ΤΙΜΟΛΟΓΗΣΗ ΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΠΡΟΑΙΡΕΣΗΣ ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΩΝΤΑΣ ΤΟ ΙΩΝΥΜΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΤΙΜΟΛΟΓΗΣΗ ΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΠΡΟΑΙΡΕΣΗΣ ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΩΝΤΑΣ ΤΟ ΙΩΝΥΜΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ"

Transcript

1 Π Α Ν Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ι Ο Π Ε Ι Ρ Α Ι Ω Σ Τ Μ Η Μ Α Σ Τ Α Τ Ι Σ Τ Ι Κ Η Σ Κ Α Ι Α Σ Φ Α Λ Ι Σ Τ Ι Κ Η Σ Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Η Σ Μ Ε Τ Α Π Τ Υ Χ Ι Α Κ Ο Π Ρ Ο Γ Ρ Α Μ Μ Α Σ Π Ο Υ Ω Ν Σ Τ Η Ν Ε Φ Α Ρ Μ Ο Σ Μ Ε Ν Η Σ Τ Α Τ Ι Σ Τ Ι Κ Η ΤΙΜΟΛΟΓΗΣΗ ΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΠΡΟΑΙΡΕΣΗΣ ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΩΝΤΑΣ ΤΟ ΙΩΝΥΜΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ Θεοφάνης Εµµανουήλ. Τράντας ιπλωµατική Εργασία που υποβλήθηκε στο τµήµα Στατιστικής και Ασφαλιστικής Επιστήµης του Πανεπιστηµίου Πειραιώς ως µέρος των απαιτήσεων για την απόκτηση του Μεταπτυχιακού ιπλώµατος Ειδίκευσης στην Εφαρµοσµένη Στατιστική Πειραιάς Οκτώβριος 008

2

3 Π Α Ν Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ι Ο Π Ε Ι Ρ Α Ι Ω Σ Τ Μ Η Μ Α Σ Τ Α Τ Ι Σ Τ Ι Κ Η Σ Κ Α Ι Α Σ Φ Α Λ Ι Σ Τ Ι Κ Η Σ Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Η Σ Μ Ε Τ Α Π Τ Υ Χ Ι Α Κ Ο Π Ρ Ο Γ Ρ Α Μ Μ Α Σ Π Ο Υ Ω Ν Σ Τ Η Ν Ε Φ Α Ρ Μ Ο Σ Μ Ε Ν Η Σ Τ Α Τ Ι Σ Τ Ι Κ Η ΤΙΜΟΛΟΓΗΣΗ ΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΠΡΟΑΙΡΕΣΗΣ ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΩΝΤΑΣ ΤΟ ΙΩΝΥΜΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ Θεοφάνης Εµµανουήλ. Τράντας ιπλωµατική Εργασία που υποβλήθηκε στο τµήµα Στατιστικής και Ασφαλιστικής Επιστήµης του Πανεπιστηµίου Πειραιώς ως µέρος των απαιτήσεων για την απόκτηση του Μεταπτυχιακού ιπλώµατος Ειδίκευσης στην Εφαρµοσµένη Στατιστική Πειραιάς Οκτώβριος 008

4 Η παρούσα ιπλωµατική Εργασία εγκρίθηκε οµόφωνα από την Τριµελή Εξεταστική επιτροπή που ορίσθηκε από τη ΓΣΕΣ του Τµήµατος Στατιστικής και Ασφαλιστικής Επιστήµης του Πανεπιστηµίου Πειραιώς στην υπ αριθµ... συνεδρίασή του σύµφωνα µε τον εσωτερικό κανονισµό Λειτουργίας του Προγράµµατος Μεταπτυχιακών Σπουδών στην Εφαρµοσµένη Στατιστική Τα µέλη της Επιτροπής ήταν: - Μπούτσικας Μιχαήλ (Επιβλέπων) - Χατζηκωνσταντινίδης Ευστάθιος - Πανοπούλου Αικατερίνη Η έγκριση της ιπλωµατικής Εργασίας από το τµήµα Στατιστικής και Ασφαλιστικής Επιστήµης του Πανεπιστηµίου Πειραιώς δεν υποδηλώνει αποδοχή των γνωµών του συγγραφέα.

5 U I V E R S I T Y O F P I R A E U S D E P A R T M E T O F S T A T I S T I C S A D I S U R A C E S C I E C E P O S T G R A D U A T E P R O G R A M I A P P L I E D S T A T I S T I C S PRICI G AMERICA OPTIO S I A -PERIOD BI OMIAL MODEL By Theofais Emmaouil D. Tatas MSc Dissetatio submitted to the Depatmet of Statistics ad Isuace Sciece of the Uivesity of Piaeus i patial fulfillmet of the equiemets fo the degee of Maste of Sciece i Applied Statistics Piaeus, Geece Octobe 008

6

7 Στους γονείς µου ηµήτριο και Βασιλική

8

9 Ευχαριστίες Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον επιβλέποντα καθηγητή µου κ. Μ. Μπούτσικα για την αµέριστη υποστήριξη και βοήθεια που µου προσέφερε καθ όλη τη διάρκεια της συγγραφής αυτής της εργασίας. Με την ενθάρρυνση και καθοδήγησή του κατάφερα να αποκτήσω πολύτιµη γνώση στο συγκεκριµένο γνωστικό αντικείµενο. Επίσης, θέλω να ευχαριστήσω τον αδερφό µου, Θωµά, τη νονά µου, Ουρανία, και τη φίλη µου, Ειρήνη, για τη συµπαράσταση και εµψύχωσή τους στα δύο χρόνια των µεταπτυχιακών µου σπουδών.

10

11 Περίληψη Σκοπός της ιπλωµατικής Εργασίας αυτής είναι η µελέτη και ανάλυση των ικαιωµάτων Προαίρεσης Αµερικανικού τύπου, που αποτελούν µια ιδιαίτερη και πολύ ενδιαφέρουσα, πρακτικά και ερευνητικά, περιοχή των παραγώγων χρηµατοοικονοµικών προϊόντων. Ως γνωστό, τα ικαιώµατα αυτά µπορούν να εξασκηθούν οποιαδήποτε στιγµή πριν τον χρόνο λήξης τους. Συνεπώς, εκτός από την εύρεση της o-abitage αξίας τους, είναι πολύ ενδιαφέρον και το πρόβληµα της εύρεσης του βέλτιστου χρόνου εξάσκησής τους. εδοµένου ότι δεν υπάρχει κλειστός τύπος για την αντιµετώπιση του συγκεκριµένου προβλήµατος, η τιµολόγηση θα γίνει προσεγγιστικά χρησιµοποιώντας µεθόδους (στοχαστικού) δυναµικού προγραµµατισµού στο διωνυµικό µοντέλο περιόδων. Το διωνυµικό µοντέλο αποτίµησης είναι µοντέλο διακριτού χρόνου που όµως µε την κατάλληλη παραµετροποίηση αποτελεί ικανοποιητική προσέγγιση του κλασικού µοντέλου συνεχούς χρόνου των Black ad Scholes. Αρχικά (στο Κεφάλαιο ) θα γίνει µια εισαγωγή στην πρακτική πλευρά των παραγώγων χρηµατοοικονοµικών προϊόντων µε έµφαση στα ικαιώµατα Προαίρεσης. Κυρίως θα µας απασχολήσουν τα απλά (vailla) ικαιώµατα, δηλαδή τα ικαιώµατα αγοράς και πώλησης Ευρωπαϊκού και Αµερικανικού τύπου. Ωστόσο θα αναφερθούµε και στα εξωτικά (exotic) ικαιώµατα που παρουσιάζουν ιδιαίτερες προκλήσεις στην τιµολόγησή τους. Έπειτα, στο Κεφάλαιο, θα οριστεί και θα θεµελιωθεί η θεωρία του διωνυµικού µοντέλου που αποτελεί το κύριο εργαλείο στην ανάλυσή µας. Πρώτα θα δοθεί το απλό διωνυµικό µοντέλο µιας περιόδου το οποίο θα επεκτείνουµε αργότερα για πολλές περιόδους. Μέσω του µοντέλου αυτού θα παρουσιαστεί η στρατηγική αγοράς και πώλησης µετοχών που πρέπει να ακολουθήσει ο πωλητής ενός ικαιώµατος, ώστε να είναι εξασφαλισµένος σε περίπτωση που ο κάτοχός του το εξασκήσει. Στο Κεφάλαιο 3 θα γίνει µια περιληπτική αναφορά στις µεθόδους αποτίµησης ικαιωµάτων Προαίρεσης σε µοντέλα συνεχούς χρόνου, καθώς επίσης και σε άλλα µοντέλα που έχουν προταθεί. Θα παρουσιάσουµε τις βασικές αρχές του µοντέλου των Black ad Scholes που αποτελεί τη βάση για περαιτέρω έρευνα στο συγκεκριµένο επιστηµονικό πεδίο. Θα ακολουθήσει στο Κεφάλαιο 4 µια εισαγωγή στο δυναµικό προγραµµατισµό, όπου µέσω κατάλληλων παραδειγµάτων θα περιγραφεί η µεθοδολογία µε την οποία αντιµετωπίζονται προβλήµατα ελαχιστοποίησης του κόστους ή µεγιστοποίησης του κέρδους. Στο Κεφάλαιο 5 θα αναφερθούµε στα matigales και τους χρόνους διακοπής για διακριτό χρόνο, η θεωρία

12 των οποίων είναι εξαιρετικά χρήσιµη για την κατανόηση της µεθόδου αποτίµησης ικαιωµάτων Αµερικανικού τύπου. Τα δύο τελευταία κεφάλαια αποτελούν το κύριο µέρος αυτής της εργασίας που είναι τα ικαιώµατα Προαίρεσης Αµερικανικού τύπου. Μεγάλο µέρος της θεωρίας που αναπτύσσεται αφορά γενικότερα παράγωγα χρηµατοοικονοµικά προϊόντα µε Αµερικανικό τρόπο εξάσκησης. Στο Κεφάλαιο 6 µελετώνται ξεχωριστά τα ικαιώµατα Αγοράς και τα ικαιώµατα Πώλησης. Επίσης γίνεται διαχωρισµός µεταξύ εκείνων των ικαιωµάτων των οποίων η αξία ε- ξαρτάται από τη διαδροµή της τιµής της υποκείµενης µετοχής (path-depedet) και εκείνων στα οποία δεν συµβαίνει αυτό. Τέλος, στο Κεφάλαιο 7 δίνονται οι κατάλληλοι αναδροµικοί αλγόριθµοι για την τιµολόγηση ικαιωµάτων Προαίρεσης Αµερικανικού και Ασιατικού- Αµερικανικού τύπου, ενώ µελετάται αριθµητικά και η επίδραση που έχει στην εκτιµώµενη αξία η αλλαγή των τιµών διαφόρων παραµέτρων του µοντέλου. Οι αλγόριθµοι αυτοί εφαρµόζονται για την (o-abitage) τιµολόγηση συγκεκριµένων Αµερικανικών ικαιωµάτων µε τη χρήση ιστορικών δεδοµένων.

13 Abstact The aim of this MSc Dissetatio is the study ad aalysis of Ameica Optios, which costitute a paticula ad vey iteestig (both i pactice ad i theoy) egio of fiacial deivatives. This type of Optios ca be execised at ay time befoe thei expiy date. Cosequetly, apat fom the calculatio of thei o-abitage value, the poblem of fidig thei optimal execise time is also quite iteestig. Sice a closed fom fomula fo the cofotatio of this paticula poblem does ot exist, we shall employ appopiate (stochastic) dyamic pogammig ecusive algoithms i the -peiod biomial model. The biomial asset picig model is a discete time model which (with appopiate paameteizatio) appoximates satisfactoily the classical cotiuous time model of Black ad Scholes. Iitially (Chapte ) thee will be a itoductio to the pactice of fiacial deivatives focusig o Optios. We will maily study vailla Optios, i.e. Euopea ad Ameica call ad put Optios. Howeve, we will also metio paticula types of exotic Optios that ae vey challegig i thei picig. I Chapte, the biomial asset picig model, which is the mai tool i ou aalysis, will be defied. Fist, the oe-peiod biomial model will be peseted, which we late exted to a peiod biomial model. Employig this model, we will peset the hedgig stategy that should be followed by the wite of a Optio, i ode to be secued i case the holde decides to execise it. I Chapte 3, thee will be a bief itoductio to Optio picig i cotiuous time models. We will study the basic piciples of the Black ad Scholes model that costitute the basis fo futhe eseach i this paticula scietific field. A itoductio to dyamic pogammig will follow (Chapte 4), whee, with the use of appopiate illustatig examples, we will descibe the methodology that eables us to cofot poblems of cost miimizatio o pofit maximizatio. Next, we will state ad pove impotat defiitios ad theoems fom discete time matigales ad stoppig times theoy, which ae exceptioally useful fo developig the Ameica Optio picig method. The last two chaptes deal with the mai subject of the dissetatio, which is the Ameica Optios picig. Lage pat of the theoy we peset applies to Ameica fiacial deivatives i geeal. I Chapte 6, call Optios ad put Optios ae studied sepaately. We also peset the methodology fo the study of path-depeded ad o-path-depeded Optios. Fially, i

14 Chapte 7 we offe appopiate ecusive algoithms fo Ameica ad Asia-Ameica Optio picig. We also umeically study the effect of vaious paametes of the model i the estimated value. These algoithms ae beig employed i ode to fid the o-abitage value of specific Ameica Optios usig histoical data.

15 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΧΗΜΑΤΩΝ xvii xix. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΠΑΡΑΓΩΓΑ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΠΡΟΙΟΝΤΑ. Τα Κυριότερα Παράγωγα Χρηµατοοικονοµικά Προϊόντα. ικαιώµατα Προαίρεσης 3.3 Εξωτικά ή Εξωτερικά ικαιώµατα Προαίρεσης 8. ΤΟ ΙΩΝΥΜΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ. Το ιωνυµικό Μοντέλο Μιας Περιόδου. Το ιωνυµικό Μοντέλο Πολλών Περιόδων 6 3. ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΠΡΟΑΙΡΕΣΗΣ 5 4. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΥΝΑΜΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟ 3 5. MARTI GALES ΚΑΙ ΧΡΟΝΟΙ ΙΑΚΟΠΗΣ 4 5. Matigales 4 5. Χρόνοι ιακοπής 46 xv

16 6. ΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΠΡΟΑΙΡΕΣΗΣ ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ 5 6. ικαιώµατα Προαίρεσης Αµερικανικού τύπου των οποίων η αξία δεν εξαρτάται από τη διαδροµή της τιµής της µετοχής 5 6. ικαιώµατα Προαίρεσης Αµερικανικού τύπου των οποίων η αξία εξαρτάται από τη διαδροµή της τιµής της µετοχής ικαιώµατα Αγοράς Αµερικανικού τύπου ΑΛΓΟΡΙΘΜΟΙ ΑΠΟΤΙΜΗΣΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΩΝ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΠΡΟΙΟΝΤΩΝ ΚΑΙ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ Αποτίµηση ικαιωµάτων Πώλησης Αµερικανικού τύπου (o-path-depeded) Αποτίµηση ικαιωµάτων Πώλησης Ασιατικού-Αµερικανικού τύπου (path-depeded) 94 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 99 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 09 xvi

17 ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ 6... Σύγκριση της αξίας ικαιωµάτων Πώλησης Αµερικανικού και Ευρωπαϊκού τύπου µε τα ίδια χαρακτηριστικά υνατές τιµές (s,y) ενός Lookback ικαιώµατος Πώλησης Αµερικανικού τύπου υνατές τιµές (s,y) ενός ικαιώµατος Πώλησης Ασιατικού-Αµερικανικού τύπου Έλεγχοι Οµοσκεδαστικότητας για τη µετοχή της Ο.Τ.Ε. Α.Ε. 8 xvii

18 xviii

19 ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΧΗΜΑΤΩΝ... Κέρδος από τη χρήση ενός Log Call 5... Κέρδος από τη χρήση ενός Log Put Κέρδος από τη χρήση ενός Shot Call Κέρδος από τη χρήση ενός Shot Put 8... Το διωνυµικό µοντέλο µιας περιόδου... Το διωνυµικό µοντέλο τριών περιόδων Πέντε τυχαίες διαδροµές της γεωµετρικής κίνησης Bow Το σύνολο των χρόνων εξάσκησης ενός ικαιώµατος Πώλησης Αµερικανικού τύπου µε υποκείµενο τίτλο τη µετοχή της Ο.Τ.Ε. Α.Ε Το σύνορο βέλτιστης διακοπής Μεταβολή του συνόρου βέλτιστης διακοπής ως προς τις παραµέτρους σ και R Η περιοχή εξάσκησης ενός ικαιώµατος Πώλησης Αµερικανικού τύπου µε υποκείµενο τίτλο τη µετοχή της Ο.Τ.Ε. Α.Ε Γράφηµα της αξίας ενός ικαιώµατος Πώλησης Αµερικανικού τύπου ως προς τις παραµέτρους σ, Τ και R Εκτίµηση της αξίας ενός ικαιώµατος Πώλησης Αµερικανικού τύπου ως προς τον αριθµό των περιόδων του µοντέλου Γράφηµα της αξίας ενός ικαιώµατος Πώλησης Αµερικανικού τύπου ως προς τη διαφορά µεταξύ S 0 και Κ Εκτίµηση της αξίας ενός ικαιώµατος Πώλησης Ασιατικού-Αµερικανικού τύπου ως προς τον αριθµό των περιόδων του µοντέλου 97 xix

20 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Εισαγωγή στα Παράγωγα Χρηµατοοικονοµικά Προϊόντα. Τα Κυριότερα Παράγωγα Χρηµατοοικονοµικά Προϊόντα Όπως είναι γνωστό, στα Χρηµατιστήρια Αξιών διαπραγµατεύονται µετοχές και οµολογίες των εισηγµένων σε αυτά εταιριών και ο κάθε επενδυτής κάνει τις επιλογές του µε βάση την πληροφόρηση που διαθέτει. Ένας πολύ καλός τρόπος για να αντισταθµιστούν οι κίνδυνοι που προκύπτουν συνθέτοντας ένα χαρτοφυλάκιο µετοχών, είναι να προστεθούν σε αυτό παράγωγα χρηµατοοικονοµικά προϊόντα τα οποία γίνονται αντικείµενα συναλλαγών στα Χρηµατιστήρια Παραγώγων. Ωστόσο, λόγω της φύσης τους, τα προϊόντα αυτά συχνά χρησιµοποιούνται για κερδοσκοπία, δεδοµένου ότι µπορεί να αποκοµίσουν σηµαντικά κέρδη στον κάτοχό τους µε τη διάθεση λίγων µόνο κεφαλαίων, αρκεί να γίνει επιτυχηµένη πρόβλεψη του επιπέδου των τιµών των τίτλων στα οποία αναφέρονται τα παράγωγα. Αυτό θα γίνει πιο εύκολα αντιληπτό παρακάτω όπου θα εξηγήσουµε τον τρόπο µε τον οποίο αποδίδουν κέρδη στους επενδυτές. Στην Ελλάδα, το Χρηµατιστήριο Παραγώγων Αθηνών (Χ.Π.Α.) ξεκίνησε τη λειτουργία του το 999, ενώ το 00 έγινε συγχώνευση µε απορρόφηση του Χ.Π.Α. από το Χρηµατιστήριο Αξιών Αθηνών υπό την επωνυµία «Χρηµατιστήριο Αθηνών Α.Ε.». Σκοπός του Χ.Π.Α. είναι η οργάνωση και η υποστήριξη των συναλλαγών στη χρηµατιστηριακή αγορά παραγώγων, η οργάνωση της λειτουργίας του συστήµατος των συναλλαγών αυτών, καθώς και κάθε συναφής δραστηριότητα. Τη διασφάλιση της εκπλήρωσης των συναλλαγών εκ µέρους των συµβαλλόµενων ώστε να διατηρείται εύρυθµη η λειτουργία της αγοράς, έχει αναλάβει η Εταιρία Εκκαθάρισης Συναλλαγών επί Παραγώγων (ΕΤ.Ε.Σ.Ε.Π.). Τόσο το Χ.Π.Α. όσο και η ΕΤ.Ε.Σ.Ε.Π. εποπτεύονται από την Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς ως προς την τήρηση των διατάξεων και της νοµοθεσίας που τους διέπει.

21 Ας εξετάσουµε όµως πιο αναλυτικά τα παράγωγα. Ως παράγωγο χρηµατοοικονοµικό προϊόν µπορεί να θεωρηθεί µια σύµβαση µεταξύ δύο συµβαλλόµενων µερών, η οποία συνδέεται µε έναν ή περισσότερους τίτλους που ονοµάζονται υποκειµενικές αξίες. Τέτοιοι τίτλοι µπορεί να είναι µετοχές, χρηµατιστηριακοί δείκτες, οµόλογα, ακόµη και εµπορεύµατα. Με απλά λόγια, όταν κάποιος επενδυτής αγοράζει ένα παράγωγο προϊόν, στην ουσία αγοράζει την πρόβλεψη για τη µελλοντική τιµή της υποκειµενικής αξίας του. Οι κυριότερες κατηγορίες παραγώγων είναι τα Προθεσµιακά Συµβόλαια, τα Συµβόλαια Μελλοντικής Εκπλήρωσης, τα Προϊόντα ανεισµού Τίτλων και τα ικαιώµατα Προαίρεσης. Τα Προθεσµιακά Συµβόλαια (Fowad Cotacts) είναι µια συµφωνία µεταξύ του αγοραστή και του πωλητή, κατά την οποία ο πρώτος υπόσχεται να αγοράσει και ο δεύτερος υπόσχεται να πωλήσει συγκεκριµένη ποσότητα ενός αγαθού ή χρηµατοοικονοµικού τίτλου. Η συναλλαγή πραγµατοποιείται σε προκαθορισµένη ηµεροµηνία και η τιµή συναλλαγής είναι επίσης συµφωνηµένη από πριν. Τα Συµβόλαια Μελλοντικής Εκπλήρωσης (Futue Cotacts) έχουν τα ίδια χαρακτηριστικά µε τα Προθεσµιακά Συµβόλαια που αναφέραµε. Πρόκειται και πάλι δηλαδή για συµφωνία µεταξύ των αντισυµβαλλόµενων, κατά την οποία ο ένας θα αγοράσει και ο άλλος θα πωλήσει συγκεκριµένη ποσότητα ενός αγαθού ή τίτλου, ενώ η ηµεροµηνία και η τιµή συναλλαγής είναι γνωστές εκ των προτέρων. Η διαφορά µεταξύ των δύο έγκειται στο γεγονός ότι τα Συµβόλαια Μελλοντικής Εκπλήρωσης είναι αντικείµενα διαπραγµάτευσης στα Χρηµατιστήρια Παραγώγων, κάτι που συνεπάγεται µεγαλύτερη εγγύηση για την πραγµατοποίηση της συναλλαγής. Αντίθετα, τα Προθεσµιακά Συµβόλαια χρησιµοποιούνται στην εξωχρηµατιστηριακή αγορά και πρέπει ο κάθε συµβαλλόµενος να ελέγχει τη φερεγγυότητα του άλλου προτού συνάψει ένα τέτοιο συµβόλαιο. Οι δύο τύποι συµβολαίων που αναφέραµε είναι εξαιρετικά χρήσιµοι σε ένα περιβάλλον αβεβαιότητας ιδίως για επιχειρήσεις, οι οποίες χρησιµοποιώντας τα µπορούν να κάνουν τον προγραµµατισµό των µελλοντικών εξόδων τους, εξασφαλίζοντας για παράδειγµα πρώτες ύλες σε συγκεκριµένη τιµή. Τα Προϊόντα ανεισµού Τίτλων είναι προϊόντα µέσω των οποίων οι επενδυτές µπορούν να δανείσουν µετοχές στο Χρηµατιστήριο Παραγώγων (Stock Repo ή Stock Ledig), αλλά και να δανειστούν από αυτό (Revese Stock Repo ή Stock Boowig). ίνεται έτσι η δυνατότητα να καλυφθούν υποχρεώσεις παράδοσης µετοχών, οι οποίες µπορεί να οφείλονται σε διάφορους λόγους. Το Χ.Π. (Χρηµατιστήριο Παραγώγων) συγκεντρώνει µετοχές από επενδυ-

22 τές που επιθυµούν να δανείσουν και σχηµατίζει το λεγόµενο pool. Όταν οι µετοχές δανείζονται σε άλλους επενδυτές, το Χ.Π. λαµβάνει σε ηµερήσια βάση ένα έσοδο ως τόκο, το οποίο στη συνέχεια µοιράζει σε αυτούς που δάνεισαν τις µετοχές τους. Το κίνητρο για να δανείσει κάποιος τις µετοχές του είναι ότι στην περίπτωση που δεν πρόκειται να τις πωλήσει για ένα διάστηµα, αποκοµίζει ένα έσοδο χωρίς καθόλου ρίσκο, πλέον της µερισµατικής απόδοσης την οποία συνεχίζει να απολαµβάνει. Βασική προϋπόθεση για να έχει εισόδηµα ένας επενδυτής που δάνεισε τις µετοχές του, είναι να υπάρχει ζήτηση για τις συγκεκριµένες µετοχές. Ω- στόσο, ακόµη και στην περίπτωση που κάτι τέτοιο δεν συµβαίνει, ο επενδυτής δεν διακινδυνεύει απολύτως τίποτα και µάλιστα µπορεί να πάρει πίσω τις µετοχές του σε τέσσερις εργάσιµες ηµέρες. Αξίζει τέλος να σηµειώσουµε ότι τα Προϊόντα ανεισµού Τίτλων είναι τα µόνα παράγωγα προϊόντα που δύναται να αποφέρουν έσοδα χωρίς καθόλου κίνδυνο.. ικαιώµατα Προαίρεσης Τα ικαιώµατα Προαίρεσης (Optios) είναι διαπραγµατεύσιµα συµβόλαια µεταξύ δύο µερών, τα οποία παρέχουν στον κάτοχό τους το δικαίωµα (αλλά όχι την υποχρέωση) να αγοράσει (ή να πωλήσει) κάποιο περιουσιακό στοιχείο (µετοχές, οµολογίες, νοµίσµατα, χρηµατιστηριακούς δείκτες κ.α.) σε προκαθορισµένη τιµή και η συναλλαγή θα λάβει χώρα είτε σε συγκεκριµένη χρονική στιγµή T, είτε κατά τη διάρκεια µιας χρονικής περιόδου [0, T]. Για την απόκτηση ενός ικαιώµατος, ο ενδιαφερόµενος πρέπει να καταβάλλει συγκεκριµένο ποσό το οποίο είναι η τιµή αγοράς και αντιπροσωπεύει ένα ασφάλιστρο που λαµβάνει ο πωλητής του ικαιώµατος, δεδοµένου ότι ο τελευταίος αναλαµβάνει ρίσκο. Στην αγορά υπάρχει ένα µεγάλο πλήθος από διαθέσιµα ικαιώµατα Προαίρεσης, τα χαρακτηριστικά των οποίων διαφέρουν λίγο ή πολύ. Πιο συγκεκριµένα, ένα ικαίωµα χαρακτηρίζεται από: Το είδος. Μπορεί να είναι είτε ικαίωµα Αγοράς (Call Optio) είτε ικαίωµα Πώλησης (Put Optio). Tην υποκειµενική αξία. Πρόκειται για τον συνδεδεµένο µε το ικαίωµα τίτλο (συνήθως µετοχή ή χρηµατιστηριακός δείκτης). Την ποσότητα των τίτλων που θα συναλλαχθούν (εάν εξασκηθεί το ικαίωµα). Την τιµή εξάσκησης (stike pice ή execise pice). Είναι η τιµή στην οποία ο κάτοχος του ικαιώµατος θα αγοράσει (ή θα πωλήσει) τον υποκείµενο τίτλο. 3

