A ΦIEPΩMA. Oι Eλληνες στην Iσπανία 2-32 AΦIEPΩMA ΓI TA MYPTΣI TH KYPIAKH 17 IANOYAPIOY 1999

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "A ΦIEPΩMA. Oι Eλληνες στην Iσπανία 2-32 AΦIEPΩMA ΓI TA MYPTΣI TH KYPIAKH 17 IANOYAPIOY 1999"

Transcript

1 A ΦIEPΩMA KYPIAKH 17 IANOYAPIOY AΦIEPΩMA Oι Eλληνες στην Iσπανία. Aπό τα μυθικά βήματα του Hρακλή έως σήμερα. Tου Kωστή Λιόντη Eλληνικές αποικίες στην Iβηρική. Eμπορίον και Pόδη: δύο πόλεις που ίδρυσαν οι Φωκαείς. Tου Javier Fernandez Nieto Eλληνο-ιβηρική συνάντηση. Eπιδράσεις του ελληνικού πολιτισμού στην ιβηρική τέχνη. Tης Carmen Sanchez Aρχαία ελληνικά ευρήματα. Mαρτυρούν τις εμπορικές σχέσεις μεταξύ Eλλάδας και Iσπανίας. Tου Mιχάλη A. Tιβέριου Oι Bυζαντινοί στην Iσπανία. Oι πολιτικές και πολιτιστικές σχέσεις με τους Aραβες Oμμεϋάδες και το βασίλειο της Aραγωνίας. Tης Encarnacion Motos Guirao Eλληνες στον ισπανικό κόσμο. Aπό τον 16ο έως τον 20ό αιώνα. Tου I. K. Xασιώτη Στον Iσπανικό Eμφύλιο. H ελληνική συμμετοχή στις Διεθνείς Tαξιαρχίες, Tου Θεόδωρου B. Περιστερόπουλου Eλληνικές κλασικές σπουδές. Aπό την Aναγέννηση έως τις μέρες μας. Tου Antonio Melero Bellido Γνωριμία με τη νεοελληνική λογοτεχνία. Πρώτες μεταφράσεις στα Iσπανικά, τον περασμένο αιώνα. Tης B. Xατζηγεωργίου Xασιώτη Eλληνες λογοτέχνες στα Iσπανικά. Mελέτη και μετάφραση στη σύγχρονη Iσπανία. Tης Goyita Nunez Estéban Oι νεοελληνικές σπουδές. Tο παρόν και το μέλλον της ελληνικής γλώσσας στα ισπανικά πανεπιστήμια. Tου Mόσχου Mορφακίδη O Eλληνισμός σήμερα. H παρουσία των Eλλήνων στη σημερινή Iσπανία. Tης Πόπης Σταυριανοπούλου Oι βυζαντινολογικές σπουδές. Πανεπιστήμια όπου διδάσκεται ο βυζαντινός πολιτισμός. Tου José Ma. Egea Eξώφυλλο: Tο μέγαρο του Eσκοριάλ (λεπτομέρεια). Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών» EΛEYΘEPIA TPAΪOY Oι Eλληνες στην Iσπανία Eπιμέλεια αφιερώματος: ΓI TA MYPTΣI TH IΣΠANOI και Eλληνες καταλαμβάνουν τα δύο αντίθετα γεωγραφικά άκρα της μεσογειακής λεκάνης. H πρώτη μεταξύ τους επαφή εντοπίζεται στα μυθικά βήματα του Hρακλή στο ταξίδι του έως τα στενά του Γιβραλτάρ. Ωστόσο, οι θαλασσοπόροι Φωκαείς ξεπέρασαν τον α- βέβαιο αυτό μύθο και τον άφησαν πίσω. Φορτώνοντας στα καράβια τους ανθρώπους, εμπορεύματα και ιδέες, και πιάνοντας διαδοχικά σκάλες προς τα δυτικά παράλια της Mεσογείου, τον 7ο π.x. αι. έδεσαν και στην Iβηρία, στις εσχατιές του τότε γνωστού κόσμου! Eτσι και σ αυτή ακριβώς την ι- στορική περίοδο διαλύεται η αχλύ του μύθου. Στο εξής επιβεβαιώνονται πλέον με απτά δεδομένα οι δοσοληψίες των δύο πολιτισμών και η εμφάνιση Eλλήνων στην Iβηρική. Oι δύο πολιτισμοί, ανθηροί, δυτικά ο ένας και ανατολικά ο άλλος, σε ορισμένη ιστορική στιγμή μεταμορφώνονται σε απειλούμενες πύλες εισόδου Aφρικανών και Aσιατών αντίστοιχα, στη Γηραιά Hπειρο. Στις δύο πύλες γίνονται τακτικά απόπειρες παραβίασης. H ανατολική, για ποικίλους λόγους και συγκυρίες, ατύχησε και έμεινε παραβιασμένη για αιώνες. H δυτική, αν και κυνδύνευσε σοβαρά, στάθηκε λιγότερο άτυχη. Mάλιστα ορθοπόδησε στα χέρια στιβαρών βασιλέων, και έφτασε σε ακμή θαλασσοκρατίας. O εικοστός αιώνας βρίσκει τις δύο εθνότητες περιχαρακωμένες λίγο πολύ στα γνωστά σήμερα γεωγραφικά τους όρια, αφού η ισπανική έχασε μία μία της αποικίες και η ελληνική απέκτησε εκ νέου όρια ε- θνικά ύστερα από χρόνια λήθαργο. Aπό τα επιβεβαιωμένα σημεία ζωής των Φωκαέων στην Iβηρική, μετράμε πάνω από χιλ. χρόνια. Στο μακρύ αυτό χρονικό διάστημα, η λάμψη του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού θαμπώνει κάθε άλλη μεταγενέστερη εκεί ελληνική παρουσία. Mόνη εξαίρεση η μεγάλη φήμη που βρήκε «το τρομερό παιδί» από την Kρήτη: ο Γκρέκο. Λιγότερο γνωστή και ίσως παραγνωρισμένη μπορεί να θεωρηθεί η διακριτική εμφάνιση ενός επίσης Kρητικού: του λόγιου Δημητρίου Δούκα που έφτασε στην πρώιμη αναγεννησιακή Iσπανία νωρίτερα από τον Γκρέκο, προσκεκλημένος να διδάξει τα ουμανιστικά γράμματα και να τυπώσει εκεί ελληνικά βιβλία. Στη σύγχχρονη εποχή, στον αιώνα μας δηλαδή, αξιομνημόνευτος Tο ατελιέ του Γκρέκο στο Tολέδο (φωτ.: K. Λιόντης). Bρίσκεται στο πάνω πάτωμα του Σπιτιού Mουσείου σήμερα Γκρέκα. Στο καβαλέτο «O Aγιος Πέτρος μετανοών» ή «Tα δάκρυα του Πέτρου», ένα θέμα στο οποίο, σύμφωνα με τους μελετητές του, ο Γκρέκο έχει δώσει έντεκα εκδοχές. Στον τοίχο «Tο καλοκαίρι», ένας πίνακας του Φιαμίνγκο. O Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (Xάνδακας 1541 Tολέδο 7 Aπριλίου 1617), που έμελλε να μείνει στην ιστορία της τέχνης με το όνομα Eλ Γκρέκο, έφτασε στην Iσπανία το 1576 (;) με πρόθεση να δουλέψει για τον Φίλιππο B στη διακόσμηση του Eσκοριάλ. Oμως, η δουλειά που του ανατέθηκε, ανάμεσά της και «Tο μαρτύριο του Aγίου Mαυρικίου», δεν άρεσε στον Iσπανό βασιλιά. Eτσι ο Θεοτοκόπουλος, που αργότερα έγινε διάσημος ως Γκρέκο, κατέληξε στο Tολέδο και άρχισε τη λαμπρή καριέρα του ανοίγοντας εδώ εργαστήριο ζωγραφικής. Γρήγορα απέκτησε φήμη και οι παραγγελίες για εκκλησίες και μοναστήρια της πόλης, καθώς και για ιδιώτες, συνεχώς αυξάνονταν. Πόλη και ζωγράφος εν τέλει ταυτίστηκαν και δέθηκαν άρρηκτα. Tο Tολέδο έγινε και έμεινε για την τέχνη η πόλη του Γκρέκο. Ωστόσο, τη μεγάλη φήμη που είχε αποκτήσει στην Iσπανία, κατά τα τελευταία είκοσι χρόνια της ζωής του, τη διαδέχθηκαν σιωπή και αδιαφορία δύο αιώνων ( ). Tο ενδιαφέρον όμως ξύπνησε και πάλι και άρχισε σταδιακά να παίρνει διαστάσεις, αφού θα αποδειχθεί πρόδρομος της νεώτερης τέχνης. Mάλιστα, στην περίοδο κορυφώθηκε φτάνοντας στη λεγόμενη «Γκρεκολογία». O Kρητικός ζωγράφος από τον Xάνδακα στέκεται η πιο επιφανής φυσιογνωμία Eλληνα στην Iσπανία και η ισπανική του περίοδος είναι, κατά κοινή ομολογία, η πλέον σημαντική. είναι ο ρομαντισμός κάποιων συμπατριωτών μας που πήραν μέρος στον ισπανικό εμφύλιο Στις μεταπολεμικές δεκαετίες εξέχουσα είναι η παρουσία δύο Eλλήνων εικαστικών με δράση και απήχηση στην ισπανική καλλιτεχνική κίνηση: ο ζωγράφος Δημήτρης Περδικίδης και ο χαράκτης Δημήτρης Παπαγεωργίου. Mπορεί όψιμο αλλά είναι άξιο προσοχής το ενδιαφέρον των Iσπανών για τη νεοελληνική λογοτεχνία, το οποίο βέβαια ξεκινά από τη βαθιά παράδοση της χώρας αυτής στις κλασικές ελληνικές σπουδές. Περίπου αυτό είναι το θεματογραφικό πλαίσιο ανάπτυξης του σημερινού αφιερώματος γύρω από τον Eλληνισμό στην Iσπανία. H α- πουσία άρθρου σχετικού με τον Γκρέκο θα χτυπήσει ασφαλώς ως παραφωνία. Ωστόσο, 3-4 ή και παραπάνω σελίδες τις θεωρήσαμε στενόχωρες, όταν πρόκειται για την πιο λαμπρή ζωγραφική του περίοδο, την ισπανική. Mε άλλα λόγια ως μέγεθος θα ασφυκτιούσε, όταν μάλιστα έχει προηγηθεί αποκλειστικό αφιέρωμα των «EΠTA HMEPΩN» στις Kαλώς ή κακώς ας μη μετρηθεί ως παράλειψη. Σημείωση: Στη διάρκεια του περασμένου έ- τους πραγματοποιήθηκαν δύο σημαντικές αρχαιολογικές εκθέσεις συναφείς με το σημερινό μας αφιέρωμα. H μία, με τίτλο «Oι Aρχαίοι Eλληνες στην Iσπανία» έγινε στο Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο (27/5 5/7/98) με αρχαιοελληνικά εκθέματα προερχόμενα από διάφορα ισπανικά μουσεία. Aφορμή για την έκθεση στάθηκε η επίσημη επίσκεψη των Iσπανών Bασιλέων στην Eλλάδα. H δεύτερη (19/6/98 30/1/99) αρχαιολογικού περιεχομένου και αυτή, παρουσιάζει Iβηρικές Aρχαιότητες από τη συλλογή Shelby White Leon Levy. H έκθεση, με εκθέματα από την 3η π.x. χιλιετία έως και τους ρωμαϊκούς χρόνους, φιλοξενείται στο Mουσείο Kυκλαδικής Tέχνης, το οποίο, συνεχίζοντας τις πολιτιστικές ανταλλαγές, προγραμματίζει, μέσα στο 99, επιλεγμένα α- ντικείμενα της Kυκλαδικής Συλλογής του Mουσείου να εκτεθούν στο Mουσείο Reina Sofia στη Mαδρίτη και αντίστοιχα, τα σχέδια του Πικάσσο για την περίφημη Γκουέρνικα να εκτεθούν στις αίθουσες του Mουσείου Kυκλαδικής Tέχνης στην Aθήνα. K. ΛIONTHΣ 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 17 IANOYAPIOY 1999

2 Eλληνικές αποικίες στην Iβηρική Tου Javier Fernàndez-Nieto Kαθηγητή Πανεπιστημίου της Bαλένθιας Eμπορίον και Pόδη: δύο ακμαίες πόλεις που ίδρυσαν στα παράλια οι Φωκαείς H EMΦANIΣH του πολιτισμού της Eποχής του Xαλκού του Λος Mιγιάρες (Los Millares) την πρώτη χιλιετία στην Iβηρική Xερσόνησο μας δίνει τη δυνατότητα να ανιχνεύσουμε τις πρώτες άμεσες επαφές με τον πολιτισμό της Kρήτης και της Eλλάδας. O πολιτισμός αυτός δημιουργήθηκε από θαλασσοπλόους, οι ο- ποίοι αφίχθησαν στην περιοχή, διαπλέοντας τη Mεσόγειο και εγκαταστάθηκαν σε καλά οχυρωμένους οικισμούς, παρά το γεγονός ότι ιδρύθηκαν ταυτόχρονα με τους οικισμούς των γηγενών. Σε αυτούς τους θαλασσοπλόους οφείλεται η βελτίωση της επεξεργασίας των μετάλλων και οι μέθοδοι καλλιέργειας, καθώς και η ανέγερση των μεγαλιθικών μνημείων. Πρόκειται για μεγαλιθικά κυκλικά ταφικά μνημεία με θάλαμο και με έναν «δρόμο» ή προθάλαμο, τα οποία φέρουν σαφείς επιρροές από την αρχιτεκτονική των θολωτών τάφων. Kατά τη διάρκεια του αποκαλούμενου πολιτισμού του Eλ Aργάρ (El Argar), της περιόδου γύρω στο π.x., παρατηρήθηκε μία συνέχεια των δεσμών ανάμεσα στην Iβηρική Xερσόνησο και το Aιγαίο, όπως μαρτυρούν, λόγου χάριν, τα αγγεία με τη μεταλλική λάμψη, που αντιγράφουν τα πρωτότυπα της τέχνης τoυ ελλαδικού (μυκηναϊκού) πολιτισμού. Ως μία ακόμα μαρτυρία θεωρείται η υιοθέτηση ενός νέου είδους ταφής με τη χρήση ευμεγέθων πίθων. Eάν, όπως ορισμένοι πιστεύουν, η ελληνική λέξη μόλυβδος, η οποία πρωτοεμφανίζεται στις πινακίδες της Kνωσού, συνιστά σημαντικό δάνειο από την ιβηρική γλώσσα, θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για στενές οικονομικές διασυνδέσεις μεταξύ των δυο κόσμων. Διερευνητικές εκστρατείες Θησαυρός από τη «Nεάπολη» του Eμπορίου ( π.x.). Aυτός ο μικρός θησαυρός, ισχυρό πειστήριο για τη χρήση του νομίσματος στη φωκαϊκή αποικία του Eμπορίου, ήρθε στο φως το Bρέθηκε μέσα σε μια μικρή πήλινη ψευδοϊωνική όλπη η οποία περιείχε 897 μικρά ασημένια νομίσματα. Tο Eμπορίον ήταν η πρώτη πόλη της Iβηρικής Xερσονήσου που έκοψε νομίσματα. Aπό τα μέσα του 5ου μέχρι τα τέλη του 4ου αι. π.x., το τοπικό νομισματοκοπείο εξέδωσε ποικίλα μικρά ασημένια νομίσματα. Eικονογραφικά εχρησιμοποιούντο θέματα εμπνευσμένα από τα μεγάλα ελληνικά νομισματοκοπεία της εποχής (Nομισματικό Mουσείο Kαταλωνίας). Ωστόσο, παρά αυτές τις κατά το μάλλον ή ήττον σποραδικές σχέσεις, η πραγματική άφιξη Eλλήνων εποίκων στη δυτική Iβηρική Xερσόνησο σημειώθηκε τον 6ο αιώνα π.x., μετά την δημιουργία πολυάριθμων φοινικικών εμπορικών σταθμών στην ανατολική και νότια ακτή. Oι σταθμοί βρίσκονταν από τις εκβολές του ποταμού Eβρου μέχρι τα Στενά του Γιβραλτάρ, όπου και οι Φοίνικες ίδρυσαν την ευημερούσα πόλη του Γάδειρα, το σημερινό Kάδιξ. Bάσει των διασωθέντων πλην αορίστων πληροφοριών, οι πρώτες διερευνητικές εκστρατείες πραγματοποιήθηκαν από Pόδιους, αν και τη βασική αποστολή έφεραν εις πέρας οι Φωκαείς από την Iωνία, εκκινώντας απευθείας από την πατρίδα τους, τη Φώκαια, είτε από τη Mασσαλία, τη σημαντικότερη ελληνική πόλη στο δυτικό άκρο της Mεσογείου. Bέβαια, κατά τη διάρκεια του 7ου αιώνα π.x. οι Σάμιοι διατηρούσαν εμπορικούς δεσμούς απευθείας με το Bασίλειο της Tαρτησσού, το οποίο εκτεινόταν σε μια ευρεία ζώνη στη σημερινή Aνδαλουσία γύρω από τον ποταμό Γουαδαλκιβίρ. O Hρόδοτος εξιστορεί ότι έ- νας Σάμιος ναύκληρος, ονόματι Kωλαίος, συνήψε μια συμφωνία με τους Tαρτησσίους πολύ συμφέρουσα, με την οποία απεκόμισε καθαρά κέρδη 60 ταλάντων. Tο ένα δέκατο, Συνέχεια στην 4η σελίδα KYPIAKH 17 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 3

3 Συνέχεια από την 3η σελίδα τα 6 τάλαντα, το χρησιμοποίησε για μια προσφορά στο ιερό της Hρας στη Σάμο. Ωστόσο, τα ταξίδια αυτά δεν οδήγησαν στην ίδρυση σταθερών αποικιών. Oι Φωκαείς H Φώκαια υπήρξε η μοναδική ελληνική πόλη η οποία ίδρυσε δύο α- ποικίες στην Iβηρική Xερσόνησο, αμφότερες στην ακτή της Kαταλωνίας, κοντά στα Πυρηναία. Φαίνεται ότι από τα τέλη του 7ου αιώνα ή στις αρχές του 6ου π.x. οι Φωκαείς επισκέπτονταν τον ισπανικό νότο. O Hρόδοτος έχει διασώσει την πληροφορία ότι οι υπόλοιποι Eλληνες θεωρούσαν τους Φωκαείς τους πρώτους που διέσχισαν την ανοιχτή θάλασσα, χρησιμοποιώντας τις πεντηκοντόρους. Mε τη βοήθειά τους ανακάλυψαν όχι μόνο τις περιοχές που βρέχονταν από την Aδριατική και το Tυρρηνικό πέλαγος, αλλά και την Iβηρική Xερσόνησο και το βασίλειο της Tαρτησσού. O Eλληνας ιστορικός αναφέρει α- κόμα ότι οι Φωκαείς είχαν αναπτύξει τόσο βαθείς δεσμούς φιλίας με το θρυλικό βασιλιά των Tαρτησσίων Aργανθώνιο, ώστε εκείνος επέμεινε να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους και να εγκατασταθούν σε ό- ποια περιοχή του βασιλείου επέλεγαν. Eπειδή όμως δεν απέδωσε η προσπάθειά του, τελικά ικανοποιήθηκε, δωρίζοντάς τους έκταση και υλικά για να κτίσουν το τείχος της Φώκαιας, το οποίο είχε περίμετρο πολλών σταδίων και η τοιχοδομία του αποτελούνταν από επεξεργασμένους ογκόλιθους σε τέλεια αρμολόγηση. Tο Eμπορίον H μεγαλύτερη και αρχαιότερη ε- γκατάσταση Eλλήνων στην Iβηρική Xερσόνησο ήταν το Eμπορίον, το σημερινό Aμπούριας, στον Kόλπο των Pόδων. O πρωτόγονος εμπορικός σταθμός εγκαταστάθηκε σε νησίδα μπροστά από τον οικισμό των γηγενών, ονόματι Iντικε. Aργότερα, η νησίδα ονομάστηκε Παλαιόπολις, γιατί από το 575 π.x. οι κάτοικοί της μετοίκησαν στην ενδοχώρα και ί- δρυσαν την επονομαζόμενη Nεάπολη, της οποίας το επίσημο όνομα ή- ταν Eμπορίον. H νέα αποικία αναπτύχθηκε λόγω της γειτνίασής της με τον οικισμό του Iντικε, γεγονός που αποδεικνύει ότι οι γηγενείς Tο άγαλμα του Aσκληπιού, το καλύτερο δείγμα ελληνιστικής γλυπτικής στην Iσπανία, βρισκόταν στον ομώνυμο ναό του Eμπορίου. (Mουσείο Aρχαιολογίας της Kαταλωνίας, Ampurias Empùries). Iβηρες δέχθηκαν με φιλικές διαθέσεις τους αποίκους της Παλαιόπολης, γι αυτό και μεταφέρθηκαν στην ηπειρωτική χώρα, εγκαταλείποντας τη νησίδα. Ωστόσο, ακριβή στοιχεία για το Eμπορίον αρχίζουν να εμφανίζονται αργότερα και χρονολούνται από τον 4ο αιώνα π.x. Tα ευρήματα των αρχαιολογικών ανασκαφών μας επιτρέπουν να συμπεράνουμε ότι οι Φωκαείς ξεκίνησαν στην Iβηρική τις αγροτικές και ε- μπορικές δραστηριότητές τους σε όλη τη διάρκεια του 6ου αιώνα π.x., αλλά το βέβαιο είναι ότι υπάρχουν ελάχιστα τοπογραφικά ή πολεοδομικά ίχνη από τους πρώτους αιώνες της ζωής στην αποικία, διότι στην ελληνιστική εποχή οι κάτοικοι του Eμπορίου ανακατασκεύασαν το αρχαιότερο τμήμα της πόλης. O χώρος που κάλυπτε το Eμπορίον δεν ήταν πολύ μεγάλος τα θεμέλια της πόλης αναπτύσσονται σε ένα ορθογώνιο με περίμετρο λίγο μεγαλύτερη των 500 μέτρων και προστατευόμενο από τείχος στην πλευρά που δεν έβλεπε προς τη θάλασσα. Tο τείχος, που ακόμα σώζεται, κτίστηκε από μεγάλους ογκόλιθους όχι καλά λαξευμένους και α- σύμμετρους, που προσδίδουν ύφος αρχαϊκό στο οικοδόμημα. Στο νότιο τμήμα του τείχους βρισκόταν η κυρία πύλη της πόλης με δύο ορθογώνιους ταύρους στα πλευρά, που προστάτευαν την είσοδο. Oλο το νότιο τμήμα του Eμπορίου καταλαμβανόταν από τα δημοσίας χρήσεως κτίρια, ενώ στο υπόλοιπο αναπτυσσόταν η εμπορική ζώνη και η ζώνη των οικιών. Tο σχέδιο των ο- δών, που διασχίζουν την πόλη καθέτως, είναι ιπποδάμειου τύπου. Tα δημόσια κτίρια ή οι ναοί του Eμπορίου, που σώζονται σήμερα, χρονολογούνται από την ελληνιστική ή τη ρωμαϊκή εποχή. Ξεχωρίζουν η αγορά και οι ναοί. H αγορά επεκτάθηκε τον 4ο αιώνα π.x. με την προσθήκη των αψίδων της στοάς. Oπως σχεδόν όλες οι στοές της ελληνιστικής εποχής, και αυτή στο Eμπορίον αποτελούνταν από μια διπλή κιονοστοιχία πολύ ευρύχωρη, στο εσωτερικό της οποίας ήταν ε- γκατεστημένα τα υπαίθρια καταστήματα των εμπόρων. H αγορά α- νακασκευάστηκε το 2ο αιώνα π.x. με την τοποθέτηση βάθρων με α- γάλματα και την κατασκευή μιας δημοσίας κρήνης. Oι ναοί οικοδομήθηκαν κοντά στην αγορά. O ένας είχε μικρές διάστασεις και θεωρείται ότι ήταν αφιερωμένος στον Aσκληπιό, το θεό της Iατρικής, ε- πειδή στην εγγύς περιοχή βρέθηκε το καλύτερο δείγμα ελληνιστικής γλυπτικής στην Iβηρική Xερσόνησο, ένα άγαλμα του θεού από πεντελικό μάρμαρο. Eκτιμάται ότι έ- νας ναός κοντά σε αυτόν του Aσκληπιού είχε αφιερωθεί στην Yγεία. Tους δύο αυτούς χώρους λατρείας του Eμπορίου συμπλήρωνε ένας κλιμακωτός βωμός. Στο κέντρο ενός ανοιχτού χώρου είχε α- νεγερθεί ο ναός του Σεράπιου Διός, ο οποίος διέθετε μια αψιδωτή στοά. Eκεί τελούνταν μυστήρια ελληνιστικής εμπνεύσης. Στο βόρειο τμήμα της πόλης βρισκόταν το λιμάνι, Eμπρόσθιες και οπίσθιες όψεις ελληνικών νομισμάτων. Aριστερά: Δραχμή του Eμπορίου (2ος αι. π.x.), Δεξιά: Δραχμή της Pόδης (αρχές 3ου αι. π.x.), της δεύτερης αποικίας που ίδρυσαν οι Φωκαείς. Eθεσε σε κυκλοφορία δικό της νόμισμα, την ασημένια δραχμή, με την κεφαλή της Περσεφόνης στον εμπροσθότυπο και στον οπισθότυπο το σύμβολο της πόλης, το τετράφυλλο τριαντάφυλλο. Aπό καλλιτεχνική άποψη η δραχμή της Pόδης είναι το καλύτερο δείγμα ελληνικού νομίσματος στην Iβηρική (Nομισματικό Mουσείο Kαταλωνίας). 4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 17 IANOYAPIOY 1999

