιαδήποτε εκδοχή οντολογικής γείωσης, προτεραιότητας της φυσικής υλικότητας έναντι της κοινωνικής και από οποιαδήποτε προσπάθεια να παρουσιαστεί η ιστορική εξέλιξη ως τμήμα μιας ευρύτερης φυσικοϊστορικής διαλεκτικής και τελεολογίας. Δεύτερον, η έννοια της συνάντησης μπορεί να βοηθήσει, έστω και ως φιλοσοφική μεταφορά, την προσέγγιση περιόδων ιστορικής μετάβασης. Στο σημείο αυτό θέλουμε να σταθούμε λίγο περισσότερο: ένα από τα βασικά ερωτήματα της ιστορικής έρευνας, ειδικά ως προς την ανάδυση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, είναι η θεωρητικοποίηση με έναν μη μεταφυσικό και μη τελεολογικό τρόπο της διαδικασίας της μετάβασης. Εντός της μαρξιστικής θεωρίας συχνά παρουσιάστηκε η μετάβαση ως το ξεδίπλωμα μιας βασικής ιστορικής διαλεκτικής, ως το αποτέλεσμα μιας ενεργού ουσίας που ο αυτομετασχηματισμός της συγκροτεί την ιστορική εξέλιξη. Από τα κλασικά σχήματα του σοβιετικού μαρξισμού (αλλά και κάποιων διατυπώσεων του ίδιου του Μαρξ) για τις παραγωγικές δυνάμεις ως τον βασικό αιτιακό παράγοντα, έως πιο σύνθετες απόψεις για την ανάδυση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής (όπως της Wood, 2003), κυριαρχεί μια αντίληψη του καπιταλισμού ως μιας δρώσας ουσίας με εκφράσεις σε κάθε επίπεδο, κάτι που, π.χ., θα απαιτούσε να έχει αναδυθεί ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής ως μια εσωτερική αντίφαση του φεουδαρχικού μαζί με όλα τα συνεπακόλουθα του (καπιταλιστικό κράτος, εθνική ιδεολογία, χρήμα κλπ.). Οποιαδήποτε, όμως, συστηματική ιστορική έρευνα αποδεικνύει ότι μια τέτοια προσέγγιση δύσκολα μπορεί να σταθεί, καθώς προσκρούει σε ανοιχτά ιστορικά ζητήματα. Η ανάδυση του αγγλικού αγροτικού καπιταλισμού (Brenner, 1976), της πρώτης εμφάνισης καπιταλιστικών παραγωγικών σχέσεων, δεν είναι ταυτόσημη με την εμφάνιση του ενιαίου συγκεντρωτικού εδαφικού κράτους που είναι ίδιον της απολυταρχίας στην ηπειρωτική Ευρώπη, ή με την ανάδυση των τραπεζικών, πιστωτικών πρακτικών στα «διάκενα» των παλιών μεσαιωνικών κοινωνικών μορφών, στα «ενδιάμεσα διαστήματα» (Μαρξ, 1978, τ. 3, σ. 418). Σημαντικά προβλήματα δημιουργεί και η προσπάθεια να παρουσιαστεί η απλή εμπορευματική παραγωγή ως προπομπός

11 Ο υλισμός της συνάντησης: αναζητήσεις και αντιφάσεις του ύστερου Αλτουσέρ 1 13 του καπιταλισμού 8. Αντίθετα, η έννοια της συνάντησης κατορθώνει ακριβώς να κάνει την κρίσιμη διάκριση ανάμεσα στην αναπαραγωγή ενός τρόπου παραγωγής, ευρύτερα μιας κοινωνικής μορφής, και τη διαδικασία της ανάδυσης του. Το γεγονός, δηλαδή, ότι ως συγκεκριμένο ιστορικό αποτέλεσμα μπορούμε να δούμε τη χαρακτηριστική εσωτερική συνοχή που έχει για την αναπαραγωγή του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής η σχέση ανάμεσα στην αξιακή μορφή, τις καπιταλιστικές παραγωγικές σχέσεις, το καπιταλιστικό κράτος, την αστική ιδεολογία (ιδεολογία του λαού-έθνους) δεν σημαίνει ότι αυτό είναι το αποτέλεσμα μόνο μιας δρώσας ουσίας (η γερμανική συζήτηση για τη λογική συναγωγή του κράτους από τις καπιταλιστικές παραγωγικές σχέσεις ήταν ίσως η τελευταία τέτοια συστηματική προσπάθεια (Holloway, Piccioto, 1978). Αντίθετα, μπορούμε, πολύ καλύτερα, να μιλήσουμε για τη συνάντηση ανάμεσα σε στοιχεία και τάσεις, που καθαυτές δεν είχαν καμία νομοτέλεια να συναντηθούν ή να συναρθρωθούν ως πλευρές της ίδιας «συστημικής» κοινωνικής μορφής: τις πρώτες μορφές αγροτικού καπιταλισμού στη Βρετανία στη βάση της μαζικής απαλλοτρίωσης των μέχρι τότε συνδεδεμένων με τη γη αγροτών και της εμφάνισης μιας νέας μορφής ατομικής ιδιοκτησίας πάνω σε κοινοτικές ή κοινόχρηστες γαίες, τις αναπτυγμένες -σε εντελώς διαφορετικό κοινωνικό πλαίσιο- πρακτικές της τραπεζικής πίστης ήδη από την περίοδο του ύστερου Μεσαίωνα (που αρχικά ήταν περισσότερο πρακτικές διασφάλισης έναντι κινδύνου), την εξέλιξη του απολυταρχικού κράτους ως κατίσχυση των κεντρικών εξουσιών απέναντι στον φεουδαρχικό κατακερματισμό στην ηπειρωτική Ευρώπη. Μόνο η συνάντηση τους, καθαυτή ενδεχομενική, αστάθμητη, μη προδιαγεγραμμένη, μπορούσε να διαμορφώσει τις προϋποθέσεις της αναπαραγωγής μιας πρωτότυπης κοινωνικής μορφής, του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής ως έκκεντρης συναρθρωμένης ολότητας οικονομικών, πολιτικών και ιδεολογικών σχέσεων. Και μόνο η παραγνώριση της βαρύτητας της έννοιας της αναπαραγωγής στο έργο του Αλτουσέρ -όπως προκύπτει και από την ανάγνωση ενός κεφαλαιώδους σημασίας κειμένου όπως το Sur la Reproduction (Akhusser, 1995) θα οδηγούσε σε μια εκτίμηση ότι ο Αλτουσέρ τείνει προς μια «ρευστοποίηση» και «τυχαιοποίηση» της κοινωνικής πραγματικότητας. Αντίθετα, ο Αλτουσέρ επιμένει στον ανοιχτό και μη προδιαγεγραμμένο χαρακτήρα των προϋποθέσεων ανάδυσης των κοινωνικών μορφών και των τρόπων παραγωγής, στο υψηλό επίπεδο αφαίρεσης μιας αυθεντικής «σκέψης του συμβάντος», χωρίς αυτό να σημαίνει εγκατά- 8. Όπως έτεινε να υποστηρίζει ο Ένγκελς, βλ. και τις σχετικές αναφορές του στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου. Για κριτική αυτής της άποψης βλ. Μηλιάς κ.ά, 2005.