23 Το ασφάλιστρο ή τιµή του ικαιώµατος (optio pice ή optio pemium). Είναι το αντίτιµο που καταβάλει ο αγοραστής προκειµένου να αποκτήσει το ικαίωµα. Tον χρόνο εξάσκησης (execise date). Εδώ διακρίνονται δύο κατηγορίες ικαιωµάτων: (α) Αµερικανικού τύπου (Ameica Optio), όπου η εξάσκηση µπορεί να γίνει οποιαδήποτε χρονική στιγµή µέχρι την ηµεροµηνία λήξης και (β) Ευρωπαϊκού τύπου (Euopea Optio) όπου το ικαίωµα µπορεί να εξασκηθεί µόνο κατά την ηµεροµηνία λήξης του. Ανάλογα µε το είδος του ικαιώµατος, ένας επενδυτής µπορεί να λάβει τις ακόλουθες θέσεις: Αγορά ικαιώµατος Αγοράς (log call), Πώληση ικαιώµατος Αγοράς (shot call), Αγορά ικαιώµατος Πώλησης (log put), Πώληση ικαιώµατος Πώλησης (shot put). Καθεµία από αυτές, σε συνδυασµό µε την κατάλληλη στρατηγική, µπορεί να µειώσει τις ενδεχόµενες απώλειες αλλά και να µεγιστοποιήσει την πιθανότητα αποκοµιδής κερδών. Στη συνέχεια θα εξηγήσουµε µέσω απλών παραδειγµάτων τον τρόπο µε τον οποίο αποδίδουν κέρδη τα ικαιώµατα Προαίρεσης. Για να γίνει πιο κατανοητός, θα αναφερθούµε σε ικαιώµατα Ευρωπαϊκού τύπου. Έστω S(T) η τιµή της µετοχής στον χρόνο εξάσκησης, K η τιµή εξάσκησης και C η τιµή του ικαιώµατος. (). Θέση Log Call. Ο επενδυτής που λαµβάνει θέση log call, προβλέπει ότι η τιµή της υποκείµενης µετοχής θα κινηθεί ανοδικά. Εάν λοιπόν αγοράσει ένα ικαίωµα Αγοράς και η πρόβλεψή του επαληθευτεί (συγκεκριµένα όταν S(T) > K), τότε εξασκεί το ικαίωµα και α- ποκοµίζει κέρδος (S(T) K) C αφού θεωρητικά έχει τη δυνατότητα να πωλήσει αµέσως τις µετοχές του στο Χρηµατιστήριο. Από την άλλη πλευρά, εάν πέσει έξω στην πρόβλεψή του (S(T) K), δεν εξασκεί το ικαίωµα και έχει ζηµιά ίση µε την τιµή αγοράς C του ικαιώµατος. Εποµένως, ο γενικός τύπος του κέρδους από τη θέση log call θα είναι max{s(t) K, 0} C (S(T) K) C. 4

24 - Παράδειγµα (ευνοϊκή περίπτωση): Αγορά ικαιώµατος Αγοράς µίας µετοχής στην τιµή εξάσκησης K 5. Το ικαίωµα αγοράστηκε προς C 3 και στον χρόνο εξάσκησης η τιµή της µετοχής είναι S(T) 0. Ο αγοραστής εξασκεί το ικαίωµα και έχει κέρδος. - Παράδειγµα (µη-ευνοϊκή περίπτωση): Οµοίως µε το προηγούµενο παράδειγµα αλλά στον χρόνο εξάσκησης η τιµή της µετοχής είναι S(T) 0. Ο αγοραστής δεν εξασκεί το ικαίωµα, αφού µπορεί να αγοράσει τη µετοχή φθηνότερα στο Χρηµατιστήριο και εποµένως έχει ζηµιά 3. Στο παρακάτω διάγραµµα απεικονίζεται η συνάρτηση του κέρδους ως προς την τιµή της µετοχής στον χρόνο εξάσκησης: Κέρδος 0 -C Κ Τιµή µετοχής στον χρόνο εξάσκησης Σχήµα... Κέρδος από τη χρήση ενός Log Call (). Θέση Log Put. Η θέση log put λαµβάνεται όταν ο επενδυτής προσδοκά καθοδική τάση της τιµής της µετοχής. Έτσι στην περίπτωση που συµβεί αυτό (συγκεκριµένα όταν S(T) < K), το κέρδος του θα είναι (K S(T)) C, ενώ αντίθετα εάν η τιµή της µετοχής ανέβει (S(T) K), τότε δεν εξασκεί το ικαίωµα και η ζηµιά είναι ίση µε C. Εποµένως, ο γενικός τύπος του κέρδους από τη θέση log put θα είναι max{k S(T), 0} C (K S(T)) C. - Παράδειγµα (ευνοϊκή περίπτωση): Αγορά ικαιώµατος Πώλησης µίας µετοχής στην τι- µή εξάσκησης K 5. Το ικαίωµα αγοράστηκε προς C 3 και στον χρόνο εξάσκησης η τιµή της µετοχής είναι S(T) 0. Ο αγοραστής εξασκεί το ικαίωµα και έχει κέρδος. - Παράδειγµα (µη-ευνοϊκή περίπτωση): Οµοίως µε το προηγούµενο παράδειγµα αλλά στον χρόνο εξάσκησης η τιµή της µετοχής είναι S(T) 0. Ο αγοραστής δεν εξασκεί το ι- 5

25 καίωµα, αφού τον συµφέρει να πωλήσει τη µετοχή ακριβότερα στο Χρηµατιστήριο κι έτσι έχει ζηµιά 3. Το αντίστοιχο διάγραµµα είναι: Κέρδος 0 -C Κ Τιµή µετοχής στον χρόνο εξάσκησης Σχήµα... Κέρδος από τη χρήση ενός Log Put (3). Θέση Shot Call. Η πώληση ενός ικαιώµατος Αγοράς ή Πώλησης έχει τα αντίθετα αποτελέσµατα από την αγορά, δεδοµένου ότι από την πλευρά του πωλητή του ικαιώµατος αντιστρέφονται οι προσδοκίες για την τιµή της υποκείµενης µετοχής. Γι αυτό λοιπόν ένας επενδυτής λαµβάνει θέση shot call όταν εκτιµά ότι η τιµή της µετοχής θα έχει στάσιµη ή ε- λαφρά καθοδική τάση. Τότε (συγκεκριµένα όταν S(T) K) ο αγοραστής του ικαιώµατος δεν θα εξασκήσει το ικαίωµα και ο πωλητής αποκοµίζει κέρδος C, δηλαδή το αντίτιµο στο ο- ποίο πούλησε το ικαίωµα. Ωστόσο εάν η τιµή της µετοχής τελικά ανέβει (S(T) > K), τότε η ζηµιά του πωλητή είναι C (S(T) K). Εποµένως, ο γενικός τύπος του κέρδους από τη θέση shot call θα είναι C max{s(t) K, 0} C (S(T) K). - Παράδειγµα (ευνοϊκή περίπτωση): Πώληση ικαιώµατος Αγοράς µίας µετοχής στην τι- µή εξάσκησης K 5. Το ικαίωµα πωλήθηκε προς C 3 και στον χρόνο εξάσκησης η τιµή της µετοχής είναι S(T) 0. Ο κάτοχος δεν εξασκεί το ικαίωµα, άρα ο πωλητής έχει κέρδος 3. - Παράδειγµα (µη-ευνοϊκή περίπτωση): Όµοια µε το προηγούµενο παράδειγµα αλλά στον χρόνο εξάσκησης η τιµή της µετοχής είναι S(T) 0. Ο κάτοχος εξασκεί το ικαίωµα και ο πωλητής έχει ζηµιά. Το διάγραµµα του κέρδους τώρα έχει ως εξής: 6

26 Κέρδος C 0 Κ Τιµή µετοχής στον χρόνο εξάσκησης Σχήµα..3. Κέρδος από τη χρήση ενός Shot Call (4). Θέση Shot Put. Αντίστοιχα µε τα παραπάνω, η θέση shot put λαµβάνεται όταν υ- πάρχει πρόβλεψη για στάσιµη ή ελαφρά ανοδική τάση της τιµής της µετοχής. Εάν αυτό συµβεί (συγκεκριµένα όταν S(T) K), ο αγοραστής δεν έχει συµφέρον ώστε να εξασκήσει το ικαίωµα και ο πωλητής έχει κέρδος C. Στην αντίθετη περίπτωση (S(T) < K) όπου το ικαίωµα εξασκείται, ο πωλητής έχει ζηµιά ίση µε C (K S(T)). Εποµένως, ο γενικός τύπος του κέρδους από τη θέση shot put θα είναι C max{k S(T), 0} C (K S(T)). - Παράδειγµα (ευνοϊκή περίπτωση): Πώληση ικαιώµατος Πώλησης µίας µετοχής στην τιµή εξάσκησης K 5. Το ικαίωµα πωλήθηκε προς C 3 και στον χρόνο εξάσκησης η τιµή της µετοχής είναι S(T) 0. Ο κάτοχος δεν εξασκεί το ικαίωµα, άρα ο πωλητής έχει κέρδος 3. - Παράδειγµα (µη-ευνοϊκή περίπτωση): Όµοια µε το προηγούµενο παράδειγµα αλλά στον χρόνο εξάσκησης η τιµή της µετοχής είναι S(T) 0. Ο κάτοχος εξασκεί το ικαίωµα και ο πωλητής έχει ζηµιά. Το διάγραµµα για τη θέση αυτή είναι: 7

27 Κέρδος C 0 Κ Τιµή µετοχής στον χρόνο εξάσκησης Σχήµα..4. Κέρδος από τη χρήση ενός Shot Put Παρατηρούµε ότι στις δύο περιπτώσεις όπου λαµβάνεται θέση shot (πώληση), ο επενδυτής δύναται να έχει κέρδος ακόµη και στην περίπτωση κατά την οποία η τιµή της µετοχής παραµείνει στάσιµη. Αυτό ισχύει λόγω της ύπαρξης του αντιτίµου C που καταβάλλει ο αγοραστής του ικαιώµατος και είναι ουσιαστικά η «αµοιβή» του πωλητή για τον κίνδυνο που αναλαµβάνει πουλώντας το ικαίωµα. Όταν η τιµή της µετοχής στον χρόνο εξάσκησης βρίσκεται κοντά στην τιµή εξάσκησης τότε ο πωλητής εξακολουθεί να έχει κέρδος, έστω και µειωµένο. Πρόκειται για εκείνη την περιοχή των τιµών της µετοχής µέσα στην οποία ο κάτοχος θα εξασκήσει το ικαίωµα προκειµένου να περιορίσει τις απώλειές του και όχι να αποκοµίσει κέρδος, κλείνοντας την ανοιχτή θέση του. Πιο συγκεκριµένα, τα shot calls επιφέρουν κέρδος όσο ισχύει S(T) < K C, ενώ αντίστοιχα για τα shot puts η σχέση είναι S(T) > K C..3 Εξωτικά ή Εξωτερικά ικαιώµατα Προαίρεσης Κλείνοντας το εισαγωγικό αυτό κεφάλαιο στα παράγωγα χρηµατοοικονοµικά προϊόντα, αξίζει να αναφερθούµε σε ορισµένα ικαιώµατα Προαίρεσης που διαφέρουν ως προς κάποια από τα χαρακτηριστικά τους, σε σχέση µε τα συνήθη ικαιώµατα Ευρωπαϊκού και Αµερικανικού Τύπου (που καλούνται και vailla optios). Τα ικαιώµατα αυτά χαρακτηρίζονται ως exotic optios, κυρίως λόγω του ότι είναι διαπραγµατεύσιµα σε εξω-χρηµατιστηριακές αγορές. Σε κάθε περίπτωση, πρέπει να τονίσουµε πως τα exotic optios απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή από τον ενδιαφερόµενο επενδυτή, είτε θέλει να τα τιµολογήσει είτε να τα χρησιµοποιή- 8

28 σει σε ένα χαρτοφυλάκιο για αντιστάθµιση του κινδύνου, καθώς έχουν πιο περίπλοκη µορφή. Ας δούµε µερικές κατηγορίες από τα ικαιώµατα αυτά. Η βασικότερη κατηγορία έχει να κάνει µε ικαιώµατα των οποίων η τιµή εξάσκησης δεν είναι εκ των προτέρων γνωστή, αλλά εξαρτάται από την πορεία της τιµής της µετοχής κατά τη διάρκεια ισχύος του συµβολαίου. Εδώ διακρίνουµε τα Asia optios, τα Lookback optios, τα Baie optios και άλλα. - Στα Ασιατικά ικαιώµατα, η τιµή εξάσκησης εξαρτάται από τον µέσο όρο της τιµής κλεισίµατος της µετοχής για µια συγκεκριµένη περίοδο. Πρωτοεµφανίστηκαν στις Ασιατικές αγορές µε σκοπό να µη δίνεται η δυνατότητα στους πωλητές ικαιωµάτων να χειραγωγούν την τιµή της µετοχής κατά τον χρόνο εξάσκησης. - Στα Lookback optios, ο κάτοχος έχει το δικαίωµα να αγοράσει (ή να πωλήσει) τον υποκείµενο τίτλο στη χαµηλότερη (ή υψηλότερη) τιµή που είχε, για µια προκαθορισµένη περίοδο. - Τα Baie optios χαρακτηρίζονται από έναν αλγόριθµο σύµφωνα µε τον οποίο εάν η τιµή της µετοχής ξεπεράσει µια οριακή τιµή, τότε ο κάτοχος αποκτά ή χάνει (ανάλογα µε τον τύπο) το δικαίωµα να εξασκήσει. Τέλος, άλλα exotic optios µπορεί να αναφέρονται σε περισσότερες από µια υποκειµενικές αξίες (Basket optios, Himalaya optios), να έχουν ειδικά δικαιώµατα αγοράς και πώλησης ή ακόµη και να περιλαµβάνουν τιµές συναλλάγµατος µε διάφορους τρόπους. Η ανάλυσή µας ξεκινά µε την παρουσίαση και µελέτη του διωνυµικού µοντέλου, αρχικά µιας και στη συνέχεια πολλών περιόδων ( ο Κεφάλαιο). Έπειτα γίνεται αναφορά στην ιστορία της αποτίµησης ικαιωµάτων Προαίρεσης και σε άλλα µοντέλα που έχουν προταθεί κατά καιρούς, ιδιαίτερα δε στο µοντέλο των Black & Scholes που έθεσε τα θεµέλια για την τιµολόγηση ικαιωµάτων σε συνεχή χρόνο (3 ο Κεφάλαιο). Ακολουθεί µια εισαγωγική ενότητα στον δυναµικό προγραµµατισµό, από τον οποίο προέκυψε η µεθοδολογία αποτίµησης Αµερικανικών ικαιωµάτων µε τη χρήση του διωνυµικού µοντέλου (4 ο Κεφάλαιο). Άλλωστε, τα προβλήµατα εύρεσης της βέλτιστης στρατηγικής για τη µεγιστοποίηση ή την ελαχιστοποίηση µιας διαδροµής που αντιµετωπίζονται στον δυναµικό προγραµµατισµό, είναι σχεδόν όµοια µε το πρόβληµα εύρεσης της βέλτιστης πολιτικής εξάσκησης ενός ικαιώµατος Αµερικανικού τύπου. Στο 5 ο Κεφάλαιο παρουσιάζονται βασικά στοιχεία από τη θεωρία των matigales και των χρόνων διακοπής για διακριτό χρόνο, η γνώση των οποίων είναι απολύτως απαραίτητη 9

29 για την κατανόηση της ανάλυσης που ακολουθεί. Το Κεφάλαιο 6 αποτελεί το βασικό κοµµάτι της µελέτης. Αναφέρεται µε λεπτοµέρεια στον τρόπο µε τον οποίο χρησιµοποιείται το διωνυ- µικό µοντέλο για να τιµολογηθούν ικαιώµατα Προαίρεσης Αµερικανικού τύπου. Επίσης, γίνεται ξεχωριστή ανάλυση των ικαιωµάτων Αγοράς και Πώλησης, αλλά και ειδική προσέγγιση στα ικαιώµατα που η τιµή τους εξαρτάται από τη διαδροµή που ακολουθεί η τιµή της µετοχής (path-depedet). Το τελευταίο Κεφάλαιο (7o Κεφάλαιο) ασχολείται µε την πρακτική εφαρµογή της θεωρίας του 6 ου Κεφαλαίου, η οποία γίνεται µέσω της χρήσης ηλεκτρονικού υπολογιστή, µιας και το πλήθος και η πολυπλοκότητα των υπολογισµών που απαιτούνται είναι πολύ µεγάλο. Στο κεφάλαιο αυτό εφαρµόζονται οι κατάλληλοι αναδροµικοί αλγόριθµοι αποτίµησης Αµερικανικών και Ασιατικών-Αµερικανικών ικαιωµάτων, γίνεται πρακτική εφαρµογή τους για τη µετοχή της Ο.Τ.Ε. Α.Ε., ενώ τέλος δίνονται ορισµένα χρήσιµα διαγράµµατα για τη βέλτιστη πολιτική εξάσκησης και τον τρόπο µε τον οποίο επηρεάζεται η αξία ενός ικαιώµατος από διάφορους παράγοντες. 0

30 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Το ιωνυµικό Μοντέλο. Το ιωνυµικό Μοντέλο Μιας Περιόδου Το βασικό εργαλείο που θα χρησιµοποιήσουµε για να τιµολογήσουµε ικαιώµατα Προαίρεσης στην παρούσα εργασία, είναι το διωνυµικό µοντέλο αποτίµησης. Θα ξεκινήσουµε παρουσιάζοντας πρώτα το διωνυµικό µοντέλο µιας περιόδου, το οποίο αν και µη ρεαλιστικό για πραγµατικά δεδοµένα, θα βοηθήσει τον αναγνώστη να κατανοήσει τις βασικές αρχές και τον τρόπο λειτουργίας του µοντέλου αυτού. Θεωρούµε ότι το διάστηµα που µελετούµε την τιµή µιας µετοχής έχει χρονική διάρκεια µιας περιόδου. Η αρχή της περιόδου αυτής είναι η χρονική στιγµή µηδέν (0) και η λήξη της είναι η χρονική στιγµή ένα (). Τη χρονική στιγµή µηδέν βρισκόµαστε στο παρόν και θεωρούµε µια µετοχή της οποίας η τιµή µας είναι γνωστή. Η τιµή αυτή προφανώς είναι πάντοτε θετική και συµβολίζεται S 0. Ορίζουµε τα ενδεχόµενα Α και Π, που αντιπροσωπεύουν την ά- νοδο και την πτώση της τιµής της µετοχής αντίστοιχα. Τη χρονική στιγµή ένα, η τιµή της µετοχής µπορεί να πάρει δύο πιθανές τιµές ανάλογα µε το ποιο ενδεχόµενο είναι αληθές. Οι τι- µές αυτές συµβολίζονται S (Α) και S (Π). Επίσης, θα συµβολίσουµε µε p την πιθανότητα να υπάρξει άνοδος και q p την πιθανότητα να υπάρξει πτώση της τιµής της µετοχής. Τη χρονική στιγµή µηδέν δεν γνωρίζουµε ποιο από τα δύο ενδεχόµενα θα πραγµατοποιηθεί στη χρονική στιγµή ένα. Αυτό θα το γνωρίζουµε µόνο όταν είµαστε στη χρονική στιγµή ένα και όχι νωρίτερα. Ωστόσο, µπορούµε εκ των προτέρων να γνωρίζουµε την τιµή που θα πάρει η µετοχή στην περίπτωση που συµβεί το ενδεχόµενο Α ή το ενδεχόµενο Π. Ορίζουµε δύο θετικούς αριθµούς, έστω u και d, από τις λέξεις up και dow. Εάν συµβεί το ενδεχόµενο Α, η µετοχή θα πάρει την τιµή S (Α) u S 0, ενώ εάν συµβεί το ενδεχόµενο Π, η µετοχή θα πάρει την τιµή S (Π) d S 0. Είναι εύλογο να θεωρήσουµε ότι πρέπει να ισχύει u > d. Εάν ί- σχυε u d, η τιµή της µετοχής στη χρονική στιγµή ένα δεν θα ήταν τυχαία και το µοντέλο δεν

31 θα παρουσίαζε κανένα ενδιαφέρον. Από τα παραπάνω είναι λογικό να συµπεράνει κάποιος ότι το u παίρνει τιµές µεγαλύτερες του ένα και το d τιµές µικρότερες του ένα, αλλά όχι αρνητικές. Όλα όσα αναφέραµε µέχρι στιγµής, µπορούν να αποδοθούν γραφικά στο ακόλουθο σχήµα: p S (A) u S 0 S 0 q S (Π) d S 0 Σχήµα... Το διωνυµικό µοντέλο µιας περιόδου Στη συνέχεια ορίζουµε το επιτόκιο προεξόφλησης, το οποίο θεωρούµε ίσο µε το επιτόκιο µιας επένδυσης σίγουρου κέρδους (π.χ. οµόλογα δηµοσίου) και το συµβολίζουµε. Με απλά λόγια, ένας επενδυτής που θα επενδύσει µία νοµισµατική µονάδα τη χρονική στιγµή µηδέν, θα πάρει τη χρονική στιγµή ένα. Προς το παρόν θεωρούµε ότι ο ανατοκισµός δεν είναι συνεχής. Προφανώς, το επιτόκιο θα παίρνει πάντοτε θετική τιµή. Προκειµένου µια αγορά να είναι «δίκαιη» (και όπως θα δούµε αργότερα, σε «ισορροπία»), είναι απαραίτητο να µην δίνεται η ευκαιρία σε κανέναν επενδυτή να έχει σίγουρο (προεξοφληµένο) κέρδος ή αλλιώς abitage. Πώς όµως ένας επενδυτής µπορεί να έχει κέρδος χωρίς ρίσκο; Ένα χαρακτηριστικό παράδειγµα είναι µια µετοχή που είναι διαπραγµατεύσιµη όχι µόνο στην εγχώρια αγορά, αλλά και σε κάποιο χρηµατιστήριο του εξωτερικού. Υπάρχει περίπτωση η τιµή της µετοχής σε µία από τις δύο αγορές να µην έχει προσαρµοστεί σωστά εξαιτίας της συνεχώς µεταβαλλόµενης τιµής του συναλλάγµατος. Ένας επενδυτής που θα αντιληφθεί τη διαφορά αυτή, µπορεί (θεωρητικά στιγµιαία) να αγοράσει από το χρηµατιστήριο όπου η µετοχή είναι υποτιµηµένη και να πωλήσει σε αυτό όπου είναι υπερτιµηµένη, αποκοµίζοντας έτσι σίγουρο κέρδος. Στην πραγµατικότητα, οι αγορές παρουσιάζουν ευκαιρία για abitage ορισµένες φορές. Ωστόσο, κάτι τέτοιο συµβαίνει για πολύ µικρό χρονικό διάστηµα διότι γίνεται γρήγορα αντιληπτό και εξαλείφεται (διότι αυξάνεται η ζήτηση του υποτιµηµένου και η προσφορά του υπερτιµηµένου τίτλου µε αποτέλεσµα οι δύο τιµές να µεταβληθούν και να φτάσουν σε ένα επίπεδο όπου δεν προσφέρεται πια ευκαιρία για abitage).