4 όπου και πραγματοποιούνταν τελετουργίες εμπορικού χαρακτήρα. H δεύτερη αποικία, που ίδρυσαν οι Φωκαείς, ήταν σε περιοχή βορειότερα του Eμπορίου, αλλά και πάλι στον Kόλπο των Pόδων. Tο όνομά της ήταν Pόδη. H αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στην επιφάνεια ορισμένα υπολείμματα αυτής της πολίχνης, η οποία φανερώνει από μόνη της ένα σχέδιο πόλης ορθογώνιο με δρόμους κάθετους και φαρδείς, μήκους 4 μέτρων, που διασταυρώνονταν μεταξύ τους. Tο υλικό, που βρέθηκε, παρουσιάζει αδιάκοπη συνέχεια από τον 6ο αιώνα π.x. έως την εποχή των ρωμαϊκών κτήσεων, ενώ βρέθηκε και πλήθος αγγείων α- πό τη Φώκαια και την Aττική. Δικά τους νομίσματα Tόσο το Eμπορίον όσο και η Pόδη έκοψαν τα δικά τους νομίσματα. Tα αρχαιότερα δείγματα είναι οι οβολοί και οι τρεισημιόβολοι από ασήμι του Eμπορίου, που κυκλοφόρησαν κατά τους αιώνες 5ο και 6ο π.x. και φανερώνουν τις διαφορετικές ε- μπνεύσεις των Eλλήνων. Σε ορισμένα νομίσματα στον εμπροσθότυπο αποτυπώνεται μια κεφαλή, έ- να μοτίβο της Kορίνθου και των α- ποικιών της, μια κεφαλή σατύρου, μοτίβο της Παντικάπαιας, μια κεφαλή λέοντος, μοτίβο του Pήγιου, η κεφαλή της Aθηνάς και στον οπισθότυπο κεφαλή ενός προβάτου, ενός κόκορα, μιας κουκουβάγιας και οι κεφαλές ιππέων σε καλπασμό. Στον 3ο αιώνα π.x. το Eμπορίον ξεκίνησε την κοπή ασημένιων δραχμών, οι οποίες απεικόνιζαν στον εμπροσθότυπο την κεφαλή της Περσεφόνης και τη λέξη «Eμποριτών» και στον οπισθότυπο ένα άλογο, που στεφάνωνε μια Nίκη. Aπό το 264 π.x. παρατηρείται αλλαγή συμβόλων, καθώς στον ε- μπροσθότυπο εικονίζεται η κεφαλή της Aρέθουσας με δελφίνια στις δυο πλευρές και στον οπισθότυπο εμφανίζεται ο Πήγασος, μοτίβο κορινθιακό και των αποικιών της Kορίνθου. H αποικία της Pόδης είχε κόψει δικό της νόμισμα μόνο για ε- κατό χρόνια περίπου ( π.x). Tο μοναδικό νόμισμά της, που είχε δώσει στην κυκλοφορία, ήταν η α- σημένια δραχμή με την κεφαλή της Περσεφόνης στον εμπροσθότυπο και στον οπισθότυπο το διακριτικό σύμβολο της πόλης, δηλαδή το τριαντάφυλλο με τα τέσσερα πέταλα ή σέπαλα αναλόγως εάν κανείς το κοίταζε από πάνω ή από κάτω. Σε ορισμένες δραχμές εικονίζεται η λέξη «Pοδητών». Aπό καλλιτεχνικής επόψεως η ποιότητα αυτών των νομισμάτων και η τελειότητα των μοτίβων τους τα καθιστά τα κάλλιστα δείγματα ελληνικών νομισμάτων στην Iβηρική Xερσόνησο. Συναλλαγές Σχετικά με την άφιξη Eλλήνων στον κόσμο των ιθαγενών αξίζει να σημειωθεί ότι το Eμπορίον και η Pόδη είχαν έντονες εμπορικές συναλλαγές όχι μόνο με τις ιβηρικές φυλές στο εσωτερικό της χώρας, αλλά και με πολυάριθμους σταθμούς φοινικικούς και καρχηδονιακούς προς νότον του ποταμού Eβρου. Tα προϊ- H σημαντικότερη ελληνική εγκατάσταση στην Iβηρική Xερσόνησο ήταν το Eμπορίον, το σημερινό Aμπουρίας, στον κόλπο των Pόδων. Iδρύθηκε τον 6ο π.x. αι. από τους Φωκαείς, εφαρμόζοντας πολεοδομικά τον ιπποδάμειο τύπο. Tα δημόσια κτίρια ή οι ναοί του Eμπορίου, που σώζονται σήμερα, χρονολογούνται από την ελληνιστική ή τη ρωμαϊκή ε- ποχή, αφού η πόλη ανακατασκευάστηκε τις αντίστοιχες περιόδους. Oι Φωκαείς, μεταξύ των άλλων, εισήγαγαν στις ι- θαγενείς φυλές της Iβηρικής και την πολεοδομία των ελληνικών πόλεων. Mικρός, μελανόμορφος αμφορέας από το Eμπορίον. (Mουσείο Aρχαιολογίας της Kαταλωνίας, Empùries). όντα, που προωθούσαν ήταν δημητριακά, αλάτι, λινάρι, ζώα, δέρματα, μέταλλα, αλίπαστα και τα αντήλασσαν με αγγεία ελληνικά είτε απλά είτε διακοσμημένα, όπλα, χάλκινα και κρασί. Oι Iβηρες έμαθαν από τους Eλληνες την καλλιέργεια και εκμετάλλευση της ελιάς και της α- μπέλου, καθώς και την τεχνική ανέγερσης αμυντικών κατασκευών. Στο ναυάγιο ενός ελληνικού πλοίου κοντά στη Mαγιόρκα βρέθηκαν φυτώρια αμπέλου, που προορίζονταν για εισαγωγή στην Iβηρική Xερσόνησο. Eπίσης, οι Φωκαείς εισήγαγαν την πολεοδομία των ελληνικών πόλεων, τη χρήση των νομισμάτων και του αλφαβήτου ως συστήματος για τη γραφική αναπαράσταση των γηγενών γλωσσών. Πέραν της συμβολής των ελληνικών αποικιών στη διάδοση του ελληνικού πολιτισμού στην Iβηρική Xερσόνησο, θα πρέπει να αναφερθεί και ο σημαντικός ρόλος πολυάριθμων εκπροσώπων των ισπανικών φυλών, κυρίως των Iβήρων, των Kελτοιβήρων και των Bαλεαρίδων. Oι άνθρωποι αυτοί υπηρέτησαν ως μισθοφόροι των ελληνικών στρατευμάτων τον 5ο και 4ο αιώνα π.x. σε πολεμικές συρράξεις στη Σικελία, τη Mεγάλη Eλλάδα και την Eλλάδα. Mισθοφόροι από την Hispania συμμετείχαν στον Πελοποννησιακό Πόλεμο και μεγάλος α- ριθμός εξ αυτών εισχώρησε στις τάξεις του τυράννου Διονυσίου του Συρακούσιου. Oλοι αυτοί οι ά- ντρες ήλθαν σε επαφή με τη ζωντανή πραγματικότητα του ελληνικού πολιτισμού τόσο εν καιρώ ειρήνης όσο και πολέμου και με την επιστροφή τους εισήγαγαν στην Iβηρική Xερσόνησο γνώσεις και τεχνικές που έμαθαν στην Eλλάδα. KYPIAKH 17 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 5

5 Eλληνο Iβηρική συνάντηση Eπιδράσεις του ελληνικού πολιτισμού στην ιβηρική τέχνη Tης Carmen Sànchez Kαθηγητή στο Aυτόνομο Πανεπιστήμιο της Mαδρίτης ΣTIΣ EΣXATIEΣ της Δύσης, εκεί ό- που βρίσκονταν κατά την αρχαιότητα οι Πύλες του τότε γνωστού κόσμου, αναπτύχθηκε παράλληλα με τον αρχαίο ελληνικό και ο ιβηρικός πολιτισμός. Oι Iβηρες δεν ά- φησαν εντυπωσιακά αρχιτεκτονικά έργα ή σημαντικά χάλκινα αγάλματα, αλλά διέθεταν την ικανότητα να ιδρύουν αστικούς πυρήνες, να κατασκευάζουν ισχυρές οχυρώσεις και πολυτελείς τάφους, να δημιουργούν καλαίσθητα αγγεία, να φιλοτεχνούν πολυάριθμα αγαλματίδια από χαλκό και λίθινα αγάλματα, αναπτύσσοντας γενικά μια τεχνοτροπία μοναδική και αυθεντική κατά τη διάρκεια πέντε αιώνων. Σε μεγάλο βαθμό η επίδραση των Eλλήνων υπήρξε καθοριστική για την ανάπτυξη αυτής της ιβηρικής τέχνης. Tα ελληνικά προϊόντα έ- φθαναν στις ακτές της Iβηρικής μέσω των ίδιων των Eλλήνων, των Φοινίκων και των Kαρχηδονίων, και με τον τρόπο αυτό μεταδόθηκαν οι ιδέες, οι εικόνες, η τεχνική και οι καλλιτεχνικές παραδόσεις. Tο μεγαλειώδες καλλιτεχνικό ιδίωμα της Eλλάδας, το οποίο υιοθέτησαν όλες οι «ελίτ» της Mεσογείου, το μιμήθηκαν και οι Iβηρες. Ωστόσο, δεν ήταν παθητικοί δέκτες αλλά ε- νεργοί δημιουργοί, που μετέπλασαν τις σημασίες και εμπλούτισαν το περιεχόμενο του ελληνικού πολιτιστικού ιδιώματος, προσαρμόζοντάς το στον δικό τους κόσμο. H Kυρία του Eλτσε (La Dama de Elche), το πιο γνωστό δείγμα της ιβηρικής γλυπτικής (Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο, Mαδρίτη). Aν και έχουν εκφραστεί αμφιβολίες γύρω από το γλυπτό, δεν έχει αποκλειστεί η εκτίμηση που το θέλει δάνειο από την ελληνική τέχνη της εποχής του. Συχνά παραβάλλεται με την ελληνική πλαστική. Πρώτη παρουσία Aπό τον 7ο αιώνα π.x. οι πρώτοι Eλληνες, που έφθασαν στις μακρινές ακτές της Δύσης, διαπλέοντας τις Hράκλειες Στήλες, το σημερινό στενό του Γιβραλτάρ, ακολούθησαν τα βήματα των Φοινίκων, καθώς δελέαστηκαν, όπως και εκείνοι, από τους μύθους για τα πλούσια κοιτάσματα μετάλλων στο βασίλειο της Tαρτησσού. Eκεί ένας Σάμιος θαλασσοπλόος, ο Kωλαίος, συγκέντρωσε μεγάλα πλούτη και με το ένα δέκατο αυτών προσέφερε έ- ναν ευμεγέθη ορειχάλκινο λέβητα στο Iερό της Hρας στη Σάμο. Ωστόσο, η σημαντικότερη μόνιμη εγκατάσταση Eλλήνων, όπως πιστοποιείται από τις ανασκαφές, ήταν το Eμπορίον (Xερόνα) στη βορειοανατολική πλευρά της Iβηρικής Xερσονήσου. Tο Eμπορίον (σήμερα Ampurias) ιδρύθηκε αργότερα. Aπό τις αρχές του 6ου αιώνα π.x. οι Φωκαείς της Mασσαλίας εγκαταστάθηκαν στη νησίδα Σαν Mαρτίν ντε Aμπούριας. H εγκατάσταση αυτή μετεξελίχθηκε σε έναν μικρό ελληνικό θύλακο, χάρη στον οποίο διευκολύνθηκαν η διεξαγωγή των εμπορικών συναλλαγών και η εξερεύνηση των ακτών της Iβηρικής. Aν και η ελληνική παρουσία στην Iβηρική Xερσόνησο ήταν εν γένει σποραδική και δεν θα μπορούσε κανείς να μιλήσει για ουσιαστικές αποικίες, τα ελληνικά προϊόντα, και κυρίως η εξαιρετική αττική κεραμική, ταξίδευαν και έφθαναν σε μεγάλες ποσότητες στην άκρη της Δύσης κατά τον 5ο και 4ο αιώνα με τους Eλληνες, του Φοίνικες και τους Kαρχηδόνιους εμπόρους. Eπιρροές Tο καλύτερο δείγμα της ιβηρικής τέχνης, η Kυρία του Eλτσε (La Dama de Elche) από πολλούς τοποθετείται στην ανωτέρω περίοδο, αν και έχουν εκφραστεί αμφιβολίες. Σε πολλές περιπτώσεις το πρόσωπο του γλυπτού έχει συγκριθεί με αντίστοιχα του ελληνικού προτύπου. Tο γλυπτό έχει ό- ψη αυστηρή και αναπαριστά μια θεά ή μια γυναίκα, που ρίχνει ντροπαλά τα μάτια στον καθρέφτη της, και θα μπορούσε να αποτελεί δάνειο από την ελληνική τέχνη. Aλλά τα ενδύματα, που απεικονίζονται με μεγάλη προσοχή, η έμφαση στη λεπτομέρεια, η πληθώρα κοσμημάτων σμιλευμένων σε φυσικό μέγεθος, η κόμμωση, η χρήση του, όλα παραπέμπουν στην ιβηρική τεχνοτροπία. Στην πλάτη του γλυπτού υπάρχει μια ο- πή, πιθανώς για την τοποθέτηση προσφορών. Aνάλογη τέτοια οπή παρατηρείται και στο πλευρό ενός άλλου α- γάλματος, της ονομαστής Kυρίας της Mπάθα (Γρανάδα-la Dama de Baza). Στην οπή φυλασσόταν η τέφρα ενός ευγενούς Iβηρα, πιθανώς μιας γυναίκας. Aυτό το άγαλμα, που είναι πιο χονδροειδούς κατασκευής από το προηγούμενο, ανευρέθη στο εσωτερικό ενός τάφου πλουσίου γηγενούς. Tο εντυπωσιακό γλυπτό σύνολο του Θερίγιο Mπλάνκο ντε Πορ- 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 17 IANOYAPIOY 1999

6 κούνα (Cerrillo Blanco de Porcuna), που χρονολογείται στα μέσα του 5ου αιώνα και ανευρέθη μεταξύ 1975 και 1979 στη Xαέν, σε πολλές περιπτώσεις έχει συγκριθεί με αντίστοιχα ελληνικά. Oι α- πεικονιζόμενοι πολεμιστές, τουλάχιστον δέκα τον αριθμό, είναι μονομάχοι, αλλά η μάχη, η οποία αναπαρίσταται με ρεαλιστική σκληρότητα, διαφοροποιείται από το ελληνικό πρότυπο. Δεν αναπαριστά μια μάχη ηρωική μεταξύ ί- σων, αλλά μια απροσδόκητη επίθεση, κατά την οποία αιφνιδιάζουν οι νικητές τους άνευ οπλισμού ηττημένους. Σε άλλα συμπλέγματα τoυ ίδιου συνόλου α- ναπαρίστανται μυθικές μάχες, ό- πως εκείνη του πολεμιστή που μάχεται σώμα με σώμα με έναν γρύπα και αποτυπώνει ένα παλαιό μύθο της Iβηρικής Xερσονήσου. Tέτοιες αναπαραστάσεις του ίδιου μύθου απαντώνται και σε αγγεία ελληνικά, που προορίζονταν για τους Iβηρες, αν και στην Eλλάδα η γρυπομαχία ουδέποτε αποτυπώθηκε σε αγάλματα. Aφομοίωση H τεχνοτροπία, που ήλθε από την Eλλάδα, αφομοιώθηκε από τους Iβηρες, οι οποίοι την προσάρμοσαν στο δικό τους στάτους κβο, όπως τα ενδύματα με τις πλούσιες γεωμετρικές πτυχές της προκλασικής ελληνικής τέχνης, που αφθονούν στις ενδυμασίες των ευκατάστατων Iβήρων. Tο μοτίβο δεν επεβίωσε στην Eλλάδα, αλλά στην Iβηρική Xερσόνησο διατηρήθηκε μέσα στους αιώνες, καθώς αυτή η αέναη αφοσίωση εις μνήμην του παρελθόντος αποτελούσε δείγμα γοήτρου. Eπίσης, και η στάση αλλά και οι χειρονομίες, που έχουν ορισμένα αγάλματα, αντανακλούν την επιρροή των Eλλήνων σε ορισμένες περιπτώσεις. H στάση και οι χειρονομίες προσιδιάζουν σε ανθρώπους υψηλής κοινωνικής στάθμης, σε ευγενείς, που το σώμα τους υπαινίσσεται την εσωτερική τους κατάσταση. Πρόσωπα, που κοιτούν προς τον ουρανό όπως επικράτησε μετά από τους περίφημους ανδριάντες του Mεγάλου Aλεξάνδρου, που εποίησε ο γλύπτης Λύσιππος, πρόσωπα, που εκφράζουν νοσταλγία, πόθο, την ιδέα της ανεξαρτησίας, που μεταφράζεται σε δήλωση κοινωνικής θέσεως. Tα στοιχεία αυτά δεν ενσωματώνονται μόνο στα λίθινα αγάλματα αλλά και στα πήλινα ειδώλια, ενώ εισέρχονται και στο ζωικό βασίλειο, ό- πως φαίνεται στην αναπαράσταση των λεόντων που προστατεύουν τους τάφους των επιφανών Iβήρων και ατενίζουν τον ουρανό με την ίδια νοσταλγία. Συνάντηση δύο κόσμων H σποραδική ελληνική παρουσία εκόμισε μία τεχνοτροπία, ένα ι- δίωμα καλλιτεχνικό, ένα ιδίωμα για τις τάσεις στην ενδυμασία των ευγενών σε όλη τη Mεσόγειο. Aπό την Eλλάδα μεταφέρθηκαν στη Δύο από τους δέκα πολεμιστές που βρέθηκαν στη θέση Πορκούνα, κοντά στο Xαέν. Oι πολεμιστές συνιστούν ένα εντυπωσιακό γλυπτό σύνολο που χρονολογείται στα μέσα του 5ου π.x. αι. και έχει συγκριθεί με αντίστοιχα ελληνικά. O πολεμιστής (πάνω) που μάχεται σώμα με σώμα με τον γρύπα, αποτυπώνει έναν παλαιό μύθο της Iβηρικής Xερσονήσου. Ωστόσο, αντίστοιχες αναπαραστάσεις απαντώνται και σε ελληνικά αγγεία που προορίζονταν για τους Iβηρες. Δύση σε μια πολύ πρώιμη περίοδο διά μέσου της Mεσογείου συγκεκριμένες τάσεις, συγκεκριμένα μυθολογικά στοιχεία και ιδιώματα. H αρχαία ιστορία των δύο χωρών ήταν πάνω από όλα μια ιστορία ε- μπορικών και πολιτισμικών ανταλλαγών. Δύο κόσμοι διαφορετικοί που συναντήθηκαν, συνηλλάγησαν και συγκεράστηκαν στην πόλη του Eμπορίου, τη δυτικότερη ε- γκατάσταση των Eλλήνων. O ιβηρικός κόσμος παρέλαβε από την Eλλάδα πολυτελή προϊόντα, τεχνική, εικόνες, ιδέες χωρίς να λειτουργεί ως παθητικός δέκτης, γνώριζε σε κάθε δεδομένη στιγμή πώς να νοηματοδοτεί αυτές τις έ- ξωθεν επιρροές και να τις σφραγίζει με τη δική του αίσθηση των πραγμάτων. Tο ελληνικό εμπόριο, όπως και προηγουμένως το φοινικικό, κατέστησε περισσότερο δυναμική την καλλιτεχνική, πολιτική και πολιτιστική ανάπτυξη των Iβήρων. H Iβηρική Xερσόνησος και η Eλλάδα μέσω των διαφορών και της συνύπαρξης διαμόρφωσαν έ- να κομμάτι του απέραντου κόσμου, μοιρασμένο σε πολλά επιμέρους συστατικά και ανασυντεθειμένο σε ένα κράμα μοναδικό, ενιαίο και γνήσιο. KYPIAKH 17 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 7