12 14 I Παναγιώτης Σωτήρης λειψή του σύνθετου και «συστημικού» χαρακτήρα της αναπαραγωγής των κοινωνικών μορφών. Τρίτον, ο στοχασμός του Αλτουσέρ πάνω στη δυνατότητα της πολιτικής πρακτικής διατηρεί τη σημασία του, καθώς αναμετριέται με μια πραγματική θεωρητική (και πολιτική) απορία: με ποιον τρόπο είναι όντως εφικτή η θεωρητικοποίηση μιας μετασχηματιστικής κοινωνικής πρακτικής, που να μην πέφτει ούτε στην ιστορική τελεολογία, ούτε στον απλό βολονταρισμό. Στο σημείο αυτό μπορεί κανείς να μιλήσει και για μια γοητευτική συμμετρία ανάμεσα σε φιλοσοφική και πολιτική πρακτική -κάτι που με τη σειρά του επεκτείνει και τη θέση του ίδιου του Αλτουσέρ για τη φιλοσοφία ως πολιτική παρέμβαση που χαρακτηρίζει το στοχασμό του ύστερου Αλτουσέρ. Όπως ακριβώς ο υλιστής φιλόσοφος «παίρνει πάντα το τραίνο εν κινήσει» (Akhusser, 1994b, σ. 582), με την έννοια ότι παρεμβαίνει πάντα σε ένα ήδη δοσμένο και διαμορφωμένο πεδίο, έτσι και η επαναστατική πολιτική πρακτική δεν έχει ποτέ την πολυτέλεια της αφετηρίας, αναμετριέται πάντοτε με ένα ήδη διαμορφωμένο πεδίο αλλά και τον εγγενώς ανοιχτό χαρακτήρα του. Τέταρτον, η καθοριστική σημασία του κενού στο έργο του ύστερου Αλτουσέρ δεν θα πρέπει να ιδωθεί μόνο ως μια αναφορά στον ανοιχτό ορίζοντα των κοινωνικών πρακτικών, την ύπαρξη πάντοτε δυνατοτήτων για νέες πρακτικές και νέες μορφές. Πολύ περισσότερο, έχει τη σημασία μιας πρωτότυπης «οντολογίας» των κοινωνικών σχέσεων, με την έννοια ότι αυτό που εν τέλει υπάρχει δεν είναι «πράγματα» αλλά σχέσεις 9, στον αντιφατικό, συγκρουσιακό και κατά συνέπεια ανοιχτό χαρακτήρα τους. Και με αυτή την έννοια εκτιμούμε ότι η έννοια του κενού στον ύστερο Αλτουσέρ διατηρεί μεγάλη σχέση με την πρωτότυπη προσπάθεια του στη δεκαετία του 1960 να επαναστοχαστεί την κοινωνική αιτιότητα μέσα από την έννοια της δομικής αιτιότητας και της απούσας αιτίας. Αυτή η προσέγγιση και αποτίμηση στηρίζεται, όμως, και σε μια ορισμένη ανάγνωση του ύστερου Αλτουσέρ. Αρνούμαστε, έτσι, να διαβάσουμε τον ύστερο Αλτουσέρ ως μια φιλοσοφία του τυχαίου, του ενικού, του αποσπασματικού, ως μια παραλλαγή μιας μεταμοντέρνας «μοριακής» εκδοχής της πολιτικής. Η οριοθέτηση του Αλτουσέρ δεν αφορά συλλήβδην οποιαδήποτε εκδοχή κοινωνικής αιτιότητας και αναπαραγωγής, αντίθετα, είναι οριοθέτηση ως προς κάθε εκδοχή ιστορικής μεταφυσικής. Σχηματικά, είναι πολύ πιο κοντά σε έναν σύγχρονο και πρωτότυπο λενινισμό παρά σε μια «αυτοποιητική» πολιτική της ενικής δημιουργικότη- 9. Βλ. και τη θέση του Macherey ότι τελικά δεν υπάρχουν παρά μόνο οι σχέσεις (Macherey, 1979, σ. 218)

13 Ο υλισμός της συνάντησης: αναζητήσεις και αντιφάσεις του ύστερου Αλτουσέρ 1 15 τας του τύπου του ύστερου Νέγκρι (Hargdt, Negri, 2000, Hardt, Negri 2004). Αρνούμαστε, επίσης, να διαβάσουμε τον Αλτουσέρ ως μια φιλοσοφία της υπέρβασης του κομμουνιστικού κινήματος, αλλά αντίθετα επιμένουμε ότι είναι μια προσπάθεια να δει μια πρωτότυπη επανεκκίνηση του. Γι' αυτό και επιμένουμε στη σημασία του πολιτικού νήματος που συνδέει το ύστερο έργο του με την προσπάθεια του να διατυπώσει το αίτημα μιας αριστερής στροφής στο κομμουνιστικό και επαναστατικό κίνημα. Αρνούμαστε, τέλος, να πάρουμε κατά γράμμα τις (αυτό) βιογραφικές (και συχνά «αυτοαναιρετικές») αναφορές του ίδιου του Αλτουσέρ, που καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος του ύστερου έργου του, εκτιμώντας ότι μια θεωρητική παρέμβαση κρίνεται καθαυτή και όχι στη βάση της αυτοσυνείδησης ή αυτοεκτίμησης του συγγραφέα της. Αυτή η τοποθέτηση, όμως, δεν θέλει να υποτιμήσει τις αντιφάσεις του ύστερου Αλτουσέρ: Ενώ ο Αλτουσέρ υπήρξε ο κατεξοχήν φιλόσοφος της υλικότητας των σχέσεων και της προτεραιότητας των σχέσεων πάνω στα μεμονωμένα πράγματα (και με αυτή την έννοια ακόμη και εάν δεχτούμε μια εκτίμηση νομιναλισμού για τον Αλτουσέρ 10 -ως ριζική διάκριση ανάμεσα στο πραγματικό αντικείμενο και το αντικείμενο της θεωρίας- έχουμε να κάνουμε, στον κύριο όγκο του έργου του, με έναν νομιναλισμό των σχέσεων και όχι των «πραγμάτων»), στα ύστερα κείμενα υπάρχουν αρκετές αναφορές που τείνουν προς έναν νομιναλισμό όχι πια των σχέσεων αλλά των πραγμάτων και έναν ατομιστικό εμπειρισμό, ειδικά στις θετικές αναφορές του στο Χιουμ (πόσο μάλλον που ο Χιουμ δίνει ιδιαίτερη έμφαση στην φαντασία ως τη δημιουργική δύναμη που επιτρέπει το συνειρμό ανάμεσα στα διαφορετικά εμπειρικά δεδομένα, θέση μάλλον εχθρική προς τον πυρήνα του αλτουσερικού υλισμού). Υπάρχει στο ύστερο έργο του μια υποτίμηση της έννοιας της κοινωνικής μορφής προς όφελος μιας πιο «απτής», πιο «συγκεκριμένης» σύλληψης της ταξικής πάλης, κάτι που φαίνεται πολύ έντονα στον τρόπο που αντιμετωπίζει τη θεωρία της αξίας και το ζήτημα του φετιχισμού (Althusser, 1978). Αυτό μπορεί να εξηγηθεί από την ανάγκη να απαντηθεί τόσο ο οικονομισμός του παραδοσιακού κομμουνιστικού κινήματος, όσο και η μεταφυσική τοποθέτηση των ιδεαλιστικών ερμηνειών του μαρξισμού, μέσα από μία εκ νέου έμφαση στον συγκρουσιακό χαρακτήρα των παραγωγικών σχέσεων. Παραβλέπει, όμως, ότι η ταξική πάλη δεν διεξάγεται μόνο εντός ενός πλαισίου ταξικών συγκρουσιακών σχέσεων, αλλά και υπό 10. Σε αυτό το ζήτημα έχουμε αναφερθεί και αλλού (Σωτήρης 2004).

14 16 I Παναγιώτης Σωτήρης το βάρος συγκεκριμένων κοινωνικών μορφών, ειδικών συμπυκνώσεων κοινωνικών σχέσεων και ιδεολογικών (παρα)γνωρίσεων που με τη σειρά τους επιδρούν στις κοινωνικές πρακτικές. Με αυτή την έννοια, ο καπιταλισμός δεν είναι μόνο οι καπιταλιστικές παραγωγικές σχέσεις, είναι και η ειδική βαρύτητα της αξιακής μορφής και το σύνολο των πρακτικών και των φετιχιστικών αναπαραστάσεων που αυτή επάγει (Μηλιάς κ.α., 2005). Επομένως, η συνθετότητα των πρώτων τμημάτων του Κεφαλαίου δεν είναι μόνο το κατάλοιπο ή η επίδραση μιας εγελιανής σύλληψης της επιστήμης, είναι και η αναμέτρηση με τις αντιφατικές τροπικότητες της αξιακής μορφής. Αυτό συνδέεται και με μια άλλη αντίφαση στο ύστερο έργο του, που είναι η σχετική υποτίμηση του διαλεκτικού χαρακτήρα των αντιθέσεων, διαλεκτικού όχι τόσο με την έννοια της ιστορικής διαλεκτικής, αλλά της σύνθετης και επικαθορισμένης αλληλοδιαπλοκής και αλληλοκαθορισμού των εμπλεκόμενων στην αντίθεση όρων (Balibar, 1997), ένα κρίσιμο όριο του μαρξισμού με άλλες παραλλαγές ριζοσπαστικών κοινωνικών θεωριών. Αυτή η υποτίμηση σε αρκετές περιπτώσεις φτάνει έως μια ιδιότυπη απόρριψη της έννοιας της διαλεκτικής σε ύστερα κείμενα, π.χ. όταν στο Ο Μακιαβέλι και εμείς (Akhusser, ) σπεύδει στην επανεξέταση του κειμένου το 1986 είτε να διαγράφει κάθε αναφορά στη διαλεκτική, είτε να αντικαταστήσει την έννοια της διαλεκτικής π.χ. με την έκφραση «ακολουθία συμβάντων» (Akhusser, , 139) 11. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι μια πλευρά που συμπυκνώνει και τα στοιχεία κρίσης της ύστερης φιλοσοφίας του Αλτουσέρ είναι ακριβώς αυτή η υποτίμηση της διαλεκτικής: τόσο ως υποτίμηση της «εργασίας του αρνητικού», δηλαδή της διαρκούς επενέργειας του κοινωνικού ανταγωνισμού που διαρκώς παράγει τα κρίσιμα «διάκενα» και τα «περιθώρια» που επιτρέπουν την ανάπτυξη δυναμικών κοινωνικού μετασχηματισμού (στοιχείο που με τη σειρά του θα μπορούσε κανείς να πει ότι είναι και μια διαφορετική εκδοχή της «ερμηνευτικής του κενού»), όσο και ως υποτίμηση της συνθετότητας των καθορισμών και των επικαθορισμών που όχι μόνο διαμορφώνουν την εκδήλωση του κοινωνικού ανταγωνισμού, αλλά και επιτρέπουν την παρέμβαση εντός αυτού, την εργασία επί της εργασίας του αρνητικού, άρα τη μετασχηματιστική (ήτοι επαναστατική) πολιτική πρακτική Σε αυτό το πλαίσιο είναι χαρακτηριστικός και ο σχολιασμός που δίνουν σε αυτό το σημείο οι Ichida και Matheron, 2005, σ Η παράγραφος αυτή όπως και η ακόλουθη χρωστά πολλά σε συζητήσεις με το συνάδελφο και φίλο Τάσο Μπέτζελο.