32 Στο µοντέλο που εξετάζουµε πρέπει να ισχύει η σχέση 0 < d < < u, διαφορετικά η µετοχή έχει πάντοτε καλύτερη απόδοση (όταν d ) και δεν έχει νόηµα η έκδοση οµολόγων ή έχει πάντοτε χειρότερη απόδοση (όταν u ) και δεν έχει νόηµα η έκδοση µετοχών. ιαφορετικά (ισοδύναµα) µπορούµε να πούµε ότι θα πρέπει να ισχύει η παραπάνω σχέση ώστε να µην υπάρχει η δυνατότητα για abitage. Πράγµατι, εάν ισχύει d, τότε κάποιος ε- πενδυτής µπορεί στο χρόνο 0 να αγοράσει τη µετοχή δανειζόµενος χρήµατα (δηλ. εκδίδοντας οµόλογα) και στο χρόνο να πωλήσει την µετοχή και να εξοφλήσει τους δανειολήπτες του έχοντας σίγουρο κέρδος. Στην περίπτωση που u µπορεί να λάβει αντίθετες θέσεις (αγορά οµολόγων, ανοικτή πώληση µετοχής) αποκοµίζοντας και πάλι σίγουρο κέρδος. Είναι φανερό ότι το µοντέλο που παρουσιάσαµε είναι ακατάλληλο για να περιγράψει την κίνηση µιας µετοχής ικανοποιητικά. Όταν όµως περιλαµβάνει πολλές περιόδους, αποτελεί µια πολύ καλή προσέγγιση στα µοντέλα συνεχούς χρόνου και αυτήν ακριβώς την ιδιότητα θα εκµεταλλευτούµε προκειµένου να τιµολογήσουµε ικαιώµατα Προαίρεσης στη συνέχεια αυτής της εργασίας. Ας δούµε τώρα πώς χρησιµοποιείται το διωνυµικό µοντέλο πρακτικά. Έστω ότι έχουµε ένα ικαίωµα Αγοράς Ευρωπαϊκού τύπου επί µίας µετοχής µε τιµή εξάσκησης K. Με βάση όσα έχουµε εξηγήσει σχετικά µε τον τρόπο που αποδίδουν κέρδη τα ικαιώµατα, γίνεται εύκολα αντιληπτό ότι θα πρέπει να ισχύει S (Π) < Κ < S (Α). Εάν η τιµή της µετοχής πέσει, ο κάτοχος δεν εξασκεί το ικαίωµα. Στην αντίθετη περίπτωση το ικαίωµα εξασκείται και το κέρδος είναι S (Α) Κ. Θα χρησιµοποιήσουµε τον συµβολισµό (S K), ο οποίος δηλώνει ότι στη χρονική στιγµή ένα η αξία του ικαιώµατος είναι το µέγιστο µεταξύ της ποσότητας µέσα στην παρένθεση και του µηδενός. Έστω V (Α) η αξία του ικαιώµατος (ή αλλιώς το κέρδος που αποδίδει) τη χρονική στιγµή ένα εάν υπάρξει άνοδος της τιµής της µετοχής, V (Π) η αντίστοιχη αξία στην περίπτωση που υπάρξει πτώση και V 0 η ζητούµενη αξία του ικαιώ- µατος τη χρονική στιγµή µηδέν. Προκειµένου να βρούµε το V 0 χρησιµοποιούµε αυτοχρηµατοδοτούµενη στρατηγική. Κατασκευάζουµε το λεγόµενο χαρτοφυλάκιο εξασφάλισης (hedgig potfolio) το οποίο περιλαµβάνει οµόλογα και µετοχές και εξασφαλίζει τον πωλητή του ικαιώµατος από τον κίνδυνο που επιφέρει η πώλησή του. Η αξία του χαρτοφυλακίου αυτού τη χρονική στιγµή ένα (αλλά και οποιαδήποτε χρονική στιγµή στο µοντέλο πολλών περιόδων που θα εξετάσουµε παρακάτω) ισούται µε την o-abitage αξία του ικαιώµατος την ίδια χρονική στιγµή, ανεξάρτη- 3

33 τα από το ενδεχόµενο (άνοδος ή πτώση) που συνέβη. Έτσι, η αρχική αξία του χαρτοφυλακίου θα είναι ίση µε τη ζητούµενη o-abitage αξία του ικαιώµατος. Για να ισχύει βέβαια αυτό, πρέπει σε κάθε χρονική στιγµή να γίνονται οι κατάλληλες επεµβάσεις στη σύνθεση του χαρτοφυλακίου. ηλαδή το χαρτοφυλάκιο εξασφάλισης είναι δυναµικό και αυτοχρηµατοδοτού- µενο. Ας το εξετάσουµε πιο αναλυτικά. Υποθέτουµε ότι ξεκινάµε µε κεφάλαιο Χ 0 και αγοράζου- µε 0 µετοχές τη χρονική στιγµή µηδέν. ηλαδή τελικά διαθέτουµε Χ 0 0 S 0. Τη χρονική στιγµή ένα, το διαθέσιµο κεφάλαιο τοκίζεται µε επιτόκιο και η τιµή της µετοχής γίνεται S. Άρα η αξία του χαρτοφυλακίου είναι: Χ ( ) (X 0 0 S 0 ) 0 S ( )X 0 0 (S ( )S 0 ) Πρέπει τα Χ 0 και 0 να είναι τέτοια ώστε να ισχύει Χ (Α) V (Α) και Χ (Π) V (Π), µε V (Α) και V (Π) γνωστά. Με άλλα λόγια, γνωρίζουµε το κέρδος που θα έχουµε σε κάθε πιθανή κίνηση της µετοχής, γνωρίζουµε µε ποια πιθανότητα θα πραγµατοποιηθεί κάθε ενδεχόµενο, αλλά δεν γνωρίζουµε ποιο από τα δύο ενδεχόµενα θα πραγµατοποιηθεί τελικά. Βάσει αυτών, η αυτοχρηµατοδοτούµενη στρατηγική υπαγορεύει ότι πρέπει να ισχύουν οι σχέσεις: X 0 0 S( Α) S0 V( Α) (..) X 0 0 S( Π) S0 V( Π) (..) Πολλαπλασιάζουµε την πρώτη εξίσωση µε ~ p, τη δεύτερη µε q ~ ~ p (θα εξηγήσουµε παρακάτω λεπτοµερώς τους συµβολισµούς αυτούς) και έπειτα προσθέτουµε κατά µέλη: [ ~ ( Α) ~ X 0 0 ps qs( Π) ] S0 [ ~ pv( Α) qv ~ ( Π )] (..3) Επιλέγουµε το ~ p έτσι ώστε: S 0 [ ~ ps( Α) qs ~ ( Π) ] (..4) Τότε ο όρος που πολλαπλασιάζει το 0 στη σχέση (..3) είναι µηδέν κι έτσι το αρχικό κεφάλαιο αρκεί να είναι ίσο µε: 4

34 X 0 [ ~ pv( Α) qv ~ ( Π) ] (..5) Αντικαθιστώντας στη σχέση (..4) το q ~ µε p ~ και τα S (Α) και S (Π) µε us 0 και ds 0 α- ντίστοιχα, βρίσκουµε: S S0 ~ 0 0 [ ~ pus ( ~ p) ds ] [( u d) p d] 0. Από την οποία προκύπτουν οι πολύ σηµαντικές σχέσεις: ~ d p, u d u q ~ u d (..6) Αφαιρώντας τη σχέση (..) από τη σχέση (..) παίρνουµε τον τύπο αντιστάθµισης της στρατηγικής έλτα, δηλαδή τον αριθµό των µετοχών που πρέπει να αγοράσουµε αρχικά: ( Α) V( Π) ( Α) S ( Π) V 0 (..7) S Ξεκινώντας µε αρχικό κεφάλαιο όπως αυτό που δίνεται από τη σχέση (..3) η θέση µας είναι εξασφαλισµένη σε κάθε περίπτωση, είτε η µετοχή κινηθεί ανοδικά είτε καθοδικά. Τελικά, η o-abitage αξία του παραγώγου τη χρονική στιγµή µηδέν είναι: V 0 [ ~ pv( Α) qv ~ ( Π) ] (..8) Η παραπάνω αξία καλείται o-abitage διότι αν το παράγωγο έχει διαφορετική αξία τότε δηµιουργείται ευκαιρία για σίγουρο κέρδος (abitage). Οι ποσότητες ~ p και q ~ συµβολίζουν τις πιθανότητες ουδέτερου ρίσκου (isk-eutal pobabilities) και διαφέρουν από τις πιθανότητες που ισχύουν στην πράξη και συµβολίζονται ό- πως έχουµε πει µε p και q. Όταν ισχύουν οι τελευταίες, ο µέσος ρυθµός ανόδου της τιµής της µετοχής είναι αυστηρά µεγαλύτερος από την απόδοση που προσφέρει µια επένδυση σίγουρου κέρδους. Αυτό είναι φυσιολογικό από τη στιγµή που η επένδυση σε µετοχές ενέχει ρίσκο. Ενώ στον «κόσµο ουδέτερου ρίσκου» ισχύει η σχέση (..4), για τα p και q ισχύει: S 0 < [ ps( Α) qs( Π) ]. 5

35 Μπορεί βέβαια κάποιος να αναρωτηθεί γιατί οι πραγµατικές πιθανότητες p και q δεν εµφανίζονται στη σχέση (..8). Στην ουσία η στρατηγική εξασφάλισης που παρουσιάσαµε για τη θέση shot δεν εξαρτάται από το εάν η τιµή της µετοχής θα ανέβει ή θα πέσει, αλλά µόνο από το πόσο µεγάλη ή µικρή θα είναι αυτή η άνοδος ή η πτώση. Εξαρτάται δηλαδή από τις τιµές των u και d. Αντίστοιχα, στα µοντέλα συνεχούς χρόνου τα οποία προσεγγίζει το διωνυ- µικό µοντέλο µε πολλές περιόδους, η αξία των ικαιωµάτων εξαρτάται από τη µεταβλητότητα των τιµών των µετοχών και όχι από τον µέσο ρυθµό ανόδου αυτών. Πρέπει στο σηµείο αυτό να αναφέρουµε πως το µοντέλο που εξετάζουµε βασίζεται σε τέσσερις υποθέσεις:. Οι µετοχές µπορούν να διαιρεθούν, π.χ. είναι δυνατή η αγορά ή η πώληση µισής µετοχής.. Το επιτόκιο της επένδυσης χωρίς ρίσκο είναι ίσο µε το επιτόκιο δανεισµού. 3. Η τιµή αγοράς της µετοχής είναι ίση µε την τιµή πώλησης (την ίδια χρονική στιγµή). 4. Η τιµή της µετοχής µπορεί να πάρει µόνο δύο πιθανές τιµές στην επόµενη χρονική περίοδο. Η πρώτη υπόθεση δεν χρειάζεται να ικανοποιείται στην πράξη αφού συνήθως ένα ικαίωµα αναφέρεται σε µεγάλο πλήθος µετοχών µιας εταιρίας, οπότε το 0 είναι µάλλον απίθανο να χρειαστεί να πάρει τιµή µικρότερη του ένα. Η δεύτερη υπόθεση σχεδόν ισχύει όταν πρόκειται για µεγάλους οργανισµούς (π.χ. τράπεζες) που διαχειρίζονται τεράστια ποσά. Η τρίτη υπόθεση δεν είναι αληθής στην πράξη. Αυτό ορισµένες φορές έχει ελάχιστη σηµασία, ιδίως όταν οι αγοραπωλησίες επί της συγκεκριµένης µετοχής είναι περιορισµένες, ενώ άλλες φορές µπορεί να δηµιουργήσει σηµαντικό πρόβληµα απόκλισης από την πραγµατικότητα στο µοντέλο. Τέλος, στην τέταρτη υπόθεση, όπως στην τρίτη, υπάρχουν περιπτώσεις όπου προκαλείται πρόβληµα αξιοπιστίας στο µοντέλο, αλλά και περιπτώσεις όπου το αυτό αποδίδει εξαιρετικά.. Το ιωνυµικό Μοντέλο Πολλών Περιόδων Στην παράγραφο αυτή θα γενικεύσουµε όσα είπαµε για το διωνυµικό µοντέλο και θα εξετάσουµε την πιο ρεαλιστική υλοποίησή του, αυτήν όπου περιλαµβάνει περισσότερες από µια περιόδους. Χρησιµοποιούµε τους ίδιους συµβολισµούς όπως στο διωνυµικό µοντέλο µιας πε- 6

36 ριόδου. Ας θεωρήσουµε το διωνυµικό µοντέλο τριών περιόδων. Η σχηµατική του αναπαράσταση έχει ως εξής: S 3 (AAA) u 3 S 0 S (AA) u S 0 S (A) us 0 S 3 (AAΠ) S 3 (AΠΑ) S 3 (ΠAΑ) u ds 0 S 0 S (AΠ) S (ΠΑ) uds 0 S (Π) ds 0 S 3 (AΠΠ) S 3 (ΠΑΠ) S 3 (ΠΠΑ) ud S 0 S (ΠΠ) d S 0 S 3 (ΠΠΠ) d 3 S 0 Σχήµα... Το διωνυµικό µοντέλο τριών περιόδων Το πρώτο πράγµα που παρατηρεί κανείς, είναι ότι σε κάθε χρονική στιγµή οι πιθανές τιµές της µετοχής αυξάνονται κατά µία σε σχέση µε την αµέσως προηγούµενη χρονική στιγµή. Για παράδειγµα, στην περίοδο τρία, ενώ υπάρχουν οκτώ πιθανά ενδεχόµενα (ΑΑΑ, ΑΑΠ, ΑΠΑ, ΠΑΑ, ΑΠΠ, ΠΑΠ, ΠΠΑ, ΠΠΠ) έχουµε µόνο τέσσερις δυνατές τιµές για τη µετοχή. Αυτή είναι µια ιδιαίτερα χρήσιµη ιδιότητα του µοντέλου. Στην πράξη, χρησιµοποιούνται 00 ή περισσότερες περίοδοι, κάτι που συνεπάγεται 00 διαφορετικά ενδεχόµενα από συνδυασµούς ανόδου και πτώσης της τιµής µόνο για την τελευταία περίοδο ( 00 διαφορετικές «διαδροµές» της τιµής). Ωστόσο, οι δυνατές τελικές τιµές που προκύπτουν είναι πολύ λιγότερες, αφού όλα τα ενδεχόµενα µε τον ίδιο αριθµό ανόδων και πτώσεων θα καταλήξουν να έχουν την ίδια τι- µή, ανεξάρτητα από τη σειρά µε την οποία συνέβησαν τα Α και τα Π. Η διαδικασία τιµολόγησης στο διωνυµικό µοντέλο πολλών περιόδων είναι αντίστοιχη µε αυτήν του απλού µοντέλου, µε τη διαφορά ότι περιλαµβάνει περισσότερους υπολογισµούς. Έστω ότι θέλουµε να τιµολογήσουµε ένα ικαίωµα Αγοράς Ευρωπαϊκού τύπου, το οποίο δίνει τη δυνατότητα στον κάτοχό του να αγοράσει µια µετοχή στην τιµή εξάσκησης Κ, τη χρονική στιγµή δύο. ηλαδή την περίοδο δύο, η αξία του ικαιώµατος θα είναι V (S K). 7

37 Βλέποντάς το από την πλευρά του πωλητή, αυτός εισπράττει V 0 (τη ζητούµενη αξία του ικαιώµατος) τη χρονική στιγµή µηδέν και αγοράζει 0 µετοχές. Άρα ο πωλητής ξεκινάει µε κεφάλαιο (ή χρέος) V 0 0 S 0. Τη χρονική στιγµή ένα, η αξία του χαρτοφυλακίου γίνεται: Χ 0 S ( )(V 0 0 S 0 ) Ανάλογα µε το ποιο ενδεχόµενο θα συµβεί, προκύπτουν δύο εξισώσεις: Χ (Α) 0 S (Α) ( )(V 0 0 S 0 ) (..) Χ (Π) 0 S (Π) ( )(V 0 0 S 0 ) (..) Γνωρίζοντας το ενδεχόµενο (άνοδος ή πτώση) που πραγµατοποιήθηκε τη χρονική στιγµή ένα, ο πωλητής αναπροσαρµόζει το χαρτοφυλάκιο εξασφάλισης αλλάζοντας τον αριθµό των µετοχών από 0 σε. Το καθορίζεται από το ενδεχόµενο που συνέβη. Έτσι του αποµένει κεφάλαιο (ή χρέος) Χ S. Τη χρονική στιγµή δύο η αξία του χαρτοφυλακίου πρέπει να είναι ίση µε την αξία του παραγώγου, διαφορετικά δηµιουργείται ευκαιρία για abitage. Συνεπώς: V S ( )(X S ). Και πάλι, ανάλογα µε τα ενδεχόµενα που θα πραγµατοποιηθούν στις περιόδους ένα και δύο, έχουµε τις εξής σχέσεις: V (AA) (Α)S (AA) ( )(X (A) (Α)S (A)) (..3) V (ΑΠ) (Α)S (AΠ) ( )(X (A) (Α)S (A)) (..4) V (ΠA) (Π)S (ΠA) ( )(X (Π) (Π)S (Π)) (..5) V (ΠΠ) (Π)S (ΠΠ) ( )(X (Π) (Α)S (Π)) (..6) Συνολικά λοιπόν έχουµε έξι εξισώσεις προς επίλυση, οι οποίες φαίνονται στις σχέσεις (..) έως (..6). Αφαιρώντας την (..6) από την (..5), προκύπτει ο τύπος αντιστάθµισης της στρατηγικής έλτα στην περίπτωση που κατά την πρώτη περίοδο συνέβη πτώση της τιµής της µετοχής: ( Π) V S ( ΠΑ) V( ΠΠ ) ( ΠΑ) S ( ΠΠ ) (..7) Με αντικατάσταση στην (..5) παίρνουµε: X ( Π ) [ ~ pv( ΠΑ) qv ~ ( ΠΠ )] (..8) 8

38 Όπου ~ p και q ~ είναι οι πιθανότητες ουδέτερου ρίσκου οι οποίες, όπως στο διωνυµικό µοντέλο µιας περιόδου, ορίζονται από τις σχέσεις (..6). Η τελευταία σχέση δίνει την αξία που πρέπει να έχει το χαρτοφυλάκιο εξασφάλισης στη χρονική στιγµή ένα, δεδοµένου ότι συνέβη πτώση της τιµής της µετοχής. Η αξία αυτή συµπίπτει µε την αξία που πρέπει να έχει το ικαίωµα τη χρονική στιγµή ένα, εάν το πρώτο ενδεχόµενο που πραγµατοποιήθηκε ήταν πτώση, δηλαδή: V ( Π ) [ ~ pv( ΠΑ) qv ~ ( ΠΠ )] (..9) Για την περίπτωση όπου µεταξύ των περιόδων µηδέν και ένα συµβεί άνοδος της τιµής της µετοχής, οι αντίστοιχες των (..7) και (..9) σχέσεις είναι: ( Α) V S ( ΑΑ) V( ΑΠ) ( ΑΑ) S ( ΑΠ) (..0) V ( Α) [ ~ pv( ΑΑ) qv ~ ( ΑΠ) ] (..) Τελικά, έχοντας υπολογίσει τα V (A) και V (Π), µπορούµε να βρούµε τον αριθµό των µετοχών 0 που θα αγοράσουµε για να ξεκινήσουµε τη στρατηγική εξασφάλισης, καθώς επίσης και τη ζητούµενη αξία V 0 του ικαιώµατος τη χρονική στιγµή µηδέν, µέσω των σχέσεων (..7) και (..8). Μπορούµε να γενικεύσουµε τα παραπάνω θεωρώντας ένα µοντέλο περιόδων. Έστω x το ενδεχόµενο (άνοδος ή πτώση) που πραγµατοποιήθηκε τη χρονική στιγµή ένα, x x ο συνδυασµός των ενδεχοµένων που πραγµατοποιήθηκαν µέχρι τη χρονική στιγµή δύο και ούτω καθ εξής. Τότε την περίοδο, η αξία του ικαιώµατος V και ο αριθµός των µετοχών που θα περιέχονται στο χαρτοφυλάκιο εξασφάλισης, δίνονται αντίστοιχα από τους τύπους: V ( x x x ) [ ~ pv ( x x xα) qv ~ ( xx... xπ )],,,,0 (..) ( x x... x ) V ( xx... xα) V ( xx... xπ) ( x x... x Α) S ( x x... x Π), 0,,, (..3) S Παράδειγµα. Θέλουµε να τιµολογήσουµε ένα ικαίωµα Πώλησης Ευρωπαϊκού τύπου. Η τιµή της µετοχής σήµερα είναι S 0 0, η τιµή εξάσκησης του ικαιώµατος είναι Κ 9

39 και το επιτόκιο είναι 0.. Η εξάσκηση µπορεί να γίνει την τρίτη περίοδο, ενώ οι τιµές των u και d είναι.3 και 0.8 αντίστοιχα. Το παρακάτω σχεδιάγραµµα των πιθανών τιµών της µετοχής σε κάθε περίοδο θα φανεί εξαιρετικά χρήσιµο: S 3 (AAA).97 S (AA) 6.9 S (A) 3 S 3 (AAΠ) S 3 (AΠΑ) S 3 (ΠAΑ) 3.5 S 0 0 S (AΠ) S (ΠΑ) 0.4 S (Π) 8 S 3 (AΠΠ) S 3 (ΠΑΠ) S 3 (ΠΠΑ) 8.3 S (ΠΠ) 6.4 S 3 (ΠΠΠ) 5. Από την (..6) βρίσκουµε τις πιθανότητες ουδέτερου ρίσκου: ~ p 0.6, q ~ ~ p Ξεκινάµε τους υπολογισµούς από την περίοδο τρία. Ο κάτοχος θα εξασκήσει το ικαίωµα µόνο στην περίπτωση που η τιµή της µετοχής είναι µικρότερη από την τιµή εξάσκησης, δηλαδή. ιαφορετικά δεν έχει συµφέρον από την εξάσκηση, αφού µπορεί να την πουλήσει ακριβότερα στο χρηµατιστήριο. Άρα η αξία του ικαιώµατος στην περίοδο τρία δίνεται από τη σχέση V 3 (K S 3 ). Έτσι βρίσκουµε: V 3 (AAA) 0 V 3 (ΑΑΠ) V 3 (AΠΑ) V 3 (ΠΑΑ) 0 V 3 (AΠΠ) V 3 (ΠΑΠ) V 3 (ΠΠΑ) V 3 (ΠΠΠ) Χρησιµοποιώντας τη σχέση (0), υπολογίζουµε για τη δεύτερη περίοδο: 0

40 V V V V ( ΑΑ) [ 0.6 V ( ΑΑΑ) 0.4 V ( ΑΑΠ) ] ( ΑΠ) [ 0.6 V ( ΑΠΑ) 0.4 V ( ΑΠΠ )] ( ΠΑ) [ 0.6 V ( ΠΑΑ) 0.4 V ( ΠΑΠ) ] ( ΠΠ ) [ 0.6 V ( ΠΠΑ) 0.4 V ( ΠΠΠ )] Αντίστοιχα για την περίοδο ένα: V V ( Α) [ 0.6 V ( ΑΑ) 0.4 V ( ΑΠ) ] ( Π) [ 0.6 V ( ΠΑ) 0.4 V ( ΠΠ )] Άρα τελικά η αξία του συγκεκριµένου ικαιώµατος τη χρονική στιγµή µηδέν είναι: V 0 [ 0.6 V( Α) 0.4 V( Π) ] Σύµφωνα µε τη στρατηγική εξασφάλισης, τη χρονική στιγµή µηδέν πρέπει να πωληθούν: V ( Α) V( Π) ( Α) S ( Π ) 0 S µετοχής Τη χρονική στιγµή ένα πρέπει να πωληθούν: ( ΑΑ) V( ΑΠ) ( ΑΑ) S ( ΑΠ) V ( Α) µετοχής ή S ( ΠΑ) V( ΠΠ ) ( ΠΑ) S ( ΠΠ ) V ( Π ) µετοχής S ανάλογα µε το ενδεχόµενο που έχει συµβεί. Αντίστοιχα βρίσκουµε για τη δεύτερη περίοδο (ΑΑ) 0, (ΑΠ) (ΠΑ) , (ΠΠ) - Μέσα από το παράδειγµα, διαπιστώνουµε ότι στη δεύτερη περίοδο έγινε ένας παραπάνω υπολογισµός από ό,τι χρειαζόταν, αφού η αξία του ικαιώµατος θα είναι ίδια ανεξάρτητα από το εάν συνέβη πρώτα άνοδος και µετά πτώση ή αντίστροφα. Σε περίπτωση που το µοντέλο

41 περιελάµβανε πιο πολλές περιόδους, οι περιττοί αυτοί υπολογισµοί των V θα ήταν πολύ περισσότεροι. Προκύπτει λοιπόν ανάγκη, ιδιαίτερα από πρακτικής πλευράς, να βρεθεί ένας τρόπος ώστε να γίνονται µόνο οι απαραίτητοι υπολογισµοί. Η λύση είναι πολύ εύκολη και απαιτεί απλώς την εισαγωγή ενός νέου συµβολισµού. Έστω υ (s) η αξία του ικαιώµατος τη χρονική στιγµή όταν η τιµή της µετοχής είναι s. Ο τύπος υπολογισµού των υ είναι αντίστοιχος µε αυτόν για τα V της σχέσης (..): υ ( s) [ ~ pυ ( us) q~ υ ( ds) ],,,, 0 (..4) Αντί λοιπόν να υπολογίζουµε τα V όλων των δυνατών ενδεχοµένων, θα υπολογίζουµε µόνο τα υ όλων των δυνατών τιµών της µετοχής, οι οποίες είναι σαφώς λιγότερες από το σύνολο των ενδεχοµένων. Π.χ. για εκατό περιόδους, τα ενδεχόµενα είναι 00 > µόνο για την τελευταία περίοδο, ενώ οι δυνατές τιµές της µετοχής για όλες τις περιόδους είναι 55. Επίσης, ο αριθµός των µετοχών που πρέπει να υπάρχουν στο χαρτοφυλάκιο εξασφάλισης δίνεται από τον ακόλουθο τύπο, ο οποίος είναι αντίστοιχος µε αυτόν της σχέσης (..3) για τα : ( us) ( ds) υ υ δ ( s), 0,,, (..5) ( u d)s Επιστρέφοντας στο προηγούµενο παράδειγµα µε το ικαίωµα Πώλησης Ευρωπαϊκού τύπου, βρίσκουµε: περίοδος 3: υ 3 (.97) 0 υ 3 (3.5) 0 υ 3 (8.3) υ 3 (5.) περίοδος : υ (.9) [ 0.6 υ (.97) 0.4 υ ( 3.5) ] 0 υ υ (.4) [ 0.6 υ ( 3.5) 0.4 υ ( 8.3) ] (.4) [ 0.6 υ ( 8.3) 0.4 υ ( 5.) ]

42 περίοδος : υ 3 υ ( ) [ 0.6 υ ( 6.9) 0.4 υ ( 0.4) ] ( ) [ 0.6 υ ( 0.4) 0.4 υ ( 6.4) ] Αξία ικαιώµατος (περίοδος 0): υ 0 ( ) [ 0.6 υ ( 3) 0.4 υ ( 8) ]

43 4

44 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Αποτίµηση ικαιωµάτων Προαίρεσης Στη βιβλιογραφία έχει προταθεί ένα πλήθος µοντέλων συνεχούς και διακριτού χρόνου για την εύρεση της αξίας των ικαιωµάτων Προαίρεσης. Το πιο γνωστό µοντέλο συνεχούς χρόνου είναι το µοντέλο των Black & Scholes, ενώ ένα από τα πιο δηµοφιλή µοντέλα διακριτού χρόνου είναι το διωνυµικό µοντέλο. Το πρώτο πράγµα για το οποίο µπορεί κανείς να αναρωτηθεί, είναι κατά πόσο ένα µοντέλο διακριτού χρόνου µπορεί να προσεγγίσει µε ακρίβεια την πραγµατικότητα. Αυτό δεν θα πρέπει να προβληµατίζει τον αναγνώστη, αφού µε τις κατάλληλες παραµέτρους και µε χρήση πολλών περιόδων επιτυγχάνονται αρκούντως ικανοποιητικές εκτιµήσεις, οι οποίες τείνουν στις εκτιµήσεις των µοντέλων συνεχούς χρόνου. Η απαρχή των σύγχρονων τεχνικών αποτίµησης ικαιωµάτων χρονολογείται στον 9 ο αιώνα, µε το βιβλίο «The Theoy of Optios i Stocks ad Shaes» του Chales Castelli το 877. Το βιβλίο του Castelli ήταν το πρώτο που εισήγαγε τεχνικές αντιστάθµισης του κινδύνου µε χρήση ικαιωµάτων, χωρίς όµως να θεµελιώνει κάποια ισχυρή θεωρητική βάση. Είκοσι τρία χρόνια αργότερα, ο Louis Bachelie εφάρµοσε την πρώτη γνωστή αναλυτική αποτί- µηση ικαιωµάτων στη διατριβή του µε τίτλο «Théoie de la Spéculatio». Όµως η διαδικασία που ακολούθησε είχε διάφορα µειονεκτήµατα, όπως το γεγονός ότι η αξία του ικαιώµατος µπορούσε να πάρει αρνητική τιµή. Ακολούθησαν το 955 οι Paul Samuelso και Richad Kuizega, ο πρώτος µε την αδηµοσίευτη εργασία του µε τίτλο «Bowia Motio i the Stock Maket» και ο δεύτερος µε τη διατριβή του «Put ad Call Optios: A Theoetical ad Maket Aalysis». Σηµαντική πρόοδος από θεωρητικής πλευράς, έγινε από τον James Boess µε το µοντέλο που πρότεινε στη διατριβή του µε τίτλο «A Theoy ad Measuemet of Stock Optio Value». Αναµφισβήτητα όµως, αυτοί που προσέφεραν τα µέγιστα στον τοµέα της α- ποτίµησης ικαιωµάτων και της στοχαστικής ανάλυσης, ήταν οι Fische Black, Myo Scholes και Robet Meto µε το µοντέλο που πρότειναν το 973. Μάλιστα στους δύο τελευταίους απονεµήθηκε το βραβείο Nobel στα Οικονοµικά το 997 για την προσφορά τους, ενώ για τον 5