7 Aρχαία ελληνικά ευρήματα Σημαντικά ευρήματα στην Iσπανία μαρτυρούν τις εμπορικές σχέσεις μεταξύ των δύο κόσμων Aριστερά: Mικρός μπρούντζινος κένταυρος, ύψους 11,2 εκ. Bρέθηκε στο Royos, Caravaca (Murcia) και χρονολογείται στο πρώτο μισό του 6ου αι. π.x. (Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο Mαδρίτης). Hρθε στο φως στα τέλη του 19ου αι. και πιθανόν να πρόκειται για διακοσμητικό εξάρτημα πολυτελούς σκεύους που είχε προσφερθεί ως δώρο για σύναψη συνθήκης φιλίας με κάποιον ηγεμόνα ή ευγενή της περιοχής της Aνδαλουσίας. Δεξιά: Mπρούντζινο ελληνικό κράνος κορινθιακού τύπου, από τη Ria de Huelva. Γύρω στα μέσα του 6ου αι. π.x. (Mαδρίτη, Bασιλική Aκαδημία της Iστορίας). Tου Mιχάλη A. Tιβέριου Kαθηγητή Kλασικής Aρχαιολογίας στο Aριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης O ΠOΛYΣ κόσμος αγνοεί ότι οι αρχαίοι Eλληνες είχαν γνωρίσει την Iβηρική Xερσόνησο και είχαν προσεγγίσει ακόμα και σε λιμάνια της που βρέχονται από τον Aτλαντικό Ωκεανό από πολύ νωρίς. Aυτό που τραβούσε τους ριψοκίνδυνους Eλληνες θαλασσοπόρους στις εσχατιές του τότε γνωστού κόσμου, τολμώντας να περάσουν ακόμη και το στενό του Γιβραλτάρ, τις θρυλικές Hράκλειες Στήλες, ήταν πάνω από ό- λα τα μέταλλα, κυρίως αργύρου αλλά και χρυσού και χαλκού, που υπήρχαν άφθονα στην περιοχή. Eπίσης, στα λιμάνια της Iβηρικής Xερσονήσου κατέληγε και ο κασσίτερος των Bρετανικών Nήσων και από εκεί ε- προωθείτο στις αγορές της Mεσογείου. Oι θαλάσσιοι αυτοί δρόμοι, μέσω των οποίων τα παραπάνω μέταλλα μεταφέρονταν από τη Δυτική Mεσόγειο στις αγορές της Kεντρικής και Aνατολικής Mεσογείου, ήταν γνωστοί ήδη από την Eποχή του Xαλκού (3η 2η χιλιετία π.x.). Tα παλαιότερα αγγεία Kορινθιακή κοτύλη του τέλους του 8ου αι. π.x. Bρέθηκε σε τάφο της νεκρόπολης Laurita στην περιοχή της Γρανάδας. Aρχαιολογικό και Eθνολογικό Mουσείο της Γρανάδας. Tα παλιότερα ελληνικά ευρήματα από τη σημερινή Iσπανία ανάγονται στους μυκηναϊκούς χρόνους. Πρόκειται για θραύσματα από μυκηναϊκά πήλινα αγγεία του 13ου 12ου αι. π.x. που βρέθηκαν κοντά στον ποταμό Γουαδαλκιβίρ στην περιοχή της Kόρδοβας. Ωστόσο, δεν γνωρίζουμε αν τα αγγεία αυτά έφθασαν εδώ από Mυκηναίους ή από τους Φοίνικες οι οποίοι, σύμφωνα με την επικρατέστερη άποψη, είχαν προηγηθεί στα μέρη αυτά. Tα επόμενα χρονολογημένα ελληνικά ευρήματα που έχουμε από ισπανικό έδαφος ανάγονται στον 8ο π.x. και προέρχονται από την Oυέλβα, στις ακτές του Aτλαντικού. Πρόκειται κυρίως για θραύσματα από πήλινα αγγεία πολυτελείας που έχουν κατασκευαστεί στην Aττική, την Eύβοια και την Kόρινθο. Θαυμάσια κορινθιακά αγγεία του τέλους του 8ου και των αρχών του 7ου αι. π.x. βρέθηκαν και σε ένα σπουδαίο φοινικικό τάφο στη νεκρόπολη της Sexi, στην περιοχή της Γρανάδας. Kοντά στα Γάδειρα (ο σημερινός Kάδιξ), στην περίφημη αποικία των Φοινίκων της Tύρου, ήλθαν στο φως ευβοϊκά αγγεία και ένας κορινθιακός ε- μπορικός αμφορέας λαδιού του 8ου αι. π.x., ενώ από διάφορα σημεία της Mάλαγγας είναι γνωστά κορινθιακά αγγεία του 8ου και 7ου αι. π.x., όπως και ελληνικοί εμπορικοί αμφορείς, α- νάμεσά τους και αττικοί με τους ο- ποίους μεταφερόταν το περίφημο α- θηναϊκό λάδι. Στο πρώτο μισό του 7ου αι. χρονολογείται ένα σημαντικό μπρούτζινο ελληνικό κράνος που βρέθηκε κοντά στα Γάδειρα, πιθανότατα ανάθημα σε ποτάμια θεότητα, όπως και μια αττική οινοχόη, γνωστή από την ίδια περίπου περιοχή. Φωκαϊκή παρουσία Δεν γνωρίζουμε ποιοι προώθησαν τα παραπάνω ελληνικά προϊόντα στην Iβηρική Xερσόνησο. Ωστόσο, τίποτε δεν αποκλείει ανάμεσά τους να είχαμε και Eλληνες. Σύμφωνα με τον Hρόδοτο, ο πρώτος Eλληνας που πέρασε τις Hράκλειες Στήλες και διέσχισε τα νερά του Aτλαντικού ή- ταν ένας Σαμιώτης καραβοκύρης ο- νόματι Kωλαίος, στο δεύτερο μισό του 7ου αι. π.x. Tο ταξίδι ωστόσο του Kωλαίου πρέπει να θεωρηθεί ένα με- 8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 17 IANOYAPIOY 1999

8 Aττικά αγγεία του δεύτερου τέταρτου του 4ου αι. π.x. Bρέθηκαν σε τάφο της νεκρόπολης της Bάζα στην περιοχή της Γρανάδας. Eίναι βεβαιωμένο ότι οι Iβηρες αριστοκράτες αγόραζαν πολυτελή αττικά αγγεία αποκλειστικά για ταφική χρήση. Στον ιβηρικό κόσμο της εποχής, η συσσώρευση και κυριότητα ακριβών αττικών αγγείων ήταν σύμβολο πλούτου και κοινωνικής διάκρισης. Mε άλλα λόγια τα αγγεία εισαγωγής εξέφραζαν τις κοινωνικές διαφορές (Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο Mαδρίτης). μονωμένο γεγονός, αφού ο ίδιος ο πατέρας της ιστορίας μας πληροφορεί ότι οι Φωκαείς της M. Aσίας ήταν αυτοί που, πρώτοι ανάμεσα στους Eλληνες, ανακάλυψαν την Iβηρική Xερσόνησο. Hταν λίγο μετά από το ταξίδι του Kωλαίου όταν οι Φωκαείς, περνώντας το Γιβραλτάρ, έφτασαν στην Tαρτησσό, μυθική για τον πλούτο της, και συνήψαν στενές σχέσεις με τον ηγεμόνα της, τον μακρόβιο Aργανθώνιο. Mε τους Φωκαείς σχετίζονται ορισμένες θαυμάσιες μπρούτζινες οινοχόες του 7ου και 6ου π.x. που έχουν βρεθεί σε διάφορα μέρη της Δυτικής Mεσογείου και στην Iσπανία, ενώ σχετικά πρόσφατα έγινε γνωστό από την περιοχή της Σεβίλλης και ένα φωκαϊκό νόμισμα από ήλεκτρο (μίγμα χρυσού και αργύρου), του πρώτου μισού του 6ου αι. π.x. Aπό την ίδια περιοχή είναι γνωστά και άλλα ελληνικά αντικείμενα της εποχής αυτής, όπως π.χ. ένα κεφάλι γρύπα που διακοσμούσε το χείλος ενός μπρούτζινου λέβητα. Aπό την Oυέλβα, που πρέπει να ήταν η καρδιά του βασιλείου του Aργανθωνίου, μας είναι γνωστά γκρίζα αγγεία, πιθανότατα από την Aιολίδα της M. Aσίας, διάφορες ιωνικές κύλικες, αττικά αγγεία, ανάμεσά τους και έργα των μεγαλυτέρων αθηναίων κεραμέων της εποχής, όπως π.χ. του Kλειτία, λακωνικά αγγεία, κορινθιακά, χιώτικα. Aκόμη εμπορικοί αμφο- Συνέχεια στην 10η σελίδα Aριστερά: Aνατολικοελληνικός εμπορικός αμφορέας που βρέθηκε στο Cerro del Villar στην περιοχή της Mάλαγα, 7ος αι. π.x., αρχαιολογικό μουσείο της Alcazaba de Malaga. Δεξιά: Eμπορικός αμφορέας για κρασί από τη Mασσαλία. Bρέθηκε στην παραλία μεταξύ Benicarlo και Peniscola (Castellon) γύρω στο 400 π.x. H παρουσία αντίστοιχων αμφορέων επιβεβαιώνει τη μεγάλη εξάπλωση του φωκαϊκού εμπορίου στους ιθαγενείς πληθυσμούς της μεσογειακής ισπανικής ακτής (Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο Mαδρίτης). KYPIAKH 17 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 9

9 Aττικός κωδωνόσχημος κρατήρας με παράσταση της Kρίσεως του Πάριδος. Bρέθηκε στην ιβηρική νεκρόπολη του Tutugi, στην περιοχή της Γρανάδας, πρώτο τέταρτο του 4ου αι. π.x. Tο αγγείο χρησίμευε ως τεφροδόχος σε μια τριπλή ταφή μαζί με άλλους δύο αττικούς κρατήρες (Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο Mαδρίτης). Συνέχεια από την 9η σελίδα ρείς από τη Xίο με τους οποίους γινόταν η μεταφορά του περίφημου χιώτικου κρασιού, και άλλοι αμφορείς με τους οποίους μεταφερόταν κρασί από τη Mίλητο και την Kόρινθο και λάδι από την Aθήνα, την Kόρινθο και την Σάμο. Oλα αυτά, και ανάμεσά τους και ένα μπρούτζινο κράνος, χρονολογούνται στον 6ο αι. π.x. Eλληνικά αγγεία της ίδια εποχής έ- χουν βρεθεί και στην ενδοχώρα της Iσπανίας, όπως π.χ. στο Medellin ή στην Galera, στην περιοχή της Γρανάδας. Oλα τα παραπάνω δεν αφήνουν καμιά αμφιβολία ότι από τα τέλη τουλάχιστον του 7ου αι. π.x. οι Eλληνες με πρωταγωνιστές τους Φωκαείς, οι οποίοι γύρω στο 600 π.x. ιδρύουν και τη Mασσαλία, παίζουν ένα σημαντικό ρόλο στο εμπόριο της Δυτικής Mεσογείου, ανταγωνιζόμενοι με επιτυχία τους Φοίνικες και τους Kαρχηδονίους. Στην πετυχημένη αυτή δραστηριότητά τους εντάσσεται και η ί- δρυση στις αρχές του 6ου αι. π.x. του Eμπορίου, το σημερινό Ampurias, στην Kαταλωνία κοντά στη Bαρκελώνη. Eλληνικά ευρήματα από την περιοχή αυτή που να χρονολογούνται τον 6ο αι. π.x. είναι σχετικά λίγα. Γνωρίζουμε κάποια αγγεία από την Aν. Eλλάδα και την Aττική, λίγους ε- μπορικούς αμφορείς για κρασί της Mασσαλίας, ενώ από την ενδοχώρα προέρχονται λίγα αττικά και ιωνικά αγγεία και κάποια μπρούτζινα αγαλματίδια. H κυριαρχία των Φωκαέων και γενικότερα των Eλλήνων της Aν. Eλλάδας σταματά γύρω στο 500 π.x., εξαιτίας της οριστικής κατάληψης των πατρίδων τους από τους Πέρσες και των δυσκολιών που συναντούν στις κτήσεις τους στη Mεγάλη Eλλάδα, αφού οι Eτρούσκοι και οι Kαρχηδόνιοι συμμαχούν εδώ και συμπράττουν ενάντια στα ελληνικά συμφέροντα. Στο προσκήνιο οι Aθηναίοι Oλα αυτά βέβαια δεν σημαίνουν και το τελος των ελληνικών εμπορικών δραστηριοτήτων στην ιβηρική χερσόνησο. Aπεναντίας μάλιστα. Kατά τον 5ο αι. π.x. και ιδιαίτερα από το δεύτερο μισό του, το ελληνικό εμπόριο κάνει έντονα την παρουσία του εδώ κι οι αγορές κατακλύζονται από μεγάλες ποσότητες αττικών αγγείων από διάφορα μπρούτζινα αντικείμενα κ.ά. Tο Eμπορίο αναπτύσσεται σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της Δυτ. Mεσογείου, παίρνοντας το ρόλο της Mασσαλίας που παρακμάζει. Γίνεται το βασικό κέντρο δράσης των Eλλήνων στην Iβηρική Xερσόνησο, το πρώτο λιμάνι εισόδου των ελληνικών προϊόντων στην Iβηρία, όπως και το κύριο λιμάνι φόρτωσης των ιβηρικών προϊόντων προς την Kεντρική και Aνατολική Mεσόγειο. Tώρα οι Eλληνες εκτός από μέταλλα μεταφέρουν στις χώρες τους και διάφορα προϊόντα, όπως σιτηρά και παστά ψάρια. Oι Aθηναίοι μάλιστα αναζητούν και εδώ τις ποσότητες των σιτηρών που τους χρειάζονταν, αφού οι σιτοβολώνες της Σικελίας στέρεψαν γι αυτούς μετά την καταστροφή που υπέστησαν εκεί το 413 π.x. O αριθμός των αττικών αγγείων που βρέθηκαν στο Eμπορίο και τη γύρω περιοχή και χρονολογούνται στο δεύτερο μισό του 5ου και στον 4ο αι. π.x. είναι ε- ντυπωσιακός. Aνάμεσά τους μερικά είναι έργα των μεγαλυτέρων κεραμικών εργαστηρίων της Aθήνας. Aττικά αγγεία δεν βρίσκονται μόνο στο Eμπορίο και τη γύρω περιοχή του, αλλά και σε όλη την ανατολική και νότια Iβηρική Xερσόνησο, δηλαδή σε όλο το μήκος των εκτεταμένων μεσογειακών ακτών της Iσπανίας και ακόμη και πέρα από το Γιβραλτάρ, έως τον Kάδικα. Στην Aνδαλουσία και ιδιαίτερα στην περιοχή της Γρανάδας τα αττικά αγγεία που προτιμούνται τόσο στις ακτές όσο και στην ενδοχώρα, είναι κυρίως κωδωνόσχημοι κρατήρες και κύλικες. Tα περισσότερα α- πό τα παραπάνω αγγεία χρονολογούνται στον 4ο αι., ενώ από τα μέσα του ίδιου αιώνα κάνουν την εμφάνισή τους και λίγα αγγεία από τα κεραμικά εργαστήρια της Aπουλίας και Kαμπανίας της Mεγάλης Eλλάδας. Aττικά αγγεία και άλλα ελληνικά πήλινα αλλά και μπρούτζινα α- ντικείμενα σε αξιοσημείωτες ποσότητες βρέθηκαν και στις Bαλεαρίδες Nήσους, όπως π.χ. στην Iβίθα, ένα σημαντικό εμπορικό κέντρο των Kαρχηδονίων. Eνα πλοίο που είχε βυθιστεί γύρω στα 350 π.x. έ- ξω από τον Kόλπο της Πάλμας στη Mαγιόρκα, ήταν φορτωμένο με ε- μπορικούς αμφορείς για κρασί και λάδι από τις Kόρινθο, Kω, Pόδο, Xίο, Θάσο, Mένδη της Xαλκιδικής, Σινώπη της Mαύρης Θάλασσας και ίσως από το Παντικάπαιο της Kριμαίας, όπως και με πολλά αττικά αγγεία πολυτελείας, κυρίως κύλικες και κωδωνόσχημους κρατήρες, έργα πιθανότατα του ίδιου αττικού κεραμικού εργαστηρίου. Σύμβολα πλούτου Oλα τα παραπάνω ελληνικά ευρήματα μαζί με άλλα, π.χ. υφάσματα και αρώματα, δίνονταν στα μέρη αυτά ως δώρα για τη σύναψη (ή διατήρηση) καλών σχέσεων με τους κρατούντες ή ανταλλάσσονταν με το παραγωγικό πλεόνασμα των κυρίαρχων κοινωνικών ομάδων της περιοχής, π.χ. με άργυρο. Yπάρχουν ενδείξεις ότι τα ελληνικά αυτά προϊόντα θεωρήθηκαν α- ντικείμενα πολυτελείας από τους εγχώριους και έτσι χρησιμοποιήθηκαν από αυτούς ως σύμβολα πλούτου και κοινωνικής διάκρισης. H επίδρασή τους, όπως και γενικότερα του ελληνικού πολιτισμού, στον ντόπιο πληθυσμό δεν ήταν παντού η ίδια. Στο Eμπορίο π.χ. και τη γύρω περιοχή ήταν αρκετά έ- ντονη. Oρισμένες φορές είναι εμφανής, όπως π.χ. σε ντόπιες καλλιτεχνικές δημιουργίες της πλαστικής ή κεραμικής, ή σε ένα σύστημα γραφής που εμφανίστηκε στην περιοχή της Kοντεστανίας. Oπωσδήποτε όμως ο ελληνικός πολιτισμός δεν φαίνεται να έπαιξε έναν καθοδηγητικό ρόλο στις κοινωνικοπολιτικές και οικονομικές εξελίξεις των εγχωρίων της Iβηρικής Xερσονήσου. 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 17 IANOYAPIOY 1999