15 Ο υλισμός της συνάντησης: αναζητήσεις και αντιφάσεις του ύστερου Αλτουσέρ 1 17 Και αυτό μας φέρνει ίσως στη μεγαλύτερη αντίφαση του ύστερου Αλτουσέρ, τον ίδιο τον πυρήνα της έννοιας του αστάθμητου. Κατά τη γνώμη μας, ο Αλτουσέρ σε αυτή την τελευταία φάση πηγαίνει, κάποιες στιγμές, πιο πίσω από την πρωτότυπη σύνθεση στην οποία είχαν φτάσει και οι δύο βασικές φιλοσοφικές αναφορές του, ο Μαρξ και ο Σπινόζα, δηλαδή τη συνάρθρωση ανάμεσα σε αναγκαίο και αστάθμητο, αιτιότητα και ανοιχτή τάση, καθορισμό και ελευθερία. Αυτή η διαλεκτική της «ελευθερίας και της αναγκαιότητας» ή πιο σωστά «της ελευθερίας ως αναγκαιότητας και της αναγκαιότητας ως ελευθερίας» που σφραγίζει τόσο τη σκέψη του Σπινόζα στην Ηθική (Spinoza 1993) όσο και την εμμονή του Μαρξ στην απόλυτη αιτιακή προτεραιότητα της πάλης των τάξεων και την ικανότητα γνώσης των αντικειμενικών όρων της κοινωνικής (ανα)παραγωγής ως προϋπόθεση της επαναστατικής πολιτικής πρακτικής, στον ύστερο Αλτουσέρ αυτό υποχωρεί προς όφελος της αναμονής είτε του τυχαίου γεγονότος μέσα στο κενό ή του μεμονωμένου πολιτικού διαβήματος, που ίσως και να μπορέσει να μετασχηματίσει το κενό μιας συγκυρίας, που φάνταζε στα μάτια του ολοένα και πιο δύσκολη... ΑΝΑΦΟΡΕΣ Althusser, L. [1959] (1974), Montesqieu. La politique et l'histoire, PUF, Paris. Althusser, L. [1965] (1996), Pour Marx, La Découverte, Paris. Althusser, L. (1967), Philosophy and the spontaneous philosophy of the scientists, σε Althusser, (1990), σ Althusser, L. (1969), Lénine et la philosophie, Maspero, Paris. Althusser, L. (1973), Réponse à John Lewis, Maspero, Paris. Althusser, L. (1976), "La transformation de philosophie" σε Althusser, (1994), σ Althusser, L. (1976b), "Sur Marx et Freud" σε Althusser, (1993), σ Althusser, L. (1977), 22éme Congrès, Maspero, Paris. Althusser, L. (1977b), "Enfin la crise du marxisme!" σε Althusser (1998), σ Althusser, L. (1978), "Marx dans ses limites", σε Althusser, (1994b), σ Althusser, L. (1978b), "Le marxisme comme theorie 'finie'", σε Althusser, (1998), σ Althusser, L. (1978c), "Le marxisme aujourd'hui", σε Althusser, (1998), σ. 297-

16 18 I Παναγιώτης Σωτήρης 309. Althusser, L. (1978d), Ce quinepeut durer dans kparti communiste, Maspero, Paris. Althusser, L. (1982), "Le courant souterrain du matérialisme de la rencontre", σε Althusser, (1994b), σ Althusser, L. (1990), Philosophy and the spontaneous philosophy of the scientists and other essays, Verso, London and New York. Althusser, L. (1993), Écrits sur la psuchanalyse. Freud et Lacan, Maspero, Paris. Althusser, L. (1994), Sur la philosophie, Seuil, Paris. Althusser, L. (1994b), Écrits philosophiques et politiques, τ. 1, Stock/IMEC, Paris. Althusser, L. (1994c), L'avenir dure longtemps, Stock/IMEC/Les livres du poche, Paris. Althusser, L. (1995), Sur la reproduction, PUF, Paris. Althusser, L. (2005), «Du matérialisme aléatoire», Multitudes, τ. 21, σ Althusser, L. (2006), Philosophy of the encounter. Later Writings , Verso, London and New York. Althusser, L., Balibar É., Establet, R., Macherey, P., Rancière, J. [1965] (1996), Lire le Capital, PUF, Paris. Balibar, É (1997), La crainte des masses, Galilée, Paris. Balibar, É. (1965), "Les concepts fondamentaux du matérialisme historique" σε L. Althusser etal., (1965), σ Brenner, R. (1976), «Agrarian Class Structure and Economic Development in Pre-Industrial Europe», Ashton, T.H., Philpin C.H.E. (eds), The Brenner Debate. Agrarian Class Structure and Economic Development in Pre- Industrial Europe, Cambridge University Press, Cambridge, 1987, σ Goshgarian, G.M. (2006), "Translators introduction" σε Althusser, (2006), σ. xiii-l. Hardt, M., Negri, A. (2004), Multitude. Guerre et démocratie à l'âge de l'empire, La Découverte, Paris. Hardt, M., Negri, A. (2000), Empire, Harvard University Press, Cambridge, Mass./London. Holloway, J., Piccioto S. (eds), 1978, State and Capital. A marxist debate, Arnold, London.

17 Ο υλισμός της συνάντησης: αναζητήσεις και αντιφάσεις του ύστερου Αλτουσέρ 1 19 Ichida Y., Matheron, F. (2005), «Un, deux, trois, quatre, dix mille Althusser? Considérations aléatoires sur le matérialisme aléatoire», Multitudes, τ. 21, σ Long, A.A., Sedley, D.N. (1987), The Hellenistic Philosophers, vol. 1, Cambridge University Press, Cambridge. Macherey, P. (1979), Hegel ou Spinoza, Maspero, Paris. Moulier-Boutang, Yan (1997), "L'interdit biographique et l'autorisation de l'œuvre", Futur antérieur, Lire Althusser aujourd'hui, L'Harmattan, Paris, 1997,σ Raymond, P. (1973), Le passage au matérialisme, Maspero, Paris. Spinoza, (1970), V Ethique, Folio Essais, Paris. Wood Meiksins, E. (2003), Empire of Capital, Verso, London and New York. Wittgenstein, L. (1971), Tractatus Logico-Philosophicus, Δευκαλίων, τ. 7/8, σ Μαρξ, Κ. (1978), Το Κεφάλαιο, Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα. Μηλιός, Γ., Δημούλης Δ., Οικονομάκης Γ. (2005), Η θεωρία του Μαρξ για τον καπιταλισμό, Νήσος, Αθήνα. Μπαλιμπάρ, Ε. (1978), Για τη δικτατορία του προλεταριάτου, Οδυσσέας, Αθήνα. Μπαλιμπάρ, Ε. (1989), «Σώπαινε ακόμη Αλτουσέρ», Ο Πολίτης, τ. 98, σ Μπερλίνγκουερ, Ε. (1977), Ο ιστορικός συμβιβασμός, Θεμέλιο, Αθήνα. Ντελέζ, Ζ., Γκουατταρί, Φ. (1981), Καπιταλισμός και Σχιζοφρένεια. Ο Αντι- Οιδίπους, Ράππας, Αθήνα. Πουλαντζάς, Ν. (1980), «Η κρίση των κομμάτων» σε Λ. Αλτουσέρ, Ε. Μπαλιμπάρ, Ν. Πουλαντζάς, Μπ. Εντελμάν, Συζήτηση για το κράτος, Αγώνας, Αθήνα, σ Πουλαντζάς, Ν. (1984), Το κράτος, η εξουσία, ο σοσιαλισμός, Θεμέλιο, Αθήνα. Σωτήρης, Π. (2004), «Η πρόκληση του νομιναλισμού και ο Λουί Αλτουσέρ», Θέσεις, τ. 86, σ Τσεκούρας, Θ. (1987), «Ποιος θυμάται την επανάσταση;», Θέσεις, τ. 19, σ