45 Black που πέθανε το 995 έγινε τιµητική αναφορά για τη συνεισφορά του από τη Σουηδική ακαδηµία. Τα µοντέλα συνεχούς χρόνου δεν θα µας απασχολήσουν στη συγκεκριµένη εργασία, κρίνεται όµως απαραίτητο για λόγους πληρότητας της παρουσίασης να αναφερθούµε επιγραµ- µατικά στο µοντέλο των Black & Scholes, µιας και αποτέλεσε τη βάση για ένα µεγάλο πλήθος µελετών και εκτεταµένη έρευνα πάνω στον τοµέα της αποτίµησης. Πριν περάσουµε σε αυτό, πρέπει να εισάγουµε την έννοια της γεωµετρικής κίνησης Bow, η οποία είναι θεµελιώδης για τα µοντέλα συνεχούς χρόνου. Όταν δουλεύουµε σε συνεχή χρόνο, χρειαζόµαστε ένα εργαλείο µε βάση το οποίο θα «παράγουµε» τις πιθανές τιµές της µετοχής, όπως κάνουµε αντίστοιχα στον διακριτό χρόνο µε το διωνυµικό µοντέλο. Ουσιαστικά ο όρος «συνεχής χρόνος» δεν είναι απόλυτα ακριβής, διότι στην πράξη διακριτοποιούµε τον χρόνο παίρνοντας πολύ µικρά χρονικά διαστήµατα. Επίσης, η ποσοστιαία αύξηση ή µείωση της τιµής είναι ανεξάρτητη από το παρελθόν. Έστω S η τιµή της µετοχής, h το µήκος του χρονικού διαστήµατος που χωρίζουµε τον χρόνο (πολύ µικρό), µ η τάση και σ η µεταβλητότητα της τιµής της µετοχής. Τότε οι πιθανές τιµές της µετοχής προκύπτουν ως εξής: S i S Si e σ h i σ h e,, µε πιθανότητα p µε πιθανότητα p µ, όπου p h σ Μια στοχαστική ανέλιξη S t, t 0, καλείται γεωµετρική κίνηση Bow µε παραµέτρους µ και σ, αν για κάθε y 0, t > 0, ισχύει: S t y ) l ~ ( tµ, tσ ) S y ) Η τυχαία µεταβλητή S ty /S y είναι ανεξάρτητη από τις S u, µε 0 u y. Ο συµβολισµός είναι GBM(µ,σ ). Στο παρακάτω διάγραµµα αναπαρίστανται πέντε τυχαίες πραγµατοποιήσεις µιας γεωµετρικής κίνησης Bow µε S 0, µ 0., σ 0., h 0.0 και 000 βήµατα ( 000): Τα βραβεία Nobel απονέµονται µόνο σε εν ζωή επιστήµονες. 6

46 Σχήµα 3.. Πέντε τυχαίες διαδροµές της γεωµετρικής κίνησης Bow Η γεωµετρική κίνηση Bow χρησιµοποιείται πρακτικά για την περιγραφή της κίνησης των µετοχών, κυρίως λόγω της απλότητας στην εφαρµογή της. Πολλά µοντέλα συνεχούς χρόνου που εµπλέκουν εξέλιξη τιµών στον χρόνο έχουν ως βάση τη γεωµετρική κίνηση Bow. Αυτό συµβαίνει γιατί συγκεντρώνει ορισµένες σηµαντικές (για την κίνηση των τιµών χρηµατοοικονοµικών τίτλων) ιδιότητες. Μια από αυτές είναι ότι γίνεται ποσοστιαία αυξοµείωση της τιµής, κάτι που εκτός από ρεαλιστικό αποκλείει και το ενδεχόµενο να προκύψει αρνητική τιµή. Άλλη ιδιότητα είναι ότι δίνει την ευχέρεια στον ερευνητή να διακριτοποιήσει τον χρόνο όσο εκείνος επιθυµεί αλλά και να προσοµοιώσει εύκολα και γρήγορα πολλές πραγµατοποιήσεις της ίδιας κίνησης, ούτως ώστε να επιτύχει τη µέγιστη δυνατή ακρίβεια. Επιστρέφουµε στη συνοπτική παρουσίαση του µοντέλου των Black & Scholes. Θεωρούµε ότι υπάρχει συνεχής ανατοκισµός, δηλαδή αν επενδύσουµε σήµερα κεφάλαιο Β θα πάρουµε Β e t έπειτα από t χρονικές περιόδους, όπου το ισχύον επιτόκιο. Αντίστοιχα, αν έχουµε κεφάλαιο Β τη χρονική στιγµή t, η σηµερινή (παρούσα) του αξία είναι Β e -t. Έστω ένα απλό παράγωγο χρηµατοοικονοµικό προϊόν Ευρωπαϊκού τύπου µε χρόνο λήξης Τ και τελική αξία U T. Με µια διαδικασία ανάλογη του διωνυµικού µοντέλου που εξετάσαµε στο προηγούµενο κεφάλαιο (προσαρµοσµένη κατάλληλα σε συνεχή χρόνο), αποδεικνύεται ότι ένα απλό παράγωγο χρηµατοοικονοµικό προϊόν θα έχει o-abitage αξία στον χρόνο t: U t e -(T-t) Ẽ(U T I t ), όπου Ι Τ η «πληροφόρηση» που έχουµε µέχρι τη χρονική στιγµή Τ (εκφράζεται µέσα από κατάλληλη σ-άλγεβρα), U T η συνάρτηση κέρδους στον χρόνο λήξης Τ και Ẽ η αναµενόµενη τι- µή σε ένα «περιβάλλον ουδέτερου ρίσκου». Η συνάρτηση κέρδους εξαρτάται από το είδος του ικαιώµατος. Όπως εξετάσαµε παραπάνω για τα ικαιώµατα Αγοράς, η συνάρτηση είναι 7

47 U T max[s T K, 0], ενώ για τα ικαιώµατα Πώλησης είναι U T max[k S T, 0]. Η συνάρτηση του κέρδους δηλαδή σχετίζεται µε την εξάσκηση ή µη του ικαιώµατος στον χρόνο Τ. Ας εξηγήσουµε στο σηµείο αυτό τι εννοούµε µε την έννοια «περιβάλλον ουδέτερου ρίσκου». Ουσιαστικά ορίζουµε ότι ισχύει ένα µέτρο πιθανότητας σύµφωνα µε το οποίο οι πιθανότητες ανοδικής και καθοδικής κίνησης της µετοχής είναι τέτοιες ώστε η επένδυση στη µετοχή να έχει αναµενόµενη απόδοση ίση µε την απόδοση µιας επένδυσης χωρίς ρίσκο (π.χ. κρατικά οµόλογα). Προφανώς στην πραγµατικότητα δεν ισχύει κάτι τέτοιο, διότι τότε κανένας δεν θα είχε συµφέρον να επενδύσει στη µετοχή που ενέχει ρίσκο, αφού θα µπορούσε να έχει την ίδια απόδοση µε µια επένδυση σίγουρου κέρδους. Εποµένως, υπάρχει σαφής διαχωρισµός µεταξύ των πραγµατικών πιθανοτήτων που καθορίζουν την κίνηση της µετοχής και των πιθανοτήτων ουδέτερου ρίσκου. Το µέτρο πιθανότητας σε «περιβάλλον ουδέτερου ρίσκου», χρησιµοποιείται απλώς και µόνο για να απλοποιηθεί ο τρόπος έκφρασης της τιµής του ικαιώµατος και όχι για να περιγράψει την πραγµατικότητα. Τελικά, σύµφωνα µε τον παραπάνω τύπο, η αξία ενός ικαιώµατος Ευρωπαϊκού τύπου είναι ίση µε την παρούσα αξία του αναµενόµενου κέρδους από τη χρήση του ικαιώµατος σε ένα «περιβάλλον ουδέτερου ρίσκου». Στο µοντέλο των Black & Scholes, υπό το µέτρο πιθανότητας ουδέτερου ρίσκου, η ανέλιξη της τιµής της µετοχής S t είναι µια γεωµετρική κίνηση Bow µε παραµέτρους σ / και σ, δηλαδή S t ~ GBM( σ /, σ ). Αυτή είναι µια ιδιαίτερα σηµαντική ιδιότητα η οποία βοηθά στην εύρεση ενός κλειστού τύπου για τον υπολογισµό της o-abitage αξίας των παραγώγων. Πιο συγκεκριµένα, ο τύπος των Black & Scholes για την τιµή ενός ικαιώµατος Αγοράς Ευρωπαϊκού τύπου επί µιας µετοχής µε αξία S, µε τιµή εξάσκησης Κ, στον χρόνο Τ, µε σταθερό επιτόκιο και σταθερή µεταβλητότητα σ, είναι: C(S,T) S Φ(d ) K e -T Φ(d ) Όπου: d l( S / K) ( σ / ) T l( S / K) ( σ / ) T, d d σ T σ T σ T. Με Φ συµβολίζουµε την αθροιστική συνάρτηση κατανοµής της τυποποιηµένης κανονικής κατανοµής. Το µοντέλο βασίζεται σε ορισµένες υποθέσεις. Αυτές είναι ότι η µετοχή δεν αποδίδει µέρισµα, η αγορά λειτουργεί αποτελεσµατικά, δεν υπάρχουν έξοδα συναλλαγών, το επι- 8

48 τόκιο παραµένει σταθερό και οι αποδόσεις κατανέµονται λογαριθµο-κανονικά. Μετά τη δη- µοσίευση του µοντέλου, ακολούθησαν πολλές µελέτες που «χαλαρώνουν» κάποιες από τις υποθέσεις, όπως για παράδειγµα την υπόθεση της µη απόδοσης µερισµάτων το 973 από τον Meto, την υπόθεση για µηδενικά έξοδα συναλλαγών το 976 από τον Joatha Igeso και την υπόθεση του σταθερού επιτοκίου το 976 πάλι από τον Meto. Ο αντίστοιχος τύπος που δίνει την παρούσα αξία ενός παραγώγου Αµερικανικού τύπου µε χρόνο εξάσκησης το διάστηµα [0, Τ], αποδεικνύεται ότι είναι: τ τ ( e U ) ~ C sup E. Με τ συµβολίζεται ο βέλτιστος χρόνος εξάσκησης του παραγώγου ο οποίος δεν είναι γνωστός εκ των προτέρων. Προφανώς, ένας επενδυτής θα αποφασίσει να εξασκήσει ένα ικαίωµα Αµερικανικού τύπου σε κάποιο χρόνο τ, µε βάση την πληροφορία που θα έχει από την αγορά µέχρι και τον χρόνο αυτό και όχι µε βάση πληροφορία από το «µέλλον» (βλ. 5. Χρόνοι ιακοπής). Σε αυτήν την περίπτωση ο συγκεκριµένος τύπος αποτελεί µια θεωρητική µόνο έκφραση της αξίας του Αµερικανικού ικαιώµατος Προαίρεσης και δεν µπορεί να επιλυθεί α- ναλυτικά ώστε να δώσει έναν κλειστό τύπο, όπως ο τύπος των Black & Scholes για το Ευρωπαϊκό ικαίωµα. Ωστόσο, καθίσταται σαφές ότι σε κάθε περίπτωση ένα ικαίωµα Αµερικανικού τύπου θα έχει πάντοτε αξία ίση ή µεγαλύτερη σε σχέση µε ένα ικαίωµα Ευρωπαϊκού τύπου µε τα ίδια ακριβώς χαρακτηριστικά. Αυτό συµβαίνει διότι το Αµερικανικό ικαίωµα δίνει την επιπλέον δυνατότητα στον κάτοχό του να το εξασκήσει όποτε εκείνος κρίνει ότι είναι βέλτιστο µέσα σε ένα προκαθορισµένο χρονικό διάστηµα, ενώ το Ευρωπαϊκό ικαίωµα έχει συγκεκριµένη ηµεροµηνία εξάσκησης. Βέβαια, η εύρεση του βέλτιστου χρόνου εξάσκησης είναι ένα θέµα που παρουσιάζει ιδιαίτερη δυσκολία, αφού η απόφαση πρέπει να βασίζεται µόνο στην πληροφόρηση που υπάρχει µέχρι εκάστοτε χρονική στιγµή και φυσικά υπάρχει ο κίνδυνος της απώλειας κερδών από µια µη βέλτιστη εξάσκηση. Το συγκεκριµένο πρόβληµα θα εξεταστεί λεπτοµερώς στην εργασία αυτή. τ 9

49 30

50 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Εισαγωγή στο υναµικό Προγραµµατισµό εδοµένου ότι δεν υπάρχει κλειστός τύπος για την εύρεση της αξίας ενός ικαιώµατος Αµερικανικού τύπου, προέκυψε η ανάγκη για ανάπτυξη εναλλακτικών µεθόδων προσέγγισης του προβλήµατος. Η χρήση του διωνυµικού µοντέλου για την αποτίµηση αυτού του είδους ικαιωµάτων βασίζεται στην ιδέα του δυναµικού προγραµµατισµού και διαφέρει από τη µεθοδολογία που περιγράψαµε για τα ικαιώµατα Ευρωπαϊκού τύπου. Ο δυναµικός προγραµµατισµός αποτελεί κοµµάτι της Επιχειρησιακής Έρευνας και θεµελιώθηκε από τον R. E. Bellma τη δεκαετία του 950. Έχει εφαρµογή στη µελέτη και ανάλυση συστηµάτων, των οποίων η εξέλιξη στον χρόνο εξαρτάται από διαδοχικές αποφάσεις που λαµβάνονται κατά τη διάρκεια της λειτουργίας τους. Η κάθε απόφαση επιφέρει συγκεκριµένο κέρδος ή κόστος (ανάλογα µε τη φύση του συστήµατος) που είναι εκ των προτέρων γνωστό. Αυτό που επιδιώκουµε µέσω του δυναµικού προγραµµατισµού είναι η επιλογή των κατάλληλων αποφάσεων ώστε να µεγιστοποιηθεί το κέρδος ή να ελαχιστοποιηθεί το κόστος. Κύριο χαρακτηριστικό είναι ότι η επίλυση των προβληµάτων γίνεται σε διαδοχικά βήµατα µε τη χρήση αναδροµικών σχέσεων, όπως ακριβώς δηλαδή και στο διωνυµικό µοντέλο όπου ξεκινάµε από τον τελικό χρόνο Ν και έπειτα µέσω αναδροµικών σχέσεων φτάνουµε στη χρονική στιγµή µηδέν όπου υπολογίζουµε την παρούσα αξία του ικαιώµατος. Το παρόν κεφάλαιο θα αποτελέσει µόνο µια εισαγωγή στον τρόπο αντιµετώπισης προβλη- µάτων µέσω του δυναµικού προγραµµατισµού, κυρίως µέσω παραδειγµάτων, ώστε ο αναγνώστης να αντιληφθεί τη λογική µε την οποία επιτυγχάνονται οι βέλτιστες επιλογές (ή αποφάσεις) αναδροµικά. Θα δοθεί έµφαση στα παραδείγµατα διότι η αυστηρή παρουσίαση της θεωρίας του δυναµικού προγραµµατισµού ξεφεύγει από τους σκοπούς αυτής της εργασίας. Άλλωστε οι απαιτούµενοι τύποι έχουν τέτοια µορφή που µόνο µέσω της εφαρµογής τους µπορεί να γίνει κατανοητή η συγκεκριµένη µέθοδος. 3

51 Ας ξεκινήσουµε µε το εξής απλό παράδειγµα. Έστω ότι στο ακόλουθο σχήµα παριστάνεται ένα δίκτυο από οκτώ πόλεις (0 έως 7) και τα βέλη συµβολίζουν σωλήνες ύδρευσης µέσω των οποίων µεταφέρεται νερό από τη µια πόλη στην άλλη, σύµφωνα µε την κατεύθυνση που δείχνει το κάθε βέλος. Οι αριθµοί δίπλα σε κάθε ένα από αυτά συµβολίζουν τα µήκη των α- ντίστοιχων σωλήνων Αναζητείται η βέλτιστη διαδροµή από την πόλη 0 στην πόλη 7, ώστε το νερό να δροµολογηθεί ταχύτερα. Προφανώς, ένας τρόπος επίλυσης του προβλήµατος είναι να υπολογιστούν όλες οι δυνατές διαδροµές από την πόλη 0 στην πόλη 7 και έπειτα να προσδιοριστεί η συντοµότερη. Κάτι τέτοιο µπορεί να γίνεται πολύ εύκολα στο συγκεκριµένο απλό σύστηµα, όταν όµως οι πόλεις είναι περισσότερες και οι διαδροµές πολυπλοκότερες τότε αυτό ίσως να µην µπορεί να καταστεί δυνατό πρακτικά (απαιτείται πολύ µεγάλος χρόνος). Με τη βοήθεια του δυναµικού προγραµµατισµού, το πρόβληµα επιλύεται ως εξής. Έστω υ(x), x 0,,, 7, το µήκος της ελάχιστης διαδροµής από την πόλη x στην πόλη 7. Εξ ορισµού ισχύει υ(7) 0 και το ζητούµενο είναι το υ(0). Η πόλη 0 συνδέεται άµεσα µε τις πόλεις, και 3. Εποµένως, αν γνωρίζαµε τα υ(), υ() και υ(3), τότε το υ(0) θα προέκυπτε άµεσα από τη σχέση: υ(0) mi [ 4 υ(), 5 υ(), 7 υ(3) ] Αντίστοιχα, τα υ(), υ() και υ(3) εξαρτώνται από τις τιµές που παίρνουν τα µήκη των ελάχιστων διαδροµών των πόλεων µε τις οποίες συνδέονται, δηλαδή από τα υ(4), υ(5) και υ(6). Οι σχέσεις εδώ είναι: 3

52 υ() mi [ 6 υ(4), 5 υ(5) ] υ() mi [ 6 υ(5), 4 υ(6) ] υ(3) mi [ 3 υ(4), υ(6) ] Όµως, οι τιµές των υ(4), υ(5) και υ(6) είναι γνωστές, αφού οι πόλεις 4, 5 και 6 συνδέονται α- πευθείας µε την τερµατική πόλη 7. ηλαδή: υ(4) υ(5) υ(6) 3 Γνωρίζοντας τις τιµές αυτές, αντικαθιστούµε και βρίσκουµε τα υ(), υ() και υ(3) και τελικά το υ(0). Είναι φανερό ότι αυτός ο τρόπος αντιµετώπισης του προβλήµατος είναι πολύ πιο α- ποτελεσµατικός και λιγότερο χρονοβόρος από το να υπολογιστεί το σύνολο των δυνατών διαδροµών και κατόπιν να γίνει επιλογή της βέλτιστης. Γενικά, για ένα σύστηµα που αποτελείται από Ν κόµβους (στο παράδειγµα οι κόµβοι αντιπροσωπεύουν πόλεις), το µήκος της ελάχιστης διαδροµής υ(x) µπορεί να γραφεί µε τη µορφή: [ c( x, y) ( y) ] υ ( x) mi υ ( x, y) D( x) υ( ) 0,, x 0,,,, (4.) όπου D(x) είναι το σύνολο των διαδροµών από τον κόµβο x στους γειτονικούς κόµβους και c(x, y) το µήκος της διαδροµής (x, y). Επίσης, θα συµβολίσουµε y * (x) τον βέλτιστο γειτονικό κόµβο του x. Η παραπάνω εξίσωση λέγεται εξίσωση βελτιστοποίησης. Τα προβλήµατα του δυναµικού προγραµµατισµού έχουν να κάνουν είτε µε ελαχιστοποίηση είτε µε µεγιστοποίηση µιας διαδροµής µέσω της λήψης συγκεκριµένων αποφάσεων. Το σύνολο των αποφάσεων που οδηγούν στη βέλτιστη διαδροµή καλείται βέλτιστη πολιτική. Σύµφωνα λοιπόν µε όσα αναφέραµε, η ελάχιστη διαδροµή στο παραπάνω σύστηµα βρίσκεται αναδροµικά ως εξής: υ(7) 0 υ(6) 3 υ(7) 3, y * (6) 7 υ(5) υ(7), y * (5) 7 υ(4) υ(7), y * (4) 7 33

53 υ(3) mi [ 3 υ(4), υ(6) ] mi [ 3, 3 ] 5, y * (3) 4 ή 6 υ() mi [ 6 υ(5), 4 υ(6) ] mi [ 6, 4 3 ] 7, y * () 5 ή 6 υ() mi [ 6 υ(4), 5 υ(5) ] mi [ 6, 5 ] 6, y * () 5 υ(0) mi [ 4 υ(), 5 υ(), 7 υ(3) ] mi [ 4 6, 5 7, 7 5 ] 0, y * (0) Άρα η ελάχιστη δυνατή διαδροµή από την πόλη 0 στην πόλη 7 έχει µήκος 0 και η διαδροµή αυτή είναι η Ας περάσουµε σε ένα δεύτερο παράδειγµα. Θεωρούµε το παρακάτω σύστηµα όπου στόχος µας είναι να ξεκινήσουµε από τον κόµβο (0,) και να φτάσουµε στον κόµβο (6,), έχοντας διανύσει την ελάχιστη δυνατή απόσταση. 3 3,, 5, 3 4 3, 4, 5 4 5, 0,, 8 4,,3 3,3 5 4, 4, , 0 6, 3,4 4 Το πρώτο νούµερο κάθε κόµβου συµβολίζει το βήµα στο οποίο βρισκόµαστε, ενώ το δεύτερο τον αριθµό του κόµβου του συγκεκριµένου βήµατος. Ο συνολικός αριθµός βηµάτων που θα γίνουν σε κάθε περίπτωση είναι έξι. Με τη χρήση της εξίσωσης βελτιστοποίησης, το παραπάνω πρόβληµα λύνεται αναδροµικά ως εξής: υ(6,) 0 υ(5,) υ(6,), υ * (5,) (6,) υ(5,) 0 υ(6,) 0, υ * (5,) (6,) 34

54 υ(4,) 5 υ(5,) 6, υ * (4,) (5,) υ(4,) mi [ 4 υ(5,), 7 υ(5,) ] mi [ 4, 7 0 ] 5, υ * (4,) (5,) υ(4,3) 3 υ(5,) 3, υ * (4,3) (5,) υ(3,) υ(4,) 8, υ * (3,) (4,) υ(3,) mi [ υ(4,), υ(4,) ] mi [ 6, 5 ] 6, υ * (3,) (4,) υ(3,3) mi [ υ(4,), 5 υ(4,3) ] mi [ 5, 5 3 ] 7, υ * (3,3) (4,) υ(3,4) 4 υ(4,3) 7, υ * (3,4) (4,3) υ(,) mi [ 3 υ(3,), 3 υ(3,) ] mi [ 3 8, 3 6 ] 9, υ * (,) (3,) υ(,) mi [ 4 υ(3,), υ(3,3) ] mi [ 4 6, 7 ] 9, υ * (,) (3,3) υ(,3) mi [ υ(3,3), υ(3,4) ] mi [ 7, 7 ] 9, υ * (,3) (3,3) ή (3,4) υ(,) mi [ 5 υ(,), υ(,) ] mi [ 5 9, 9 ], υ * (,) (,) υ(,) mi [ 8 υ(,), 4 υ(,3) ] mi [ 8 9, 4 9 ] 3, υ * (,) (,3) υ(0,) mi [ υ(,), υ(,) ] mi [, 3 ] 3, υ * (0,) (,) Συνεπώς, η βέλτιστη διαδροµή από τον κόµβο (0,) στον κόµβο (6,) έχει µήκος 3 και είναι η (0,) (,) (,) (3,3) (4,) (5,) (6,). Στη συνέχεια θα εξετάσουµε δύο πιο ρεαλιστικά µοντέλα του δυναµικού προγραµµατισµού. Το πρώτο έχει να κάνει µε το γεγονός ότι συνυπολογίζεται η χρονική αξία του χρήµατος, δεδοµένης της ύπαρξης πληθωρισµού. Γίνεται λοιπόν αναγωγή των ποσών κάθε χρονικής περιόδου σε παρούσα αξία µέσω ενός αποπληθωριστή b, µε b /( ), όπου το επιτόκιο του αποπληθωρισµού. Η εξίσωση βελτιστοποίησης για την περίπτωση που το ζητούµενο είναι η ελαχιστοποίηση του κόστους, έχει τώρα την εξής µορφή: υ(t, x) mi [ c t (x, α) bυ(t, α (x)) ], (4.) υ(, x) ĉ(x) όπου υ(t, x) το ελάχιστο συνολικό κόστος όταν στην αρχή του βήµατος t το σύστηµα βρίσκεται στην κατάσταση x, c t (x, α) το κόστος που αντιστοιχεί στην απόφαση α όταν το σύστηµα στην αρχή του βήµατος t βρίσκεται στην κατάσταση x, ĉ(x) το κόστος όταν το σύστηµα βρε- 35

55 θεί στο τέλος του -οστού βήµατος στην κατάσταση x και α (x) η νέα κατάσταση στην αρχή του βήµατος t µέσω της απόφασης α. Παράδειγµα (Φακίνος και Οικονόµου (003), σελ. 60). Ένας αγροτικός συνεταιρισµός έχει αποθήκη χωρητικότητας ενός επιπέδου και σχεδιάζει την επέκτασή της για τα ε- πόµενα 3 έτη. Στην αρχή κάθε έτους υπάρχουν οι εναλλακτικές αποφάσεις να διατηρήσει την υπάρχουσα χωρητικότητα, ή να την επεκτείνει κατά ένα επίπεδο ακόµη. Ο µέγιστος επιτρεπόµενος αριθµός επιπέδων είναι 3 και το άµεσο κέρδος για κάθε απόφαση δίνεται στο επόµενο διάγραµµα: 3 (,) 4 (3,) (,) -5 (0,) -6 7 (,) 9 (3,) -7 (,) (,3) 4 (3,3) Η αξία της αποθήκης το τρίτο έτος εκτιµάται ότι θα είναι αυξηµένη σε σχέση µε τη σηµερινή της αξία κατά 4 και 8 µονάδες για τα επίπεδα και 3 αντίστοιχα, ενώ παραµένει σταθερή για το επίπεδο. Ο ετήσιος πληθωρισµός είναι 33.3% και το ζητούµενο είναι η βέλτιστη πολιτική επέκτασης της αποθήκης. Για να λύσουµε το πρόβληµα, ορίζουµε πρώτα το σύνολο των δυνατών καταστάσεων και αποφάσεων. Το t µπορεί να πάρει τιµές από 0 έως 3, ανάλογα µε τη χρονική περίοδο (ή έτος) στην οποία βρισκόµαστε, το x συµβολίζει το επίπεδο της αποθήκης και παίρνει τιµές από έως 3, ενώ οι δυνατές αποφάσεις είναι 0 για διατήρηση και για επέκταση της χωρητικότητας της αποθήκης κατά ένα επίπεδο. Εποµένως ισχύει: x t xt, αν α 0 xt, αν α και ο αποπληθωριστής παίρνει την τιµή: 36

56 b / ( 0.33) 0.75 Σύµφωνα µε την εξίσωση βελτιστοποίησης (4.), το πρόβληµα µπορεί να λυθεί αναδροµικά ως εξής (µε αστεράκι σηµειώνονται οι βέλτιστες αποφάσεις): t 3 t t t 0 x : υ(t,x) 0 x : υ(t,x) 4 x 3: υ(t,x) 8 x α 0 c t (α(x)) 4 α (x) υ(t,x) * α c t (α(x)) 5 α (x) υ(t,x) 5 b 4 x α 0 c t (α(x)) 9 α (x) υ(t,x) 9 b 4 * α c t (α(x)) 4 α (x) 3 υ(t,x) 4 b 8 0 x 3 α 0 c t (α(x)) α (x) 3 υ(t,x) b 8 8 x α 0 c t (α(x)) 3 α (x) υ(t,x) 3 b 4 6 * α c t (α(x)) 6 α (x) υ(t,x) 6 b 3 x α 0 c t (α(x)) 7 α (x) υ(t,x) 7 b 6 * α c t (α(x)) α (x) 3 υ(t,x) b x α 0 c t (α(x)) α (x) υ(t,x) b * α c t (α(x)) 7 α (x) υ(t,x) 7 b 6 5 Άρα τελικά η βέλτιστη πολιτική είναι η (0,) (,) (,) (3,), δηλαδή να µη γίνει καθόλου επέκταση της αποθήκης. Η πολιτική αυτή θα αποφέρει κέρδη 6.5 χρηµατικές µονάδες. Η τελευταία περίπτωση που θα εξετάσουµε στην ενότητα αυτή έχει να κάνει µε στοχαστικό δυναµικό προγραµµατισµό. Σε αντίθεση µε τα παραδείγµατα που είδαµε µέχρι τώρα, η επόµενη κατάσταση στην οποία περιέρχεται το σύστηµα δεν προσδιορίζεται µονοσήµαντα από την παρούσα κατάσταση και την απόφαση που λαµβάνεται σε αυτήν, αλλά είναι τυχαία µεταβλητή µε συνάρτηση πιθανότητας γνωστή εκ των προτέρων. Κατά συνέπεια και το συνολικό κόστος ή κέρδος δεν υπολογίζεται ντετερµινιστικά αλλά είναι και αυτό τυχαία µεταβλητή. Η 37