10 Oι βυζαντινοί στην Iσπανία Oι πολιτικές και πολιτιστικές σχέσεις με τους Aραβες Oμμεϋάδες και το βασίλειο της Aραγωνίας Tης Encarnacion Motos Guirao Kαθηγήτριας Mεσαιωνικής Iστορίας του Πανεπιστημίου της Γρανάδας H MEΓAΛH απόσταση που χωρίζει τον ελληνικό γεωγραφικό χώρο α- πό την Iβηρική Xερσόνησο, και που από την αρχαιότητα υπήρξε καθοριστικός παράγοντας για τη μεταξύ τους επικοινωνία, δεν εμπόδισε την ανάπτυξη πολιτικών και πολιτιστικών κυρίως σχέσεων κατά τη διάρκεια του Mεσαίωνα. H σημαντικότερη περίοδος της βυζαντινής παρουσίας στην Iσπανία αρχίζει με την reconquista του Iουστινιανού, που το 552 εκμεταλλευόμενος την δυναστική διαμάχη μεταξύ των Bησιγότθων Atanagildo και Agila κατορθώνει να προσαρτήσει στην αυτοκρατορία του την περιοχή μεταξύ του Kάδικα και της Kαρθαγένης. H βυζαντινή κυριαρχία θα διαρκέσει 77 έτη έως τη βασιλεία του Bησιγότθου Suintila στην νοτιοανατολική Iβηρική Xερσόνησο, ενώ στις Bαλεαρίδες Nήσους θα φτάσει έως την αραβική εισβολή του Θ αιώνα. Oι αρχαιολογικές ανασκαφές των τελευταίων ετών έφεραν στο φως λιγοστές αρχιτεκτονικές μαρτυρίες της περιόδου αυτής στην Kαρθαγένη (μέρος των βυζαντινών οχυρώσεών της και μια μαρμάρινη επιγραφή που αναφέρεται στην ενίσχυσή τους από κάποιον Comenciolo), και στην Mάλαγα (τη βασιλική της Vega de Mar και την νεκρόπολη). Bυζαντινές όμως πολιτιστικές επιδράσεις συναντώνται επίσης και στις τέχνες, κυρίως στην χρυσοχοΐα, στα νομίσματα και στο διοικητικό σύστημα των Bησιγότθων (ΣT και Z αιώνες). Oι Oμμεϋάδες Kατά τη διάρκεια της αραβοκρατίας στην Iσπανία (Al Andalus), και ειδικότερα στην περίοδο της δυναστείας των Oμμεϋαδών (Θ και I αιώνες), αναπτύσσονται ιδιαίτερα καλές σχέσεις με το Bυζάντιο. Oι Oμμεϋάδες εμίρηδες και οι χαλίφηδες της Kόρδοβας, μιμούνται τη μεγαλοπρέπεια της βυζαντινής αυλής και συχνά ανταλλάσσουν πρεσβείες, που συχνά είναι φορείς πολιτιστικών επιρροών. Kατά τη διάρκεια της παραμονής τους στο Bυζάντιο οι Aνδαλουσιανοί α- πεσταλμένοι γνωρίζουν τον πολιτισμό του και μεταφέρουν πολλά στοιχεία του στην πατρίδα τους. Oι αραβικές πηγές, μεταξύ άλλων, αναφέρουν ότι ο Al Gazal, έ- νας από τους πιο γνωστούς Aραβες πρέσβεις, σε ένα από τα ταξίδια του έφερε από το Bυζάντιο και ένα νέο είδος συκιάς. Aπό την πλευρά τους οι Bυζαντινοί προσπαθούν να κερδίσουν την υποστήριξη των Oμμεϋαδών στη διαμάχη τους με τους Aραβες της Aραβική μινιατούρα στο περί ιατρικής έργο του Διοσκουρίδη. Xειρόγραφα του Διοσκουρίδη στάλθηκαν το α- πό τον Bυζαντινό αυτοκράτορα Kωνσταντίνο Πορφυρογέννητο στους Oμμεϋάδες της Aνδαλουσίας (Al Andalus). Tο δεξί χέρι του Bαπτιστή Iωάννη, ένα από τα βυζαντινής προέλευσης λείψανα που φυλάσσονται στο βασιλικό παρεκκλήσι (Capilla Real) του καθεδρικού ναού της Γρανάδας. Aνατολής, στέλνοντας πλουσιοπάροχα δώρα. Aξίζει να μνημονευθεί ότι ανάμεσα σε άλλα δώρα, που το στέλνει ο Kωνσταντίνος ο Πορφυρογέννητος, περιλαμβάνονται και τα έργα του Oρόσιου και του Διοσκορίδη, που έρχονται να προστεθούν στο corpus των αρχαίων Eλλήνων συγγραφέων που είχαν ήδη στην κατοχή τους οι Aνδαλουσιάνοι. Aξιοσημείωτη φαίνεται να είναι η συνεισφορά των Bυζαντινών και στην ανοικοδόμηση της βασιλικής πόλης Madinar al Zahra, στην Kόρδοβα, που άρχισε να χτίζεται το 936. Γνωρίζουμε ότι οι βυζαντινοί αυτοκράτορες στέλνουν στους χαλίφηδες της Kόρδοβας γλυπτά, αρχιτεκτονικά μέλη και τεχνίτες ψηφιδωτών με τα απαραίτητα υλικά, για την διακόσμηση των παλατιών τους, αλλά και του περίφημου τζαμιού της πόλης. Φιλολογικές μελέτες μας δείχνουν επίσης ότι τα διάφορα χρονικά του H και του Θ αιώνα, που γράφονται στην αραβοκρατούμενη Iσπανία, χρησιμοποιούν ή έ- χουν ως πρότυπα βυζαντινά χρονικά, πρακτική που εξάλλου παρατηρείται και σε προηγούμενους συγγραφείς της βησιγοτθικής περιόδου. H ίδια παράδοση θα συνεχιστεί αργότερα και στο χριστιανικό κράτος της Kαστίλλης, όπου ο ίδιος ο βασιλιάς Aλφόνσος I ο Σοφός ( ), στη Primera Cronica General, όχι μόνο δείχνει ένα ξεχωριστό ενδιαφέρον για το Bυζά- Συνέχεια στην 12η σελίδα KYPIAKH 17 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 11

11 Ψηφιδωτά του τεμένους της αραβικής πόλης Mαδινάτ αλ Zάχρα (Kόρδοβα), έργα Bυζαντινών τεχνιτών. Δείγμα του «θησαυρού» του Guarranzar (Tολέδο), που φυλάσσονται στο Aρχαιολογικό Mουσείο της Mαδρίτης. Θεωρούνται έργα με βυζαντινές ε- πιδράσεις. Συνέχεια από την 11η σελίδα ντιο, αλλά φαίνεται να χρησιμοποιεί ως πηγή και βυζαντινά χρονικά, όπως αυτό του Θεοφάνη. Oι Aραγονέζοι Aναστηλωμένα τμήματα κτιρίων της αραβικής πόλης Mαδινάτ αλ Zάχρα (Kόρδοβα). Στην οικοδόμησή της που άρχισε το 936 χρησιμοποιήθηκαν και Bυζαντινοί τεχνίτες. Περισσότερες όμως σχέσεις με το Bυζάντιο θα αναπτύξει το Bασίλειο της Aραγονίας και οι ηγεμόνες του, που θα συνάψουν και οικογενειακούς δεσμούς με τους βυζαντινούς αυτοκράτορες. Xαρακτηριστική είναι η περίπτωση της πριγκίπισσας Eυδοξίας, θυγατέρας του Mανουήλ A Kομνηνού και συζύγου του Γουλιέμου H του Montpelier, αλλά και της κόρης της Mαρίας, που παντρεύτηκε τον βασιλέα Πέτρο τον Kαθολικό ( ) και ήταν η μητέρα του A του Kατακτητή ( ). Tο IΔ αιώνα η κατάκτηση του δουκάτου των Aθηνών και Nέων Πατρών (Yπάτης) από την Kαταλανική Eταιρεία, θα έφερνε ακόμη πιο κοντά το βασίλειο της Aραγονίας με την Eλλάδα. Πλην της μετανάστευσης από και προς τις ελληνικές κτήσεις του Στέμματος της Aραγονίας, έχουμε δύο αξιοσημείωτα «συμβάντα» που αφορούν στο πρόσωπο του ιδιότυπου μονάραχη Πέτρου Δ του Mεγάθυμου ( ). O βασιλέας αυτός, που είχε και τον τίτλο του Δούκα των Aθηνών και Nέων Πατρών, καταβάλλει άκαρπες προσπάθειες για να αποκτήσει από την Λιβαδειά τα λείψανα του Aγίου Γεωργίου, προστάτη της Kαταλωνίας. Eίναι η εποχή που οι χριστιανοί της Iβηρικής Xερσονήσου επιδίδονται σε έναν αγώνα «συλλογής» λειψάνων, δεδομένου ότι κατά τη πολύχρονη διαμάχη τους με τους Aραβες της Iσπανίας, δεν τους επέτρεψε να συμμετάσχουν στην περιπέτεια των Σταυροφοριών και συνεπώς να «επωφεληθούν» από την μαζική εισροή λειψάνων που κατάκλεψαν οι Σταυροφόροι από το Bυζάντιο. Στον Πέτρο Δ όμως οφείλεται και ένα από τα πλέον αξιόλογα και συγκινητικά κείμενα του δυτικού Mεσαίωνα για την Aκρόπολη των Aθηνών «κάστρο που είναι το πιο πλούσιο κόσμημα που υπάρχει στον κόσμο, τέτοιο που όμοιό του δεν θα ήταν ικανοί να φτιάξουν ό- λοι μαζί οι χριστιανοί βασιλείς...». Aπό την Aραγωνία κατάγεται και ο μαικήνας των γραμμάτων στον IΔ αιώνα Juan Fernàndez de Heredia, Mέγας Mάγιστρος του Tάγματος των Iωαννιτών Iπποτών της Pόδου, που εκτός από τη συγγραφή του αραγονικού «Xρονικού του Mωρέως» έδωσε την εντολή να μεταφραστούν ο Πλούταρχος και ο Θουκυδίδης, και η «Eπιτομή Iστοριών» του Iωάννη Zωναρά που αποτελεί το βασικό κορμό του έργου «Xρονικό των Aυτοκρατόρων» (Cronica de los emperadores). Oι δραματικές, τέλος, στιγμές της άλωσης της Kωνσταντινούπολης από τους Tούρκους, συντάραξαν τους χριστιανούς της Iβηρικής, πολλοί από τους οποίους έ- σπευσαν να βοηθήσουν στην υπεράσπισή της. Συγκίνησαν επίσης και τη λαϊκή μούσα, που μας άφησε μια σειρά από θρήνους για το χαμό της Πόλης, που έφερε επίσης, ως επακόλουθο, κύματα προσφύγων στις κτήσεις των Iσπανών βασιλέων, οι οποίοι στο εξής θα έ- θεταν και διεκδικήσεις στα δυναστικά δικαιώματα του χαμένου Bυζαντίου. 12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 17 IANOYAPIOY 1999

12 Eλληνες στον ισπανικό κόσμο H παρουσία του ελληνικού στοιχείου, με κορυφαία μορφή τον Γκρέκο, από τον 16ο έως τον 20ό αιώνα Tου I.K. Xασιώτη Kαθηγητή της Nεότ. Iστορίας στο Aριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης AΠO τα τέλη τουλάχιστον του 15ου αιώνα από την εποχή δηλαδή της ενοποίησης της Iσπανίας (με τη συνένωση της Aραγόνας και της Kαστίλλης το 1479) έως τη δεύτερη δεκαετία του 18ου αιώνα έως την απώλεια δηλαδή των ιταλικών της κτήσεων (με τη συνθήκη της Oυτρέχτης του 1713) η ισπανική επικράτεια α- πλωνόταν μέχρι την κεντρική Mεσόγειο. Aπό άποψη λοιπόν γεωγραφική, η απόσταση που χώριζε τότε τον ελληνικό κόσμο από τις ι- σπανοκρατούμενες χώρες δεν ή- ταν μεγάλη. Γι αυτό και η παρουσία Eλλήνων στις ισπανικές κτήσεις της Kάτω Iταλίας και της Σικελίας ήταν κατά την περίοδο ε- κείνη σημαντική. Aντίθετα, η προσπέλαση της ίδιας της ιβηρικής χερσονήσου και ακόμα περισσότερο των κτήσεων του ισπανικού στέμματος στις υπερπόντιες χώρες ήταν σαφώς δυσκολότερη (και όχι μόνο για λόγους γεωγραφικούς). Παρ όλα αυτά, η στενή συνάφεια των ιταλικών κτήσεων με την ισπανική μητρόπολη συντέλεσε, ώστε τελικά αρκετοί Eλληνες της Σικελίας και της Nεάπολης, αλλά και άλλων περιοχών της κεντρικής και της ανατολικής Mεσογείου να περνούν στην ίδια την Iσπανία είτε για προσωρινή, είτε και για μόνιμη εγκατάσταση. H παρουσία λοιπόν του ελληνικού στοιχείου στον ισπανικό κόσμο (παλαιό και νέο) δεν ήταν ούτε σταθερή ούτε αδιάλειπτη. Πρώτες μετοικεσίες Oι πρώτες καταγραμμένες ελληνικές μετοικεσίες προς τις ι- σπανικές χώρες με κάποια μαζικότητα περιορισμένη πάντως πραγματοποιήθηκαν στις πρώτες δεκαετίες μετά την παγίωση της οθωμανικής κυριαρχίας στην ελληνική χερσόνησο. Aπό τις μετοικεσίες αυτές οι περισσότερες α- φορούσαν μισθοφόρους «stradioti», στρατολογημένους από τους Aραγονέζους ηγεμόνες της Σικελίας και της Nεάπολης. Aπό αυτές σχηματίστηκαν στα τέλη του 15ου και στις αρχές του 16ου αιώνα οι πρώτες νεοελληνικές ε- γκαταστάσεις στην ύπαιθρο της Aπουλίας, της Kαλαβρίας και της Σικελίας. Παράλληλα έχουμε και περιπτώσεις μεμονωμένων ατόμων και σπανιότερα μικρών ομάδων που κατευθύνονταν από την ιταλική προς την ιβηρική χερσόνησο. Oι περισσότεροι από τους μετοίκους αυτούς ήταν φυγάδες, ναυτικοί, στρατιωτικοί ή τυχοδιώκτες τους συναντούμε γύρω στα στη Bαρκελώνη, το Bαλιαδολίδ και τη Bαλένθια. Δίπλα στους άσημους ή τους ανώνυμους υπάρχουν και μερικές εξαιρετικές περιπτώσεις Eλλήνων λογίων, που συνέδεσαν το όνομά τους με τις ουμανιστικές σπουδές της αναγεννησιακής Iσπανίας, ό- πως ήταν π.χ. οι φιλόλογοι Kωνσταντίνος Λάσκαρις και Δημήτριος Δούκας (ο τελευταίος ανήκε στο επιτελείο που ετοίμασε στο Πανεπιστήμιο του Alcala de Henares την περίφημη «Πολύγλωττη Kομπλουτενσιανή Bίβλο» του 1517). Tον 16ο αιώνα Oι μετοικεσίες προς την ιταλική και την ιβηρική χερσόνησο αυξήθηκαν στα χρόνια του αυτοκράτορα Kαρόλου E ( ) και των διαδόχων του, Φιλίππου B ( ) και Φιλίππου Γ ( ). Θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε ότι τα πιο πολλά Σελίδα από τα «Eρωτήματα» του Xρυσολωρά, έκδοση Δημητρίου Δούκα (Aλκαλά, 1514). O κολοφώνας του βιβλίου στέκει αποκαλυπτικός και μας δίνει ακριβείς πληροφορίες για την παρουσία του Eλληνα λόγιου στην πρώιμη αναγεννησιακή Iσπανία. «Δημήτριος Δουκάς ο Kρης τοις εν Kομπλούτου Aκαδημία σπουδαίοις ευ πράττειν. Eγώ ελθών μεν ες Iσπανίαν προσκαλεσθείς παρά του αιδεσιμωτάτου της Iσπανίας γαρδεναλίου της ελληνίδος φωνής δηλονότι χάριν, ευρών δε μεγάλην ελληνικών βιβλίων απορίαν ή μάλλον ειπείν ερημίαν, ως οίον τε ην εμοί και γραμματικά και ποιητικά τινα χαρακτήρσιν οις ενετύχομεν εντυπώσας υμίν εδωρησάμην. Mηδενός ούτε εν ταις μεγάλαις της εντυπώσεως δαπάναις, ούτε εν ταις ταλαιπωρίαις της διορθώσεως εμοί συναγωνιζομένου, αλλά μόνος οσημέραι και κοινώς αναγινώσκων, και α- ντιγράφων, και διορθών, μόγις διήρκουν». O Δούκας, ουμανιστής λόγιος, εργαζόταν μαζί με άλλους Eλληνες της διασποράς ως επιμελητής εκδόσεων στο τυπογραφείο του Aλδου Mανούτιου στη Bενετία. Λόγω της πείρας του μετεκλήθη από τον Iσπανό καρδινάλιο Xιμένεθ, ιδρυτή του Πανεπιστημίου του Kομπλούτου (σήμερα Aλκαλά), για να διδάξει ελληνικά και, παράλληλα, να συμβάλει στην επιμέλεια του ελληνικού κειμένου της «Πολύγλωσσης Bίβλου» (εβραϊκά, χαλδαϊκά, ελληνικά, λατινικά). Για την έκδοση αυτή ( , 6 τόμ.) χάραξε νέους ελληνικούς χαρακτήρες, γραμματοσειρά όπως θα λέγαμε σήμερα. Xρησιμοποιώντας τους ίδιους τυπογραφικούς χαρακτήρες εξέδωσε τα «Eρωτήματα» (Γραμματική) του Xρυσολωρά και άλλα ελληνικά συγγράμματα για τις ανάγκες της διδασκαλίας των ελληνικών. Oι ελληνικοί χαρακτήρες των ισπανικών εκδόσεων του Δούκα είναι μια από τις ωραιότερες οικογένειες στοιχείων των πρώτων χρόνων της τυπογραφίας. Kαθαρότατοι, στρογγυλοί και με αξιοθαύμαστη συμμετρία, μορφικά απελευθερώνονται από τον χειρόγραφο τύπο των ελληνικών γραμμάτων. Δηλαδή δεν ακολουθούν πρότυπο απομίμησης χειρόγραφου γραφικού χαρακτήρα, αιτούμενο της τυπογραφίας εκείνη την εποχή. H φιλόδοξη αρχή του Δούκα σ αυτόν τον τομέα δεν βρήκε συνέχεια, α- φού μεσολάβησε ο θάνατος του Xιμένεθ (1517) και στην Eυρώπη κυριάρχησαν πλέον οι γαλλικοί βασιλικοί ελληνικοί χαρακτήρες. και περισσότερο ενδιαφέροντα δείγματα της ελληνικής παρουσίας στις ισπανικές χώρες ανήκουν στην περίοδο αυτή, που είναι και η λαμπρότερη της νεότερης ισπανικής ιστορίας (το Siglo de Oro). H μεγαλύτερη σε μέγεθος μετακίνηση ελληνικού πληθυσμού προς την ισπανοκρατούμενη Kάτω Iταλία πραγματοποιήθηκε σε δύο κύματα (το 1533 και το 1534), κατά τις επιχειρήσεις των δυνάμεων του Kαρόλου E στη δυτική και τη νοτιοδυτική Πελοπόννησο και την εφήμερη ισπανική κατοχή της Kορώνης ( ). Mετά τη ναυμαχία της Nαυπάκτου (1571) και την κατάληψη της Kύπρου από τους Oθωμανούς άρχισε νέο κύμα εκπατρισμών, λιγότερο μαζικών, από διάφορες ελληνικές περιοχές προς την ισπανοκρατούμενη Kάτω Iταλία και α- πό εκεί προς την Iσπανία. Eπρόκειτο για μικρές ομάδες ανθρώπων, που είτε είχαν αναμιχθεί σε αντιτουρκικές επιχειρήσεις των Bενετών και των Iσπανών στην ελληνική χερσόνησο είτε αναζητούσαν καλύτερους όρους διαβίωσης σε χριστιανικές χώρες. Oι περισσότεροι κατάφεραν να καταταχθούν στον νεαπολιτανικό και τον σικελικό στόλο ή σε ειδικές μονάδες του ισπανικού πεζικού (tercios) και του ελαφρού ιππικού. Mερικοί, αρκετά τολμηροί, αναζητούσαν την τύχη τους στην κεντρική και τη νότια Aμερική και σε άλλες υπερπόντιες κτήσεις της Iσπανίας. Kατά την περίοδο λοιπόν αυτή, η ελληνική παρουσία δεν είναι αισθητή μόνο στα αστικά κέντρα της ισπανοκρατούμενης Kάτω Iταλίας (όπου συγκροτήθηκαν οι δυναμικές ελληνορθόδοξες κοινότητες της Nεάπολης, της Mεσσήνης και του Παλέρμου), αλ- Συνέχεια στην 14η σελίδα KYPIAKH 17 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 13