18 20 I Παναγιώτης Σωτήρης THE MATERIALISM OF ENCOUNTER: ON LOUIS ALTHUSSER'S LATER WRITINGS Panagiotis Sotiris Panteion University This paper offers a critical examination of Louis Althusser's later writings, which include both Althusser's 'Crisis of Marxism' interventions and his later attempt to propose elements of a new conception of aleatory materialism. These texts offer elements of a left-wing critique of mainstream communist strategy, especially its eurocommunist variation, an emphasis on a materialist practice of philosophy radically different than traditional idealist philosophy, and an attempt to present the radical break with all forms of teleology as the basis of a materialist position. These texts offer valuable insights and draw necessary lines of demarcation with reformist and idealist positions. They also present the contradictions of later Althusser's thinking: the underestimation of social forms, his emphasis on singular social acts and his partial abandonment of any reference to materialist dialectics.

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Οντολογία και πολιτική στο έργο του Alain Badiou Παναγιώτης Σωτήρης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Οντολογία και πολιτική στο έργο του Alain Badiou Παναγιώτης Σωτήρης ΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ALAIN BADIOU 1 του Παναγιώτη Σωτήρη Παρότι ο Αλαίν Μπαντιού διατυπώνει τις φιλοσοφικές του θέσεις με όρους γενικής οντολογίας, η στροφή του προς μια οντολογία του συμβάντος

Διαβάστε περισσότερα

Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική*

Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική* 2 Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική* Πιστεύω, σ αυτό είμαστε όλοι σύμφωνοι, ότι ο προσδιορισμός του περιεχομένου της παρούσης ιστορικής περιόδου και, ειδικά, η ανάπτυξη του ύστερου καπιταλισμού

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Πολιτικού Λόγου

Ανάλυση Πολιτικού Λόγου ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 9η: Ο λόγος της Πολιτικής Οικολογίας 2 Γιάννης Σταυρακάκης, Καθηγητής ΑΠΘ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Επιστρέφοντας στον Μαρξ Παναγιώτης Σωτήρης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Επιστρέφοντας στον Μαρξ Παναγιώτης Σωτήρης ΕΠΙΣΤΡΕΦΟΝΤΑΣ ΣΤΟΝ ΜΑΡΞ (Γ. Μηλιός, Δ. Δημούλης, Γ. Οικονομάκης, Η θεωρία του Μαρξ για τον καπιταλισμό. Πλευρές μιας θεωρητικής ρήξης, Αθήνα, εκδ. Νήσος, 2005)του Παναγιώτη Σωτήρη 1. Η σημασία της μαρξικής

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Δομή και συγκυρία στο έργο του Αλτουσέρ Παναγιώτης Σωτήρης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Δομή και συγκυρία στο έργο του Αλτουσέρ Παναγιώτης Σωτήρης ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΣΥΓΚΥΡΙΑ ΣΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΑΛΤΟΥΣΕΡ του Παναγιώτη Σωτήρη[1] Εισαγωγή Αν και ο μαρξισμός έχει κυρίως συνδεθεί με το στοχασμό της ιστορίας στη μακρά διάρκεια, το ερώτημα της θεωρητικής προσέγγισης της

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Συγκρουσιακές Θεωρήσεις Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 5ο (σελ. 128 136) Οι θέσεις του Althusser Οι θέσεις του Gramsci 2 Karl Marx (1818-1883)

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτική και Ταξική Ανάλυση. Επιμέλεια: Άννα Κουμανταράκη

Πολιτική και Ταξική Ανάλυση. Επιμέλεια: Άννα Κουμανταράκη Πολιτική και Ταξική Ανάλυση Επιμέλεια: Άννα Κουμανταράκη Τι καταλαβαίνουμε με τον όρο «κοινωνική ανισότητα»; Πλούσιοι και φτωχοί; Προνομιούχοι ή άνθρωποι με ιδιαίτερα χαρίσματα και ταλέντα; Κυρίαρχοι και

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Mea culpa (?) Γιώργος Η. Οικονομάκης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Mea culpa (?) Γιώργος Η. Οικονομάκης MEA CULPA (?) του Γιώργου Η. Οικονομάκη Κύριε Διευθυντή. Μέχρι τη στιγμή που γράφω το σημείωμα τούτο γνωρίζω ότι για μια, τουλάχιστο, διατύπωση - θέση του τελευταίου άρθρου μου στο περιοδικό έγινα αντικείμενο

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Η πρόκληση του νομιναλισμού και ο Λουί Αλτουσέρ Παναγιώτης Σωτήρης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Η πρόκληση του νομιναλισμού και ο Λουί Αλτουσέρ Παναγιώτης Σωτήρης Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΟΥ ΝΟΜΙΝΑΛΙΣΜΟΥ ΚΑΙ Ο ΛΟΥΙ ΑΛΤΟΥΣΕΡτου Παναγιώτη Σωτήρη 1. Η αφορμή Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες αλλά και αντιφατικές- πτυχές της πρόσφατης συζήτησης για το έργο του Αλτουσέρ, ειδικά μετά

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Δομή, αστάθμητο και βία στην έννοια του τρόπου παραγωγής.

Δομή, αστάθμητο και βία στην έννοια του τρόπου παραγωγής. Δομή, αστάθμητο και βία στην έννοια του τρόπου παραγωγής. Γιώργος Φουρτούνης gfourtou@eled. auth. gr 1. Το ώριμο θεωρητικό έργο του Μαρξ, και ειδικότερα, το Κεφάλαιο, έχει ως επιστημονικό αντικείμενο τον

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Ιστορικοί τρόποι παραγωγής, Καπιταλιστικό σύστημα και Γεωργία Γιώργος Οικονομάκης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Ιστορικοί τρόποι παραγωγής, Καπιταλιστικό σύστημα και Γεωργία Γιώργος Οικονομάκης ΓΙΩΡΓΟΣ Η. ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ, ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙA Εισαγωγή Γιάννης Μηλιός ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ στην Ελπίδα Ευχαριστίες: Στον

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΚΑΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ 1

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΚΑΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ 1 ΘΕΣΕΙΣ, τεύχος 103, 2008, σσ. 115-122 Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΚΑΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ 1 του Μιχάλη Μπαρτσίδη Οι εργασίες του Βιττόριο Μορφίνο εντάσσονται σε ένα πρόγραμμα μελέτης και ελέγχου των θέσεων του

Διαβάστε περισσότερα

η αντικειμενική πραγματικότητα και η οικολογική αριστερά ζητήματα θεμελίωσης του οικολογικού λόγου

η αντικειμενική πραγματικότητα και η οικολογική αριστερά ζητήματα θεμελίωσης του οικολογικού λόγου η αντικειμενική πραγματικότητα και η οικολογική αριστερά ζητήματα θεμελίωσης του οικολογικού λόγου γνωστική ιδιοποίηση του κόσμου οτρόπος με τον οποίο η σκέψη ιδιοποιείται τον κόσμο η απόσταση του πραγματικού

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Πολιτικού Λόγου

Ανάλυση Πολιτικού Λόγου ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 8η: Ο λόγος της Πολιτικής Οικολογίας 1 Γιάννης Σταυρακάκης, Καθηγητής ΑΠΘ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Νεότερη Ελληνική Ιστορία

Νεότερη Ελληνική Ιστορία Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Νεότερη Ελληνική Ιστορία Ενότητα 1: Μεθοδολογίες Σώματα, Λόγοι, Εξουσίες: Ξαναγυρνώντας στην «Περίπτωση Φουκώ» Τεύχος 89, περίοδος: Οκτώβριος Δεκέμβριος, 2004. Σώματα, Λόγοι,

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αναζητώντας τη γραμμή του υλισμού. (Υποθέσεις για μια έρευνα). Μέρος Β Παναγιώτης Σωτήρης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αναζητώντας τη γραμμή του υλισμού. (Υποθέσεις για μια έρευνα). Μέρος Β Παναγιώτης Σωτήρης ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΓΡΑΜΜΗ ΤΟΥ ΥΛΙΣΜΟΥ (ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ)του Παναγιώτη Σωτήρη Πρόλογος Το κείμενο που ακολουθεί περιλαμβάνει μια σειρά από προγραμματικές υποθέσεις για τη σημασία που εξακολουθεί να