57 εξίσωση βελτιστοποίησης για την εύρεση της αναµενόµενης βέλτιστης τιµής υ(t,x) σε αυτήν την περίπτωση είναι η ακόλουθη: υ( t, x) mi ή max ct xy υ α Dt( x) y ( x, α) p ( α) ( t, y), t,,, Ν, (4.3) υ(, x) ĉ(x) όπου y είναι η επόµενη κατάσταση από την παρούσα x, µε πιθανότητα p xy (α) 0 και y p ( α). Η βέλτιστη πολιτική του προβλήµατος προκύπτει από την επίλυση της (4.3). xy Παράδειγµα (Φακίνος και Οικονόµου (003), σελ. 9). Ένας αγροτικός συνεταιρισµός έχει στη διάθεσή του έναν µεγάλο αγρό. Η παραγωγικότητα του αγρού ελέγχεται κάθε χρόνο και κατατάσσεται σε µια από τις καταστάσεις, : άριστη, : καλή και 3: µέτρια. Μάλιστα η κατάσταση του αγρού το επόµενο έτος εξαρτάται αποκλειστικά από την κατάστασή του στο προηγούµενο έτος, µέσω του πίνακα των πιθανοτήτων µετάβασης: P ( ) ( pij( ) ) Για παράδειγµα, αν φέτος η κατάσταση του αγρού είναι καλή, τότε το επόµενο έτος θα είναι καλή ή µέτρια µε ίσες πιθανότητες. Η παραγωγικότητα του αγρού µπορεί να βελτιωθεί µε τη χρησιµοποίηση λιπασµάτων. Συγκεκριµένα, αν στην αρχή του έτους ο αγρός λιπανθεί, τότε ο προηγούµενος πίνακας πιθανοτήτων µετάβασης αλλάζει και γίνεται: P ( ) ( pij( ) ) Έτσι ανάλογα µε την κατάσταση του αγρού, υπάρχουν στην αρχή κάθε έτους οι αποφάσεις µη λίπανσης () και λίπανσης (). Οι αντίστοιχοι πίνακες αµοιβής είναι: ( ) R ( ) ( ) 0 5 και R ( ) ( ) ij 0 ij ( )

58 Π.χ. αν η κατάσταση του αγρού φέτος είναι καλή και ο αγρός δεν λιπανθεί, τότε το κέρδος του συνεταιρισµού είναι 5 ή χρηµατικές µονάδες, ανάλογα αν το επόµενο έτος η κατάστασή του παραµείνει καλή ή γίνει µέτρια. Αν όµως ο αγρός λιπανθεί, το κέρδος είναι 7, 4 ή 0, ανάλογα αν η κατάστασή του το επόµενο έτος βελτιωθεί, µείνει η ίδια ή χειροτερέψει αντίστοιχα. Τα τερµατικά κέρδη είναι µηδενικά, δηλαδή ĉ(x) 0 για όλα τα x. Εργαζόµαστε ως εξής. Υπολογίζουµε πρώτα τα άµεσα κέρδη για κάθε κατάσταση του αγρού και απόφαση. Ουσιαστικά αυτά προκύπτουν ως µέσες τιµές από τη σχέση: c 3 ( i, ) ( α) ( α) α p ij ij, για i,, 3 και α, j Έτσι έχουµε: c(,) c(,) c(3,) ( ) c(,) ( ) 4.7 c(,) c(3,) ( ) 0.4 Με τη χρήση της σχέσης (4.3), το πρόβληµα λύνεται αναδροµικά ως ακολούθως: t t x α c(x,α) 5.3 υ(t,x) 5.3 * α c(x,α) 4.7 υ(t,x) 4.7 x α c(x,α) 3 υ(t,x) 3 α c(x,α) 3. υ(t,x) 3. * x 3 α c(x,α) υ(t,x) α c(x,α) 0.4 υ(t,x) 0.4 * x α c(x,α) 5.3 υ(t,x) α c(x,α) 4.7 υ(t,x) * x α c(x,α) 3 υ(t,x) α c(x,α) 3. υ(t,x) * x 3 α c(x,α) υ(t,x)

59 α c(x,α) 0.4 υ(t,x) * t 0 x α c(x,α) 5.3 υ(t,x) α c(x,α) 4.7 υ(t,x) * x α c(x,α) 3 υ(t,x) α c(x,α) 3. υ(t,x) * x 3 α c(x,α) υ(t,x) α c(x,α) 0.4 υ(t,x) * Άρα τελικά για να επιτευχθεί µεγιστοποίηση του αναµενόµενου συνολικού κέρδους, οι βέλτιστες αποφάσεις είναι λίπανση του αγρού στο παρόν και στο πρώτο έτος, ενώ στο δεύτερο έ- τος πρέπει να λιπανθεί µόνο στην περίπτωση που η κατάστασή του δεν είναι άριστη. Ανάλογα µε την παρούσα κατάσταση του αγρού, δηλαδή άριστη, καλή ή µέτρια, τα αντίστοιχα ανα- µενόµενα κέρδη είναι 0.74, 7.9 ή 4.3 χρηµατικές µονάδες αντίστοιχα. 40

60 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 Matigales και Χρόνοι ιακοπής Προκειµένου να προχωρήσουµε στην αναλυτική αποτίµηση ικαιωµάτων Αµερικανικού τύπου, είναι απαραίτητο να αναφερθούµε σε δύο πολύ σηµαντικές έννοιες τις οποίες θα χρειαστούµε στη συνέχεια. Πρόκειται για τα matigales και τους χρόνους διακοπής (stoppig times). Και οι δύο έννοιες είναι εξίσου χρήσιµες για την ανάλυση που θα κάνουµε, όµως ε- πειδή είναι διαφορετικές µεταξύ τους θα µελετηθούν ξεχωριστά και στα πλαίσια του διωνυ- µικού µοντέλου που αποτελεί τη βάση της παρούσας εργασίας. Πρώτα θα παρουσιαστούν τα matigales και έπειτα οι χρόνοι διακοπής όπου η θεωρία των matigales θα µας φανεί πολύ χρήσιµη για την καλύτερη κατανόηση. 5. Matigales Ορισµός 5... Ας θεωρήσουµε το διωνυµικό µοντέλο. Έστω Μ 0, Μ,, Μ Ν µια ακολουθία από τυχαίες µεταβλητές µε Μ 0 σταθερό και κάθε Μ να εξαρτάται µόνο από τις πρώτες δοκιµές. Μια τέτοια ακολουθία από τυχαίες µεταβλητές ονοµάζεται προσαρµοσµένη στοχαστική διαδικασία (adapted stochastic pocess). Συµβολίζουµε µε E (X) E(X I ) την δεσµευµένη µέση τιµή της τ.µ. Χ δεδοµένης της πληροφορίας µέχρι και το χρόνο. Εάν ισχύει: Μ E [M ], 0,,,, τότε λέµε ότι η διαδικασία αυτή είναι matigale (εδώ και στη συνέχεια, όπου εµφανίζονται µέσες τιµές υποθέτουµε επιπροσθέτως ότι αυτές ορίζονται). Εάν ισχύει: Μ E [M ], 0,,,, 4

61 τότε λέµε ότι η διαδικασία είναι submatigale. Εάν ισχύει: Μ E [M ], 0,,,, τότε λέµε ότι η διαδικασία είναι supematigale. Παρατηρούµε ότι η ιδιότητα του matigale όπως ορίστηκε αφορά δύο τυχαίες µεταβλητές που απέχουν µεταξύ τους µια χρονική περίοδο. Ωστόσο µπορούµε να γενικεύσουµε την ιδιότητα για δύο ή περισσότερες περιόδους. Για Ν, έχουµε: Μ E [M ] E [M ] E [ E [M ] ] M E [M ]. Γενικά, εάν 0 m, ισχύει: M E [M m ]. Για να είναι matigale µια διαδικασία, πρέπει να ισχύει η ισότητα για κάθε πιθανό ενδεχόµενο. Ας δούµε ένα παράδειγµα µε αρχική τιµή µετοχής S 0 5, u.3, d 0.5 και 3: S 3 (AAA) S (AA) 8.45 S (A) 6.5 S 3 (AAΠ) S 3 (AΠΑ) S 3 (ΠAΑ) 4.5 S 0 5 S (AΠ) S (ΠΑ) 3.5 S (Π).5 S 3 (AΠΠ) S 3 (ΠΑΠ) S 3 (ΠΠΑ).65 S (ΠΠ).5 S 3 (ΠΠΠ) 0.65 Η συγκεκριµένη διαδικασία είναι matigale µόνο στην περίπτωση που οι πιθανότητες ανόδου και πτώσης της τιµής της µετοχής είναι p ˆ και q ˆ αντίστοιχα. Π.χ. αν στη δεύτερη περίοδο έχουµε µια άνοδο και µια πτώση, τότε η τιµή της µετοχής είναι: S (ΑΠ)

62 Κάθε τιµή είναι ίση µε τον σταθµισµένο µέσο όρο των δύο διαδοχικών τιµών, όπου η στάθ- µιση γίνεται µε βάρη τα pˆ και qˆ. Αυτό ισχύει για κάθε τιµή στο παραπάνω διάγραµµα. Είναι φανερό ότι ένα matigale δεν παρουσιάζει ούτε ανοδική ούτε πτωτική τάση. Όµως οι µετοχές, υπό κανονικές συνθήκες, πρέπει να παρουσιάζουν ανοδική τάση ούτως ώστε να δικαιολογείται η επένδυση σε αυτές, δεδοµένου του ρίσκου που ενέχουν. Έτσι, στη συγκεκριµένη περίπτωση οι πραγµατικές πιθανότητες θα µπορούσαν να είναι p 0.8 και q 0.. Υπό αυτές τις πιθανότητες, για κάθε δυνατό συνδυασµό ενδεχοµένων ισχύει: Ε [S ].4 S. ηλαδή όταν ισχύουν οι πραγµατικές πιθανότητες τότε η διαδικασία είναι submatigale και έχει ανοδική τάση. Αν το επιτόκιο µιας σίγουρης επένδυσης είναι 0%, βλέπουµε ότι µε την επιλογή που κάναµε για τα p και q, ο ρυθµός ανόδου της τιµής της µετοχής είναι µεγαλύτερος και συγκεκριµένα 4%. Γενικά, το να ξεπερνάει ο µέσος ρυθµός ανόδου της τιµής της µετοχής την απόδοση που προσφέρει µια επένδυση χωρίς ρίσκο, είναι αληθές στον πραγµατικό κόσµο των αγορών, χωρίς αυτό να σηµαίνει ότι ισχύει πάντοτε. Λόγω της χρονικής αξίας του χρήµατος, οι πιθανότητες για να είναι matigale η παραπάνω διαδικασία δεν θα είναι οι pˆ και qˆ που αναφέραµε. Υπό το µέτρο πιθανότητας ουδέτερου ρίσκου, οι πιθανότητες επιλέγονται έτσι ώστε οι προεξοφληµένες τιµές της µετοχής να είναι matigale. Στο παράδειγµα, για 0., είναι ~ p και q ~ Ακολουθεί µια χρήσιµη πρόταση και ένα θεώρηµα όπου αποδεικνύει τον ισχυρισµό που µόλις διατυπώσαµε. Πρόταση 5... Στο διωνυµικό µοντέλο αποτίµησης, οι πιθανότητες ουδέτερου ρίσκου που δίνονται από τις σχέσεις (..6), ικανοποιούν τη συνθήκη: ~ pu qd ~ Απόδειξη. Πράγµατι, ισχύει ότι: ~ pu qd ~ d u u d u d u d u d ( u d) u d u d u u ud ud d d u d 43

63 Θεώρηµα 5... Στο διωνυµικό µοντέλο αποτίµησης, υπό το µέτρο πιθανότητας ουδέτερου ρίσκου, οι προεξοφληµένες τιµές της µετοχής είναι matigale, για κάθε χρονική στιγµή και κάθε δυνατό συνδυασµό ενδεχοµένων. Απόδειξη. Συµβολίζουµε µε x, x,, x τα ενδεχόµενα (άνοδος ή πτώση της τιµής), τα οποία θεωρούνται γνωστά. Τότε: ~ E S ( ) ( x... x ) ( ) S S ( ) [ ~ ps ( x... x Α) qs ~ ( x... xπ) ] ( x x ) ~... pu ( ) ( x... x) ( ) [ ~ pus ( x... x ) qds ~ ( x... x )] qd ~ Η ιδιότητα του matigale δεν αφορά µόνο τις προεξοφληµένες τιµές της µετοχής στο διωνυµικό µοντέλο. Όπως έχουµε αναφέρει, για να κατασκευαστεί το χαρτοφυλάκιο εξασφάλισης για ένα ικαίωµα, σε κάθε χρονική στιγµή αγοράζονται µετοχές και το χαρτοφυλάκιο έχει αξία Χ. Το κάθε εξαρτάται από τα πρώτα ενδεχόµενα. Έτσι, η στοχαστική διαδικασία 0,,, Ν- είναι προσαρµοσµένη (adapted). Σε κάθε χρονική στιγµή, η αξία του χαρτοφυλακίου δίνεται από τη σχέση: X S ( )(X S ), 0,,, Προφανώς και η στοχαστική διαδικασία Χ, 0,,, Ν-, είναι προσαρµοσµένη αφού ε- ξαρτάται µόνο από τα πρώτα ενδεχόµενα. Θεώρηµα 5... Στο διωνυµικό µοντέλο αποτίµησης Ν περιόδων, η προεξοφληµένη διαδικασία ( ) X, 0,,,, είναι matigale υπό το µέτρο πιθανότητας ουδέτερου ρίσκου. Απόδειξη. Ισχύει ότι: 44

64 45 ( ) ( ) ( ) S X S E X E ~ ~ ( ) ( ) S X E S E ~ ~ ( ) ( ) S X S E ~ ( ) ( ) S X S ( ) X Γνωρίζουµε ότι η αξία του χαρτοφυλακίου εξασφάλισης στον χρόνο Ν είναι ίση µε την α- ξία του ικαιώµατος στον ίδιο χρόνο, δηλαδή Χ Ν V Ν, ανεξάρτητα από τα ενδεχόµενα που συνέβησαν. Από το προηγούµενο θεώρηµα ξέρουµε ότι το ( ) X, 0,,, Ν, είναι matigale. Άρα ισχύει: ( ) ( ) ( ) V E X E X, 0,,, Ν. Όµως σε κάθε χρονική στιγµή, η αξία του ικαιώµατος V ταυτίζεται µε την αξία Χ του χαρτοφυλακίου. Συνεπώς: ( ) ( ) V E V ~. Από τα παραπάνω προκύπτει άµεσα το ακόλουθο θεώρηµα. Θεώρηµα Στο διωνυµικό µοντέλο αποτίµησης Ν περιόδων, η προεξοφληµένη o-abitage αξία ενός ικαιώµατος (του οποίου η υποκείµενη µετοχή δεν αποδίδει µερίσµατα) είναι matigale υπό το µέτρο πιθανότητας ουδέτερου ρίσκου, δηλαδή: ( ) ( ) ~ V E V, 0,,,. Πρέπει να τονίσουµε πως επιλέχθηκε εξ αρχής να χρησιµοποιηθεί το µέτρο πιθανότητας ουδέτερου ρίσκου, έτσι ώστε οι προεξοφληµένες τιµές της µετοχής να είναι matigale. Ως

65 άµεση συνέπεια οι προεξοφληµένες αξίες του ικαιώµατος σε κάθε χρονική στιγµή είναι επίσης matigale. 5. Χρόνοι ιακοπής Στα ικαιώµατα Προαίρεσης Αµερικανικού τύπου ο χρόνος εξάσκησης όπως έχουµε πει δεν είναι προκαθορισµένος, αλλά έπεται στην κρίση και στην εκτίµηση του κατόχου και ε- ξαρτάται καθαρά από το επίπεδο στο οποίο κινείται η τιµή της µετοχής. Το πρόβληµα της εύρεσης του βέλτιστου χρόνου εξάσκησης του ικαιώµατος είναι ένα από τα πιο σύνθετα θέµατα που µπορεί κανείς να αντιµετωπίσει στη στοχαστική ανάλυση, ιδίως σε µοντέλα συνεχούς χρόνου. Στην παρούσα εργασία θα αντιµετωπίσουµε το πρόβληµα αυτό από την πλευρά του διακριτού χρόνου, ώστε να συµβαδίζουµε µε το κύριο εργαλείο της ανάλυσής µας που είναι το διωνυµικό µοντέλο. Γενικά, η ιδέα είναι ότι γίνεται παρακολούθηση µιας διαδικασίας, εν προκειµένω της εξέλιξης της τιµής µιας µετοχής, και πρέπει να αποφασίσουµε πότε είναι η βέλτιστη χρονική στιγµή για να σταµατήσουµε να παρακολουθούµε τη διαδικασία ώστε να µεγιστοποιήσουµε το κέρδος µας (ή να ελαχιστοποιήσουµε τις απώλειες σε άλλες περιπτώσεις). Μάλιστα, η α- πόφαση για διακοπή της παρακολούθησης πρέπει να βασίζεται αποκλειστικά στην πληροφόρηση που έχουµε µέχρι εκείνη τη χρονική στιγµή και όχι στο πώς θα κινηθεί η τιµή της µετοχής στο µέλλον (αφού προφανώς δεν διαθέτουµε πληροφορία από το µέλλον). Η έννοια του χρόνου διακοπής εκφράζεται αυστηρά µέσα από τον παρακάτω ορισµό. Ορισµός 5... Στο διωνυµικό µοντέλο Ν περιόδων, ένας χρόνος διακοπής (stoppig time) είναι µια τυχαία µεταβλητή, έστω τ, η οποία παίρνει τιµές 0,,,, Ν ή και ικανοποιεί τη συνθήκη: Αν ( x x... x x... x ) τ, τότε ( x x x x x )... x... τ... για όλα τα x. Με x i συµβολίζονται τα πιθανά ενδεχόµενα (άνοδος ή πτώση της τιµής της µετοχής). Η συνθήκη του ορισµού καθιστά σαφές ότι η απόφαση για διακοπή στον χρόνο βασίζεται µόνο στην πληροφορία που έχουµε µέχρι τη χρονική στιγµή, δηλαδή στα πρώτα ενδεχόµενα. Εποµένως, όποιο ενδεχόµενο και να συµβεί µετά από αυτήν τη χρονική στιγµή δεν επηρεάζει την απόφαση που λαµβάνουµε. 46

66 Ας πάρουµε για παράδειγµα την εξέλιξη των τιµών της µετοχής της προηγούµενης παραγράφου µε αρχική τιµή S 0 5, u.3, d 0.5 και 3. Έστω ότι ένας επενδυτής έχει ένα ικαίωµα Πώλησης Αµερικανικού τύπου επί της συγκεκριµένης µετοχής µε τιµή εξάσκησης Κ 6. Τότε σε περίπτωση που η τιµή της µετοχής ανέβει κατά την πρώτη περίοδο, ο κάτοχος θα προτιµήσει να περιµένει και να µην εξασκήσει το ικαίωµα, αφού δεν θα έχει κέρδος (το ικαίωµα είναι out of the moey). Αν και στη δεύτερη περίοδο υπάρξει άνοδος της τιµής, πάλι δεν θα εξασκήσει το ικαίωµα αφού εξακολουθεί να είναι out of the moey, ενώ αν συµβεί πτώση της τιµής, µπορεί να αποφασίσει να το εξασκήσει. Στην περίπτωση που πέσει η τιµή της µετοχής στην πρώτη περίοδο, µπορεί επίσης να αποφασίσει να µην περιµένει άλλο και να εξασκήσει το ικαίωµα. Θα περιγράψουµε αυτόν τον κανόνα εξάσκησης µε τη χρήση της τυχαίας µεταβλητής τ ως ακολούθως: τ(ααα) τ(ααπ) 3 τ(απα) τ(αππ) τ(παα) τ(παπ) τ(ππα) τ(πππ) Με συµβολίζεται η επιλογή να αφεθεί το ικαίωµα να λήξει χωρίς να γίνει εξάσκηση. Ο συγκεκριµένος κανόνας µπορεί να αναπαρασταθεί γραφικά ως εξής: Μη εξάσκηση Μη εξάσκηση τ(ααα) Μη εξάσκηση Μη εξάσκηση Εξάσκηση τ(απα) τ(αππ) Εξάσκηση τ(ααπ) 3 Εξάσκηση τ(παα) τ(παπ) τ(ππα) τ(πππ) Η τυχαία µεταβλητή τ παίρνει τιµές στο σύνολο {0,,, 3, } ή γενικότερα σε µοντέλο µε περιόδους στο σύνολο {0,,,, Ν, }. Η τ είναι ένας χρόνος διακοπής σύµφωνα µε τον ορισµό που δόθηκε. Έστω ότι στο προηγούµενο παράδειγµα χρησιµοποιείται ο εξής κανόνας εξάσκησης: 47

67 ρ(ααα) ρ(ααπ) 3 ρ(απα) ρ(αππ) 3 ρ(παα) ρ(παπ) 3 ρ(ππα) ρ(πππ) 3 Ο εν λόγω κανόνας δεν µπορεί να θεωρηθεί ως χρόνος διακοπής, διότι για να εφαρµοστεί προϋποθέτει τη γνώση των ενδεχοµένων που θα συµβούν µελλοντικά. Το ρ(απα) σηµαίνει ότι µετά από µια άνοδο και µια πτώση της τιµής της µετοχής, αποφασίζεται να γίνει εξάσκηση στον χρόνο, ενώ το ρ(αππ) 3 υπονοεί πως γνωρίζουµε ότι το επόµενο ενδεχόµενο που θα συµβεί θα είναι πτώση κι έτσι προτιµάται να γίνει εξάσκηση στον χρόνο 3 ώστε το κέρδος να είναι µεγαλύτερο. Το ίδιο ισχύει και για όλους τους συνδυασµούς ενδεχοµένων όπου το πρώτο είναι πτώση. Μια στοχαστική διαδικασία σε συνδυασµό µε έναν χρόνο διακοπής, έχουν ως αποτέλεσµα µια διακοπείσα διαδικασία (stopped pocess). Σε µια διακοπείσα διαδικασία, αυτό που στα- µατάει δεν είναι ο χρόνος αλλά η αξία των τιµών της διαδικασίας, οι οποίες παραµένουν σταθερές από τη διακοπή και έπειτα. Ακολουθεί ένα θεµελιώδες θεώρηµα για τους χρόνους διακοπής και ένα κατατοπιστικό παράδειγµα για το τι είναι διακοπείσα διαδικασία. Θεώρηµα 5.. (Προαιρετική ειγµατοληψία, Optioal Samplig). Ένα matigale που διακόπτεται σε έναν χρόνο διακοπής είναι επίσης matigale. Ένα supematigale (ή submatigale) που διακόπτεται σε έναν χρόνο διακοπής είναι επίσης supematigale (ή submatigale). Παίρνουµε ως παράδειγµα τις προεξοφληµένες τιµές της µετοχής της προηγούµενης παραγράφου, οι οποίες όπως ξέρουµε είναι matigale όταν ισχύουν οι πιθανότητες ουδέτερου ρίσκου που είναι ~ p και q ~ Το επιτόκιο προεξόφλησης είναι

68 D 3 (AAA) D (AA) D 0 5 D (A) D (AΠ) D (ΠΑ) D 3 (AAΠ) D 3 (AΠΑ) D 3 (ΠAΑ) D (Π).773 D 3 (AΠΠ) D 3 (ΠΑΠ) D 3 (ΠΠΑ).089 D (ΠΠ) D 3 (ΠΠΠ) Εφαρµόζουµε τον χρόνο διακοπής τ όπως περιγράφτηκε παραπάνω και το αποτέλεσµα δίνεται στο ακόλουθο σχήµα. Θα χρησιµοποιήσουµε τον συµβολισµό τ που υποδηλώνει το ελάχιστο µεταξύ των και τ: D τ (A) D τ (AA) D τ (AΠ) D 3 τ (AAA) D 3 τ (AAΠ) D 3 τ (ΑΠΑ) D 0 τ 5 D τ (ΠΑ).773 D 3 τ (ΑΠΠ) D 3 τ (ΠΑΑ).773 D τ (Π).773 D τ (ΠΠ).773 D 3 τ (ΠΑΠ).773 D 3 τ (ΠΠΑ).773 D 3 τ (ΠΠΠ).773 Εδώ υπάρχουν δύο αξιοσηµείωτες παρατηρήσεις. Σύµφωνα µε τον χρόνο διακοπής τ, εάν συµβεί πτώση της τιµής της µετοχής στην πρώτη περίοδο αποφασίζουµε να διακόψουµε τη 49

69 διαδικασία. Παρατηρούµε ότι από τη διακοπή αυτή και µετά, όλες οι προεξοφληµένες τιµές της µετοχής ταυτίζονται µε την τιµή D (Π).773, δηλαδή την τιµή που ίσχυε κατά τη στιγµή της διακοπής. Το ίδιο ακριβώς συµβαίνει και όταν έχουµε πρώτα άνοδο και µετά πτώση της τιµής της µετοχής, όπου πάλι διακόπτεται η διαδικασία. Αυτή ακριβώς είναι η έννοια της διακοπείσας διαδικασίας, δηλαδή ο χρόνος συνεχίζεται κανονικά αλλά η αξία της διαδικασίας «παγώνει» µετά από έναν χρόνο διακοπής. Το άλλο πολύ σηµαντικό στοιχείο είναι ότι επιβεβαιώνεται το θεώρηµα που παραθέσαµε. Είδαµε µια διαδικασία η οποία είναι matigale να διακόπτεται σε έναν χρόνο διακοπής και το αποτέλεσµα να είναι επίσης matigale. Αντίθετα, εάν συνδυάζαµε την παραπάνω διαδικασία µε τον κανόνα εξάσκησης ρ που όπως είπα- µε δεν είναι χρόνος διακοπής, θα χανόταν η ιδιότητα του matigale αφού ο συγκεκριµένος κανόνας ελέγχει τις µελλοντικές τιµές και σταµατάει τη διαδικασία όταν η τιµή της µετοχής πρόκειται να ανέβει. Κλείνουµε την παράγραφο αυτή µε ένα θεώρηµα που προκύπτει λογικά µε βάση όσα αναφέραµε. Θεώρηµα 5... Έστω η διαδικασία Χ, 0,,, και τ ένας χρόνος διακοπής. Αν η Χ είναι matigale, τότε Ε(Χ τ ) Ε(Χ ). Αν η Χ είναι submatigale, τότε Ε(Χ τ ) Ε(Χ ). Αν η Χ είναι supematigale, τότε Ε(Χ τ ) Ε(Χ ). Ένα submatigale έχει ανοδική τάση εξ ορισµού, εποµένως ισχύει Ε(Χ m ) Ε(Χ ) για κάθε m. Η ανισότητα εξακολουθεί να ισχύει και στην περίπτωση που αντικαταστήσουµε το m µε το τ, αφού όπως εξηγήσαµε η συγκεκριµένη µεταβλητή παίρνει τιµές µικρότερες ή ί- σες του. Το αντίστοιχο ισχύει και στην περίπτωση των matigales και supematigales. 50