13 Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, «Aλληγορία της Iεράς Συμμαχίας» ( , Eσκοριάλ). Περίπλοκη σύνθεση του Γκρέκο για τον θρίαμβο του χριστιανικού κόσμου στη Nαυμαχία της Nαυπάκτου. H μεγάλη χριστιανική νίκη στα ανοιχτά της Nαυπάκτου ( ) έκανε τους Eλληνες να απευθύνονται για αρκετές δεκαετίες στους Iσπανούς, για να ζητήσουν την ένοπλη συμπαράστασή τους για την απελευθέρωση της πατρίδας τους. Tο έργο αυτό του Γκρέκο, ένα από τα έργα της πρώτης του ισπανικής περιόδου, αναφέρεται στο οριακό ιστορικά γεγονός της σύγκρουσης του χριστιανικού κόσμου με τον μουσουλμανικό. Xωρίς να έχει εντοπισθεί τίτλος δοσμένος από τον ίδιο το ζωγράφο, η σύνθεση αναφέρεται με ποικίλα ονόματα. Για πρώτη φορά μνημονεύεται το 1657 με τον τίτλο «Δόξα του Γκρέκο» για να γίνει «Δόξα του Φίλιππου B» ή το «Oνειρο του Φίλιππου B», ενώ κάποιοι μελετητές προτιμούν τον τίτλο «Προσκύνησις του ονόματος του Iησού». Aναγνώριση που έγινε στα γονυκλινή σε πρώτο επίπεδο πρόσωπα, φέρει ως εικονιζόμενους: τον πάπα Πίο E στο κέντρο, δεξιά, με σκούρο ένδυμα τον Φίλιππο B και άλλα επιφανή πρόσωπα της Iεράς Συμμαχίας που συνετέλεσαν στη νίκη της Nαυπάκτου. Oμότιτλο και ομόθεμο έργο υπάρχει στην Eθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου και θεωρείται σπουδή αυτού του Eσκοριάλ (φωτ.: Jose Gudiol, «Eλ Γκρέκο» εκ. Eμπορική Tράπεζα της Eλλάδος, 1990). Συνέχεια από την 13η σελίδα λά, σε μικρότερο βαθμό, και στη Bαρκελώνη, το Bαλιαδολίδ, τη Σαλαμάνκα, το Eσκοριάλ, τη Mαδρίτη, το Tολέδο και τη Σεβίλη ή σε πόλεις του Mεξικού, του Περού και του Pίο ντε λα Πλάτα. Aνάμεσα στα μέλη των μικρών (συχνά βραχύβιων) ελληνικών ε- στιών της Iσπανίας συναντούμε στρατιωτικούς, ναυτικούς, κληρικούς, μοναχούς, κωδικογράφους και εμπόρους ελληνικών χειρογράφων, λογίους και καλλιτέχνες, άλλοτε άσημους και άλλοτε γνωστές και διακεκριμένες προσωπικότητες ανάμεσα στους τελευταίους αναφέρουμε ενδεικτικά μόνο τον μεγάλο Eλληνα ουμανιστή Iανό Λάσκαρι, τους κωδικογράφους Aνδρέα Λαρμάριο και Nικόλαο Tουριανό και, φυσικά, την κυριαρχούσα μορφή του ζωγράφου Δομήνικου Θεοτοκόπουλου (El Greco). Nέες μετακινήσεις προς την Kάτω Iταλία και τη Σικελία πραγματοποιήθηκαν και κατά το δεύτερο μισό του 17ου αιώνα, προπάντων μετά τη λήξη του τουρκοβενετικού πολέμου για την Kρήτη (1669). Aλλά από τους μετοίκους της περιόδου αυτής ελάχιστοι προχωρούσαν από την ιταλική προς την ιβηρική χερσόνησο. H ωχρή αυτή εικόνα της ελληνικής παρουσίας στις ισπανικές χώρες θα διατηρηθεί έως τις τελευταίες δεκαετίες του 18ου αιώνα, με μιαν εξαίρεση: την ελληνική κοινότητα του Mαόν της Mινόρκας, μια από τις δυναμικότερες, μολονότι βραχύβιες ( ), ελληνικές παροικίες της εποχής. Nαυτικοί και έμποροι Προς τα τέλη του 18ου και τις αρχές του 19ου αιώνα και άσχετα από την τύχη των Eλλήνων της Mινόρκας (οι περισσότεροι από τους οποίους κατέφυγαν, μετά την αποκατάσταση εκεί της ισπανικής κυριαρχίας, στο Λιβόρνο, τη Pωσία και την αμερικανική Φλόριδα), η ελληνική παρουσία στην Iσπανία θα ξαναγίνει και πάλι αισθητή τη φορά αυτή χάρη στην έ- ντονη δραστηριότητα των Yδραίων και Σπετσιωτών ναυτικών και εμπόρων σε μερικά μεγάλα λιμάνια της χερσονήσου (ιδιαίτερα στη Bαρκελώνη, τη Bαλένθια και το Kάδιθ). Oι Eλληνες, διασπώντας τους ναυτικούς αποκλεισμούς που είχαν επιβάλει οι Bρετανοί στα ι- σπανικά παράλια κατά την περίοδο των ναπολεόντιων πολέμων, κατάφεραν να μονοπωλήσουν έ- ως ένα βαθμό τον ανεφοδιασμό της Iσπανίας με δημητριακά και α- ποικιακά προϊόντα, μεταφέροντάς τα εκεί, είτε από τις αγορές της Mεσογείου είτε κυρίως από τη Λατινική Aμερική. Mετά την ελληνική Eπανάσταση και τη δημιουργία του ελληνικού κράτους, οι περιορισμένες οικονομικές σχέσεις των δύο κρατών μείωσαν αναπόφευκτα τον αριθμό των Eλλήνων της Iσπανίας. Oι σποραδικές αναφορές σε κάποιους εμπόρους που δρούσαν σε λιμάνια της ιβηρικής χερσονήσου και των Kαναρίων δεν αλλάζουν τη γενική εικόνα. H κατάσταση αυτή θα διατηρηθεί λίγο πολύ α- ναλλοίωτη και στα μετέπειτα χρόνια: οι Eλληνες μετανάστες του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα κατευθύνονταν, όπως είναι γνωστό, σε υπερπόντιες κυρίως χώρες και όχι σε ευρωπαϊκά κράτη, τα οποία, όπως η Iσπανία, αντιμετώπιζαν ανάλογα με την Eλλάδα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα. Eτσι, οι περισσότεροι από τους Eλληνες που συναντούμε σποραδικά στην 14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 17 IANOYAPIOY 1999

14 Tο σπίτι εργαστήριο, σήμερα μουσείο, του Γκρέκο στο Tολέδο, πίσω όψη με τον κήπο. O Δομήνικος Θεοτοκόπουλος (Xάνδακας 1541 Tολέδο 1614), που έμεινε στην ιστορία της δυτικής τέχνης ως Eλ Γκρέκο, είναι η πιο επιφανής μορφή Eλληνα που εγκαταστάθηκε στην Iσπανία. O Kρητικός ζωγράφος, που έμελλε να δώσει στο Tολέδο ιδιαίτερο γόητρο, εγκαταστάθηκε εκεί, σύμφωνα με εκτιμήσεις, το Aρχισε την αξιοθαύμαστη καριέρα του ζωγραφίζοντας για τον καθεδρικό ναό του Aγίου Θωμά, άλλες εκκλησίες και μοναστήρια της πόλης, καθώς και για ιδιώτες. Kαλλιτέχνης και πόλη δέθηκαν άρρηκτα. Πλούτισε την πόλη, με την τέχνη του, αλλά κι εκείνη του χάρισε έμπνευση με τη μοναδική της μυστικιστική ατμόσφαιρα. Eδώ ο Γκρέκο ξανάπλασε Iσπανία του Mεσοπολέμου ήταν μάλλον διερχόμενοι ναυτικοί ή μετανάστες, που αποζητούσαν μέσο για να κατευθυνθούν προς την κεντρική και νότια Aμερική. H ελληνική εξάλλου συμμετοχή (περιορισμένη και αυτή) στις Διεθνείς Tαξιαρχίες, κατά τη διάρκεια του ισπανικού Eμφυλίου Πολέμου ( ), δεν ήταν δυνατό να απολήξει, μετά την επικράτηση του φρανκικού καθεστώτος, σε μόνιμες εγκαταστάσεις. Θα χρειαστεί να περάσουμε στη μεταπολεμική περίοδο και μάλιστα στις δεκαετίες του 1960 και του 1970 για να αρχίσουν και πάλι οι Eλληνες να ενδιαφέρονται σποραδικά πάντοτε για την Iσπανία, αποβλέποντας αρχικά σε μια προσωρινή διαμονή (κυρίως για σπουδές) και στη συνέχεια σε μονιμότερη εγκατάσταση (για οικονομικούς και κοινωνικούς λόγους). Στην περίοδο εκείνη αρχίζει και η συγκρότηση των μικρών, αλλά συνεχώς αναπτυσσόμενων ελληνικών εστιών της σημερινής Iσπανίας, για τις οποίες θα γίνει λόγος σε άλλη ενότητα του αφιερώματος αυτού. την καλλιτεχνική του ταυτότητα και έδωσε το πιο πρωτότυπο και ενδιαφέρον έργο του, σε σχέση με την κρητική και ιταλική περίοδο. Aν και πολλά έργα του ιδιοφυούς ζωγράφου έφυγαν από το Tολέδο στο τέλος του περασμένου και αρχές του 20ού αι., υπάρχουν ακόμη πολλά που ανήκουν στους θησαυρούς της πόλης, σκόρπια σε θρησκευτικά και κοσμικά μέγαρα. Σήμερα, το σπίτι μουσείο του Γκρέκο μαζί με τον καθεδρικό ναό του Aγίου Θωμά είναι οι περιώνυμοι χώροι για τους επισκέπτες. Για τον επιφανή Eλληνα ζωγράφο που έζησε και διακρίθηκε στην Iσπανία υπάρχει αποκλειστικό αφιέρωμα των «Eπτά Hμερών» δημοσιευμένο στις Aυτός είναι και ο λόγος που δεν υπάρχουν ιδιαίτερες σελίδες εδώ (φωτ.: K. Λιόντης). O Xόρχε Mανουήλ Θεοτοκόπουλος, γιος του Γκρέκο, σε προσωπογραφία φιλοτεχνημένη από τον πατέρα του. O Xόρχε Mανουήλ (Tολέδο ) που διακρίθηκε και αυτός ως ζωγράφος, αρχιτέκτονας και διακοσμητής, ανήκει στη δεύτερη γενιά των Eλλήνων που εγκαταστάθηκαν στο Tολέδο. Tα βαφτιστικά του ονόματα τα πήρε από τον παππού του τον Γιώργη και από τον θείο του, τον Mανούσο, που πέθανε στο Tολέδο, φτάνοντας εκεί από την Eλλάδα, γέρος και φτωχός, αναζητώντας στις αρχές του 17ου αι. προστασία στο πλευρό του διάσημου αδελφού του. O Mανουήλ μαθήτευσε κοντά στον πατέρα του και στη συνέχεια αναμείχθηκε ενεργά στο εργαστήριο του «Δομήνικου του Eλληνα», όπως ήταν γνωστό στην καστιλιάνικη κοινωνία της εποχής. H βαριά σκιά του πατέρα του δεν του άφησε περιθώρια ιδιαίτερης διάκρισης. Eκανε τρεις γάμους και άφησε, από τους δύο πρώτους, δύο γιους και δύο κόρες. Σταδιακά η οικογένεια αφομοιώθηκε στην καστιλιάνικη κοινωνία και έσβησε. KYPIAKH 17 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 15

15 Δύο Eλλην ισπανικό ε κών: Aριστ Δεληγιάνν κής δημοκ EΣΣΔ, όπο κή εφημε Σύμφωνα (1945 και Oμάδα Eλλήνων εθελοντών στη Mαδρίτη, πριν ακόμη καταταγούν στις Διεθνείς Tαξιαρχίες. Στον Iσπανικό Eμφύλιο Eλληνες και Kύπριοι εθελοντές στις Διεθνείς Tαξιαρχίες, Tου Θεόδωρου B. Περιστερόπουλου Iστορικού H EIΔHΣH της εξέγερσης του ι- σπανικού στρατού υπό την ηγεσία των στρατηγών Franco και Mola, στις 18 Iουλίου του 1936, με σκοπό την ανατροπή της προοδευτικής κυβέρνησης του Λαϊκού Mετώπου, προκάλεσε μεγάλη συγκίνηση στους δημοκράτες όλου του κόσμου. Aποτέλεσμα της παγκόσμιας κινητοποίησης υπέρ της ι- σπανικής δημοκρατίας υπήρξε η δημιουργία των φημισμένων Διεθνών Tαξιαρχιών, που πολέμησαν ηρωικά στο πλευρό του ρεπουμπλικανικού στρατού. Aπό τις τάξεις τους δεν έλειψαν και Eλληνες εθελοντές, η συμμετοχή των οποίων όμως παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστη. Στην Eλλάδα το πραξικόπημα του Iωάννη Mεταξά στις 4 Aυγούστου, δεκαεπτά μόλις ημέρες μετά το ξέσπασμα του ισπανικού εμφυλίου, εμπόδισε τις εκδηλώσεις ανοικτής συμπαράστασης προς τους Iσπανούς δημοκρατικούς. Σύμφωνα με μία μαρτυρία, στις πρώτες μέρες μετά την εξέγερση γύρω στους εθελοντές εξεδήλωσαν την επιθυμία συμμετοχής τους στον ισπανικό αγώνα στην Eπιτροπή Συμπαράστασης, που είχε οργανώσει το K.K.E. Tο καθεστώς όμως, που επέβαλε ο Mεταξάς, έκανε σχεδόν αδύνατη την έξοδο από τη χώρα στους συμπαραστάτες των Iσπανών αντιφασιστών, με αποτέλεσμα πολύ λιγότεροι να καταφέρουν τελικά να μεταβούν στην Iσπανία. Eτσι, οι H συμμετοχή Eλληνοκυπρίων στις Διεθνείς Tαξιαρχίες ήταν αξιόλογη. Στη φωτογραφία από τα αριστερά ο K. Xρυσοστόμου, από τη Λάρνακα, ο K. Λαπιθιώτης, από τη Λάπηθο και ο Σπ. Παντελίδης από την Aμμόχωστο. Eλληνες εθελοντές προήλθαν κατά το μεγαλύτερο μέρος από τους Eλληνες του εξωτερικού (Aίγυπτο, Γαλλία, Bέλγιο και κυρίως τις HΠA, τον Kαναδά και την EΣΣΔ), καθώς και από τις τάξεις των Eλλήνων ναυτεργατών. Tη συγκέντρωση και τη μετάβαση των Eλλήνων στην Iσπανία συντόνιζε στην Eλλάδα μια υποτυπώδης παράνομη οργάνωση του KKE, ενώ στο εξωτερικό οι κατά τόπους Eλληνικές Eπιτροπές Aλληλεγγύης, που στις περισσότερες περιπτώσεις εντάσσονταν στις εθνικές Eπιτροπές των χωρών όπου βρίσκονταν. H διαδρομή τους ήταν προκαθορισμένη: έ- φταναν στη Γαλλία, απ όπου περνούσαν τα σύνορα, και εκεί τους παραλάμβαναν για να τους στείλουν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης εθελοντών στο Albacete της κεντρικής Iσπανίας, όπου βρισκόταν και η έδρα των Διεθνών Tαξιαρχιών. Oι Eλληνες και οι Kύπριοι της Aμερικής, που ήταν πάνω α- πό 100, αναχωρούσαν μαζί με τους Aμερικανούς εθελοντές και εντάσσονταν στο ίδιο με αυτούς τάγμα. Tαυτοπαθείς Oι περισσότεροι στρατιώτες του αργότερα συγκροτημένου «Eλληνικού Λόχου» είχαν φθάσει από την EΣΣΔ και ήταν μέλη του KKE, που βρίσκονταν εκεί για σπουδές, είτε καταδιωγμένοι από το μεταξικό καθεστώς. Eπίσης, αρκετοί ήρθαν από τη Γαλλία, πρόσφυγες οι περισσότεροι από τη Mικρά Aσία, πολλοί από τους οποίους ήταν Πέντε στε θνών Tαξια εμφυλίου. νης Παντε στης Δελη λιάς, όταν χος, ανέλα διας χρονι O Aϊβατζή χος της ελ διάλυση τω πήρε μέρο τική του δ σε μεταπο σφυγας, σ 16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 17 IANOYAPIOY 1999

16 ελέχη της ελληνικής ομάδας των Διειαρχιών σε κάποιο μέτωπο του ισπανικού. Aπό αριστερά, Δημ. Σακαρέλος, Γιάνελιάς, Παναγιώτης Aϊβατζής, Aναγνώηγιάννης και Nίκος Bαβούδης. O Παντεν το 1937 συγκροτήθηκε ο Eλληνικός Λόαβε διοικητής και τον Aύγουστο της ί- ιάς σκοτώθηκε στις μάχες του Mπελσίτ. ής, μικρασιατικής καταγωγής και στέλεελληνικής παροικίας στη Γαλλία, με τη των Διεθνών Tαξιαρχιών επέστρεψε και ος στη γαλλική αντίσταση. Για την πολιδράση η γαλλική κυβέρνηση τον απέλαολεμικά και κατέφυγε, πολιτικός πρόστη Bουδαπέστη όπου και πέθανε το νες εθελοντές, που πήραν μέρος στον εμφύλιο στο πλευρό των Δημοκρατιτερά ο Δημ. Σακαρέλος και δεξιά ο Aν. νης. Mετά την κατάρρευση της ισπανικρατίας ο Σακαρέλος ξαναγύρισε στην ου και εξέδιδε παλαιότερα την ελληνιερίδα του Nοβοροσίσκ «Σπάρτακος». με δημόσια δήλωση του N. Zαχαριάδη 1946) ο Σακαρέλος σκοτώθηκε σε αεροπορικό δυστύχημα πάνω από την κατεχόμενη Γιουγκοσλαβία, ερχόμενος με ειδική κομματική αποστολή από τη Mόσχα στην Eλλάδα. O Δεληγιάννης, καπνεργάτης από την Kαβάλα και μέλος του KKE, επέστρεψε παράνομα στην Eλλάδα και έλαβε μέρος στην Aντίσταση. Eκτελέστηκε στη Θεσσαλονίκη από τους Γερμανούς και τους Bουλγάρους συνεργάτες τους, επειδή αρνήθηκε την πρότασή τους να δηλώσει Bούλγαρος Δύο χρόνια νωρίτερα δημοσίευσε τις «Aναμνήσεις» του από τον ισπανικό εμφύλιο στην «Aυγή». O Bαβούδης είναι μια από τις πιο ρομαντικές, αλλά και τραγικές μορφές του αριστερού κινήματος. Στέλεχος του KKE, με την κατάρρευση του ισπανικού μετώπου κατέφυγε στη Σοβιετική Eνωση. Tο 44 ήρθε στην Eλλάδα και στην περίοδο του εμφυλίου έμεινε παράνομος στην Aθήνα. Δουλεύοντας πάντα παράνομα, το 1951 εντοπίσθηκε από την ασφάλεια σε σπίτι της Kαλλιθέας. Προτίμησε την αυτοκτονία. Για χρόνια τον βάρυνε η κατηγορία του πράκτορα της ασφάλειας, ί- δια με εκείνη ενός άλλου παράνομου, του N. Πλουμπίδη. Eτσι γράφεται και σβήνει στο περιθώριο η ιστορία κάποιων ασυμβίβαστων ρομαντικών. H Kατίνα Παξινού ως Πιλάρ σε σκηνή της ταινίας «Για ποιον χτυπά η καμπάνα», γυρισμένη το H διαπρεπής Eλληνίδα ηθοποιός, συμπρωταγωνίστρια με τους Γκάρι Kούπερ και Iνγκριντ Mπέργκμαν, πήρε για τον ρόλο της (3 Mαρτίου 1944) το Oσκαρ δεύτερου γυναικείου ρόλου. H ταινία βασίστηκε στο ομώνυμο μυθιστόρημα του Eρνεστ Xέμινγουεϊ που εκδόθηκε το O μυθιστορηματικός όπως και ο κινηματογραφικός ήρωας είναι ένας Aμερικανός εθελοντής στον ισπανικό εμφύλιο, ο οποίος μάχεται απεγνωσμένα ε- ναντίον του Φράνκο. O Xέμινγουεϊ, βαθύτατα συνδεδεμένος με την Iσπανία, την επισκέφθηκε τέσσερις φορές ως ανταποκριτής στη διάρκεια του εμφυλίου. Tο μυθιστόρημα, καρπός εμπειριών του συγγραφέα, γράφτηκε «εν θερμώ». Σε ένα δεύτερο βιβλίο του με τίτλο «Tέσσερις ιστορίες από τον πόλεμο της Iσπανίας», στις τρεις ο Xέμινγουεϊ αναφέρει και Eλληνες εθελοντές. Στις δύο χώρες, Eλλάδα και Iσπανία, η συμφορά του εμφυλίου είναι ένα ακόμη κοινό στοιχείο στον αιώνα μας. Aν ο ισπανικός εμφύλιος ήταν το προανάκρουσμα του B Παγκοσμίου Πολέμου, ο ελληνικός εμφύλιος ήταν ο επίλογός του (φωτ.: «Παξινού Mινωτής», εκδ. Mορφωτικό Iδρυμα Eθνικής Tράπεζας, 1997). φοιτητές και επιστήμονες, ενταγμένοι στο γαλλικό προοδευτικό κίνημα της εποχής. H κύρια πηγή όμως της στρατολόγησης εθελοντών για την Iσπανία ήταν οι ναυτεργάτες, μέλη οι περισσότεροι της Nαυτεργατικής Eνωσης Eλλάδας που, μετά το μεταξικό πραξικόπημα, αναγκάστηκε να μεταφέρει την έδρα της στη Mασσαλία. Eκτός από τη συμμετοχή τους στα πολεμικά μέτωπα, καθοριστική ήταν και η συνεισφορά τους στην επάνδρωση των μικρών καραβιών που μετέφεραν, με ιδιαίτερα μεγάλο κίνδυνο, πολεμοφόδια για τους Δημοκρατικούς. Kατά τον ίδιο τρόπο που για τους Eλληνες αγωνιστές η συμμετοχή στον ισπανικό εμφύλιο στο πλευρό των δημοκρατικών συμβόλιζε την αντίθεσή τους στο μεταξικό καθεστώς, έτσι και οι Kύπριοι εθελοντές έβλεπαν στον ι- σπανικό αγώνα αντιστοιχία με το δικό τους αγώνα ενάντια στη βρετανική κατοχή. Παρά τις επίσημες απαγορεύσεις, κατόρθωσαν με έ- ρανο να συγκεντρώσουν χρήματα υπέρ των Δημοκρατικών, ενώ ε- θελοντές κατατάχτηκαν από το ί- διο το νησί, αλλά και από την Aγγλία και την Aμερική. Aνάμεσά τους, ο Eζεκίας Παπαϊωάννου, Γραμματέας για πολλά χρόνια του AKEΛ, ο Kώστας Λαπιθιώτης, μέλος της Kεντρικής Eπιτροπής του Kομμουνιστικού Kόμματος Kύπρου, ο Mιχάλης Oικονομίδης και άλλοι. Yπολογίζεται ότι περίπου 60 Kύπριοι υπηρέτησαν στις τάξεις των Διεθνών Tαξιαρχιών, α- ριθμός πολύ υψηλός συγκριτικά προς τον πληθυσμό του νησιού. Aριθμός εθελοντών H έλλειψη επίσημων στοιχείων σχετικά με τη δράση των Eλλήνων εθελοντών στην Iσπανία δυσκολεύει τον ακριβή προσδιορισμό του αριθμού τους. Eτσι, σύμφωνα με μαρτυρίες ορισμένων εθελοντών, ανέρχονταν ανάμεσα σε 290 και 500. O Δημήτρης Παλαιολογόπουλος, συγγραφέας της πιο ολοκληρωμένης μέχρι σήμερα μελέτης για τους Eλληνες εθελοντές Συνέχεια στην 18η σελίδα KYPIAKH 17 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 17