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αντιφάσεις μιας δημοκρατικής ουτοπίας. Σημειώσεις πάνω στο Πλήθος των Negri και Hardt Παναγιώτης Σωτήρης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αντιφάσεις μιας δημοκρατικής ουτοπίας. Σημειώσεις πάνω στο Πλήθος των Negri και Hardt Παναγιώτης Σωτήρης ΑΝΤΙΦΑΣΕΙΣ ΜΙΑΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΚΗΣ ΟΥΤΟΠΙΑΣ. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΑΝΩ ΣΤΟ ΠΛΗΘΟΣ ΤΩΝ NEGRI ΚΑΙ HARDT του Παναγιώτη Σωτήρη Εισαγωγή Το Πλήθος είναι το καινούριο βιβλίο του Α. Νέγκρι και του M. Hardt. Όπως και η Αυτοκρατορία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Αλέξης Καρπούζος ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Η περιπέτεια της ανθρώπινης χειραφέτησης Εγχειρίδιο έρευνας και διδασκαλίας Εργαστήριο Σκέψης - Αθήνα 2011 Τίτλος: Εισαγωγή στην κατανοητική φιλοσοφία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος 13 Εισαγωγή 17. ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ: Ταυτότητα και επαγγελµατική ταυτότητα του εκπαιδευτικού 31

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος 13 Εισαγωγή 17. ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ: Ταυτότητα και επαγγελµατική ταυτότητα του εκπαιδευτικού 31 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος 13 Εισαγωγή 17 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: Θεωρητική προσέγγιση & κεντρικές έννοιες ΠΡΩΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ: Ταυτότητα και επαγγελµατική ταυτότητα του εκπαιδευτικού 31 1.1. Προσεγγίσεις στην έννοια και τις

Διαβάστε περισσότερα

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί 160 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Τα δικαιώματα του παιδιού και οι συνέπειες της αναγνώρισής τους σε διεθνές επίπεδο αντιπροσωπεύουν μια τεράστια αλλαγή των αντιλήψεων και των νοοτροπιών για το παιδί, γεγονός που συνοδεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Τα τελευταία χρόνια από διάφορες

Τα τελευταία χρόνια από διάφορες OYTOPIA 17X24 (TEYXOS 88):Layout 1 3/9/10 1:16 PM Page 186 186 ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ γνώστη ένα σημαντικό βοήθημα, όχι προφανώς για την υποκατάσταση του κόπου που οφείλει ο ίδιος να καταβάλλει στην προσπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΦΑΚΕΛΟΣ ΟΙ ΚΟΜΜΑΤΙΚΕΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΦΑΚΕΛΟΣ ΟΙ ΚΟΜΜΑΤΙΚΕΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΦΑΚΕΛΟΣ ΟΙ ΚΟΜΜΑΤΙΚΕΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ 110398 2015-2016 ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ ΜΟΣΧΟΝΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ι. ΘΕΜΑΤΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ - ΥΛΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση O κόσμος της ζωής και ο κόσμος της ιστορίας Μιχάλης Μπαρτσίδης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση O κόσμος της ζωής και ο κόσμος της ιστορίας Μιχάλης Μπαρτσίδης Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΚΑΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ 1 του Μιχάλη Μπαρτσίδη Οι εργασίες του Βιττόριο Μορφίνο εντάσσονται σε ένα πρόγραμμα μελέτης και ελέγχου των θέσεων του ύστερου Αλτουσέρ από την άποψη της ιστορίας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΟΣ ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΤΙΚΗ ΑΛΥΣΙΔΑ. Ο ΝΙΚΟΣ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΙΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΥ.

ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΟΣ ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΤΙΚΗ ΑΛΥΣΙΔΑ. Ο ΝΙΚΟΣ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΙΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΥ. ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΟΣ ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΤΙΚΗ ΑΛΥΣΙΔΑ. Ο ΝΙΚΟΣ ΠΟΥΛΑΝΤΖΑΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΙΣ ΘΕΩΡΙΕΣ ΤΟΥ ΙΜΠΕΡΙΑΛΙΣΜΟΥ. Γιάννης Μηλιός και Δημήτρης Π. Σωτηρόπουλος 1. Η σχεσιακή σύλληψη της εξουσίας στο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Τρίτη (Κοµµουνιστική) ιεθνής εύτερο Συνέδριο 1920. ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΣΜΟ Κοµµουνιστική Αποχική Φράξια του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος

Τρίτη (Κοµµουνιστική) ιεθνής εύτερο Συνέδριο 1920. ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΣΜΟ Κοµµουνιστική Αποχική Φράξια του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος Τρίτη (Κοµµουνιστική) ιεθνής εύτερο Συνέδριο 1920 ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΣΜΟ Κοµµουνιστική Αποχική Φράξια του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος 1. Ο κοινοβουλευτισµός είναι η µορφή πολιτικής εκπροσώπησης

Διαβάστε περισσότερα

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της Εισαγωγή Tο βιβλίο αυτό θα μπορούσε να τιτλοφορείται διαφορετικά. Αν θέλαμε να ακολουθήσουμε το ρεύμα των αλλαγών στο χώρο των διεθνών οργανισμών, ο τίτλος του θα ήταν «Εκπαίδευση για την αειφόρο ανάπτυξη».

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΥΠΑΝΑΠΤΥΞΗΣ : ανέπτυξε τη θεωρία περί «άνισης ανταλλαγής». Η θεωρία του αποτελεί μέρος μιας πιο λεπτομερούς ερμηνείας της μεταπολεμικής

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία και Διοικηση. Αποτελεσματική Ηγεσία στο Χώρο της Εργασίας

Ηγεσία και Διοικηση. Αποτελεσματική Ηγεσία στο Χώρο της Εργασίας Ηγεσία και Διοικηση Αποτελεσματική Ηγεσία στο Χώρο της Εργασίας 1. Η έννοια της αποτελεσματικής ηγεσίας Είναι σημαντικό να ξεκαθαρίσουμε πως η έννοια της ηγεσίας δεν είναι ταυτόσημη με τις έννοιες της

Διαβάστε περισσότερα

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Ο τάφος του Βίτγκεντάιν στο Κέιμπριτζ κοσμείται από το ομοίωμα μιας ανεμόσκαλας: «Οι προτάσεις μου αποτελούν διευκρινίσεις, όταν αυτός που με καταλαβαίνει, τελικά τις αναγνωρίσει

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 6: Η κουλτούρα στην κοινωνιολογική θεωρία Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργος Πολίτης: «Τα καταφέραμε σε πιο δύσκολες εποχές, θα τα καταφέρουμε και τώρα»

Γιώργος Πολίτης: «Τα καταφέραμε σε πιο δύσκολες εποχές, θα τα καταφέρουμε και τώρα» Ο συγγραφέας στο νέο του βιβλίο παρουσιάζει μια ορθολογική θέαση της κρίσης Γιώργος Πολίτης: «Τα καταφέραμε σε πιο δύσκολες εποχές, θα τα καταφέρουμε και τώρα» 23 Jan 201611.00 ΜΕΓΕΝΘΥΝΣΗ Συνέντευξη στη

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 8: Η Σχολή της Φρανκφούρτης και η Κριτική Θεωρία Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

II29 Θεωρία της Ιστορίας

II29 Θεωρία της Ιστορίας II29 Θεωρία της Ιστορίας Ενότητα 7- Πρόσθετο Υλικό: Πολυπλοκότητα Αντώνης Λιάκος Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας - Αρχαιολογίας Εισαγωγή 1 H γοητεία της δουλειάς του ιστορικού είναι ότι έχει να αντιμετωπίσει

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνικός µετασχηµατισµός:...

Κοινωνικός µετασχηµατισµός:... ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΟΓ ΟΟ Κοινωνικός Μετασχηµατισµός 1. Ο κοινωνικός µετασχηµατισµός 1.1. Γενικά Ερωτήσεις σύντοµης απάντησης Να προσδιορίσετε µε συντοµία το περιεχόµενο των παρακάτω όρων. Κοινωνικός σχηµατισµός:......