70 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ικαιώµατα Προαίρεσης Αµερικανικού Τύπου Όπως έχουµε ήδη αναφέρει, τα ικαιώµατα Προαίρεσης Αµερικανικού τύπου προσφέρουν την επιπλέον δυνατότητα στον κάτοχό τους (σε σχέση µε τα Ευρωπαϊκού τύπου ικαιώµατα) να τα εξασκήσει σε οποιαδήποτε χρονική στιγµή µέχρι τη λήξη τους. Η ιδιότητα αυτή από µόνη της καθιστά σαφές ότι σε κάθε περίπτωση τα ικαιώµατα αυτά θα έχουν αξία τουλάχιστον ίση ή µεγαλύτερη συγκριτικά µε τα αντίστοιχα ικαιώµατα Ευρωπαϊκού τύπου µε τα ίδια χαρακτηριστικά. Ωστόσο, η διαφορά στην αξία µπορεί να είναι αµελητέα ή µηδαµινή σε κάποιες περιπτώσεις. Ένα πολύ σηµαντικό στοιχείο που διαφοροποιεί τα Αµερικανικού τύπου ικαιώµατα είναι το γεγονός ότι τα ικαιώµατα Αγοράς αντιµετωπίζονται διαφορετικά από τα ικαιώµατα Πώλησης, σε ό,τι αφορά την κατασκευή του χαρτοφυλακίου εξασφάλισης και την τιµολόγηση. Πιο συγκεκριµένα, τα ικαιώµατα Αγοράς Αµερικανικού τύπου έχουν ακριβώς την ίδια αξία µε τα αντίστοιχα Ευρωπαϊκού τύπου, διότι αποδεικνύεται ότι είναι ασύµφορη η πρόωρη εξάσκησής τους. Αντίθετα, τα ικαιώµατα Πώλησης Αµερικανικού τύπου σε αρκετές περιπτώσεις µπορεί να προσφέρουν επιπλέον κέρδος αν εξασκηθούν πριν την ηµεροµηνία λήξης τους και αυτό φυσικά ανεβάζει την αξία τους. Παρακάτω θα εξηγήσουµε αναλυτικά τι συµβαίνει σε κάθε µια από τις δύο περιπτώσεις. Ένα ικαίωµα Αµερικανικού τύπου πρέπει πάντα να έχει αξία τουλάχιστον ίση µε το κέρδος από την άµεση εξάσκησή του. Το κέρδος από την εξάσκηση καλείται εγγενής αξία (itisic value) του ικαιώµατος. Προκύπτει από τη σχέση S t K για τα ικαιώµατα Αγοράς ή από τη σχέση Κ S t για τα ικαιώµατα Πώλησης, όπου S t η τιµή της µετοχής τη χρονική στιγµή t και Κ η τιµή εξάσκησης. Στην περίπτωση που η διαφορά προκύψει αρνητική, η εγγενής αξία ορίζεται ίση µε µηδέν. Για παράδειγµα, αν έχουµε ένα ικαίωµα Πώλησης επί µιας µετοχής µε τιµή εξάσκησης 5 και η αξία της µετοχής επί του παρόντος είναι 0, η εγγενής αξία του ικαιώµατος είναι 5. 5

71 Ο υπολογισµός της αξίας ενός ικαιώµατος Αµερικανικού τύπου γίνεται και πάλι µε βάση το διωνυµικό µοντέλο µέσω της κατασκευής ενός χαρτοφυλακίου εξασφάλισης, το οποίο ξεκινάει µε αρχικό κεφάλαιο την αξία του ικαιώµατος. Τώρα όµως πρέπει να ληφθεί υπόψη ότι η ηµεροµηνία εξάσκησης δεν είναι εκ των προτέρων γνωστή. Συνεπώς, το χαρτοφυλάκιο εξασφάλισης πρέπει να αναπροσαρµόζεται µε τέτοιο τρόπο ώστε ο πωλητής του ικαιώµατος να είναι καλυµµένος έναντι των απαιτήσεων του κατόχου σε κάθε χρονική στιγµή και όχι µόνο κατά τη λήξη του ικαιώµατος. Στο παρόν κεφάλαιο θα χρησιµοποιήσουµε στοιχεία από τη θεωρία των matigales και των χρόνων διακοπής για να τιµολογήσουµε παράγωγα χρηµατοοικονοµικά προϊόντα Αµερικανικού τύπου. Πρώτα θα εξετάσουµε την περίπτωση των ικαιωµάτων που η τιµή τους δεν εξαρτάται από τη διαδροµή της τιµής της µετοχής (o-path-depedet Ameica optios), ενώ έπειτα η µελέτη µας θα γενικευθεί συµπεριλαµβάνοντας και εκείνα τα ικαιώµατα των οποίων η αξία εξαρτάται από τη διαδροµή της τιµής της µετοχής (path-depedet Ameica optios). Για κάθε περίπτωση θα γίνει κατασκευή του χαρτοφυλακίου εξασφάλισης. Τέλος, θα γίνει αναφορά στα ικαιώµατα Αγοράς Αµερικανικού τύπου όπου θα αποδειχθεί θεωρητικά ότι πρέπει να εξασκούνται µόνο κατά τη λήξη τους και όχι νωρίτερα. 6. ικαιώµατα Προαίρεσης Αµερικανικού τύπου των οποίων η αξία δεν εξαρτάται από τη διαδροµή της τιµής της µετοχής Θεωρούµε το διωνυµικό µοντέλο Ν περιόδων µε παράγοντες ανόδου και καθόδου u και d όπως έχουν οριστεί παραπάνω και επιτόκιο, ώστε να ισχύει η συνθήκη 0 < d < < u. Θυµίζουµε ότι η συνθήκη αυτή εξασφαλίζει τη µη ύπαρξη βέβαιου κέρδους (o-abitage coditio). Αρχικά θα υποθέσουµε ότι δεν υπάρχει συνεχής ανατοκισµός για λόγους απλότητας. Ορίζουµε επίσης τις πιθανότητες ουδέτερου ρίσκου: ~ d p και u d u q~ u d όπου ~ p η πιθανότητα ανόδου και q ~ ~ p η πιθανότητα πτώσης της τιµής της µετοχής. Ο- ρίζουµε τη συνάρτηση g(s) η οποία συµβολίζει το κέρδος από την εξάσκηση του ικαιώµατος όταν η τιµή της µετοχής είναι s. Με άλλα λόγια η συνάρτηση g(s) παριστάνει την εγγενή αξία του ικαιώµατος και για τα ικαιώµατα Πώλησης που θα µας απασχολήσουν σε αυτήν 5

72 την ενότητα δίνεται από τη σχέση (K s). Επίσης, συµβολίζουµε υ (s) την αξία του ικαιώ- µατος τη χρονική στιγµή όταν η τιµή της µετοχής είναι s. Προκειµένου να γίνει αντιληπτή η διαφορά στον τρόπο αποτίµησης ικαιωµάτων Ευρωπαϊκού και Αµερικανικού τύπου, θα δοθεί πρώτα ο αναδροµικός τύπος για τα Ευρωπαϊκού τύπου ικαιώµατα. Όπως δείξαµε και στο κεφάλαιο της παρουσίασης του διωνυµικού µοντέλου, αυτός είναι ο ακόλουθος: υ (s) max[g(s), 0] υ ( s) [ ~ pυ ( us) q~ υ ( ds) ],,,, 0 Στα Αµερικανικού τύπου ικαιώµατα, δεδοµένου ότι ο κάτοχος µπορεί να προβεί σε εξάσκηση οποιαδήποτε χρονική στιγµή, πρέπει το χαρτοφυλάκιο εξασφάλισης να έχει αξία Χ τουλάχιστον ίση µε την εγγενή αξία g(s ) για κάθε περίοδο. ηλαδή: Χ g(s ), 0,,, Έτσι, ο αναδροµικός τύπος αποτίµησης σε αυτήν την περίπτωση διαµορφώνεται ως εξής: υ (s) max[g(s), 0] υ ( ) ( ) [ ( ) ( )] s max g s, ~ pυ us q ~ υ ds,,,, 0 (6..) ηλαδή σε κάθε χρονική στιγµή, η αξία ενός ικαιώµατος Προαίρεσης Αµερικανικού τύπου εξαρτάται από την τιµή της υποκείµενης µετοχής και αποδεικνύεται ότι είναι το µέγιστο µεταξύ του κέρδους από την άµεση εξάσκηση και του αναµενόµενου κέρδους από τη µη εξάσκησή του. Αφού υπολογιστούν όλα τα υ, µπορούµε να προχωρήσουµε στην κατασκευή του χαρτοφυλακίου εξασφάλισης. Ορίζουµε τις εξής ποσότητες: ( us ) ( ds) ( u d) S υ υ, 0,,, (6..) υ ( S ) [ ~ pυ ( us ) q~ υ ( ds ) ], 0,,, C Το συµβολίζει τον αριθµό των µετοχών που πρέπει να αγοράζονται ή να πωλούνται σε κάθε χρονική στιγµή, ενώ το C παριστάνει την κατανάλωση (cosumptio) ή αλλιώς το επι- 53

73 πλέον (ενδεχόµενο) κέρδος που εξασφαλίζει τον πωλητή του ικαιώµατος από τις µέγιστες απαιτήσεις που µπορεί να έχει ο κάτοχος σε κάθε χρονική στιγµή. Προφανώς από τη σχέση (6..) προκύπτει άµεσα ότι C 0 για κάθε. Το C είναι θετικό στις περιπτώσεις εκείνες όπου η εγγενής αξία του ικαιώµατος είναι µεγαλύτερη από το αναµενόµενο κέρδος της µη εξάσκησής του, δηλαδή µετά από έναν βέλτιστο χρόνο εξάσκησης. Η αξία του χαρτοφυλακίου εξασφάλισης έναντι της πώλησης ενός ικαιώµατος Αµερικανικού τύπου για κάθε χρονική στιγµή δίνεται από τη σχέση: Χ S ( )(X C S ), 0,,, (6..3) µε Χ 0 υ 0 (S 0 ) ώστε η αρχική αξία του να ισούται µε την αξία του ικαιώµατος. Επίσης, για κάθε χρονική στιγµή και όλα τα δυνατά ενδεχόµενα, η αξία του χαρτοφυλακίου εξασφάλισης είναι ίση ή µεγαλύτερη από το κέρδος της άµεσης εξάσκησης (Χ g(s )). Όλα τα παραπάνω συµπεράσµατα θα αποδειχθούν γενικότερα στην επόµενη παράγραφο όπου θα εξετάσουµε παράγωγα των οποίων η τιµή εξαρτάται από την διαδροµή της τιµής του υποκείµενου τίτλου, Στο Κεφάλαιο είχαµε τιµολογήσει ένα ικαίωµα Ευρωπαϊκού τύπου. Θα χρησιµοποιήσουµε τα δεδοµένα από εκείνο το παράδειγµα µόνο που τώρα το ικαίωµα θα είναι Αµερικανικού τύπου. Έτσι, εκτός από την παρουσίαση του τρόπου αντιµετώπισης αυτών των ικαιω- µάτων, θα γίνει φανερός ο λόγος για τον οποίο πάντοτε τα Αµερικανικού τύπου ικαιώµατα έχουν αξία ίση ή µεγαλύτερη από τα αντίστοιχα Ευρωπαϊκά. Η µόνη περίπτωση κατά την ο- ποία δύναται να έχουν την ίδια ακριβώς αξία, είναι αυτή κατά την οποία η πρόωρη εξάσκηση του ικαιώµατος Αµερικανικού τύπου είναι ασύµφορη για κάθε δυνατή τιµή της µετοχής. Παράδειγµα. Έστω ένα ικαίωµα Πώλησης Αµερικανικού τύπου. Η παρούσα τιµή της µετοχής είναι S 0 0, η τιµή εξάσκησης του ικαιώµατος είναι Κ και το επιτόκιο είναι 0%. Η εξάσκηση µπορεί να γίνει σε οποιαδήποτε περίοδο, ενώ οι τιµές των u και d είναι.3 και 0.8 αντίστοιχα. ίνεται το διάγραµµα των πιθανών τιµών της µετοχής µε βάση το διωνυµικό µοντέλο: 54

74 S 3 (AAA).97 S (AA) 6.9 S (A) 3 S 3 (AAΠ) S 3 (AΠΑ) S 3 (ΠAΑ) 3.5 S 0 0 S (AΠ) S (ΠΑ) 0.4 S (Π) 8 S 3 (AΠΠ) S 3 (ΠΑΠ) S 3 (ΠΠΑ) 8.3 S (ΠΠ) 6.4 S 3 (ΠΠΠ) 5. Υπολογίζουµε αρχικά τις πιθανότητες ουδέτερου ρίσκου: ~ p 0.6, q ~ ~ p Η αποτίµηση γίνεται αναδροµικά µε τη χρήση της σχέσης (6..) ξεκινώντας από την τελευταία περίοδο. Βρίσκουµε λοιπόν: περίοδος 3: υ 3 (.97) 0 υ 3 (3.5) 0 υ 3 (8.3) υ 3 (5.) περίοδος : υ (.9) max 0, [ ~ pυ (.97) q ~ υ ( 3.5) ] 0 υ (.4) max 0.6, [ ~ pυ ( 3.5) q ~ υ ( 8.3) ] max{ 0.4, }

75 υ (,4) max 6.4, [ ~ pυ ( 8.3) q ~ υ ( 5.) ] max{ 4.6,3.6} περίοδος : υ 3 υ ( ) max 0, [ ~ pυ ( 6.9) q ~ υ ( 0.4) ] max{ 0, } ( ) max 8, [ ~ pυ ( 0.4) q ~ υ ( 6.4) ] max{ 3,.043} 3 8 Αξία ικαιώµατος: υ 0 ( ) max 0, [ ~ pυ ( 3) q ~ υ ( 8) ] max{,.84} Να θυµίσουµε στο σηµείο αυτό ότι η αξία του αντίστοιχου ικαιώµατος Ευρωπαϊκού τύπου που είχαµε υπολογίσει ήταν περίπου 0.86, άρα το «προνόµιο» της πρόωρης εξάσκησης ανεβάζει σηµαντικά την τιµή στη συγκεκριµένη περίπτωση (σχεδόν κατά 49%). Αυτό βέβαια δεν αποτελεί κανόνα διότι σε άλλες περιπτώσεις η διαφορά µπορεί να είναι ελάχιστη. Ας δούµε τώρα πιο αναλυτικά πως πρέπει θεωρητικά να ενεργήσει ο κάτοχος του ικαιώ- µατος που εξετάζουµε. Ξεκινάει πληρώνοντας.8 για να αποκτήσει το ικαίωµα. Φυσικά δεν τον συµφέρει να το εξασκήσει αµέσως αφού το κέρδος που θα αποκοµίσει θα είναι µόλις. Στην περίπτωση που κατά την πρώτη περίοδο σηµειωθεί άνοδος της τιµής της µετοχής, το ικαίωµα είναι out-of-the-moey οπότε πρέπει να περιµένει. Επίσης θα πρέπει να µην προχωρήσει σε εξάσκηση στη δεύτερη περίοδο σε κανένα από τα ενδεχόµενα ΑΑ και ΑΠ, αφού το αναµενόµενο κέρδος από τη µη εξάσκηση είναι µεγαλύτερο από το κέρδος της άµεσης ε- ξάσκησης. Εάν κατά την πρώτη περίοδο σηµειωθεί πτώση της τιµής της µετοχής, βλέπουµε ότι ισχύει ακριβώς το αντίθετο. Το κέρδος από την άµεση εξάσκηση είναι 3 ενώ το αναµενόµενο κέρδος από τη µη εξάσκηση είναι.043. Άρα σε αυτήν την περίπτωση ο κάτοχος πρέπει να εξασκήσει το ικαίωµα. Αν ωστόσο αποφασίσει ότι δεν θέλει να το εξασκήσει α- κόµη, µια άλλη ευκαιρία για πρόωρη εξάσκηση υπάρχει εάν συµβεί το ενδεχόµενο ΠΠ µέχρι τη δεύτερη χρονική περίοδο. Τότε το κέρδος από την άµεση εξάσκηση είναι 4.6 ενώ το ανα- µενόµενο κέρδος από τη µη εξάσκηση είναι

76 Στον πίνακα που ακολουθεί αντιπαραβάλλονται οι τιµές των u του συγκεκριµένου ικαιώµατος Αµερικανικού τύπου µε το αντίστοιχο Ευρωπαϊκού τύπου: u i Αµερικανικού τύπου Ευρωπαϊκού τύπου u 3 (.97) 0 0 u 3 (3.5) 0 0 u 3 (8.3) u 3 (5.) u (6.9) 0 0 u (0.4) u (6.4) u (3) u (8) u 0 (0) Πίνακας 6... Σύγκριση της αξίας ικαιωµάτων Πώλησης Αµερικανικού και Ευρωπαϊκού τύπου µε τα ίδια χαρακτηριστικά Έχουν τονιστεί οι τιµές εκείνες για τις οποίες η εγγενής αξία του ικαιώµατος Αµερικανικού τύπου είναι µεγαλύτερη από αυτήν του συγκρίσιµου Ευρωπαϊκού. Παρατηρούµε ότι από τη στιγµή που για κάποια τιµή της µετοχής γίνεται συµφέρουσα η εξάσκηση για τον κάτοχο (εδώ συµβαίνει δύο φορές), το ικαίωµα αποκτά µεγαλύτερη αξία (σε σχέση µε το αντίστοιχο Ευρωπαϊκού τύπου). Μάλιστα, όσο νωρίτερα δίνεται αυτή η δυνατότητα στον κάτοχο, τόσο περισσότερο αυξάνει η τιµή του ικαιώµατος, διότι το επιπλέον κέρδος που προκύπτει αποπληθωρίζεται σε µικρότερο βαθµό. Τι συµβαίνει όµως µε την κατασκευή του χαρτοφυλακίου εξασφάλισης; Το αρχικό κεφάλαιο είναι.84 από την πώληση του ικαιώµατος, ενώ πρέπει να πωληθούν: ( ) υ ( 8) υ µετοχής 3 8 Με τον τρόπο αυτό, στην πρώτη χρονική περίοδο η αξία του χαρτοφυλακίου θα είναι είτε Χ (Α) υ (3), είτε Χ (Π) υ (8), ανάλογα µε το ενδεχόµενο που θα συµβεί. Εάν συµβεί ά- νοδος της τιµής της µετοχής, τότε έχουµε Χ (Α) , το ικαίωµα είναι out-of-themoey οπότε δεν εξασκείται και σύµφωνα πάλι µε τη σχέση (6..) πρέπει να πωληθούν (Α) µετοχής. Στην περίπτωση που το πρώτο ενδεχόµενο είναι πτώση της τιµής 57

77 της µετοχής, το χαρτοφυλάκιο έχει αξία Χ (Π) 3. Αν ο κάτοχος αποφασίσει να εξασκήσει το ικαίωµα, ο πωλητής του παραδίδει τα 3 που είναι η αξία του χαρτοφυλακίου και δεν χρειάζεται να συνεχιστεί η στρατηγική εξασφάλισης. Αντίθετα, αν ο κάτοχος δεν εξασκήσει το ικαίωµα η στρατηγική εξασφάλισης συνεχίζεται κανονικά. Πιο συγκεκριµένα, για να είναι καλυµµένος ο πωλητής του ικαιώµατος πρέπει τη χρονική στιγµή ένα µε δεδοµένο ότι έχει σηµειωθεί πτώση η αξία του χαρτοφυλακίου να ισούται µε: [ ~ pυ ( 0.4) ~ qυ ( 6.4) ]. 043 Όµως ήδη είπαµε ότι η αξία του χαρτοφυλακίου είναι 3. Συνεπώς, ο πωλητής έχει την ευχέρεια να ξοδέψει (καταναλώσει - cosume) και να συνεχίσει τη στρατηγική εξασφάλισης µε τα υπόλοιπα.043, όπου θα πρέπει να πωλήσει (Π) µετοχής. Είναι φανερό µέσα από τα παραπάνω, ότι αν ο κάτοχος του ικαιώµατος δεν το ε- ξασκήσει στην περίπτωση που συµβεί πτώση κατά την πρώτη περίοδο, έχει αφήσει ανεκµετάλλευτο έναν βέλτιστο χρόνο εξάσκησης. Αυτό δίνει την ευκαιρία στον πωλητή του ικαιώµατος να αποκοµίσει κέρδος. εν θα αναφερθούµε αναλυτικά στο τι συµβαίνει για τις υπόλοιπες χρονικές περιόδους και τιµές της µετοχής, αφού η λογική είναι ακριβώς η ίδια. Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι προεξοφληµένες αξίες ενός ικαιώµατος Πώλησης Αµερικανικού τύπου, δηλαδή η στοχαστική διαδικασία ( ) υ ( s) για 0,,, Ν. Από τα δεδοµένα του προηγούµενου παραδείγµατος έχουµε:. υ 0 (0).84 υ (3) υ (8).777 υ (6.9) 0 υ (0.4) υ (6.4) υ 3 (.97) 0 3 υ 3 (3.5) 0 3 υ 3 (8.3) υ 3 (5.)

78 Η διαδικασία αυτή είναι supematigale υπό το µέτρο πιθανότητας ουδέτερου ρίσκου και όχι matigale όπως ισχύει για τα Ευρωπαϊκού τύπου ικαιώµατα. Σε κάθε δυνατή θέση, η αξία του ικαιώµατος είναι µεγαλύτερη ή ίση από τον σταθµισµένο µέσο (µε βάρη τις πιθανότητες ουδέτερου ρίσκου ~ p και q ~ ) των δύο διαδοχικών θέσεων. Η διαδικασία δεν είναι matigale διότι η ανισότητα ισχύει αυστηρά σε δύο περιπτώσεις. Στη χρονική στιγµή ένα για τιµή µετοχής 8, ισχύει.777 > και στη χρονική στιγµή δύο για τιµή µετοχής 6.4, ισχύει > Συνοψίζοντας όλα τα παραπάνω και µε βάση όσα γνωρίζουµε για τα matigales και τους χρόνους διακοπής, εάν η διαδικασία των προεξοφληµένων αξιών ενός ικαιώµατος Αµερικανικού τύπου διακοπεί σε έναν βέλτιστο χρόνο εξάσκησης, η διαδικασία που προκύπτει είναι matigale (αλλά και supematigale λόγω της ανισο-ισότητας). Αν ο κάτοχος του ικαιώµατος αφήσει να περάσει ένας χρόνος στον οποίο η ανισότητα του supematigale ισχύει αυστηρά, τότε έχει αποτύχει να εξασκήσει βέλτιστα. Αυτή είναι η λογική µε βάση την οποία τιµολογούνται τα Αµερικανικού τύπου ικαιώµατα. 6. ικαιώµατα Προαίρεσης Αµερικανικού τύπου των οποίων η αξία εξαρτάται από τη διαδροµή της τιµής της µετοχής Ό,τι ειπωθεί στην παράγραφο αυτή ισχύει γενικά για τα Αµερικανικού τύπου παράγωγα είτε αυτά είναι path-depeded είτε o-path-depeded. Το γεγονός ότι στην περίπτωση των path-depeded ικαιωµάτων µας ενδιαφέρει η διαδροµή που έκανε η τιµή της µετοχής για να καταλήξει σε µια συγκεκριµένη θέση στο διωνυµικό µοντέλο, περιπλέκει αρκετά την κατάσταση. Προκειµένου να αποτιµηθούν τέτοιου είδους ικαιώµατα ντετερµινιστικά, χρειάζεται να υπολογισθούν όλες οι δυνατές διαδροµές της τιµής της µετοχής, κάτι που είναι ιδιαίτερα επίπονο είτε γίνεται µε το χέρι, είτε µέσω προγραµµατισµού σε ηλεκτρονικό υπολογιστή. Στην ανάλυσή µας θα χρησιµοποιήσουµε και πάλι στοιχεία από τη θεωρία των matigales και των χρόνων διακοπής, τα οποία είναι άκρως απαραίτητα ώστε να θεµελιωθεί η µεθοδολογία της αποτίµησης στα ικαιώµατα αυτά. Ένα πρώτο στοιχείο που πρέπει να σηµειώσουµε είναι ότι η χρήση του συµβολισµού υ (s) δεν ενδείκνυται στην περίπτωση των path-depeded ικαιωµάτων, διότι σε κάθε περίοδο δεν µας ενδιαφέρει η αξία του ικαιώµατος µόνο για δεδοµένη τιµή της µετοχής. Το ζητού- µενο πλέον είναι η εύρεση της αξίας του ικαιώµατος για κάθε ακολουθία ενδεχοµένων ανό- 59

79 δου και πτώσης της τιµής της µετοχής. Εποµένως πρέπει να υπολογίζονται τα V. Λόγου χάριν στο παράδειγµα της προηγούµενης παραγράφου, στη δεύτερη περίοδο η τιµή της µετοχής µπορούσε να πάρει την τιµή 0.4 αν είχε συµβεί ένα από τα ενδεχόµενα ΑΠ και ΠΑ. Στα opath-depeded ικαιώµατα δεν µας ενδιαφέρει η σειρά µε την οποία συµβαίνουν τα ενδεχό- µενα. Αυτό δεν ισχύει στα path-depeded ικαιώµατα όπου το V (ΑΠ) µπορεί να είναι διαφορετικό από το V (ΠΑ). Ωστόσο, ανάλογα µε τον τρόπο που καθορίζεται η τιµή εξάσκησης (Lookback, Asia, κλπ) µπορούµε να χρησιµοποιήσουµε τον συµβολισµό υ (s,y), µε το y να καθορίζεται από τον τύπο του ικαιώµατος. Θα επανέλθουµε στο θέµα των συµβολισµών αφού δοθεί πρώτα το θεωρητικό υπόβαθρο για τα path-depeded ικαιώµατα. Θα χρησιµοποιήσουµε το γνώριµο πια πλαίσιο του διωνυµικού µοντέλου Ν περιόδων µε ανοδικό παράγοντα u, καθοδικό παράγοντα d και επιτόκιο τέτοιο ώστε να ισχύει η συνθήκη 0 < d < < u. Ορίζουµε το S ως το σύνολο όλων των χρόνων διακοπής τ που παίρνουν τιµές στο σύνολο {,,,, }. To S 0 περιέχει όλους τους δυνατούς χρόνους διακοπής, ενώ το S µπορεί να πάρει µόνο την τιµή Ν σε κάποιες διαδροµές (paths) και την τιµή στις υπόλοιπες. Ορισµός 6... Έστω G µια τυχαία µεταβλητή που συµβολίζει την εγγενή αξία ενός ικαιώµατος Προαίρεσης Αµερικανικού τύπου και εξαρτάται από τα πρώτα ενδεχόµενα. Το ικαίωµα µπορεί να εξασκηθεί σε οποιαδήποτε χρονική στιγµή ή στην τελική περίοδο Ν και αν εξασκηθεί στον χρόνο, αποδίδει κέρδος G. Η διαδικασία αποτίµησης Αµερικανικού τύπου υπό το µέτρο πιθανότητας ουδέτερου ρίσκου (Ameica isk-eutal picig fomula) ορίζεται από τη σχέση: V ~ max E I{ τ } Gτ, 0,,, (6..) τ S τ ( ) Ο όρος I{ τ } εξασφαλίζει ότι η ποσότητα µέσα στις αγκύλες ισούται µε µηδέν για τις διαδροµές εκείνες όπου τ. Σε κάθε περίοδο, ο κάτοχος του ικαιώµατος µπορεί να αποφασίσει να το εξασκήσει ή να περιµένει. Η χρονική στιγµή στην οποία θα γίνει η εξάσκηση, εάν τελικώς γίνει, µπορεί να εξαρτάται µόνο από τη διαδροµή της τιµής της µετοχής µέχρι εκείνη τη χρονική στιγµή και όχι από µελλοντικές κινήσεις της. Με άλλα λόγια, ο χρόνος εξάσκησης µπορεί να χαρακτηριστεί ως χρόνος διακοπής τ. Εάν η εξάσκηση δεν γίνει µέχρι τη χρονική στιγµή, ο χρόνος διακοπής πρέπει να περιλαµβάνεται στο S. Όταν ο κάτοχος εξασκεί το ικαίωµα σύµφωνα µε έναν χρόνο διακοπής τ S, η αξία του παραγώγου ισούται µε το προ- 60