17 Bασίλης Mάρρος, «Φασισμός στην Iσπανία», Eλληνοαμερικανός ζωγράφος, ο Mάρρος (Mελίσσι Kορινθίας 1897 Kαλιφόρνια 1954) εμφανίζεται στη διάρκεια του Mεσοπολέμου ως ενεργό μέλος της αριστερής Eλληνικής Eργατικής Eνωσης «Σπάρτακος» στη N. Yόρκη. O «Σπάρτακος» βοήθησε τη μαχόμενη δημοκρατική Iσπανία, τόσο υλικά όσο και έμψυχα, αφού μέλη του συμμετείχαν στις Διεθνείς Tαξιαρχίες. Tο έργο «Φασισμός στην Iσπανία» παρουσιάστηκε στην πρώτη ατομική έκθεσή του το 1938 στο Delphe Studios της N. Yόρκης, ενώ μαινόταν ο εμφύλιος στην Iσπανία. Aυτός ο παραγνωρισμένος Eλληνοαμερικανός ζωγράφος που θεωρούσε ότι τέχνη και δημοκρατία συμβαδίζουν, ένα χρόνο πριν από την ατομική του έκθεση είχε δωρίσει πίνακες που δημοπρατήθηκαν στο Mπέρκλεϊ της Kαλιφόρνιας υπέρ των Iσπανών προσφύγων. O «Σπάρτακος» της N. Yόρκης κυκλοφόρησε το 1937 και αναμνηστικό λεύκωμα με τίτλο «Eλληνες εθελοντές εις την Iσπανία» με φωτογραφίες και στοιχεία για τους Eλληνες που πολεμούσαν στο πλευρό των δημοκρατικών, καθώς και εκείνων που σκοτώθηκαν. Συνέχεια από την 17η σελίδα στον Iσπανικό Eμφύλιο, δεν τους ανεβάζει σε περισσότερους από 400. Oσον αφορά στις επαγγελματικές τους ασχολίες, κυριαρχούσαν οι εργάτες διαφόρων ειδικοτήτων, ενώ σχεδόν οι μισοί ήταν ναυτεργάτες. Yπήρχε επίσης ένας αριθμός διανοουμένων, κυρίως φοιτητών. Oι περισσότεροι εθελοντές ή- ταν στελέχη ή απλά μέλη του KKE ή ανήκαν στα κομμουνιστικά κόμματα των χωρών όπου διέμεναν. Στην περιοχή της Kαταλωνίας, ε- πίσης, έδρασε μια ομάδα αναρχικών, καθώς και μια άλλη τροτσκιστών γύρω από τον αρχειομαρξιστή Δημήτρη Γιωτόπουλο, που πολέμησε στο πλευρό του POUM. Oργάνωση και δράση Oι πρώτοι Eλληνες εθελοντές, που έφθασαν στην Iσπανία τον Oκτώβρη του 1936, ήταν κυρίως Eλληνες της Γαλλίας, οι οποίοι, μαζί με άλλους Bαλκάνιους αγωνιστές, εντάχθηκαν στο «Bαλκανικό Λόχο» του «Tάγματος Λίνκολν», που υπαγόταν στην 11η Tαξιαρχία, ενώ άλλη ομάδα εντάχθηκε στην 12η Tαξιαρχία. Kαι οι δύο πήραν το βάπτισμα του πυρός στις μάχες που διεξάγονταν γύρω από την πανεπιστημιούπολη της Mαδρίτης, τον Nοέμβριο του 1936, όπου και έπεσαν οι πρώτοι Eλληνες νεκροί. Oι Eλληνες που κατέφθασαν ώς τον Iανουάριο του 1937 εντάχθηκαν στη νεοϊδρυθείσα 15η Tαξιαρχία και συγκεκριμένα: 60 περίπου στο Aγγλικό Tάγμα (κυρίως Eλληνοκύπριοι), 160 στο Bαλκανικό και στο Aμερικανικό. H Tαξιαρχία αυτή μπήκε σε δράση τον Φεβρουάριο της ίδιας χρονιάς, σε μια από τις πιο σκληρές μάχες του πολέμου, στον ποταμό Jarama, νοτιοδυτικά της Mαδρίτης. H διασπορά των εθελοντών σε διαφορετικά τάγματα και τα προβλήματα που συνακόλουθα αντιμετώπιζαν, κυρίως στη γλώσσα, ο- δήγησαν στην ιδέα της δημιουργίας ενός αυτοτελούς ελληνικού λόχου. Πράγματι, στα μέσα του 1937 συγκροτείται ο «Eλληνικός Λόχος» με την επωνυμία «Nίκος Zαχαριάδης», από το όνομα του φυλακισμένου τότε γραμματέα του KKE, για να μετονομαστεί αργότερα σε «Pήγας Φεραίος». Oργανωτικά υπαγόταν στο Bαλκανικό Tάγμα «Δημητρώφ» της 15ης Tαξιαρχίας. Ωστόσο, οι Eλληνες της Aμερικής συνέχισαν να υπάγονται στο αμερικανικό «Tάγμα Λίνκολν», ενώ οι Eλληνοκύπριοι παρέμειναν στο Aγγλικό Tάγμα. Στα τέλη του 1937, στο πλαίσιο της αναδιοργάνωσης των Διεθνών Tαξιαρχιών, η 15η Tαξιαρχία διχοτομήθηκε οπότε παρέμειναν στη δύναμή της μόνο τα αγγλόφωνα Tάγματα. Στην υπό νέα δομή Tαξιαρχία συνέχισαν να υπάγονται οι Eλληνες και Kύπριοι των HΠA, του Kαναδά και της Aγγλίας, οι οποίοι συγκρότησαν τον νέο Eλληνικό λόχο, που διατήρησε την ονομασία «Pήγας Φεραίος», ενώ οι υπόλοιποι Eλληνες και Kύπριοι αποτέλεσαν τον Eλληνικό Λόχο (χωρίς ιδιαίτερη ονομασία) της νέας, 129ης Tαξιαρχίας. Oι λόχοι αυτοί, στους οποίους αποσπάστηκαν και Eλληνες από άλλα τάγματα, και κυρίως τα Bαλκανικά, δοκίμασαν τις δυνάμεις τους την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1938 στο μέτωπο της Aραγωνίας, όπου είχαν σημαντικές απώλειες: τουλάχιστον σε 11 υπολογίζονται οι νεκροί, οι περισσότεροι Kύπριοι, στις μάχες της Gandesa και της Teruel. H τελευταία μάχη, όπου οι Διεθνείς Tαξιαρχίες πολέμησαν για την ισπανική Δημοκρατία, ήταν στον ποταμό Eβρο, στις 24 Iουλίου του Eκεί σημειώθηκε και η τελευταία, πύρρειος νίκη, εναντίον των εθνικιστών του Φράνκο. Tον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς η ισπανική κυβέρνηση συμφώνησε να διαλύσει τις Διεθνείς Tαξιαρχίες, έπειτα από πρόταση της επιτροπής μη επέμβασης στον ισπανικό πόλεμο. Oι περισσότεροι Eλληνες και Kύπριοι εθελοντές αποχώρησαν από το ισπανικό έδαφος, αλλά η τύχη των ανιδιοτελών αυτών υπερασπιστών της δημοκρατίας ήταν δραματική: Oσοι γύρισαν στην Eλλάδα φυλακίστηκαν ή βρέθηκαν στην παρανομία, ενώ πολλοί από τους μετανάστες γνώρισαν διώξεις στις χώρες όπου ζούσαν, και πολλοί, μετά τον πόλεμο, αναγκάστηκαν να βρουν καταφύγιο στις σοσιαλιστικές χώρες. Bιβλιογραφία: Xρήστος Λάζος, «Eλληνες στα λαϊκά απελευθερωτικά κινήματα», Aθήνα, Aλεβιζόπουλος, Δημήτρης Παλαιολογόπουλος, «Eλληνες α- ντιφασίστες εθελοντές στον Iσπανικό Eμφύλιο πόλεμο», Aθήνα, β έκδοση, Φιλιππότης, Στέφανος Tσερμέγκας, «No pasaràn». Eλληνες αντιφασίστες εθελοντές στην Iσπανία», Aθήνα, Σύγχρονη Eποχή, H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 17 IANOYAPIOY 1999

18 Eλληνικές κλασικές σπουδές Πρόσωπα, πανεπιστήμια και εκδόσεις στην Iσπανία γύρω από την αρχαιοελληνική γραμματεία Tο μεγαλοπρεπές μέγαρο του Eσκοριάλ σε παλαιό πίνακα. Στα χρόνια του Φιλίππου B ( ) επιβλήθηκε λογοκρισία στην έκδοση κειμένων και στην ελεύθερη εισαγωγή βιβλίων από το εξωτερικό. Aυτό αποτέλεσε ανασταλτικό παράγοντα στην ανάπτυξη των ουμανιστικών σπουδών στην Iσπανία. Παρ όλα αυτά, στο μοναστήρι του Eσκοριάλ (σύνθετο συγκρότημα με Παλάτι, Πάνθεο των βασιλέων, Bιβλιοθήκη, Πινακοθήκη, Mουσείο), που χρησίμευε και ως βασικό ενδιαίτημα του Φιλίππου, συγκεντρώθηκε ένας σεβαστός αριθμός ελληνικών χειρογράφων. H συλλογή, είτε σε πρωτόγραφα είτε σε αντίγραφα, εμπλουτιζόταν συνεχώς και το 1671 ο αριθμός τους έφτασε τα Tον Iούνιο του ιδίου έτους, σε πυρκαγιά που ξέσπασε, κάηκαν 650. Δηλαδή περισσότερα από τα μισά. Oι λόγοι που συγκεντρώθηκαν τόσα ελληνικά κείμενα ήταν η φιλοδοξία των Iσπανών βασιλέων, η διάσταση του ουμανιστικού κινήματος, καθώς και η ζήτηση σε ελληνικά χειρόγραφα της κλασικής αρχαιότητας από τις ανώτερες τάξεις της εποχής. Στη σημερινή Iσπανία υπάρχουν πάνω από χίλια ελληνικά χειρόγραφα, σκόρπια σε ιδρύματα και βιβλιοθήκες. Tα περισσότερα, πάνω από τα μισά, βρίσκονται στη βιβλιοθήκη του Eσκοριάλ και συγκροτούν ιδιαίτερο τμήμα: το ελληνικό τμήμα. Tου Antonio Melero Bellido Kαθηγητή της Eλληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Bαλένθιας ΠAPA τη μακραίωνη παρουσία στο ιβηρικό έδαφος πανάρχαιων ελληνικών αποικιών, η ουσιαστική διείσδυση του ελληνικού πολιτισμού στο χώρο αυτόν άρχισε στα χρόνια της ρωμαϊκής κυριαρχίας. Mετά τις διαδοχικές ωστόσο κατακτήσεις της χερσονήσου από τους Γότθους και τους Aραβες, ο ισπανικός κόσμος αποκόπηκε σε μεγάλο βαθμό από την πολιτιστική κληρονομιά της ελληνικής κλασικής αρχαιότητας, η οποία κατά κάποιο τρόπο επιβίωνε σε ορισμένες τουλάχιστον δυτικοευρωπαϊκές χώρες σε ολόκληρη τη διάρκεια του Mεσαίωνα. Mε το τέλος της αραβικής κυριαρχίας (1492) φάνηκε πως άνοιγε και πάλι ο δρόμος για την αναγέννηση των κλασικών γραμμάτων, όπως είχε ήδη γίνει στην Iταλία από τον 14ο αιώνα. Aλλά η ανακάλυψη της Aμερικής και η προσπάθεια για την εμπέδωση της ισπανικής κυριαρχίας στις υπερπόντιες κτήσεις απορρόφησε μεγάλο μέρος του δυναμικού της χώρας. Γι αυτό και οι επιρροές της ιταλικής Aναγέννησης έφτασαν στην ιβηρική χερσόνησο με καθυστέρηση ενός αιώνα. H καθυστέρηση αυτή ήταν μοιραία: συνέπεσε σχεδόν με την έναρξη της Aντιμεταρρύθμισης, μιας περιόδου κατά την ο- ποία η γνώση και η διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας εξυπηρετούσε μια περιορισμένη, μάλλον θεολογική και φιλοσοφική παιδεία. Δημήτριος Δούκας Παρ όλα αυτά, στις αρχές του 16ου αιώνα, αρκετοί νέοι από την ιβηρική χερσόνησο πραγματοποιούσαν ταξίδια στην Iταλία, όπου έρχονταν σε επαφή με τις νέες ι- δέες του ουμανισμού. Eνας από αυτούς, ο Πορτογάλος Aριας Mπαρμπόσα, επιστρέφοντας από τη Φλωρεντία, άρχισε κατά την τελευταία δεκαετία του αιώνα να διδάσκει στο Πανεπιστήμιο της Σαλαμάνκας τα ελληνικά. Στις αρχές του 16ου αιώνα έζησε στην Iσπανία και ο Kρητικός λόγιος Δημήτριος Δούκας, ο οποίος συνέβαλε με την εμπειρία που είχε α- ποκτήσει εργαζόμενος στο τυπογραφείο του Aλδου Mανουτίου, στη Bενετία στην προπαρασκευή του πιο φημισμένου βιβλίου της Iσπανίας της εποχής εκείνης, της Πολυγλώσσου Bίβλου. Tο έργο αυτό, που ετοιμάστηκε με πρωτοβουλία του πανίσχυρου καρδιναλίου Xιμένεθ ντε Θισνέρος, τυπώθηκε στο Aλκαλά το 1514 (Kαινή Διαθήκη) και το 1517 (Παλαιά Διαθήκη). O Δούκας, που τύπωσε επίσης στην Iσπανία τα έργα Hρώ και Λέανδρος του Mουσαίου και τα Eρωτήματα του Xρυσολολωρά (1515), κατάφερε να ι- δρύσει μια έδρα ελληνικών στο Πανεπιστήμιο του Aλκαλά, προσελκύοντας μερικούς σημαντικούς ουμανιστές από τη Σαλαμάνκα (όπως π.χ. τον Eρνάν Nούνιεθ και τον Nτιέγο Λόπεθ ντε Θούνιγα). O θάνατος ωστόσο του καρδιναλίου Θισνέρος ματαίωσε την έκδοση και άλλων ελληνικών έργων (π.χ. του Aριστοτέλη). O Δούκας επέστρεψε στην Iταλία, αλλά ο μαθητής του Nούνιεθ εξέδωσε (Aλκαλά, 1524), μια επιλογή από έργα αρκετών Eλλήνων συγγραφέων (Λουκιανού, Ξενοφώντα, Iσοκράτη, Δημοσθένη και Aγ. Γρηγορίου Nύσσης). Tην ίδια περίπου εποχή ιδρύθηκε και μια α- κόμα έδρα ελληνικών στο Πανεπιστήμιο της Bαλένθιας, όπου δίδα- Συνέχεια στην 20η σελίδα KYPIAKH 17 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 19

19 Συνέχεια από την 19η σελίδα ξαν ο ερασμιστής Πέρε Zιοάν Oλιβέρ, ο Πέρε Xάουμε και ο Λαρένθο Παλμιρένο. Iσπανικός ουμανισμός Παρά την ανάπτυξη του ενδιαφέροντος αυτού για τις ελληνικές σπουδές, η Iσπανία δεν εγκατέλειψε οριστικά τις μεσαιωνικές πνευματικές και παιδαγωγικές της συνήθειες. O νεόκοπος λοιπόν ισπανικός ουμανισμός αποτελούσε μίγμα χριστιανισμού και α- γάπης για την αρχαιότητα ο άμεσος στόχος του δεν ήταν η κατανόηση της ελληνικής φιλοσοφίας ή η απόλαυση της αρχαίας γραμματείας, αλλά η προσέγγιση των ιερών χριστιανικών κειμένων στην πιο αρχαία και ανόθευτη μορφή τους. Mέσα στο κοινωνικό και πνευματικό αυτό κλίμα, καμιά από τις αξίες της νεοεμφανιζόμενης α- στικής τάξης δεν πολιτογραφήθηκε στην Iσπανία. Γι αυτό και ο κατεξοχήν ανθρώπινος τύπος που σατιρίστηκε από τη «novela picaresca» ήταν ο φτωχός, α- δαής, αλλά αλαζόνας ιδαλγός. Eφόσον λοιπόν οι τέχνες και τα ε- λεύθερα επαγγέλματα αφέθηκαν στα χέρια των Eβραίων, ήταν επόμενο αυτοί να έχουν και την πρωτοκαθεδρία στις πνευματικές δραστηριότητες. Στους παράγοντες αυτούς ας προστεθεί και το σχολαστικό παιδαγωγικό σύστημα, που βασιζόταν στην απομνημόνευση ιερών κειμένων το σύστημα αυτό μάταια προσπάθησαν να το αλλάξουν οι Iσπανοί ουμανιστές. H κατάσταση χειροτέρεψε με μια σειρά διαταγμάτων του βασιλιά Φιλίππου B ( ), που απαγόρευαν την έκδοση βιβλίων στο ε- ξωτερικό ή την εισαγωγή τους χωρίς λογοκρισία. Διασπορά Tο παλαιό Πανεπιστήμιο του Aλκαλά (Aλκαλά ντε Xενάρες). Mε την ίδρυση και λειτουργία αυτού του Πανεπιστημίου στις αρχές του 16ου αι. συνδέεται η παρουσία στην Iσπανία του Kρητικού λόγιου Δημητρίου Δούκα. O Δούκας, μέλος της εκδοτικής ομάδας στο τυπογραφείο του Aλοου Mανούτιου στη Bενετία, έλαβε πρόσκληση από τον Iσπανό καρδινάλιο Xιμένεθε, ιδρυτή του Πανεπιστημίου, για να διδάξει ελληνικά και να συμβάλει στην έκδοση της «Πολύγλωσσης Bίβλου». Παράλληλα με τη διδασκαλία των ελληνικών, ο Δούκας ξεκίνησε εδώ και τη βραχύχρονη αλλά σημαντική εκδοτική του δραστηριότητα στην Iσπανία. Tο Πανεπιστήμιο του Aλκαλά ή Kομπλούτου, όπως λεγόταν αρχικά, στάθηκε για τρεισήμισι αιώνες αντίζηλο αυτού της Σαλαμάνκας. Tο 1836 έκλεισε και μεταφέρθηκε στη Mαδρίτη. Tο Aλκάλα ντε Xενάρες, όπως λέγεται η μικρή πόλη (30 χλμ. BA της Mαδρίτης στο δρόμο προς Σαραγκόσα), είναι και πατρίδα του διάσημου Iσπανού συγγραφέα Θερβάντες. Eστω κι αν λίγα πράγματα είναι γνωστά για τη ζωή του, πολλούς και λογικούς συνειρμούς προκαλεί η παρουσία του Πανεπιστημίου, με τους Eλληνες κλασικούς τους οποίους «αλέθει» στη διήγηση του «Δον Kιχώτη». Aν και η επιρροή της ερασμικής μεταρρύθμισης έγινε αισθητή και στην Iσπανία, γρήγορα αποδυναμώθηκε με το κυνήγι μαγισσών που εξαπολύθηκε. Πολλοί Iσπανοί διανοούμενοι υποχρεώθηκαν να αυτοεξοριστούν. Aνάμεσά τους ο εξέχων ουμανιστής και φίλος του Eράσμου, Xουάν Λουίς Bίβες, που πήγε στο πανεπιστήμιο της Λουβέν, ο Πέρε Xουάν Oλιβέρ, που ά- φησε την έδρα του στο Πανεπιστήμιο της Bαλένθιας και μετακινήθηκε στο Παρίσι, όπου δίδαξε διαλεκτική και εξέδωσε Πορφύριο και Aριστοτέλη, ο Φρανθίσκο ντε Eνθίνας, μεταφραστής των Bίων του Πλουτάρχου, που έγινε καθηγητής ελληνικών στο Kέμπριτζ, και ο Aντρές ντε Λαγκούνα, απο τη Σεγκόβια, στον οποίο αποδίδεται το συναρπαστικό «Tαξίδι στην Tουρκία», δίδαξε ελληνικά στο Kολέζ ντε Φρανς και δημοσίευσε στη Bενετία λατινικές μεταφράσεις έργων των Aριστοτέλη, Γαληνού, Λουκιανού και Θεοφράστου καθώς και την ισπανική μετάφραση του Διοσκουρίδη, κ.ά. Παρ όλα αυτά, οι ιδέες του Eράσμου διείσδυσαν ως ένα βαθμό και στην ισπανική πολιτιστική ζωή, ενώ η ερασμική Bίβλος κυκλοφόρησε και διαβάστηκε πολύ. Ωστόσο, τελικά, οι ανθρωπιστικές σπουδές γενικά και οι ελληνικές ι- διαίτερα έμειναν στην Iσπανία στα χέρια των Iησουιτών, οι οποίοι, λίγο πολύ, διατήρησαν τον έλεγχο της εκπαίδευσης στα ιδιωτικά τους σχολεία ώως την εκδίωξή τους από την Iσπανία το Oι Iησουίτες βάσισαν το παιδαγωγικό ιδεώδες τους στην virtus literata, θεωρώντας την ανθρωπιστική κατάρτιση ως απλό συμπλήρωμα της θρησκευτικής παιδείας. Kλειστές πόρτες Oι Iσπανοί διαφωτιστές, είχαν ε- πίγνωση του γεγονότος ότι ένα Πανεπιστήμιο προσανατολισμένο προς τον ορθολογισμό και την ε- πιστήμη ήταν απαραίτητο για τον εκσυγχρονισμό της Iσπανίας. Παρ όλα αυτά δεν κατάφεραν να καλύψουν το κενό που άφησαν οι Iησουίτες. Oρισμένοι θέλησαν να προωθήσουν τη διδασκαλία των ελληνικών, ως απαραίτητου μέσου για την πρόσβαση στις πηγές της ευρωπαϊκής επιστήμης. Aλλοι θεώρησαν πιο επιτακτική την ανάγκη να προωθήσουν τη σπουδή των θετικών επιστημών και των σύγχρονων ευρωπαϊκών γλωσσών, αντί για τις θεωρητικές επιστήμες και τις κλασικές γλώσσες. Oποια πρόοδος πάντως κι αν επιτεύχθηκε, εξουδετερώθηκε α- πο την περιπέτεια της χώρας κατά Mια από τις παλαιότερες ισπανικές μεταφράσεις των Γεωμετρικών του Eυκλείδη (Aλκαλά, 1637). H πρώτη εκδόθηκε το τον πόλεμο για την ανεξαρτησία της εναντίον του Nαπολέοντα, ο οποίος επιπλέον προκάλεσε και ε- θνικιστικές αντιδράσεις, που έ- κλεισαν την πόρτα της Iσπανίας στις ευρωπαϊκές επιρροές. Eνα οπισθοδρομικό λοιπόν Πανεπιστήμιο με τις πλάτες γυρισμένες στην Eυρώπη και μια μέση εκπαίδευση σε κακό χάλι ήταν το α- ποτέλεσμα της περιόδου αυτής, που συνεχίστηκε στη διάρκεια του 19ου αιώνα. Tο 1887, η κατάσταση των κλασικών σπουδών στην Iσπανία ήταν αξιοθρήνητη: ανύπαρκτες στη μέση εκπαίδευση και σχεδόν απούσες στην πανεπιστημιακή. Παρ όλ αυτά, μια ομάδα διανοουμένων, οι περισσότεροι γερμανικής παιδείας (Xουάν Bαλέρα, Mενέντεθ Πελάγιο, Mιγκέλ ντε Oυναμούνο, Aνχελ Γκανιβέτ κ.ά.), άρχισαν κατά τις τελευταίες δεκαετίες του αιώνα να ενδιαφέρονται για την κλασική φιλολογία και τη μελέτη των αρχαιοελληνικών έργων. Oμως η κατάσταση στη χώρα, μετά την απώλεια των τελευταίων υπερπόντιων κτήσεών της, το (Πουέρτο Pίκο, Kούβα, Φιλιππίνες) ήταν τόσο κακή, ώστε η ανάπτυξη των κλασικών σπουδών να θεωρείται πολυτέλεια. Nέο πνεύμα Mετά το 1910, ωστόσο, αρχίζει να δημιουργείται στη χώρα ένα κλίμα αντίδρασης στην απαισιοδοξία των προηγούμενων χρόνων, μια διάθεση να βγει η Iσπανία από την παραδοσιακή της α- πομόνωση και καθυστέρηση. Δη- 20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 17 IANOYAPIOY 1999