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Το υπόγειο ρεύμα του υλισμού της συνάντησης Λουί Αλτουσέρ

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Το υπόγειο ρεύμα του υλισμού της συνάντησης Λουί Αλτουσέρ ΤΟ ΥΠΟΓΕΙΟ ΡΕΥΜΑ ΤΟΥ ΥΛΙΣΜΟΥ ΤΗΣ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗΣτου μετάφραση Τάσος Μπέτζελος Το κείμενο που ακολουθεί είναι το τελευταίο μέρος ενός κειμένου του Αλτουσέρ, που χρονολογείται από το 1982, με τίτλο:. Δημοσιεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

3. Κριτική προσέγγιση

3. Κριτική προσέγγιση Επιστημολογική προσέγγιση της σχέσης θεωρίας και πράξη 3. Κριτική προσέγγιση Καθηγητής Κώστας Χρυσαφίδης Πανεπιστήμιο Αθηνών ΤΕΑΠΗ e.mail:kchrys@ecd.uoa.gr Θεωρία και Πράξη Κριτική Προσέγγιση Οι θετικιστικές

Διαβάστε περισσότερα

«Τα Βήματα του Εστερναχ»

«Τα Βήματα του Εστερναχ» «Τα Βήματα του Εστερναχ» Τοποθέτηση του ΔΗΜ.ΓΚΟΥΝΤΟΠΟΥΛΟΥ στη παρουσίαση του βιβλίου ΑΛΕΚΟΥ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΕΙΟ-Λάρισα 16/1/2009 Κυρίες και κύριοι. Σε κάθε βιβλίο, μελέτη,διήγημα η ποίημα ο συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ.

Η ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ. Σύνοψη του Βιβλίου: Δημήτρης Κωτσάκης. Η ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ. Ταξικές αντιθέσεις και ηγεμονία στον κοινωνικό χώρο. Εκδόσεις των ξένων. Θεσσαλονίκη, 2016. Τα κείμενα που υπάρχουν στο βιβλίο είναι σημειώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Foucault και Marx: Σημεία σύγκλισης και αίρεσης

Foucault και Marx: Σημεία σύγκλισης και αίρεσης Foucault και Marx: Σημεία σύγκλισης και αίρεσης Αντώνης Γαλανόπουλος Μια επίκαιρη συζήτηση για ένα ανοικτό ερώτημα Είκοσι πέντε χρόνια συμπληρώνονται φέτος από τον θάνατο του Michel Foucault και θα λέγαμε

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Σχολή ΣΑΚΕ Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών ΕΛΠΟΛ Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό Θεματική Ενότητα ΕΛΠ42

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτικές του πλήθους στον Σπινόζα και στον A. Negri

Πολιτικές του πλήθους στον Σπινόζα και στον A. Negri 001:Layout 1 5/26/11 4:15 PM Page 3 Κριτική Επιστήμη και εκπαίδευση 11/2011, 3-11 Πολιτικές του πλήθους στον Σπινόζα και στον A. Negri Δημήτρης Αθανασάκης Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο / Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Από την πραγμοποίηση στην αξιακή μορφή: Κριτική της οντολογίας και κοινωνικό φαντασιακό Μιχάλης Σκομβούλης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Από την πραγμοποίηση στην αξιακή μορφή: Κριτική της οντολογίας και κοινωνικό φαντασιακό Μιχάλης Σκομβούλης Αυτή την προειδοποίηση του Λούκατς για το ίδιο του το έργο φαίνεται πως παραβλέπει ο Άξελ Χόννετ στο πρόσφατο δοκίμιό του για την Πραγμοποίηση (2005). Μια προσπάθεια που έχει ασφαλώς το πλεονέκτημα ότι

Διαβάστε περισσότερα

Η οικολογική ηθική ως μέρος της απελευθερωτικής ηθικής και το ζήτημα της θεμελίωσης. Η συμβολή ορισμένων Ελλήνων: Καστοριάδης, Τερζάκης, Φωτόπουλος.

Η οικολογική ηθική ως μέρος της απελευθερωτικής ηθικής και το ζήτημα της θεμελίωσης. Η συμβολή ορισμένων Ελλήνων: Καστοριάδης, Τερζάκης, Φωτόπουλος. Η οικολογική ηθική ως μέρος της απελευθερωτικής ηθικής και το ζήτημα της θεμελίωσης. Η συμβολή ορισμένων Ελλήνων: Καστοριάδης, Τερζάκης, Φωτόπουλος. Γ. Μπλιώνης Κύκλος συζητήσεων για την Περιβαλλοντική

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης. Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης. Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Θεωρίες τις Αναπαραγωγής: : Bowles & Gintis Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 6ο (σελ. 136 150) Διαφοροποιημένες κατευθύνσεις στο πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις ΠΡΟΛΟΓΟΣ Οι δυσκολίες μάθησης των παιδιών συνεχίζουν να απασχολούν όλους όσοι ασχολούνται με την ανάπτυξη των παιδιών και με την εκπαίδευση. Τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι, μέσα στην τάξη τους, βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα

Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα Ενότητα 1: Εισαγωγή στην ιστορία των πολιτικών ιδεολογιών Σπύρος Μαρκέτος

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Βιβλιοκριτική Παναγιώτης Σωτήρης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Βιβλιοκριτική Παναγιώτης Σωτήρης Σπύρος Σακελλαρόπουλος, Η Ελλάδα στη Μεταπολίτευση.Πολιτικές και κοινωνικές εξελίξεις 1974-1988. Εκδ. Οίκος Α.Α. Λιβάνη, Αθήνα 2001, 540 σελίδες Εισαγωγή Η μεταπολίτευση (με τον συμβατικό ορισμό της περιόδου

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Ο ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ 4.1 Η πολιτική 4.1 Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ 1/21 Η λέξη πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Ηέκδοση, για πρώτη φορά στα ελληνικά, του έργου του

Ηέκδοση, για πρώτη φορά στα ελληνικά, του έργου του Περί του πολίτη Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Συγγραφέας : Hobbes Thomas Μεταφραστής : Βαβούρας Ηλίας ISBN: 9789604632732 Τιμή: 15,98 Σελίδες: 416 Διαστάσεις:

Διαβάστε περισσότερα

13/1/2010. Οικονομική της Τεχνολογίας. Ερωτήματα προς συζήτηση ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ

13/1/2010. Οικονομική της Τεχνολογίας. Ερωτήματα προς συζήτηση ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ Τμήμα Μηχανικών Οικονομίας και Διοίκησης Οικονομική της Τεχνολογίας Διάλεξη 6 η: Οικονομική Θεωρία και το Ζήτημα της Τεχνολογικής Αλλαγής: & II 1 Ερωτήματα

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Για την έννοια του συλλογικού εργάτη Ηλίας Ιωακείμογλου

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Για την έννοια του συλλογικού εργάτη Ηλίας Ιωακείμογλου του Ηλία Ιωακείμογλου Στα δύο προηγούμενα τεύχη των θέσεων ο αναγνώστης μπόρεσε ίσως να παρακολουθήσει μία προσπάθεια προσέγγισης και χρήσης της Εννοίας συλλογικός εργάτης. Ο στόχος αυτής της προσπάθειας

Διαβάστε περισσότερα

Μετατόπιση της ανυπόστατης χάραξης Προσπαθώντας να κατανοήσουμε την ταξική πάλη Τάσος Κυπριανίδης tkypri@planet. gr;

Μετατόπιση της ανυπόστατης χάραξης Προσπαθώντας να κατανοήσουμε την ταξική πάλη Τάσος Κυπριανίδης tkypri@planet. gr; Μετατόπιση της ανυπόστατης χάραξης Προσπαθώντας να κατανοήσουμε την ταξική πάλη Τάσος Κυπριανίδης tkypri@planet. gr; Ιστορική αναδρομή Οι Θέσεις, από την πρώτη ημέρα σύλληψης και δημιουργίας του εγχειρήματος

Διαβάστε περισσότερα

Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα

Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα Ενότητα 2: Παλαιό Καθεστώς και Διαφωτισμός Σπύρος Μαρκέτος Άδειες Χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα: ΚΟΙΝ107 Κλασική Κοινωνιολογική Θεωρία. Σωτήρης Χτούρης, Καθηγητής

Μάθημα: ΚΟΙΝ107 Κλασική Κοινωνιολογική Θεωρία. Σωτήρης Χτούρης, Καθηγητής Σε τι αναφέρεται το μάθημα ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Μάθημα: ΚΟΙΝ107 Κλασική Κοινωνιολογική Θεωρία Σωτήρης Χτούρης,

Διαβάστε περισσότερα

Αγροτική Κοινωνιολογία

Αγροτική Κοινωνιολογία Αγροτική Κοινωνιολογία Θεματική ενότητα 1: Θεωρητική συγκρότηση της Αγροτικής Κοινωνιολογίας 2/3 Όνομα καθηγητή: Χαράλαμπος Κασίμης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Εκπαιδευτικοί στόχοι Στόχος

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημολογική και Διδακτική Προσέγγιση της Έννοιας της «Ύλης»

Επιστημολογική και Διδακτική Προσέγγιση της Έννοιας της «Ύλης» Επιστημολογική και Διδακτική Προσέγγιση της Έννοιας της «Ύλης» Κωνσταντίνος Δ. Σκορδούλης Παιδαγωγικό Τμήμα ΔΕ Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Δυισμός: η κυρίαρχη οντολογία των φιλοσόφων 1.