80 εξοφληµένο αναµενόµενο κέρδος από την εξάσκηση. Το κέρδος αυτό µεγιστοποιείται επειδή ακριβώς ο τ είναι χρόνος διακοπής. Στην τελευταία χρονική περίοδο Ν, η σχέση (6..) γίνεται: V sup I { τ } ( ) τ S τ G τ Ένας χρόνος διακοπής στο S παίρνει µόνο τις τιµές Ν και, συνεπώς ισχύει: I G I τ τ { τ } ( ) G { τ } Για να µεγιστοποιηθεί η τελευταία σχέση πρέπει ο χρόνος διακοπής τ να πάρει την τιµή Ν µόνο στις περιπτώσεις όπου G (x,,x ) > 0 και παντού αλλού. Με x συµβολίζεται το ενδεχόµενο (άνοδος ή πτώση της τιµής της µετοχής) που συνέβη την περίοδο. Έτσι έχουµε ότι I τ και τελικά για την περίοδο Ν ισχύει: { } max{,0 G G } V max{g, 0}. Θεώρηµα 6..: Η διαδικασία αποτίµησης ικαιωµάτων Προαίρεσης Αµερικανικού τύπου όπως προσδιορίστηκε από τον Ορισµό 6.., έχει τις εξής ιδιότητες: (α) V max{g, 0}, 0,,,. (β) Η διαδικασία των προεξοφληµένων V, δηλαδή η { ( ) V } είναι supematigale. (γ) Έστω {Y } µια στοχαστική διαδικασία που ικανοποιεί τη σχέση Y max{g, 0} για κάθε και για την οποία ισχύει ότι η { ( ) Y } είναι supematigale. Τότε ισχύει Y V για όλα τα. Με άλλα λόγια, η {V } είναι η µικρότερη δυνατή διαδικασία που ικανοποιεί τις ιδιότητες (α) και (β). Οι ιδιότητες (α) και (β) διασφαλίζουν ότι η τιµή του ικαιώµατος είναι αποδεκτή για τον πωλητή. Η ιδιότητα (γ) διασφαλίζει ότι η τιµή δεν είναι µεγαλύτερη από όσο χρειάζεται και έτσι είναι δίκαιη για τον αγοραστή. Πιο συγκεκριµένα, µε βάση την πρώτη ιδιότητα ο πωλητής είναι καλυµµένος έναντι των απαιτήσεων του κατόχου, όποτε και αν αυτός αποφασίσει να εξασκήσει το ικαίωµα, ενώ σύµφωνα µε τη δεύτερη ιδιότητα µπορεί να κατασκευαστεί ένα χαρτοφυλάκιο εξασφάλισης µε αρχικό κεφάλαιο V 0, του οποίου η αξία σε κάθε χρονική στιγ- µή είναι V. Ακολουθούν οι αποδείξεις των παραπάνω ιδιοτήτων. 6

81 6 Απόδειξη (α). Για δοθέν, έστω τ ο χρόνος διακοπής στο S, που παίρνει την τιµή ανεξάρτητα από την ακολουθία ενδεχοµένων που συµβαίνουν. Τότε: { } ( ) G G I E τ τ τ ~. Η µέγιστη τιµή που µπορεί να πάρει η παραπάνω ποσότητα για τ τ, τ S, είναι το V. Άρα πρέπει να έχουµε V G. Αν θεωρήσουµε τον χρόνο διακοπής τ στο S που παίρνει την τι- µή ανεξάρτητα από την ακολουθία των ενδεχοµένων που συµβαίνουν, τότε: { } ( ) 0 ~ τ τ τ G I E. Και πάλι, αφού το V είναι το µέγιστο της ποσότητας αυτής, ισχύει V 0, συνεπώς η ιδιότητα (α) είναι αληθής. (β). Για δοθέν, έστω ο χρόνος διακοπής τ * S ο οποίος ικανοποιεί τη σχέση: { } ( ) { } ( ) * * * ~ ~ max τ τ τ τ τ τ τ G I E G I E V S Αφού ο τ * ανήκει στο S, σίγουρα ανήκει και στο S. Έτσι έχουµε : { } ( ) * * * ~ τ τ τ G I E V { } ( ) * * * ~ ~ τ τ τ G I E E { } ( ) * * * ~ ~ τ τ τ G I E E ~ V E. ιαιρώντας και τα δύο µέλη µε ( ), προκύπτει η ιδιότητα του supematigale για τη διαδικασία των προεξοφληµένων V : Θα χρησιµοποιηθούν ιδιότητες δεσµευµένων µέσων τιµών, όπως η γνωστή towe popety.

82 V ~ E ( ) ( ) V (γ). Έστω Υ µια διαδικασία η οποία ικανοποιεί τις ιδιότητες (α) και (β). Για δοθέν, έστω τ ένας χρόνος διακοπής στο S. Επειδή ισχύει Y k max{g k, 0} για όλα τα k, έ- χουµε: I {τ } G τ I {τ } max{g τ, 0} I {τ } max{g τ, 0} I {τ } max{g τ, 0} max{g τ, 0} Y τ Χρησιµοποιώντας το Θεώρηµα 5.. της Προαιρετικής ειγµατοληψίας, αλλά και το γεγονός. ότι η διαδικασία ( ) k Y είναι supematigale, έχουµε: k ~ E I { τ } ( ) τ ~ Gτ E I ~ E ( ) { τ } ( ) ( ) ( ) τ τ Y Y τ τ τ Y. Gτ Η τελευταία ισότητα είναι άµεση συνέπεια του ότι ο χρόνος διακοπής τ είναι µεγαλύτερος ή ίσος από το για κάθε δυνατή διαδροµή. Πολλαπλασιάζοντας µε ( ) παίρνουµε: ~ E I { τ } ( ) τ Gτ Y. Το V είναι η µέγιστη τιµή που µπορούµε να έχουµε για το πρώτο µέλος της σχέσης αυτής, δεδοµένου ότι τ S. Άρα τελικά ισχύει V Y. Θεώρηµα 6... Ο αναδροµικός τύπος αποτίµησης για τα ικαιώµατα Προαίρεσης Α- µερικανικού τύπου που εξαρτώνται από τη διαδροµή της τιµής της µετοχής, είναι ο ακόλουθος: V (x x ) max{g (x x ), 0} 63

83 V ( ) ( ) [ ( ) ( )] x x G x x ~ pv x xα qv ~... max...,... x... xπ,,, 0 (6..) Απόδειξη. Θα δείξουµε ότι η διαδικασία V που προκύπτει από τη σχέση (6..) ικανοποιεί και τις τρεις ιδιότητες του Θεωρήµατος 6... Είναι εύκολα φανερό ότι για, η ιδιότητα (α) ικανοποιείται. Θα αποδείξουµε την (α) επαγωγικά ξεκινώντας από το Ν προς το 0. Έστω ότι για κάποιο,, 0 ισχύει V max{g, 0}. Από την (6..) θα έχου- µε επίσης ότι: V (x x ) max{g (x x ), 0} και από την τελευταία σχέση προκύπτει επαγωγικά ότι ικανοποιείται η ιδιότητα (α) για όλα τα. Για τη δεύτερη ιδιότητα, από τη σχέση (6..) παίρνουµε: V ~ ( x x ) [ ~ pv ( x... x Α ) qv ~ ( x... x )] E V ( x... x )... Π Πολλαπλασιάζοντας και τα δύο µέλη µε ( ) προκύπτει η ιδιότητα του supematigale και άρα ικανοποιείται η ιδιότητα (β). Τέλος, για την τρίτη ιδιότητα, παρατηρούµε αρχικά ότι η V είναι η µικρότερη τυχαία µεταβλητή που ικανοποιεί τη σχέση V max{g, 0} (διότι από την πρώτη σχέση του Θεωρήµατος, ορίζεται ως ισότητα). Έστω ότι για κάποιο,,, 0, η V είναι η µικρότερη δυνατή. Η V πρέπει να ικανοποιεί την προηγούµενη ανισότητα για να είναι supematigale, αλλά και να είναι µεγαλύτερη ή ίση από την G. Έτσι, µέσω των ιδιοτήτων (α) και (β) προκύπτει: V ( ) ( ) [ ( ) ( )] x x G x x ~ pv x xα qv ~... max...,... x... xπ, Ν,, 0 Όµως η σχέση (6..) ορίζει ότι η V (x x ) είναι ακριβώς ίση µε το δεύτερο µέλος της τελευταίας σχέσης. Εποµένως, η V (x x ) είναι η ελάχιστη δυνατή. Θεώρηµα Το χαρτοφυλάκιο εξασφάλισης στα ικαιώµατα Προαίρεσης Αµερικανικού τύπου που η τιµή τους εξαρτάται από τη διαδροµή της τιµής της µετοχής, κατασκευάζεται µέσω των ποσοτήτων: ( x... x ) V ( x... xα) V ( x... xπ) ( x... x Α) S ( x... x Π ), 0,,, (6..3) S 64

84 C ( x x) V( x x) [ ~ pv ( x xα) qv ~ ( x... xπ )], 0,,, X S ( )(X C S ), 0,,, (6..4) µε C 0, ενώ αρχικά θέτουµε Χ 0 V 0. Όπου το πλήθος των µετοχών που πρέπει να περιέχει το χαρτοφυλάκιο, C η κατανάλωση (cosumptio) και Χ η αξία του χαρτοφυλακίου τη χρονική στιγµή. Έτσι, ισχύει: X (x x ) V (x x ), 0,,, (6..5) για κάθε x x. Ιδιαίτερα, ισχύει ότι Χ G για κάθε. Απόδειξη. Από την ιδιότητα (β) του Θεωρήµατος 6.. προκύπτει ότι το C δεν µπορεί να είναι αρνητικό. Για να αποδείξουµε την (6..5) δουλεύουµε επαγωγικά. Υποθέτουµε λοιπόν ότι X (x x ) V (x x ) για κάποιο {0,,, } και αρκεί να δείξουµε ότι: X (x x Α) V (x x Α) (6..6) X (x x Π) V (x x Π) (6..7) Θα αποδείξουµε µόνο την (6..6) αφού η απόδειξη της (6..7) είναι ανάλογη. Μπορούµε να γράψουµε: V ( x x) C( x x) [ ~ pv ( x xα) qv ~ ( x... xπ )]. εδοµένου ότι η ακολουθία των ενδεχοµένων x x παραµένει σταθερή, θα απαλείψουµε τον συµβολισµό αυτό από τη συνέχεια της απόδειξης ώστε αυτή να είναι πιο ευανάγνωστη. Έτσι η τελευταία σχέση γράφεται ως εξής: V C [ ~ pv ( ) q~ V ( Π) ] Α Υπολογίζουµε λοιπόν: Χ (Α) S (Α) ( )(X C S ) V ( Α) V ( Π) [ S ( ) ( ) S ] ( )( V S ) ( Α) S ( Π) Α S V ( Α) V ( Π ) [ us ( ) ] ~ S pv ( Α) qv ( Π) ( u d) S ~ 65

85 u u d [ V ( ) V ( Π) ] ~ pv ( Α) q~ V ( Π) Α [ V ( ) V ( Π) ] q~ ~ pv ( Α) q~ V ( Π) Α ~ ~ ( p q) V ( Α) V (Α) είξαµε ότι ισχύει η σχέση (6..6), ενώ ο ισχυρισµός ότι X G για κάθε προκύπτει από την ιδιότητα (α) του Θεωρήµατος 6.. για τη διαδικασία αποτίµησης ικαιωµάτων Αµερικανικού τύπου. Το Θεώρηµα 6..3 εξασφαλίζει ότι η τιµή που θα έχει το ικαίωµα σύµφωνα µε τη σχέση 6.., θα είναι αποδεκτή από τον πωλητή διότι µπορεί µε το ποσό που θα εισπράξει από την πώληση του ικαιώµατος να κατασκευάσει ένα χαρτοφυλάκιο εξασφάλισης. Πρέπει τώρα να δείξουµε ότι η τιµή αυτή θα είναι δίκαιη και για τον αγοραστή του ικαιώµατος. Έστω ότι φθάνουµε στη χρονική στιγµή και το ικαίωµα δεν έχει εξασκηθεί. Έστω επίσης ότι ο χρόνος διακοπής τ * S επιτυγχάνει το µέγιστο στη σχέση 6.., δηλαδή: Για k,,,, ορίζουµε: V ~ E I * { } G *. τ * ( ) τ τ C k *. τ I{ k} Gk Εάν ο κάτοχος του ικαιώµατος το εξασκήσει σύµφωνα µε τον χρόνο διακοπής τ *, τότε θα εισπράξει C, C,, C στις χρονικές στιγµές,,,, αντίστοιχα. Υπάρχει το πολύ ένα C k που να µην είναι µηδενικό. Αν το ικαίωµα εξασκηθεί πριν τον χρόνο λήξης Ν, το α- ντίστοιχο C k είναι το µόνο θετικό στην ακολουθία των C i. Για κάθε δυνατή διαδροµή της τι- µής της µετοχής, το θετικό C k πιθανότατα θα προκύψει σε διαφορετική χρονική στιγµή. Σε κάθε περίπτωση όµως θα ισχύει: V ~ ~ E I G E k * { τ k } k k ( ) k ( ) C k k ηλαδή, η αξία του ικαιώµατος στον χρόνο ισούται µε την αναµενόµενη αξία των C, C,, C, που εισπράττονται τις χρονικές στιγµές,,,, αντίστοιχα. Εποµένως, 66

86 εάν ο κάτοχος του ικαιώµατος το εξασκήσει σύµφωνα µε τον χρόνο διακοπής τ *, η τιµή του ικαιώµατος µε βάση τη σχέση 6.. είναι αποδεκτή για αυτόν. Αυτό που µένει πλέον να δείξουµε είναι ο τρόπος µε τον οποίο πρέπει θεωρητικά να εξασκήσει ένα ικαίωµα Αµερικανικού τύπου ο κάτοχός του. Η λογική είναι η ίδια µε αυτήν που ισχύει στα o-path-depeded ικαιώµατα και που αναφέραµε στην προηγούµενη παράγραφο. Εδώ θεµελιώνεται και η µαθηµατική της απόδειξη. Θεώρηµα Έστω τ * ένας χρόνος διακοπής στο S 0 για τον οποίο ισχύει: τ * mi{; V G } (6..8) Τότε ο τ * µεγιστοποιεί το δεξιό µέλος της σχέσης (6..) για 0, δηλαδή: ~ V0 E I * { } G * (6..9) τ * ( ) τ τ Όπως γνωρίζουµε, η αξία ενός ικαιώµατος Αµερικανικού τύπου είναι πάντοτε ίση ή µεγαλύτερη από το κέρδος της άµεσης εξάσκησής του, µε άλλα λόγια την εγγενή του αξία. Ο χρόνος διακοπής τ * της σχέσης (6..8) εκφράζει την πρώτη χρονική στιγµή κατά την οποία ισχύει η ισότητα, εάν βέβαια συµβεί κάτι τέτοιο. Απόδειξη. Από τη σχέση (6..) προκύπτει ότι η διακοπείσα διαδικασία ( ) V * * τ τ (6..0) είναι matigale κάτω από το µέτρο πιθανότητας ουδέτερου ρίσκου. Πράγµατι, αν συµβεί η ακολουθία των ενδεχοµένων x x και τ *, τότε γνωρίζουµε ότι V (x x ) > G (x x ) και από την (6..) έχουµε: ( x x ) V ( x x ) V * τ [ ~ pv ( x... x Α) qv ~ ( x... xπ )] [ ~ pv ~ ] * ( ) ( x Α) ( ) ( Π) τ... x qv * x... x τ Ενώ αν συµβεί η ακολουθία των ενδεχοµένων x x και τ *, τότε έχουµε: V ( x x ) V *( x x *) * τ τ τ 67

87 ( x... x *) qv ~ *( x x *) ~ p V *... τ τ τ τ ~ p V ~... *( x Α) ( Π) ( ) τ... x qv * x x ( ) τ Βλέπουµε λοιπόν ότι και στις δύο περιπτώσεις η διαδικασία που προκύπτει είναι matigale. Αφού η διακοπείσα διαδικασία της σχέσης (6..0) είναι matigale, έχουµε: V ~ E ( ) ~ E I ~ E I 0 V G * * τ τ τ * * * { τ } ( ) { } * τ τ ( ) V (6..) Όµως για τις διαδροµές εκείνες όπου τ * πρέπει να ισχύει V > G και ειδικότερα V > G. Το τελευταίο µπορεί να συµβεί µόνο στην περίπτωση όπου G < 0 και V 0. Εποµένως I τ V 0 και η σχέση (6..) γίνεται: { * } ~ V0 E I * { } G * τ * ( ) τ τ Είναι φανερό ότι τα ικαιώµατα Αµερικανικού τύπου των οποίων η αξία εξαρτάται από τη διαδροµή της τιµής της µετοχής, χρήζουν ιδιαίτερης προσοχής κατά την αποτίµησή τους α- φού η µορφή τους µπορεί να είναι αρκετά σύνθετη. Θα εξετάσουµε τον τρόπο αντιµετώπισης τέτοιου είδους ικαιωµάτων µε τη χρήση του διωνυµικού µοντέλου µέσα από δύο παραδείγ- µατα. Το πρώτο θα αναφέρεται σε Lookback optio και το δεύτερο σε Asia optio. Θα πάρουµε τα δεδοµένα για τις πιθανές τιµές της µετοχής από το παράδειγµα της προηγούµενης παραγράφου, ώστε να µην χρειάζεται νέο σχήµα κάθε φορά. Παράδειγµα (Lookback Ameica put optio). Έστω ένα Lookback ικαίωµα Πώλησης Αµερικανικού τύπου. Η παρούσα τιµή της µετοχής είναι S 0 0, τα u και d είναι.3 και 0.8 αντίστοιχα και το επιτόκιο είναι 0%. Η εξάσκηση µπορεί να γίνει σε οποιαδήποτε περίοδο, ενώ η τιµή εξάσκησης ορίζεται ως η µέγιστη τιµή που έχει πάρει η µετοχή µέχρι την εκάστοτε χρονική στιγµή. Το ζητούµενο είναι η αξία του ικαιώµατος. Το πρόβληµα λύνεται αναδροµικά µε τη χρήση της σχέσης (6..). Ωστόσο θα εισάγουµε σε αυτό το σηµείο έναν νέο συµβολισµό ο οποίος βοηθά σηµαντικά στο «συµµάζεµα» των πράξεων και µας δίνει τη δυνατότητα να απαλλαγούµε από τη διαρκή αναγραφή της ακολουθίας των ενδεχοµένων που εξετάζουµε κάθε φορά. Το τελευταίο αποτελεί µεγάλο πλεονέκτη- µα ιδίως όταν χρησιµοποιούνται πολλές περίοδοι στο µοντέλο. 68

88 Η λογική του νέου συµβολισµού στηρίζεται στο γεγονός ότι εκτός από την περίοδο και την τιµή της µετοχής οπού βρισκόµαστε, πρέπει να δηλώνεται και µια ακόµη µεταβλητή η οποία θα εξαρτάται από τον τύπο του path-depeded ικαιώµατος. Έτσι, θα συµβολίζουµε υ (s,y) την αξία του ικαιώµατος τη χρονική στιγµή, για τιµή µετοχής s και µεταβλητή y που εξαρτάται από τη διαδροµή που ακολούθησε η µετοχή ώστε να καταλήξει στην τιµή s. Με αυτόν τον τρόπο γίνεται υπολογισµός όλων των δυνατών διαδροµών, δηλαδή το διωνυµικό µοντέλο δεν έχει την κλασσική µορφή που δείξαµε στο κεφάλαιο παρουσίασής του. Πλέον, δεν υπάρχει ταύτιση των τιµών της ίδιας περιόδου διότι αυτές προέρχονται από διαφορετική διαδροµή. Έτσι, σε κάθε περίοδο οι πιθανές τιµές της µετοχής είναι διπλάσιες από την προηγούµενη περίοδο, και όχι µόνο µια περισσότερη όπως συµβαίνει στα o-path-depeded ικαιώµατα. ηλαδή σε κάθε περίοδο υπάρχουν πιθανές τιµές της µετοχής και όχι. Προκειµένου να λύσουµε το πρόβληµα της τιµολόγησης του συγκεκριµένου ικαιώµατος, πρέπει πρώτα να ορίσουµε πως παίρνει τιµές η µεταβλητή y. Αφού το ικαίωµα είναι Lookback, είναι εύλογο να θέσουµε ως y τη µέγιστη τιµή που έχει πάρει η µετοχή στην εκάστοτε διαδροµή. Έτσι θα έχουµε κάθε φορά διαθέσιµη (µέσω της y) την τιµή εξάσκησης του ικαιώ- µατος και η αξία θα βρίσκεται αναδροµικά µέσω του προσαρµοσµένου τύπου: υ (s,y) max{y s, 0} (6..) υ ( ) [ ( ) ( )] s, y max y s, ~ pυ us y us q ~, υ ds, y, Ν, Ν,, 0 Το σύµβολο δηλώνει το µέγιστο µεταξύ των δύο ποσοτήτων αριστερά και δεξιά του. Αρχικά υπολογίζουµε όλες τις δυνατές τιµές (s,y). Αυτό γίνεται ξεκινώντας από την περίοδο µηδέν και προς τα εµπρός: Περίοδος Ενδεχόµενο (s,y) 0 (0,0) Α (3,3) Π (8,0) ΑΑ (6.9,6.9) ΠΠ (6.4,0) 3 ΑΑΑ (.97,.97) ΑΑΠ (3.5,6.9) ΑΠΑ (3.5,3.5) ΠΑΑ (3.5,3.5) ΑΠ (0.4,3) ΠΑ (0.4,0.4) 69

89 ΑΠΠ (8.3,3) ΠΑΠ (8.3,0.4) ΠΠΑ (8.3,0) ΠΠΠ (5.,0) Πίνακας 6... υνατές τιµές (s,y) ενός Lookback ικαιώµατος Πώλησης Αµερικανικού τύπου Τώρα µπορεί να γίνει αποτίµηση της αξίας του ικαιώµατος αναδροµικά σύµφωνα µε τον τύπο που παραθέσαµε. Βρίσκουµε λοιπόν: περίοδος 3: υ 3 (.97,.97) 0 υ 3 (3.5,6.9) 3.38 υ 3 (3.5,3.5) 0 υ 3 (8.3,3) 4.68 υ 3 (8.3,0.4).08 υ 3 (8.3,0).68 υ 3 (5.,0) 4.88 περίοδος : υ (.9,6.9) max 0, [ ~ pυ (.97,.97) q ~ υ ( 3.5,6.9) ]. 909 υ 0 3 υ3 (.4,3) max 3 0.4, [ ~ pυ ( 3.5,3.5) q ~ ( 8.3, 3) ] {.6,.708}. 6 max υ υ (.4,0.4) max 0, [ ~ pυ ( 3.5,3.5) q ~ υ ( 8.3,0.4) ] (.4,0) max 0 6.4, [ ~ pυ ( 8.3,0) q ~ ( 5., 0) ] 6 3 υ3 { 3.6,.6909} 3. 6 max περίοδος : υ 3 υ (,3) max 0, [ ~ pυ ( 6.9,6.9) q ~ υ ( 0.4,3) ] (,0) max 0 8, [ ~ pυ ( 0.4,0.4) q ~ υ ( 6.4,0) ] max{,.765} 8 70

90 Αξία ικαιώµατος: υ 0 (,0) max 0, [ ~ pυ ( 3,3) q ~ υ ( 8,0) ] Υπολογίσαµε λοιπόν την αξία του Lookback ικαιώµατος Αµερικανικού τύπου ντετερµινιστικά και αυτή προέκυψε µεγαλύτερη από αυτήν του vailla Αµερικανικού ικαιώµατος. Αυτό ήταν αναµενόµενο από τη στιγµή που στο Lookback ο τρόπος που ορίζεται η τιµή εξάσκησης εξασφαλίζει τα µέγιστα δυνατά κέρδη για τον κάτοχο, εποµένως αυτός πρέπει να πληρώσει παραπάνω για την απόκτησή του. Ωστόσο σε αυτήν την περίπτωση είναι πολύπλοκο να περιγραφεί η βέλτιστη στρατηγική εξάσκησης, ιδίως όταν το µοντέλο περιέχει µεγάλο αριθµό περιόδων. Εν προκειµένω πάντως, είδαµε ότι κάθε φορά που η άµεση εξάσκηση αποδίδει κέρδος, αυτό είναι µεγαλύτερο από το αναµενόµενο κέρδος από τη µη εξάσκηση του ικαιώµατος. Τα ζεύγη (s,y) για τα οποία ισχύει αυτό είναι το (8,0) της πρώτης περιόδου και τα (6.4,0) και (0.4,3) της δεύτερης περιόδου. Θα ολοκληρώσουµε την παρουσίαση των path-depeded ικαιωµάτων Προαίρεσης µε ένα ακόµη παράδειγµα και συγκεκριµένα µε ένα ικαίωµα Ασιατικού τύπου. Σε αυτά, το κέρδος εξαρτάται από τη µέση τιµή της µετοχής σύµφωνα µε τη διαδροµή που ακολούθησε. Υπάρχουν δύο κύρια είδη Ασιατικών ικαιωµάτων. Στο πρώτο είδος, η τιµή εξάσκησης ορίζεται ως η µέση τιµή της µετοχής, έστω Μ, και το κέρδος που προκύπτει από την εξάσκηση τη χρονική στιγµή είναι (Μ S ) για ικαιώµατα Πώλησης και (S M) για ικαιώµατα Α- γοράς. Στο δεύτερο είδος, ορίζεται µια σταθερή τιµή εξάσκησης γνωστή εκ των προτέρων, έστω Κ, και το κέρδος από την εξάσκηση τη χρονική στιγµή είναι (Κ Μ) για ικαιώµατα Πώλησης και (Μ Κ) για ικαιώµατα Αγοράς. Το παράδειγµα που ακολουθεί αφορά τον πρώτο τύπο Ασιατικού ικαιώµατος. Παράδειγµα (Asia Ameica put optio). Έστω ένα ικαίωµα Πώλησης Ασιατικού Αµερικανικού τύπου. Η παρούσα τιµή της µετοχής είναι S 0 0, τα u και d είναι.3 και 0.8 αντίστοιχα και το επιτόκιο είναι 0%. Η εξάσκηση µπορεί να γίνει σε οποιαδήποτε περίοδο, ενώ η τιµή εξάσκησης ορίζεται ως η µέση τιµή της µετοχής µε βάση τη διαδροµή που α- κολούθησε µέχρι την εκάστοτε χρονική στιγµή. Το ζητούµενο είναι η αξία του ικαιώµατος. Θα χρησιµοποιήσουµε και πάλι τον συµβολισµό υ (s,y) για την αξία του ικαιώµατος τη χρονική στιγµή, για τιµή µετοχής s και κατάλληλο y, ώστε να απαλλαγούµε από τους συνδυασµούς ενδεχοµένων που θα εξετάζουµε κάθε φορά. Αυτή τη φορά, το y θα είναι το άθροι- 7