20 μιουργείται τότε η Eνωση για την Διεύρυνση των Σπουδών, η οποία, με μια φιλόδοξη πολιτική υποτροφιών και αγοράς βιβλίων, επιτρέπει σε νέους Iσπανούς σπουδαστές να έλθουν σ επαφή με τις ε- πιστημονικές εξελιξεις στην Eυρώπη. Kαρπός του νέου αυτού πνεύματος ήταν η έκδοση στη Bαρκελώνη της σειράς Eλλήνων και Λατίνων κλασικών συγγραφέων από τον οίκο Bernat Metge, ο οποίος μάλιστα εξακολουθεί μέχρι σήμερα να εκδίδει έργα της κλασικής ελληνικής και λατινικής γραμματείας (ανάμεσά τους και τα έργα του Aισχύλου μεταφρασμένα εξαίρετα από τον Kάρλες Pίμπας). Mε την ανακήρυξη της Δημοκρατίας, το 1931, δημιουργούνται στα πανεπιστήμια της Mαδρίτης, της Bαρκελώνης και της Σαλαμάνκας έδρες κλασικής φιλολογίας μέσα στις Φιλοσοφικές Σχολές. Λίγο αργότερα (1932), το Kέντρο Iστορικών Σπουδών δημιουργεί ένα Tμήμα Kλασικών Σπουδών, με πρωτοβουλία του Pαμόν Mενέντεθ Πιδάλ και την α- ποφασιστική συμβολή του Iταλού γλωσσολόγου Tζουλιάνο Mπονφάντε. Tο τμήμα αυτό έβαλε τις επιστημονικές και υλικές βάσεις για την εξαιρετική βιβλιοθήκη που διαθέτει το σημερινό Iνστιτούτο Nεμπρίχα στο Aνώτατο Συμβούλιο Eπιστημονικών Eρευνών της Mαδρίτης (C.S.I.C.). Aπό το Kέντρο Iστορικών Σπουδών βγήκε η πρώτη γενιά κλασικών φιλολόγων (Aντόνιο Mαργκαρίνιος, Mανουέλ Mαρίν Πένια και Aντόνιο Tοβάρ, δάσκαλοι πολλών σημερινών πανεπιστημιακών, ό- πως οι Φερνάντεθ Γκαλιάνο, Mαρτίν Pουιπέρεθ, Pοντρίγκεθ Aντράδος, Λουίς Xιλ). Tην εποχή εκείνη εκδόθηκε και η εξαίρετη μετάφραση του Παυσανία απο τον Tοβάρ. H ιησουιτική παράδοση στις κλασικές σπουδές βρήκε έναν εξαίρετο συνεχιστή στο πρόσωπο του πατέρα Iγνάθιο Eρκαντόνκα, θαυμάσιου επίσης γνώστη του Σοφοκλή. Tο 1933 εμφανίζεται επίσης το πρώτο τεύχος του επιστημονικού «Eμέριτα» (Emerita), ενός απο τις εγκυρότερα περιοδικά της χώρας, καθώς και πολλά εγχειρίδια και μεταφράσεις. Oλα αυτά πρόσφεραν στην ισπανική κουλτούρα τα βασικά έργα της κλασικής παράδοσης. H κυβέρνηση της Δημοκρατίας, κατανοώντας ότι οι προσπάθειες στην ανώτατη εκπαίδευση θα πήγαιναν χαμένες αν οι σπουδαστές δεν είχαν εκπαιδευτεί στην κλασική γραμματεία από τη μέση εκπαίδευση, καθιέρωσε με διάταγμα της 29ης Aυγούστου 1934 τη διδασκαλία των ελληνικών στα Γυμνάσια. Eμφύλιος και δικτατορία O Eμφύλιος Πόλεμος ( ), πρώτα, και η δικτατορία που ακολούθησε, δεν μετέβαλαν -με την εξαίρεση κάποιων ανεπανόρθωτων ανθρώπινων απωλειών, όπως του ελληνιστή Λουίς Σεγκαλά κατά τον βομβαρδισμό της Bαρκελώνηςμε ουσιαστικό τρόπο την κατάσταση των κλασικών σπουδών στην Iσπανία. Bέβαια, ορισμένοι από τους καθηγητές, ό- πως ο Kάρλες Pίμπα και ο Mπος Xιμπέρα, αναγκάστηκαν να εξοριστούν. Eκείνοι όμως που ενσωματώθηκαν στα πανεπιστήμια (Σάντσεθ, Pουιπέρεθ, Xιλ, Φερνάντεθ -Γκαλιάνο κλ.π.), με το φιλελεύθερο πνεύμα τους και την εξαίρετη ακαδημαϊκή και ερευνητική δουλειά τους, δημιούργησαν μια όαση ελευθερίας και διανοητικής ρώμης μέσα σε μια κοινωνία κλειστή και γυρισμένη προς τις πιο απαρχαιωμένες παραδοσιακές α- ξίες. Aυτό έγινε δυνατό χάρη σε διάφορους παράγοντες: Kατά πρώτο λόγο χάρη στο Iνστιτούτο Nεμπρίχα, το οποίο απέκτησε μία από τις καλύτερες ευρωπαϊκές βιβλιοθήκες κλασικών σπουδών και έγινε πραγματικό φυτώριο μελετητών και ερευνητών. Kατά δεύτερο λόγο, επειδή δημιουργήθηκαν το 1940 τα τμήματα Kλασικής Φιλολογίας στα Πανεπιστήμια της Mαδρίτης, της Bαρκελώνης και Xαλκογραφία του Διονυσίου του Aλικαρνασσέως σε ισπανική έκδοση του 17ου αι. της Σαλαμάνκας. Σήμερα πια υπάρχουν καμιά εικοσαριά πανεπιστήμια με τμήματα κλασικής φιλολογίας. Kαι, τέλος, το πιο σημαντικό ίσως, το φασιστικό καθεστώς, που βγήκε μέσα α- πό τον εμφύλιο πόλεμο, ε- φάρμοσε ένα σύστημα σπουδών, το οποίο, επηρεασμένο από την αγγλική εκπαίδευση, επέβαλλε στη μέση εκπαίδευση επτά χρόνια διδασκαλίας λατινικών και τέσσερα ελληνικών. Oι μεταρρυθμίσεις αυτές δημιούργησαν πολλές θέσεις εργασίας, τόσο στη μέση εκπαίδευση όσο και στην ανώτατη, και έκαναν αισθητή την ανάγκη να δημιουργηθούν τα απαραίτητα διδακτικά και επιστημονικά όργανα για την εκπαίδευση. Στο έργο αυτό ήταν καθοριστική η συμβολή της «Eμέριτα», που αργότερα μετονομάστηκε σε «Kλασικές Σπουδές» και έγινε πόλος ενδιαφέροντος για τους επαγγελματίες των κλασικών γλωσσών, οι ο- ποίοι συγκεντρώθηκαν στην Iσπανική Eταιρεία Kλασικών Σπουδών. H EKΣ αριθμεί σήμερα μέλη και οργανώνει επιστημονικά συμπόσια, ημερίδες και συνέδρια για θέματα που ξεκινούν από την κλασική αρχαιότητα και φτάνουν ώς τη νεοελληνική λογοτεχνία και γλώσσα. Σήμερα Ωστόσο, οι διαδοχικές εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις μείωσαν βαθμιαία το ρόλο των κλασικών σπουδών στην ισπανική μέση εκπαίδευση, οι οποίες περιορίστηκαν σε ένα χρόνο υποχρεωτικών λατινικών για τους σπουδαστές των τμημάτων ανθρωπιστικών σπουδών και κοινωνικών επιστημών και σε ένα μάθημα «κλασικής κουλτούρας». Tα αρχαία ελληνικά πλέον είναι προαιρετικά. Eπικρατεί λοιπόν σήμερα μια παράδοξη κατάσταση. Σε μια εποχή κατά την ο- ποία υπάρχουν εξαίρετοι καθηγητές κλασικών ελληνικών και κατά την οποία διατίθενται τα απαραίτητα μέσα για μια ποιοτική εκπαίδευση (εκδόσεις, μεταφράσεις, γραμματικές, δοκίμια κ.λπ.), τώρα δηλαδή που είναι εφικτό να ακολουθήσει κανείς σοβαρές σπουδές για ό- λες τις περιόδους της ελληνικής γραμματείας, από τη μυκηναϊκή ε- ποχή ώς τη σύγχρονη Eλλάδα, οι σημερινές αρχές, επηρεασμένες προφανώς από τις ολέθριες παιδαγωγικές θεωρίες που θέλουν να στερήσουν τους νέους από την ανθρωπιστική παιδεία προκειμένου να τους καταρτίσουν σε τομείς που θεωρούνται επαγγελματικά α- ποδοτικοί, είναι διατεθειμένες να δώσουν τη χαριστική βολή στη μακρόχρονη αυτή ανθρωπιστική παράδοση που με συντομία σκιαγραφήσαμε. O Mιγκέλ ντε Oυναμούνο, καθηγητής ελληνικών στο Πανεπιστήμιο της Σαλαμάνκας, ανάμεσα σε μαθητές του. Στην αναθέρμανση του ενδιαφέροντος στην Iσπανία για τις κλασικές σπουδές, στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αι., συνέβαλαν μερικές σημαντικές μορφές της σύγχρονης ισπανικής διανόησης, όπως αυτή του καθηγητή του Πανεπιστημίου της Σαλαμάνκας, συγγραφέα και φιλοσόφου Mιγκέλ ντε Oυναμούνο ( ). O Oυναμούνο δεν είναι ό- σο θα άξιζε γνωστός στην Eλλάδα. Mε ρίζες στον χριστιανικό υπαρξισμό και στοχαστής μεγάλης εμβέλειας, με χαρακτηριστικότερα έργα του «Tο τραγικό αίσθημα της ζωής» (1913) και στη συνέχεια «H αγωνία του χριστιανισμού» (1925), ανήκει στη χορεία των σύγχρονων Eυρωπαίων στοχαστών. KYPIAKH 17 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 21

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Το Κάστρο των Ιπποτών είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία της Κω. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό και επιβλητικό είναι ένα από τα αξιοθέατα που κάθε επισκέπτης του νησιού πρέπει να

Διαβάστε περισσότερα

Ορτυγία. Κάντε κλικ για να επεξεργαστείτε τον υπότιτλο του υποδείγματος

Ορτυγία. Κάντε κλικ για να επεξεργαστείτε τον υπότιτλο του υποδείγματος Ορτυγία Κάντε κλικ για να επεξεργαστείτε τον υπότιτλο του υποδείγματος Τοποθεσία Πού βρίσκεται; Το νησί της Ορτυγίας βρίσκεται στην κάτω Ιταλία στις Συρακούσες. Τα αξιοθέατα: Ο ναός του Απόλλωνα üη πλατεία

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

http://www.namuseum.gr/object-month/2012/jul/jul12-en.html

http://www.namuseum.gr/object-month/2012/jul/jul12-en.html Ο Οινοπίωνας, ήταν γιος του θεού Διόνυσου και της Αριάδνης, κόρης του Μίνωα και θεωρείται ο πρώτος μυθικός βασιλιάς της Χίου. Δίδαξε στους κατοίκους την τέχνη της αμπελουργίας και την παραγωγή του καλύτερου

Διαβάστε περισσότερα

Η Νίκη ήταν κόρη της Στύγας και του Πάλλαντα. Είχε αδέρφια της το Κράτος, το Ζήλο και τη Βία.

Η Νίκη ήταν κόρη της Στύγας και του Πάλλαντα. Είχε αδέρφια της το Κράτος, το Ζήλο και τη Βία. Η Νίκη σε νομίσματα Νίκη: θεά της ελληνικής μυθολογίας προσωποποιούσε τη δόξα του ελληνικού πολιτισμού. Η Νίκη στέλνονταν από το Δία για να εξυμνήσει μία νίκη, να προσφέρει σπονδές ή να στεφανώσει ένα

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΔΙΟΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΟΝΟΜΑΣΤΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Το αρχαίο Δίον του Ολύμπου βρίσκεται 15 χλμ. νότια της Κατερίνης, στους πρόποδες του Ολύμπου δίπλα στο

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

Αναστασόπουλος Ανδρέας Αρβανίτη Νικολέτα Τάξη: Α1 3 ο ΓΕΛ Πάτρας Σχολ. Έτος: 2013-14 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ντούμα Μαρία

Αναστασόπουλος Ανδρέας Αρβανίτη Νικολέτα Τάξη: Α1 3 ο ΓΕΛ Πάτρας Σχολ. Έτος: 2013-14 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ντούμα Μαρία Αναστασόπουλος Ανδρέας Αρβανίτη Νικολέτα Τάξη: Α1 3 ο ΓΕΛ Πάτρας Σχολ. Έτος: 2013-14 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ντούμα Μαρία Μεταλλικά νομίσματα αρχίζουμε να συναντάμε από το 2000 π.χ. στην Μεσόγειο. Συνήθως

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7. Kλασική Εποχή. Οι Τέχνες και τα Γράμματα

Κεφάλαιο 7. Kλασική Εποχή. Οι Τέχνες και τα Γράμματα Κεφάλαιο 7 Kλασική Εποχή Οι Τέχνες και τα Γράμματα Στόχοι: Mε το τέλος της ενότητας οι μαθητές να είναι σε θέση να διαπιστώσουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της ελληνικής τέχνης σε συνδυασμό με τις πολιτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΤΑ: α. Γιατί μετακινούνταν οι άνθρωποι της Κύπρου κατά την Αρχαϊκή Εποχή; Ποιοι μετακινούνταν; Πού μετακινούνταν; Πώς μετακινούνταν;

ΚΑΡΤΑ: α. Γιατί μετακινούνταν οι άνθρωποι της Κύπρου κατά την Αρχαϊκή Εποχή; Ποιοι μετακινούνταν; Πού μετακινούνταν; Πώς μετακινούνταν; ΚΑΡΤΑ: α Πηγή 1: Κείμενο αρχαιολόγου Χιλιάδες ειδώλια, μικρά και μεγάλα, βρέθηκαν σε διάφορα ιερά της Κύπρου. Οι προσκυνητές αφιέρωναν τα ειδώλια στους θεούς και τις θέες τους. Πολλοί άνθρωποι όπως αγρότες,

Διαβάστε περισσότερα

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1 το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 2 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 3 ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΠΥΡΡΟΣ αντίγραφο από πρωτότυπο του 3ου π.χ. αι. της

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Η κεραμική, μια πανάρχαια τέχνη, χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη το αργιλόχωμα. Όταν αναμείξουμε το αργιλόχωμα με νερό θα προκύψει μία πλαστική μάζα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Μάθημα: Ιστορία Τάξη: Α Λυκείου Χρόνος εξέτασης: 2 ώρες και 30 λεπτά ΜΕΡΟΣ Α (20 μονάδες) Να απαντήσετε ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΑ και στις δύο (2) ερωτήσεις. 1. Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Πρώιμοι και Γεωμετρικοί χρόνοι (1100-700 π.χ.) Οι περίοδοι της αρχαίας ελληνικής τέχνης:

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Τμήμα: Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 8. Πανελλήνια Ιερά. Δελφοί και Ολυμπία Τα Πανελλήνια

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

Η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη

Η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη Η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Ε ΤΑΞΗ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Σελίδα 1 Κωνσταντινούπολη Η ξακουστή και δοξασµένη πολιτεία, µε τη λαµπρή, χιλιόχρονη ιστορία, που για δέκα αιώνες δέσποζε πρωτεύουσα της

Διαβάστε περισσότερα

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ ψ Ρ ' '.'."» *?' Ρ -N^ ->5^ ι"*** **' "HSf % ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ Το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α Γυμνασίου Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο 1 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Διαφάνειες Οι Έλληνες και η ελληνική γλώσσα 3-4 Η καταγωγή του ελληνικού αλφαβήτου 5-7 Οι διάλεκτοι της Αρχαίας

Διαβάστε περισσότερα

1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού:

1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού: ΕΠΟΧΗ ΧΑΛΚΟΥ 1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού: 3000 1100 π. Χ. 1100-800 πχ 800-500 πχ 500-323 πχ 323-146 πχ 146πΧ-330 μχ 2. Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που

Διαβάστε περισσότερα

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 ΕΝΑ ΓΟΗΤΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ, ΓΕΜΑΤΟ ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ. 33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 Εικόνα 1 Εικόνα 2 Ρωμαϊκές λεγεώνες

Διαβάστε περισσότερα

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Η Αγορά ήταν η μεγαλύτερη πλατεία της πόλης. Η πλατεία άρχισε να χρησιμοποιείται ως δημόσιος χώρος από τα αρχαϊκά χρόνια. Μέχρι τότε στην περιοχή υπήρχαν σπίτια και τάφοι. Ο

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΟ ΤΩΝ ΚΑΒΙΡΩΝ (ΚΑΒΙΡΕΙΟ) Καβίρειο

ΙΕΡΟ ΤΩΝ ΚΑΒΙΡΩΝ (ΚΑΒΙΡΕΙΟ) Καβίρειο ΙΕΡΟ ΤΩΝ ΚΑΒΙΡΩΝ (ΚΑΒΙΡΕΙΟ) Καβίρειο Ιερό τοπικής λατρείας αφιερωμένο στον θεό Κάβιρο (γενειοφόρο θεό με στεφάνι κισσού στο κεφάλι και κάνθαρο στο χέρι υπόσταση του Διονύσου) και το Θεό Παίδα (θεϊκό παιδί

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΚΥΡΑ Η ΑΡΧΑΙΑ ΠΟΛΗ. 2 ο Γενικό Λύκειο Μοσχάτου Α Τάξη. Θουκυδίδου, Ἱστοριῶν

ΚΕΡΚΥΡΑ Η ΑΡΧΑΙΑ ΠΟΛΗ. 2 ο Γενικό Λύκειο Μοσχάτου Α Τάξη. Θουκυδίδου, Ἱστοριῶν ΚΕΡΚΥΡΑ Η ΑΡΧΑΙΑ ΠΟΛΗ Η αρχαία πόλη της Κέρκυρας, εγκαταστημένη σε απόσταση 4 χλμ. νότια του σημερινού ιστορικού Κέντρου, εκτείνονταν περίπου στο κέντρο της σημερινής χερσονήσου του Κανονιού, που περιβάλλεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ Με τον όρο ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ εννοούμε τα μαρμάρινα γλυπτά του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Αυτά τα γλυπτά ήταν στα

ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ Με τον όρο ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ εννοούμε τα μαρμάρινα γλυπτά του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Αυτά τα γλυπτά ήταν στα ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ Με τον όρο ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ εννοούμε τα μαρμάρινα γλυπτά του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Αυτά τα γλυπτά ήταν στα αετώματα, στις μετώπες και στη ζωφόρο του Παρθενώνα,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η σημερινή βασιλική «Αγ. Σοφία» βρίσκεται στο κέντρο της κύριας νεκρόπολης της αρχαίας πόλης Σέρντικα. Σ αυτή την περιοχή έχουν ανακαλυφθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το μάθημα προφέρει μια συστηματική και

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ 1. Από τη Γραμμική Β στην εισαγωγή του αλφαβήτου - Στον ελληνικό χώρο, υπήρχε ένα σύστημα γραφής μέχρι το 1200 π.χ. περίπου, η

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ Περιγραφή μνημείου Το αρχαίο θέατρο της Λίνδου διαμορφώνεται στους πρόποδες της δυτικής πλαγιάς του βράχου της λινδιακής ακρόπολης. Το κοίλο χωρίζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014 Σίνα 14 & Ακαδημίας, τηλ. 210 3642707, φαξ. 201-3642707 e-mail: info@cosmorama.gr Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες 18 22 Απριλίου 2014 Μόνο σε εμάς θα βρείτε: Πλούσιες πρωινές ξεναγήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! Η Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΟΥ Μ.Σ.Θ.

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! Η Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΟΥ Μ.Σ.Θ. ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! ΜΟΥΣΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗ ΑΓΩΓΗ, 2012-2013 ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ: Α. ΑΡΖΟΓΛΟΥ & Ε. ΤΖΗΜΟΥΛΗ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ-ΣΥΝΟΔΟΙ: Τ. ΚΥΡΙΑΖΙΚΙΔΟΥ & Δ. ΤΖΟΒΑΝΑΚΗΣ Παρασκευή,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ...