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ Η Ν Ι

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Θεωρητική συνέχεια και πολιτικές ασυνέχειες στο έργο του Λουί Αλτουσέρ Δημήτρης Δημούλης, Γιάννης Μηλιός

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Θεωρητική συνέχεια και πολιτικές ασυνέχειες στο έργο του Λουί Αλτουσέρ Δημήτρης Δημούλης, Γιάννης Μηλιός των Δ. Δημούλη και Γ. Μηλιού Η μεγάλη οικογένεια των παντός είδους και απανταχού σοσιαλδημοκρατών μας έθαψε πανηγυρικά μέσα στο φέρετρο τον στρουκτουραλισμού. Σαν ταφή ήταν καλή. Τα χρόνια πέρασαν αλλά

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Ο νομαδικός εμπειρισμός του Ζ. Ντελέζ Παναγιώτης Σωτήρης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Ο νομαδικός εμπειρισμός του Ζ. Ντελέζ Παναγιώτης Σωτήρης Ο ΝΟΜΑΔΙΚΟΣ ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ Ζ. ΝΤΕΛΕΖτου Παναγιώτη Σωτήρη Εισαγωγή Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα -και αντιφατικά- βιβλία της τελευταίας περιόδου είναι σίγουρα η Αυτοκρατορία των Α. Νέγκρι και Μ. Χαρντ (Hardt-Negri

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική Γλωσσικών Μαθημάτων (ΚΠΒ307)

Διδακτική Γλωσσικών Μαθημάτων (ΚΠΒ307) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Διδακτική Γλωσσικών Μαθημάτων (ΚΠΒ307) Ενότητα #4: Λειτουργικός και Κριτικός Γραμματισμός Διδάσκων: Κατσαρού Ελένη ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

«Άρχεσθαι μαθών, άρχειν επιστήσει» («Ανάλαβε εξουσία αφού πρώτα μάθεις να εξουσιάζεσαι») Σόλων, ο Αθηναίος

«Άρχεσθαι μαθών, άρχειν επιστήσει» («Ανάλαβε εξουσία αφού πρώτα μάθεις να εξουσιάζεσαι») Σόλων, ο Αθηναίος EIΣΑΓΩΓΗ «Άρχεσθαι μαθών, άρχειν επιστήσει» («Ανάλαβε εξουσία αφού πρώτα μάθεις να εξουσιάζεσαι») Σόλων, ο Αθηναίος Η ηγεσία και η άσκησή της η έννοιά της και το σύνολο των συμπεριφορών που τη συνθέτουν,

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αξίες και τιμές παραγωγής. Η σχέση μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου» Γιώργος Σταμάτης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αξίες και τιμές παραγωγής. Η σχέση μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου» Γιώργος Σταμάτης Άξιες και τιμές παραγωγής: Η σχέση μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου» του Γιώργου Σταμάτη 1. Εισαγωγή Σκοπός μας δεν είναι να δείξουμε απλώς, ότι μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου»

Διαβάστε περισσότερα

Για την επαναστατική θεωρία και την ιδεολογική μας δουλειά

Για την επαναστατική θεωρία και την ιδεολογική μας δουλειά Για την επαναστατική θεωρία και την ιδεολογική μας δουλειά Στο παρόν κείμενο επιχειρούμε να παρουσιάσουμε, με αφορμή και την συζήτηση που διεξάγεται εν όψει του συνεδρίου στις οβ και τα κείμενα συμβολής,

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα: ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ - ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. Διδάσκων : Επίκουρος Καθηγητής Στάθης Παπασταθόπουλος

Ενότητα: ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ - ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. Διδάσκων : Επίκουρος Καθηγητής Στάθης Παπασταθόπουλος Τίτλος Μαθήματος: ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ Ι Ενότητα: ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ - ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ Διδάσκων : Επίκουρος Καθηγητής Στάθης Παπασταθόπουλος Τμήμα: Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Φιλοσοφία της Επιστήμης ΙΙ

Φιλοσοφία της Επιστήμης ΙΙ Φιλοσοφία της Επιστήμης ΙΙ Τετάρτη, 3.30-6 μμ. Αίθουσα A Διδάσκουσα: Ελίνα Πεχλιβανίδη ΣΧΕΔΙAΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ (SYLLABUS) Πληροφορίες για: ημέρα - ώρα - αίθουσα διεξαγωγής του μαθήματος στοιχεία επικοινωνίας,

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Μια φιλοσοφία για τον μαρξισμό Louis Althusser

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Μια φιλοσοφία για τον μαρξισμό Louis Althusser : «Η γραμμή του Δημοκρίτου»του μετάφραση Χρήστος Βαλλιάνος Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί το πρώτο μέρος «συνέντευξης» που έδωσε ο L. Althusser την περίοδο 1983-84 στην Fernanda Navarro, καθηγήτρια

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι η Φιλοσοφία της Ιστορίας: Εξέλιξη της συνείδησης της ελευθερίας. (Αυτή δεν είναι αυστηρή και ιστορικά συνεχής.)

Τι είναι η Φιλοσοφία της Ιστορίας: Εξέλιξη της συνείδησης της ελευθερίας. (Αυτή δεν είναι αυστηρή και ιστορικά συνεχής.) Χέγκελ Γεννήθηκε το 1770. 19 χρονών όταν έγινε η Γαλλική Επανάσταση. Το 1806 έγινε η Μάχη της Ιένας, νίκη του Ναπολέοντα. Γαλλική κυριαρχια, 1806-1814. Φιλελευθεροποίηση, κατάργηση δουλοπαροικίας και λογοκρισίας.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΑΤΗ, Ιουλίου 2007

ΕΛΑΤΗ, Ιουλίου 2007 4 η Συνάντηση Εργασίας Workshop ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΔΗΜΟΣ ΑΙΘΗΚΩΝ Αίθουσα Συνεδριάσεων ΕΛΑΤΗ, 18-22 Ιουλίου 2007 Οργανωτική Επιτροπή: Κων. Σκορδούλης (Παν. Αθηνών),

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Ιδεολογία. Διάγραμμα ενός αμφισβητούμενου πεδίου Δημήτρης Δημούλης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Ιδεολογία. Διάγραμμα ενός αμφισβητούμενου πεδίου Δημήτρης Δημούλης ΙΔΕΟΛΟΓΙΑ. ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΝΟΣ ΑΜΦΙΣΒΗΤΟΥΜΕΝΟΥ ΠΕΔΙΟΥτου Δημήτρη Δημούλη Οι σκέψεις που ακολουθούν αποβλέπουν στο να δοθεί ένα περίγραμμα στις συζητήσεις για την ιδεολογία. Επιχειρούν να μεσολαβήσουν ανάμεσα

Διαβάστε περισσότερα

Προς μια διαλεκτική ανάγνωση των προοπτικών εξόδου από την κρίση.

Προς μια διαλεκτική ανάγνωση των προοπτικών εξόδου από την κρίση. Προς μια διαλεκτική ανάγνωση των προοπτικών εξόδου από την κρίση. Βασίλης Γρόλλιος, Διδάκτωρ Φιλοσοφίας Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Στο άρθρο θα αποπειραθώ να προσεγγίσω το περιεχόμενο της

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ.

ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. 2 ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ (Ι) ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ. ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ; Στο μάθημα «Κοινωνική Θεωρία της Γνώσης (I)» (όπως και στο (ΙΙ) που ακολουθεί) παρουσιάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Το ζήτημα του κράτους

Το ζήτημα του κράτους 1. Η θέση του Λένιν Κράτος & Επανάσταση (1917) Το ζήτημα του κράτους 1. Πραγματολογικά δεδομένα του κειμένου -Το έργο γράφεται ανάμεσα στον Αύγουστο και το Σεπτέμβριο του 1917, στηριγμένο σε υλικό που

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου σε 90-100 λέξεις Ο Μπαμπινιώτης υποστηρίζει ότι η Ενωμένη Ευρώπη διαμορφώνει μια νέα πραγματικότητα που επιβοηθεί τον επαναπροσδιορισμό

Διαβάστε περισσότερα

Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο

Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο ΣΧΟΛΗ Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ω Ν Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Ω Ν Τ Ο Μ Ε Α Σ Π Ο Λ Ε Ο Δ Ο Μ Ι Α Σ Κ Α Ι Χ Ω Ρ Ο Τ Α Ξ Ι Α Σ Πατησίων 42, 10682 Αθήνα τηλ. 30(1) 772 3818

Διαβάστε περισσότερα

Αγροτική Κοινωνιολογία

Αγροτική Κοινωνιολογία Αγροτική Κοινωνιολογία Θεματική ενότητα 1: Θεωρητική συγκρότηση της Αγροτικής Κοινωνιολογίας 1/3 Όνομα καθηγητή: Χαράλαμπος Κασίμης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Εκπαιδευτικοί στόχοι Στόχος

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΠΑ70/ Εκπαιδευτική Πολιτική και Αναλυτικά Προγράμματα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΠΑ70/ Εκπαιδευτική Πολιτική και Αναλυτικά Προγράμματα Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΠΑ70/ Εκπαιδευτική Πολιτική και Αναλυτικά Προγράμματα Σχολή ΣΑΚΕ Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών ΕΠΑ Επιστήμες της Αγωγής Θεματική Ενότητα ΕΠΑ70

Διαβάστε περισσότερα

23/11/14. 20 ος αιώνας. } Φορντισµός (Henry Ford) } Τεϋλορισµός (Fredrich Taylor) } επιστηµονική διοίκηση της εργασίας

23/11/14. 20 ος αιώνας. } Φορντισµός (Henry Ford) } Τεϋλορισµός (Fredrich Taylor) } επιστηµονική διοίκηση της εργασίας 20 ος αιώνας } Φορντισµός (Henry Ford) } Τεϋλορισµός (Fredrich Taylor) } επιστηµονική διοίκηση της εργασίας 1 Taylor F. (1911) The Principles of Scientific Management. επιστηµονική διοίκηση της εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Μαρξισμός: Ένας (σίγουρος) δρόμος για την ουτοπία; Γιώργος Καλαμπόκας

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Μαρξισμός: Ένας (σίγουρος) δρόμος για την ουτοπία; Γιώργος Καλαμπόκας ΜΑΡΞΙΣΜΟΣ: ΕΝΑΣ (ΣΙΓΟΥΡΟΣ) ΔΡΟΜΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΥΤΟΠΙΑ; 1 του Γιώργου Καλαμπόκα 1. Εισαγωγή Σκοπός της αυτής της εργασίας είναι να εξετάσουμε την κριτική που άσκησαν οι Karl Marx [Καρλ Μαρξ] και Friedrich Engels

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό νόμισμα, λαϊκή κυριαρχία και σοσιαλιστική προοπτική. (ομιλία στο συνέδριο του ΜΑ.ΧΩ.ΜΕ Γενάρη 2016)

Εθνικό νόμισμα, λαϊκή κυριαρχία και σοσιαλιστική προοπτική. (ομιλία στο συνέδριο του ΜΑ.ΧΩ.ΜΕ Γενάρη 2016) Εθνικό νόμισμα, λαϊκή κυριαρχία και σοσιαλιστική προοπτική (ομιλία στο συνέδριο του ΜΑ.ΧΩ.ΜΕ 15-17 Γενάρη 2016) Παναγιώτης Σωτήρης Εδώ και αρκετό καιρό οι τοποθετήσεις όσων ρευμάτων της Αριστεράς αναφέρονται

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ. Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ Γενικά στοιχεία Περιεχόµενα Οδηγός για µελέτη Το παρόν ηλεκτρονικό εγχειρίδιο έχει ως στόχο του να παρακολουθήσει τις πολύπλοκες σχέσεις που συνδέουν τον

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων Ενότητα 5: Η Έννοια της Κριτικής Συνειδητοποίησης Γιώργος Κ. Ζαρίφης

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ Ημερομηνία 10/3/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://www.in.gr Τζωρτζίνα Ντούτση http://www.in.gr/entertainment/book/interviews/article/?aid=1500064083 Νικόλ Μαντζικοπούλου: Το μυστικό για την επιτυχία είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

H φιλοσοφία γίνεται εύκολα μια νοσταλγική άσκηση. Άλλωστε, η σύγχρονη φιλοσοφία έχει την τάση να προβάλλει αυτή τη νοσταλγία. Σχεδόν πάντα, δηλώνει

H φιλοσοφία γίνεται εύκολα μια νοσταλγική άσκηση. Άλλωστε, η σύγχρονη φιλοσοφία έχει την τάση να προβάλλει αυτή τη νοσταλγία. Σχεδόν πάντα, δηλώνει H φιλοσοφία γίνεται εύκολα μια νοσταλγική άσκηση. Άλλωστε, η σύγχρονη φιλοσοφία έχει την τάση να προβάλλει αυτή τη νοσταλγία. Σχεδόν πάντα, δηλώνει πως κάτι έχει ξεχαστεί ή έχει σβηστεί, πως κάτι λείπει.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Ο ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ 4.5 Αναρχισμός 4.5 ΑΝΑΡΧΙΣΜΟΣ 1/13 Αναρχισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟΙ ΤΟΥΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΙ

ΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟΙ ΤΟΥΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΙ ΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΕΝΝΟΙΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΟΙ ΙΔΕΟΛΟΓΙΚΟΙ ΤΟΥΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΙ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΧΑΣΑΠΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Δ.Ε. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

102 Φιλοσοφίας Πάτρας

102 Φιλοσοφίας Πάτρας 102 Φιλοσοφίας Πάτρας Το Τμήμα Φιλοσοφίας ιδρύθηκε με το Π.Δ. 206/1999 (Φ.Ε.Κ. 176/6-9-1999) και αποτελεί το πρώτο και μοναδικό αμιγώς φιλοσοφικό τμήμα στην Ελλάδα. Άρχισε να λειτουργεί το ακαδημαϊκό έτος

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Βιβλιοκριτική Παναγιώτης Σωτήρης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Βιβλιοκριτική Παναγιώτης Σωτήρης Etienne Balibar Η Ευρώπη, η Αμερική, ο πόλεμος. Σκέψεις πάνω στην Ευρωπαϊκή μεσολάβηση μετάφραση Γιάννης Στρίγγος Αθήνα, εκδόσεις Χρήστος Ε. Δάρδανος, 2004, σσ. 210 Εισαγωγή Η έκδοση ενός βιβλίου του Ετιέν

Διαβάστε περισσότερα

Η πρόσληψη της Καινής Διαθήκης στη λογοτεχνία και την τέχνη

Η πρόσληψη της Καινής Διαθήκης στη λογοτεχνία και την τέχνη ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Η πρόσληψη της Καινής Διαθήκης στη λογοτεχνία και την τέχνη Όγδοη Ενότητα: H πρόσληψη της ιστορίας του Ιησού στον κινηματογράφο (Ι) Αικατερίνη

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Πώς μπορούμε να έχουμε συναντήσεις που να διαρκούν; Ο Αλτουσέρ και το ερώτημα του υποκειμένου Παναγιώτης Σωτήρης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Πώς μπορούμε να έχουμε συναντήσεις που να διαρκούν; Ο Αλτουσέρ και το ερώτημα του υποκειμένου Παναγιώτης Σωτήρης ΠΩΣ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΕΧΟΥΜΕ ΣΥΝΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΟΥ ΝΑ ΔΙΑΡΚΟΥΝ; Ο ΑΛΤΟΥΣΕΡ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ ΤΟΥ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΟΥ του Παναγιώτη Σωτήρη 1. Εισαγωγή Μία από τις πιο διαδεδομένες κριτικές ενάντια στον Αλτουσέρ είναι ότι τόσο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ;

Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ; Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ; Καθώς έχουν περάσει, από το 2008 οπότε και ξέσπασε η μεγαλύτερη καπιταλιστική κρίση μετά την κρίση του 1929, οι πάντες σχεδόν συμπεριφέρονται σαν να έχει ξεπεραστεί η κρίση

Διαβάστε περισσότερα

Γλώσσα και πραγματικό. Μίνα Μπούρα

Γλώσσα και πραγματικό. Μίνα Μπούρα Γλώσσα και πραγματικό Μίνα Μπούρα Η ψυχανάλυση ήταν πάντα και είναι μια υπόθεση και ένας χώρος λόγου, γλώσσας. Είναι μάλιστα ένας χώρος όπου ο λόγος βρίσκει την καίρια ευκαιρία ανάδυσης και άσκησης. Το

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων Ενότητα 11: Κριτικός Στοχασμός και Ενδυνάμωση Γιώργος Κ. Ζαρίφης Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Βιβλιοκριτική Παναγιώτης Σωτήρης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Βιβλιοκριτική Παναγιώτης Σωτήρης Κωνσταντίνος ΚαβουλάκοςΠέρα από την μεταφυσική και τον επιστημονισμό.ο "διεπιστημονικός υλισμός" του Max HorkheimerΑθήνα, εκδόσεις Αλεξάνδρεια, 2001 Εισαγωγή Ένα από τα παράδοξα των φιλοσοφικών και θεωρητικών

Διαβάστε περισσότερα