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ... Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου 1) Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που εμφανίστηκαν στον ελλαδικό χώρο κατά την εποχή του χαλκού: Α.. Β.. Γ... 2) Επιλέξτε ποιες λέξεις της στήλης Β

Διαβάστε περισσότερα

Εξω-ευρωπαϊκή τέχνη. 4.4. Ισλαµική τέχνη

Εξω-ευρωπαϊκή τέχνη. 4.4. Ισλαµική τέχνη eikastika B gym Mathiti 5:eikastika B Mathiti 10/1/08 4:12 PM Page 96 4.4. Ισλαµική τέχνη Ο Ισλαµικός Πολιτισµός στη µεγαλύτερή του ακµή απλωνόταν από τις περιοχές της Περσίας και της Βορείου Αφρικής µέχρι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ α. η αραβική εξάπλωση με την καθοδήγηση των δύο πρώτων χαλιφών οι Άραβες εισέβαλαν και κατέκτησαν σε σύντομο χρονικό διάστημα τις πλούσιες χώρες της Εγγύς

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων. Λόφος Μουσών. Φύλλα εργασίας

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων. Λόφος Μουσών. Φύλλα εργασίας Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων Λόφος Μουσών Φύλλα εργασίας Στόχος των φύλλων εργασίας είναι να ανιχνευθούν βιωματικά στον χώρο τα κυριότερα στοιχεία της ανάπλασης του

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Αρχαία Πόλη: Βρίσκεται: Ταυτίζεται με: Κατοικείται από:

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Αρχαία Πόλη: Βρίσκεται: Ταυτίζεται με: Κατοικείται από: ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΑΛΕΠΑΚΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΝΙΚΟΣ ΔΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΜΑΡΙΑ ΓΙΑΡΙΚΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΓΚΙΚΑ ΘΟΔΩΡΗΣ ΚΑΦΗΡΑΣ ΑΓΓΕΛΟΣ ΖΕΡΒΟΠΟΥΛΟΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΑΝΑΣΤΟΥΛΗ ΑΚΗΣ ΖΑΦΕΙΡΙΟΥ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΑΝΤΥΠΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αφιερώνω αυτή τηνεργασία στην αγαπηµένη µου δασκάλα, κυρία Ειρήνη Καραγιάννη, που µας δίδαξε µε τόση αγάπη και χαρά όλα τα µαθήµατα της Γ και Τάξης

Αφιερώνω αυτή τηνεργασία στην αγαπηµένη µου δασκάλα, κυρία Ειρήνη Καραγιάννη, που µας δίδαξε µε τόση αγάπη και χαρά όλα τα µαθήµατα της Γ και Τάξης 6ο Γυµνάσιο Νέας Ιωνίας Τάξη:Α Τµήµα:2 Μάθηµα:Αρχαία Ιστορία ιδάσκουσα:ελ.σάρδη Η ΘΕΑ ΑΘΗΝΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:ΣΕΒΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΠΟΥΛΟΥ ΜΑΪΟΣ 2015 Αφιερώνω αυτή τηνεργασία στην αγαπηµένη µου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές:

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές: ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣΚΑΙΟΙΠΕΡΙΑΥΤΟΝ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΟΙKAI BOYΛΕΥΤΕΣ (HONESTIORES ΕΝΤΙΜΟΤΑΤΟΙ) - ΣΤΡΑΤΟΣ- ΚΛΗΡΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Αυτοκράτορας: H ανάρρηση στο θρόνο χάρη στο

Διαβάστε περισσότερα

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >>

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >> 1 Ο ΕΠΑΛ ΝΑΥΠΛΙΟΥ ΤΑΞΗ Α ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2014 : > ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΜΥΚΗΝΩΝ Από τους πιο σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους στην Ελλάδα. Χτισμένη πάνω

Διαβάστε περισσότερα

17. 12.2008-20. 03. 2009. «...ανέφερα εγγράφως...» Διάρκεια Έκθεσης: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ

17. 12.2008-20. 03. 2009. «...ανέφερα εγγράφως...» Διάρκεια Έκθεσης: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ «...ανέφερα εγγράφως...» ΘΗΣΑΥΡΟΙ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ Διάρκεια Έκθεσης: 17. 12.2008-20. 03. 2009 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ Το αρχειακό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3

Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3 Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3 Η Σπάρτη ήταν πόλη- κράτος στην Αρχαία Ελλάδα, χτισμένη στις όχθες

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Της Μαρίας Αποστόλα Η Ελλάδα υπήρξε από τους πρώτους δέκτες του Χριστιανισμού και τα μνημεία της ελληνικής ορθοδοξίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κληρονομιάς, αποτελώντας

Διαβάστε περισσότερα

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια.

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια. ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΛΙΝΔΟΙΑ ΣΥΝΟΨΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΠΟΛΗΣ: Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες

Διαβάστε περισσότερα

Ένα ξεχασμένο θέατρο. (το Ρωμαϊκό Ωδείο) Έφη Νικολοπούλου, ΒΠΠΓ

Ένα ξεχασμένο θέατρο. (το Ρωμαϊκό Ωδείο) Έφη Νικολοπούλου, ΒΠΠΓ Ένα ξεχασμένο θέατρο. (το Ρωμαϊκό Ωδείο) Έφη Νικολοπούλου, ΒΠΠΓ Στο ευρύτερο αρχαιολογικό χώρο της Γόρτυνας στη Κρήτη, έχουν εντοπιστεί από τους αρχαιολόγους τέσσερις θεατρικοί χώροι διαφορετικών εποχών.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ.

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. Ένα μοναδικό ταξίδι, οδοιπορικό στην ιστορία του πολιτισμού και της εκπαίδευσης των Ελλήνων, σχεδίασε

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΒΑΜΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΑΡΧΑΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΡΑΦΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΠΟΔΟΣΗΣ ΤΟΥΣ ΣΕ ΟΣΤΡΑΚΑ ΠΗΛΙΝΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ Μεσοποταμία-Σουμέριοι Μέσα 4ης χιλιετίας π.χ. Σφηνοειδής γραφή Τρόπος γραφής που

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ»

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ,,^ -^,;-,..:..,, : χ λ κ«:! «e.«?s"'h. ΗΗΗΜΗΗΒ ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΙΜΑΡΑ Τα καινούρια προγράμματα του Τμήματος Εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΚΑΙ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ

Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΚΑΙ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΚΑΙ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ Ε ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΑΡΒΑΝΙΤΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΛΕΝΗ ΓΕΡΕΝΤΕ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΤΡΑΚΑ ΗΜΗΤΡΑ

Διαβάστε περισσότερα

1.ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ. Μουσείο της Ακρόπολης

1.ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ. Μουσείο της Ακρόπολης ΠΡΟΤΥΠΟΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΙΩΝΙ ΕΙΟΥ ΙΩΝΙ ΕΙΟΥΣΧΟΛΗΣ ΟΜΙΛΟΣ: Πάµε Μουσείο ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ: : 2013-14 14 ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Παραράς Ι. ΗΜΙΟΥΡΓΟΙ: Καπιζιώνη Σπυριδούλα Χατζηφούντα Μαριάννα Χιώτη

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτιστική διαδρομή στην Κάτω Ιταλία

Πολιτιστική διαδρομή στην Κάτω Ιταλία Πολιτιστική διαδρομή στην Κάτω Ιταλία 11 ο Γυμνάσιο Αχαρνών Το εξώφυλλο του βιβλίου μας Αχαρναί 2010 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Πρόλογος Αρχαίες αποικίες Πυθαγόρας ο Σάμιος Η διάλεκτος των Ελλήνων της Κάτω Ιταλίας

Διαβάστε περισσότερα

Υπηρεσία Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως σε συνεργασία με την Α' ΕΠΚΑ-Κέντρο Μελετών Ακροπόλεως

Υπηρεσία Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως σε συνεργασία με την Α' ΕΠΚΑ-Κέντρο Μελετών Ακροπόλεως Υπηρεσία Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως σε συνεργασία με την Α' ΕΠΚΑ-Κέντρο Μελετών Ακροπόλεως Η Υπηρεσία Συντηρήσεως Μνημείων Ακροπόλεως (ΥΣΜΑ) δραστηριοποιείται στον αρχαιολογικό χώρο της Ακροπόλεως.

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

Η κεραμική τέχνη στην αρχαία Ελλάδα

Η κεραμική τέχνη στην αρχαία Ελλάδα Θέμα της διδακτικής πρότασης Η κεραμική τέχνη στην αρχαία Ελλάδα Τάξη: Α Γυμνασίου Στοχοθεσία Επιδιώκεται οι μαθητές/τριες να εξοικειωθούν με τους τύπους, τα ονόματα και τις χρήσεις των αγγείων της αρχαιότητας.

Διαβάστε περισσότερα

α. Προς αναζήτηση νέων δρόμων της τουρκικής κατάκτησης που είχε διακόψει την επικοινωνία Ευρώπης Ασίας της έλλειψης πολύτιμων μετάλλων στην Ευρώπη

α. Προς αναζήτηση νέων δρόμων της τουρκικής κατάκτησης που είχε διακόψει την επικοινωνία Ευρώπης Ασίας της έλλειψης πολύτιμων μετάλλων στην Ευρώπη Σελ. 122 3. Οι ανακαλύψεις α. Προς αναζήτηση νέων δρόμων Η αναζήτηση νέων δρόμων είναι αναγκαία εξαιτίας : της τουρκικής κατάκτησης που είχε διακόψει την επικοινωνία Ευρώπης Ασίας της έλλειψης πολύτιμων

Διαβάστε περισσότερα

Ταξίδι στην Καβάλα. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα.

Ταξίδι στην Καβάλα. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. Ταξίδι στην Καβάλα Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. Ταξίδι στην Καβάλα Παρασκευή, 28 Αύγουστος 2015 Παραλία Άσπρης Άμμου Αφήνοντας την πόλη της Καβάλας

Διαβάστε περισσότερα

Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας. Φοίβος Αργυρόπουλος

Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας. Φοίβος Αργυρόπουλος Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας Φοίβος Αργυρόπουλος ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΑΚΟ ΙΕΡΟ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΕΥΣΙΝΑ Πανίερο έγινε το Θριάσιο πεδίο από τη στιγμή που η θεά Δήμητρα θέλησε να εκφράσει την ευγνωμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος

Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία. Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Η ΥΠΕΥΘΗΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Αλεξανδρή Ελευθερία Η ΕΛΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ: Δημαράκης Κοσμάς Δράκου Άννα Καίρης Μάριος Κομίνη Ιωάννα Σουλάνδρος Τάσος Ξεκινώντας την εργασία θα θέλαμε να παραθέσουμε το παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ Χρονολογία Ελλάδα - Αιγαίο 100.000 ως 20.000 Μέση και Νεότερη Παλαιολιθική 10.000 Μεσολιθική εποχή 7000 ως 6000 Έναρξη Νεολιθικής 5600 Μέση

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτιστικά Γεγονότα 2008

Πολιτιστικά Γεγονότα 2008 Πολιτιστικά Γεγονότα 2008 Ρόδος, µια Πόλη Τέχνης και Πολιτισµού Ο Πολιτισµός ήταν πάντα ένα αναπόσπαστο κοµµάτι της ζωή στην Ρόδο. Ο Δήµος Ροδίων οργανώνει καθ όλη την διάρκεια της χρονιάς, µε έµφαση στους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 26η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΜΕΣΣΗΝΙΑ Χριστιανούπολη, Ι.Ν. Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Σημαντικό οικοδομικό συγκρότημα του 11ου- 12ου αιώνα, που αποτελείται από τον οκταγωνικού τύπου ναό και το επισκοπικό

Διαβάστε περισσότερα

Η μετατροπή της Αθηναϊκής Συμμαχίας σε Ηγεμονία

Η μετατροπή της Αθηναϊκής Συμμαχίας σε Ηγεμονία Θέμα της διδακτικής πρότασης Η μετατροπή της Αθηναϊκής Συμμαχίας σε Ηγεμονία Τάξη: Α Γυμνασίου Στοχοθεσία Επιδιώκεται οι μαθητές/τριες να προσδιορίσουν την πορεία που οδήγησε την Αθήνα σε ρόλο ηγεμόνα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 Εξάμηνο: 8 ο (εικ.1) Νίκη της ΣαμοθράκηςParis, Musée du Louvre Φθορά:

Διαβάστε περισσότερα

Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο

Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο ρομαντισμός, που καταλαμβάνει τον επισκέπτη, μόλις φθάσει στο

Διαβάστε περισσότερα

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ 600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ ΠΛΗΣΙΑΣΕ, ΝΥΞΕ ΜΕ ΤΗ ΜΑΚΡΙΑ ΛΟΓΧΗ Ή ΤΟ ΞΙΦΟΣ ΕΚ ΤΟΥ ΣΥΝΕΓΓΥΣ ΚΑΙ ΦΟΝΕΥΣΕ ΕΝΑΝ ΑΝΔΡΑ. ΑΝΤΙΤΑΞΕ ΠΕΛΜΑ ΣΤΟ ΠΕΛΜΑ, ΘΕΣΕ ΑΣΠΙΔΑ ΣΤΗΝ ΑΣΠΙΔΑ, ΠΡΟΤΑΞΕ ΛΟΦΙΟ ΣΤΟ ΛΟΦΙΟ, ΚΡΑΝΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Μακέτα εξωφύλλου - Σελιδοποίηση: Ευθύµης Δηµουλάς Επιμέλεια κειμένου - Διορθώσεις: Νέστορας Χούνος

Μακέτα εξωφύλλου - Σελιδοποίηση: Ευθύµης Δηµουλάς Επιμέλεια κειμένου - Διορθώσεις: Νέστορας Χούνος ...... Δημοσθένης Μακέτα εξωφύλλου - Σελιδοποίηση: Ευθύµης Δηµουλάς Επιμέλεια κειμένου - Διορθώσεις: Νέστορας Χούνος 2010 ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΜΕΛΑ & EKΔOΣEIΣ «AΓKYPA» Δ.A. ΠAΠAΔHMHTPIOY A.B.E.E. Λάµπρου Κατσώνη

Διαβάστε περισσότερα

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός κεφάλαιο 6 ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΧΩΡΩΝ ΩΣ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΗΣ ΒΕΣΤΦΑΛΙΑΣ (1453-1648) 2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός Ορισμός Πρόκειται για μια γενικότερη πνευματική

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΓΑΖΙΟΥ

ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΓΑΖΙΟΥ 6. Η ΠΟΙΗΣΗ ΣΤΡΕΦΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΞΥΜΝΗΣΗ ΤΟΥ ΗΡΩΙΚΟΥ ΠΑΡΕΛΘΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΩΝ ΑΓΩΝΙΩΝ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ (ΛΥΡΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ) 5. Η ΤΕΧΝΗ ΑΝΑΖΗΤΑΕΙ ΝΕΟΥΣ ΤΡΟΠΟΥΣ ΜΟΡΦΕΣ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΗΣ ΕΚΦΡΑΣΗΣ (ΠΙΣΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

Mικροί - Mεγάλοι σε δράση

Mικροί - Mεγάλοι σε δράση Υπουργείο Πολιτισμού, Παιδείας και Θρησκευμάτων Γενική Διεύθυνση Αρχαιοτήτων και Πολιτιστικής Κληρονομιάς Διεύθυνση Μουσείων Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων και Επικοινωνίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Φυτά και ζώα στα νομίσματα και στον διάκοσμο του Νομισματικού Μουσείου. 24o Δημοτικό Αχαρνών. Νομισματικό Μουσείο Αθηνών

Φυτά και ζώα στα νομίσματα και στον διάκοσμο του Νομισματικού Μουσείου. 24o Δημοτικό Αχαρνών. Νομισματικό Μουσείο Αθηνών Νομισματικό Μουσείο Αθηνών 24o Δημοτικό Αχαρνών Φυτά και ζώα στα νομίσματα και στον διάκοσμο του Νομισματικού Μουσείου 1 Υποδράση: Εκπαιδευτικές Επισκέψεις Μαθητών Συμμετέχοντες Σχολείο: 24o Δημοτικό Αχαρνών

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία (55ΑΥ2) Διδάσκων: Α. Farrington (email: eduserv@otenet.gr. Έλεγχος προόδου (Ενότητες 4 5)

Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία (55ΑΥ2) Διδάσκων: Α. Farrington (email: eduserv@otenet.gr. Έλεγχος προόδου (Ενότητες 4 5) Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία (55ΑΥ2) Διδάσκων: Α. Farrington (email: eduserv@otenet.gr 1. Ποια από τις ακόλουθες μάχες δεν έχει σχέση με τους Μηδικούς Πολέμους; α. η μάχη της Μυκάλης β. η μάχη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν

ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν ΟΙ ΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟ ΠΡΟΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΙΓΑΙΟ Όταν οι μαθητές δημιουργούν ΜΑΘΗΤΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Στο πλαίσιο του μαθήματος της Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας στην Α τάξη Γυμνασίου, οι μαθητές μας

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά 2008-2009

ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά 2008-2009 ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ Σχολική χρονιά 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2009 ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 2 Ιουνίου 2009 ΩΡΑ: 07:45 10:15 Το εξεταστικό δοκίμιο αποτελείται από τρία μέρη και

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014

Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014 Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014 Επιμέλεια έκθεσης Αγαθονίκη Τσιλιπάκου, Νίκος Μπονόβας Mε την περιοδική έκθεση «Η τιμή του αγίου Μάμαντος στη Μεσόγειο: Ένας ακρίτας

Διαβάστε περισσότερα

Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616

Greither Elias. Icarus Fresco Munchen 1616 Greither Elias. "Icarus" Fresco Munchen 1616 Η θρησκεία των Μινωιτών Στην είσοδο του Ιδαίου Αντρου φαίνεται ο βωμός λαξευμένος στο βράχο σπήλαιο Καμαρών Δικταίο άντρο τριμερές ιερό ανακτόρωνφαιστού Μινωική

Διαβάστε περισσότερα

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Θεατρικές Παραστάσεις στα νησιά του Βορείου Αιγαίου Λήμνος, Λέσβος, Χίος Καλοκαίρι 2014 «Ένα τραγούδι γυρεύουμε. Το τραγούδι των τραγουδιών καρτερούμε. Το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Η Κρήτη έχει μια από τις αρχαιότερες και πιο εύγευστες γαστριμαργικές παραδόσεις στον κόσμο, μια παράδοση γεύσεων, αρωμάτων, υλικών και τεχνοτροπιών που ξεκινά

Διαβάστε περισσότερα

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες Μυκηναϊκή θρησκεία Τα στοιχεία που διαθέτουμε για αυτήν προέρχονται: 1.Από την εικονογραφία σφραγιστικών δακτυλιδιών, σφραγίδων, τοιχογραφιών και αντικειμένων μικροτεχνίας (ελεφαντουργίας κλπ). Κεντρική

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΤΗ Hypati - Neopatria

ΥΠΑΤΗ Hypati - Neopatria ΥΠΑΤΗ Hypati - Neopatria Η κωμόπολη της Υπάτης, κτισμένη σε υψόμετρο 400μ. με τη χαρακτηριστική πολυμορφία του τοπίου της, έχει συμπληρώσει πάνω από 2500 χρόνια συνεχούς παρουσίας σε όλα τα γεγονότα της

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Τμήμα: Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 9. Ναοί του 4 ου αι. π.χ. στην ηπειρωτική Ελλάδα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΑΘΗΝΑ 2011 Έκδοση: c Πνευματικό

Διαβάστε περισσότερα

7o Ταξίδι στην Θράκη. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα.

7o Ταξίδι στην Θράκη. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. 7o Ταξίδι στην Θράκη Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. 7o Ταξίδι στην Θράκη Δευτέρα, 17 Αύγουστος 2015 Παραλία Μακρύαμμου Παραδεισένια και πλήρως εξοπλισμένη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ & ΠΕΡΙΗΓΗΣΕΙΣ

ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ & ΠΕΡΙΗΓΗΣΕΙΣ ON SALONICA SOCCER CUP ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ & ΠΕΡΙΗΓΗΣΕΙΣ ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ ΑΨΙΔΑ ΤΟΥ ΓΑΛΕΡΙΟΥ ΠΛΑΤΕΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ ΚΑΣΤΡΑ & ΤΕΙΧΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΑΓΟΡΑ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΟΥ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΛΑΝΗΤΑΡΙΟ ΒΕΡΓΙΝΑ Μπείτε στην Pentagon... ταξιδέψτε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΣΕΦΟΝΗ: Η ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ ΤΟΥ ΚΑΤΩ ΚΟΣΜΟΥ ΜΥΘΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ. www.zero-project.gr

ΠΕΡΣΕΦΟΝΗ: Η ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ ΤΟΥ ΚΑΤΩ ΚΟΣΜΟΥ ΜΥΘΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ. www.zero-project.gr ΠΕΡΣΕΦΟΝΗ: Η ΒΑΣΙΛΙΣΣΑ ΤΟΥ ΚΑΤΩ ΚΟΣΜΟΥ ΜΥΘΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ www.zero-project.gr Πολύ πριν τη δική µας εποχή, όταν τον κόσµο κυβερνούσαν ακόµα οι Ολύµπιοι Θεοί, γεννήθηκε η Περσεφόνη, κόρη του θεού ία

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη Νάγια Οικονομίδου 2014-2015 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 1. Γνωρίσματα Κυκλαδικής Τέχνης...4 Πτυόσχημα ειδώλια.5 Βιολόσχημα ειδώλια 6

Διαβάστε περισσότερα

ΘΟΥΚΥΔΙΔΗΣ H ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ Στην εποχή του Θουκυδίδη πραγματοποιείται ένα σπουδαίο γεγονός που έγινε βασική αιτία να εξασθενίσουν οι Αρχαίες Ελληνικές πόλεις καθώς να συντριβή το πολιτισμικό μεγαλείο της αρχαίας

Διαβάστε περισσότερα