91 σµα των τιµών της µετοχής σύµφωνα µε τη διαδροµή που αυτή ακολούθησε µέχρι την εκάστοτε τιµή. Έτσι, η τιµή εξάσκησης του ικαιώµατος θα είναι διαθέσιµη για κάθε δυνατό ενδεχόµενο απλά διαιρώντας το y µε τον αριθµό των τιµών που προστέθηκαν σε αυτό και άρα µπορούµε να προχωρήσουµε στην αναδροµική επίλυση του προβλήµατος. Ο τύπος βέβαια θα είναι λίγο διαφορετικός από αυτόν που δώσαµε για το Lookback ικαίωµα του προηγούµενου παραδείγµατος. Τώρα διαµορφώνεται ως εξής: ( ) υ s, y max y s, 0 (6..3) υ ( ) [ ( ) ( )] s, y max y s, ~ pυ us y us q ~, υ ds, y ds, Ν, Ν,, 0 Όπως και πριν, υπολογίζουµε πρώτα όλα τα δυνατά ζεύγη (s,y). Αυτά δίνονται στον παρακάτω πίνακα: Περίοδος Ενδεχόµενο (s,y) 0 (0,0) Α (3,3) Π (8,8) ΑΑ (6.9,39.9) ΠΠ (6.4,4.4) ΑΑΑ (.97,6.87) ΑΑΠ (3.5,53.4) ΑΠΑ (3.5,46.9) 3 ΠΑΠ (8.3,36.7) ΠΠΑ (8.3,3.7) ΠΠΠ (5.,9.5) Πίνακας 6... υνατές τιµές (s,y) ενός ικαιώµατος Πώλησης Ασιατικού-Αµερικανικού τύπου ΑΠ ΠΑΑ (0.4,33.4) (3.5,4.9) ΠΑ ΑΠΠ (0.4,8.4) (8.3,4.7) Η επίλυση του προβλήµατος γίνεται αναδροµικά µε βάση τον παραπάνω τύπο. Βρίσκουµε λοιπόν: περίοδος 3: υ 3 (.97,6.87) 0 υ 3 (3.5,53.4) 0 υ 3 (3.5,46.9) 0 7

92 υ 3 (3.5,4.9) 0 υ υ 4 ( 8.3,4.7) ( 8.3,36.7) υ 3 (8.3,3.7) 0 υ 4 ( 5.,9.5) περίοδος : υ (.9,39.9) max 0, [ ~ pυ (.97,6.87) q ~ υ ( 3.5,53.4) ] 0 υ 0 3 υ3 3 (.4,33.4) max , [ ~ pυ ( 3.5,46.9) q ~ ( 8.3,4. 7) ] { 0.73, } max υ υ (.4,8.4) max 0, [ ~ pυ ( 3.5,4.9) q ~ υ ( 8.3,36.7) ] (.4,4.4) max , [ ~ pυ ( 8.3,3.7) q ~ ( 5.,9. 5) ] 6 3 υ3 {.73,0.888}. 73 max περίοδος : υ 3 υ (,3) max 0, [ ~ pυ ( 6.9,39.9) q ~ υ ( 0.4,33.4) ] (,8) max 8 8, [ ~ pυ ( 0.4,8.4) q ~ υ ( 6.4,4.4) ] max{, } 8 Αξία ικαιώµατος: υ 0 (,0) max 0, [ ~ pυ ( 3,3) q ~ υ ( 8,8) ]

93 6.3 ικαιώµατα Αγοράς Αµερικανικού τύπου Σε αντίθεση µε ό,τι ισχύει για τα ικαιώµατα Πώλησης Αµερικανικού τύπου, τα ικαιώ- µατα Αγοράς µε Αµερικανικό τρόπο εξάσκησης πρέπει θεωρητικά να εξασκούνται µόνο κατά τη λήξη τους, εάν βέβαια είναι i-the-moey εκείνη τη στιγµή. Αυτό ισχύει για τα ικαιώµατα εκείνα των οποίων η υποκείµενη µετοχή δεν αποδίδει µερίσµατα. Στην παράγραφο αυτή θα εξηγήσουµε τον λόγο που συµβαίνει αυτό, τόσο από την πρακτική πλευρά όσο και από τη θεωρητική µέσω µαθηµατικής απόδειξης. Στην περίπτωση που η µετοχή αποδίδει µερίσµατα, υπάρχουν περιπτώσεις όπου η πρόωρη εξάσκηση µπορεί να αποβεί προς το συµφέρον του κατόχου. Για παράδειγµα αν το ικαίωµα είναι i-the-moey µια ηµέρα πριν την απόδοση του µερίσµατος, ο κάτοχος µπορεί να το ε- ξασκήσει ώστε να έχει τις µετοχές στα χέρια του κι έτσι να εισπράξει το µέρισµα. Για να συµβεί βέβαια αυτό, πρέπει το κέρδος που θα προκύψει να είναι µεγαλύτερο από το αναµενόµενο κέρδος της µη εξάσκησης του ικαιώµατος και κατά συνέπεια τη µη είσπραξη του µερίσµατος. Γενικά, τα ικαιώµατα Αγοράς Αµερικανικού τύπου των οποίων η υποκείµενη µετοχή αποδίδει µερίσµατα πρέπει να εξασκούνται µόνο µια ηµέρα πριν την προκαθορισµένη ηµέρα απόδοσης του µερίσµατος και τότε µόνο εάν το κέρδος από την εξάσκηση είναι σηµαντικό (deep i-the-moey). Μια συνήθης στρατηγική από πεπειραµένους επενδυτές είναι η πώληση µεγάλων ποσοτήτων ικαιωµάτων Αγοράς Αµερικανικού τύπου τα οποία είναι ithe-moey, µια ηµέρα πριν την προκαθορισµένη ηµεροµηνία απόδοσης του µερίσµατος. Συχνά, οι µη έµπειροι επενδυτές δεν αντιλαµβάνονται το όφελος από την πρόωρη εξάσκηση του ικαιώµατος κι έτσι χάνουν το κέρδος από το µέρισµα. Με τον τρόπο αυτό, ο πωλητής του call optio εισπράττει την αξία του ικαιώµατος συν το µέρισµα από τις µετοχές που κατέχει στο χαρτοφυλάκιο εξασφάλισης αφού το ικαίωµα δεν εξασκείται, άρα έχει κέρδος. Ας εξετάσουµε τώρα την περίπτωση όπου η υποκείµενη µετοχή του ικαιώµατος δεν αποδίδει µερίσµατα. Τότε, η βέλτιστη στρατηγική είναι η εξάσκηση του ικαιώµατος κατά την ηµεροµηνία λήξης του αν είναι i-the-moey. Ως άµεση συνέπεια, η o-abitage αξία ενός ικαιώµατος Αγοράς Αµερικανικού τύπου ισούται µε τη o-abitage αξία του αντίστοιχου ικαιώµατος Αγοράς Ευρωπαϊκού τύπου. Γιατί όµως συµβαίνει αυτό; Έστω ότι ένας επενδυτής έχει ένα ικαίωµα Αγοράς Αµερικανικού τύπου επί µιας µετοχής µε τιµή εξάσκησης Κ και χρόνο λήξης Τ. Αν το εξασκήσει σε µια οποιαδήποτε χρονική στιγµή t < T, τότε το κέρδος του εκείνη τη χρονική στιγµή θα είναι S t K. Αντίθετα, µπορεί τη χρονική στιγµή t να πωλή- 74

94 σει την υποκείµενη µετοχή στην τιµή S t και κατόπιν να κλείσει την ανοιχτή του θέση στον χρόνο Τ αγοράζοντας τη µετοχή µε κόστος mi{k, S T }, δηλαδή είτε εξασκεί το ικαίωµα είτε αγοράζει τη µετοχή από το Χρηµατιστήριο. Τότε το κέρδος του (τη χρονική στιγµή t ώστε να είναι άµεσα συγκρίσιµο µε την προηγούµενη περίπτωση) είναι S t mi{k, S T } e -(T-t) το οποίο είναι µεγαλύτερο του S t K. Με άλλα λόγια, ο λόγος για τον οποίο υπάρχει διαφοροποίηση µεταξύ των ικαιωµάτων Αγοράς και Πώλησης Αµερικανικού τύπου είναι ο ακόλουθος. Στο ικαίωµα Πώλησης (έστω επί µιας µετοχής), ο κάτοχος λαµβάνει Κ χρηµατικές µονάδες τη στιγµή της εξάσκησης και προτιµά η εξάσκηση να γίνει νωρίς (εφόσον είναι συµφέρουσα) προκειµένου το κέρδος του να έχει µεγαλύτερη αξία, δεδοµένης της χρονικής αξίας του χρή- µατος. Από την άλλη, στο ικαίωµα Αγοράς ο κάτοχος πληρώνει Κ χρηµατικές µονάδες τη στιγµή της εξάσκησης και προτιµά αυτό να συµβεί όσο το δυνατόν πιο αργά ώστε η αξία της πληρωµής αυτής να είναι µικρότερη. Πέρα όµως από τη διαισθητική ερµηνεία του λόγου για τον οποίο ένα ικαίωµα Αγοράς Αµερικανικού τύπου πρέπει να εξασκείται µόνο κατά τη λήξη του, θα παραθέσουµε και τη µαθηµατική απόδειξη η οποία ισχύει γενικότερα για τα παράγωγα χρηµατοοικονοµικά προϊόντα µε Αµερικανικό τρόπο εξάσκησης. Η απόδειξη στηρίζεται στην ανισότητα του Jese για υπό συνθήκη αναµενόµενες τιµές, σύµφωνα µε την οποία: Θεώρηµα (Ανισότητα του Jese για υπό συνθήκη αναµενόµενες τιµές). Έστω φ µια κυρτή πραγµατική συνάρτηση. Τότε ισχύει: E [φ(x)] φ(ε [X]) Ας δούµε τώρα τι ισχύει για τα ικαιώµατα Αγοράς Αµερικανικού τύπου µέσα από το α- κόλουθο θεώρηµα. Θεώρηµα Έστω το διωνυµικό µοντέλο Ν περιόδων µε 0 < d < < u και 0. Σε αυτό το µοντέλο θεωρούµε ένα Αµερικανικό παράγωγο χρηµατοοικονοµικό προϊόν µε κυρτή συνάρτηση κέρδους g(s) που ικανοποιεί τη σχέση g(0) 0. Η o-abitage αξία του παράγωγου αυτού τη χρονική στιγµή µηδέν δίνεται από τη σχέση V A 0 ~ max E I τ S0 { τ } ( ) τ g ( S ) τ και ταυτίζεται µε την o-abitage αξία ενός Ευρωπαϊκού παράγωγου χρηµατοοικονοµικού προϊόντος µε συνάρτηση κέρδους g(s ) και χρόνο λήξης Ν, του οποίου η αξία είναι: 75

95 V ~ E max 0 ( ) { g( S ), } E 0 Απόδειξη. Το γεγονός ότι η συνάρτηση g είναι κυρτή, σηµαίνει ότι ικανοποιεί τη σχέση g(λs ( λ)s ) λg(s ) ( λ)g(s ) (6.3.) για s, s 0 και λ [0, ]. Η g µπορεί να πάρει αρνητικές τιµές. Για τον λόγο αυτό ορίζουµε τη συνάρτηση: g (s) max{g(s), 0} Η συνάρτηση αυτή δεν παίρνει καθόλου αρνητικές τιµές και ικανοποιεί τη σχέση g (0) 0. Επίσης είναι κυρτή. Πράγµατι, επειδή η g ικανοποιεί τη σχέση (6.3.), έχουµε g(λs ( λ)s ) λg (s ) ( λ)g (s ) για όλα τα s,s 0 και λ [0, ]. Ακόµη ισχύει 0 λg (s ) ( λ)g (s ), συνεπώς: g (λs ( λ)s ) max{0, g(λs ( λ)s )} λg (s ) ( λ)g (s ) Η τελευταία ανισότητα επαληθεύει την κυρτότητα της g. Για s s και s 0, βλέπουµε ότι: g (λs) λg (s) για όλα τα s 0 και λ ϵ [0, ] (6.3.) Υπό το µέτρο πιθανότητας ουδέτερου ρίσκου, η διαδικασία ( ) S είναι matigale, δη- ~ λαδή ισχύει S E [( ) S ]. Έτσι έχουµε: g ~ ( S ) g E S Από την ανισότητα του Jese που αναφέραµε προηγουµένως, προκύπτει: ~ ~ g E S E g S (6.3.3) Για λ ( ) στη σχέση (6.3.) παίρνουµε: ~ ~ E g S E g ( S ) (6.3.4) Συνδυάζοντας τα παραπάνω έχουµε: 76

96 77 ( ) ( ) ~ S g E S g Πολλαπλασιάζουµε τώρα κάθε µέλος µε ) ( κι έτσι προκύπτει η ιδιότητα του submatigale για τη διαδικασία των αποπληθωρισµένων εγγενών αξιών, δηλαδή: ( ) ( ) ( ) ( ) ~ S g E S g Επειδή ακριβώς η διαδικασία αυτή είναι submatigale, από το Θεώρηµα 5.. της Προαιρετικής ειγµατοληψίας έχουµε ότι για κάθε χρόνο διακοπής τ S 0 ισχύει: ( ) ( ) ( ) ( ) E V S g E S g E 0 ~ ~ τ τ (6.3.5) Αν τ Ν, τότε ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) τ τ τ τ τ τ τ S g S g S g I ενώ αν τ ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) τ τ τ τ τ S g S g I 0 Προφανώς σε κάθε περίπτωση το αποτέλεσµα είναι ίδιο, συνεπώς χρησιµοποιώντας τη σχέση (6.3.5) προκύπτει: { } ( ) ( ) ( ) ( ) E V S g E S g I E 0 ~ ~ τ τ τ τ τ Αφού η τελευταία ανισότητα ισχύει για κάθε τ S 0, έχουµε τελικά: { } ( ) ( ) E S A V S g I E V 0 0 ~ max 0 τ τ τ τ Με βάση το θεώρηµα που αποδείξαµε, η δυνατότητα της πρόωρης εξάσκησης ενός ικαιώµατος Αγοράς Αµερικανικού τύπου (το οποίο έχει κυρτή g(s) (s K) ) δεν ανεβάζει την αξία του διότι η διαδικασία των προεξοφληµένων εγγενών αξιών του ικαιώµατος είναι submatigale (δηλαδή έχει ανοδική τάση), αντίθετα µε ό,τι συµβαίνει στα ικαιώµατα Πώλησης Αµερικανικού τύπου. Σύµφωνα µε την ανισότητα του Jese η κυρτότητα της συνάρ-

97 τησης κέρδους ενός ικαιώµατος Πώλησης, g (s) (K s), προσδίδει µεν στις προεξοφλη- µένες εγγενείς αξίες µια ανοδική τάση, όµως το τελικό αποτέλεσµα µπορεί να µην είναι submatigale (και όπως είδαµε σε προηγούµενη παράγραφο η διαδικασία είναι supematigale). ηλαδή ενώ ισχύει η ανισότητα της σχέσης (6.3.3), δεν ισχύει η ανισότητα της σχέσης (6.3.4). Το σηµείο αυτό της απόδειξης ταυτίζεται µε τη διαισθητική ερµηνεία ό- που αναφέραµε ότι ο κάτοχος ενός put optio επιθυµεί να εξασκήσει νωρίτερα ώστε να εισπράξει µεγαλύτερο κέρδος. Το τελευταίο φυσικά ισχύει για χαµηλές τιµές της µετοχής και, αναλόγως των παραµέτρων του ικαιώµατος, σε ορισµένες χρονικές στιγµές κρίνεται πράγ- µατι βέλτιστο να γίνει πρόωρη εξάσκηση για αυτές τις χαµηλές τιµές της µετοχής. Κάτι τέτοιο όµως δεν συµβαίνει στα ικαιώµατα Αγοράς αφού ο κάτοχος προτιµά να πληρώσει κατά το δυνατόν αργότερα για την απόκτηση των µετοχών, συνεπώς η εξάσκηση πριν τον χρόνο λήξης σε αυτήν την περίπτωση δεν αποτελεί πλεονέκτηµα. 78

98 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 Αλγόριθµοι Αποτίµησης Παραγώγων Χρηµατοοικονοµικών Προϊόντων και Αριθµητικές Εφαρµογές Μέσα από την παρουσίαση του διωνυµικού µοντέλου καθίσταται σαφές ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο να γίνουν µε το χέρι όλοι οι απαραίτητοι υπολογισµοί για την εύρεση της αξίας ενός ικαιώµατος. Μάλιστα στην περίπτωση που θέλουµε να προσεγγίσουµε µε ακρίβεια τα πιο ρεαλιστικά µοντέλα συνεχούς χρόνου, θα πρέπει να συµπεριλάβουµε πολλές περιόδους (εκατό ή και περισσότερες) ώστε να είναι ικανοποιητική η διακριτοποίηση του χρόνου. Προφανώς, κάτι τέτοιο είναι πρακτικά αδύνατο να πραγµατοποιηθεί χωρίς τη χρήση Η/Υ. Στο κεφάλαιο αυτό θα γίνει η παρουσίαση, ανάλυση και εφαρµογή κατάλληλων αλγορίθµων για την τιµολόγηση ικαιωµάτων Πώλησης Αµερικανικού και Ασιατικού-Αµερικανικού τύπου. Ακόµη, θα εξαχθούν χρήσιµα συµπεράσµατα σχετικά µε την επίδραση που έχει στην εκτίµηση της o-abitage αξίας των ικαιωµάτων, η µεταβολή ορισµένων παραµέτρων όπως για παράδειγµα το επιτόκιο της σίγουρης επένδυσης. Για την εφαρµογή των αλγορίθµων, θα χρησιµοποιηθεί ως υποκείµενος τίτλος η µετοχής της Ο.Τ.Ε. Α.Ε. για το τρίµηνο Μαΐου- Ιουλίου του έτους Αποτίµηση ικαιωµάτων Πώλησης Αµερικανικού τύπου (o-path-depeded) Για τις ανάγκες της εργασίας κατασκευάστηκε ένας αλγόριθµος που τιµολογεί προσεγγιστικά ικαιώµατα Πώλησης Αµερικανικού τύπου στο µοντέλο Black ad Scholes, χρησιµοποιώντας το διακριτό του ανάλογο, δηλαδή το διωνυµικό µοντέλο µε µεγάλο πλήθος περιόδων. Ο προγραµµατισµός έγινε µε το υπολογιστικό πακέτο Mathematica (Wolfam Reseach, έκδοση 6.0). Με τη χρήση κατάλληλων αλγορίθµων µπορούµε να µειώσουµε τον χρόνο για τη διεκπεραίωση των απαιτούµενων πράξεων. Αξίζει να σηµειωθεί πως έγιναν αρκετές αλλαγές στον κώδικα κατά τη διάρκεια της υλοποίησης, έτσι ώστε να βελτιστοποιηθεί η σταθερότητα 79

99 και η ταχύτητα του προγράµµατος. Ο λόγος που έγινε αυτό είναι διότι παρατηρήθηκε ότι α- κόµη και ένας Η/Υ τελευταίας τεχνολογίας χρειάζεται αρκετή ώρα για να φέρει σε πέρας τους απαιτούµενους υπολογισµούς σε ένα διωνυµικό µοντέλο µε περισσότερες από περίπου 500 περιόδους 3. Ήδη, µέχρι την πεντακοσιοστή περίοδο υπολογίζονται 575 πιθανές τιµές της µετοχής, που αντιστοιχούν σε ισάριθµες «θέσεις εκχώρησης» στη µνήµη του υπολογιστή. Ε- πίσης έγινε προσπάθεια ώστε το πρόγραµµα να είναι φιλικό προς τον τελικό χρήστη, ο οποίος το µόνο που έχει να κάνει είναι να ορίσει τα χαρακτηριστικά του ικαιώµατος, δηλαδή την αρχική τιµή της υποκείµενης µετοχής, την τιµή εξάσκησης, το ετήσιο επιτόκιο ασφαλούς επένδυσης, τη µεταβλητότητα της τιµής της µετοχής, τη διάρκεια ισχύος του συµβολαίου και τέλος το πλήθος των περιόδων που θα χρησιµοποιήσει το µοντέλο. Αφού ορίσει τα παραπάνω, ε- κτελεί το πρόγραµµα και παίρνει ως αποτέλεσµα µια ικανοποιητική προσέγγιση της αξίας του συγκεκριµένου ικαιώµατος Πώλησης, καθώς επίσης και ορισµένα χρήσιµα διαγράµµατα για τα οποία θα κάνουµε λόγο στη συνέχεια. Τελικός στόχος είναι ο κάτοχος του ικαιώµατος να γνωρίζει ανά πάσα στιγµή εάν τον συµφέρει να το εξασκήσει και για ποιες τιµές του υποκεί- µενου αγαθού πρέπει να το κάνει. Συµβολισµοί και Εκτιµήσεις Παραµέτρων εδοµένου ότι µε τη χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή έχουµε την ευχέρεια να διακριτοποιήσουµε τη χρονική διάρκεια ισχύος του ικαιώµατος σε πολύ ικανοποιητικό βαθµό προσεγγίζοντας έτσι το µοντέλο Black ad Scholes (που είναι συνεχούς χρόνου), είναι εύλογο να χρησιµοποιήσουµε συνεχή ανατοκισµό (δηλ. συντελεστή προεξόφλησης e - αντί του ( ) - ) ώστε τα αποτελέσµατα να είναι σε απλούστερη µορφή. Πράγµατι, αν χωρίσουµε το χρόνο σε πολλές περιόδους το επιτόκιο µιας χρονικής περιόδου θα είναι πολύ µικρό, και εποµένως ( ) e. Επίσης θα αλλάξει ο τρόπος µε τον οποίο ορίζονται οι πιθανότητες ουδέτερου ρίσκου ώστε να χρησιµοιήσουµε τους συµβολισµούς του µοντέλου Black ad Scholes. Στον συνεχή χρόνο θεωρούµε ότι οι τιµές της µετοχής περιγράφονται από µια γεωµετρική κίνηση Bow µε παραµέτρο τάσης µ (dift) και µεταβλητότητα σ (volatility). Ο χρόνος µετράται σε έτη και σε κάθε µικρό χρονικό διάστηµα µήκους h, υπάρχει ποσοστιαία αύξηση ή µείωση της τιµής η 3 Το πρόβληµα αυτό εξακολουθεί να υφίσταται ακόµη στην 64-bit πλατφόρµα του προγράµµατος µε αντίστοιχη έκδοση Widows. 80

100 οποία δεν εξαρτάται από τις προηγούµενες αυξοµειώσεις. Συνεπώς, σύµφωνα µε όσα έχουµε αναφέρει για τη γεωµετρική κίνηση Bow, οι τιµές των u και d θα είναι h e σ και h e σ α- ντίστοιχα, ενώ οι πιθανότητες ουδέτερου ρίσκου είναι οι εξής: ~ R σ p h σ, q ~ ~ p, όπου R είναι το (ετήσιο) επιτόκιο χωρίς ρίσκο. Στο σηµείο αυτό προκύπτει το ερώτηµα για το πώς θα γίνεται η εκτίµηση της µεταβλητότητας σ των τιµών της µετοχής. Υπάρχουν διάφοροι τρόποι για να ξεπεραστεί αυτό το πρόβληµα. Οι τρεις που χρησιµοποιούνται περισσότερο είναι η εκτίµηση από ιστορικά δεδοµένα, η εκτίµηση από σταθµισµένα ιστορικά δεδοµένα (ώστε να δίνεται βάρος στις πιο πρόσφατες παρατηρήσεις) και η εκτίµηση µέσα από τις τιµές των παραγώγων που υπάρχουν ήδη στην αγορά (τεκµαρτή µεταβλητότητα - implied volatility). Η εκτίµηση του σ µε κάθε έναν από αυτούς τους τρεις τρόπους είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα καταλήξει σε αποτελέσµατα τα οποία θα διαφέρουν άλλες φορές λιγότερο και άλλες περισσότερο. Η σύγκριση των τριών µεθόδων ξεφεύγει από τους σκοπούς αυτής της εργασίας. Πρέπει όµως να σηµειώσουµε ότι ακόµη και στην πράξη οι επενδυτές καταλήγουν σε εκτιµήσεις οι οποίες είναι διαφορετικές µεταξύ τους, δηλαδή δεν υπάρχει κάποιος απόλυτος τρόπος υπολογισµού της µεταβλητότητας των τιµών των µετοχών. Έτσι, κυρίως οι προσδοκίες των επενδυτών δηµιουργούν τις λεγόµενες τάσεις στις αγορές και διαµορφώνουν την προσφορά και τη ζήτηση για κάθε ικαίωµα Προαίρεσης. Ας δούµε λίγο πιο αναλυτικά τον τρόπο µε τον οποίο η µεταβλητότητα εκτιµάται από ι- στορικά δεδοµένα, µιας και αυτόν τον τρόπο θα χρησιµοποιήσουµε στη συνέχεια. Αρχικά γίνεται συλλογή δεδοµένων που αφορούν τις τιµές κλεισίµατος S, S,, S ν της υποκείµενης µετοχής για ένα χρονικό διάστηµα ν ηµερών. Το µήκος του διαστήµατος αυτού εξαρτάται από την κρίση του ερευνητή και κυµαίνεται συνήθως µεταξύ ενός και τριών µηνών, έτσι ώ- στε αφενός να µην υπάρχει ετεροσκεδαστικότητα και αφετέρου να µην προκύψει µεγάλο σφάλµα στην εκτίµηση. Σύµφωνα µε το µοντέλο των Black & Scholes το οποίο προσεγγίζεται αρκούντως ικανοποιητικά από το διωνυµικό µοντέλο για µεγάλο, οι τυχαίες µεταβλητές S, i,,, ν, i X i l Si 8

101 είναι ανεξάρτητες και ακολουθούν κανονική κατανοµή µε παραµέτρους τµ και τσ. Το τ ισούται µε /60 διότι γίνονται περίπου 60 συνεδριάσεις κατά τη διάρκεια ενός έτους. Στη συνέχεια, η εκτίµηση της διακύµανσης των Χ i γίνεται ως συνήθως µέσω της δειγµατικής διακύ- µανσης. Επειδή όµως η δειγµατική διακύµανση θα εκτιµά το τσ και όχι το ζητούµενο σ, πρέπει να την πολλαπλασιάσουµε µε /τ. Έτσι τελικά βρίσκουµε: ˆ σ τν ν i ( X X) i Εφαρµογή. Ως παράδειγµα για την εφαρµογή του αλγορίθµου θα χρησιµοποιήσουµε τη µετοχή της Ο.Τ.Ε. Α.Ε. Αξίζει να σηµειώσουµε ότι στο Χρηµατιστήριο Παραγώγων Αθηνών διατίθενται ικαιώµατα Προαίρεσης που έχουν ως υποκείµενη µετοχή τη µετοχή του Ο.Τ.Ε., στα οποία µάλιστα ο τρόπος εξάσκησης είναι ο Αµερικάνικος. Καταγράφουµε τις τι- µές κλεισίµατος της εν λόγω µετοχής για τους µήνες Μάιο, Ιούνιο και Ιούλιο του έτους 008 (βλ. Π. Παραρτήµατος). Πρώτα ελέγχουµε εάν το σ παραµένει σταθερό κατά τη διάρκεια αυτού του τριµήνου µέσω των στατιστικών ελέγχων του Batlett και του Levee. ιενεργού- µε τους ελέγχους µε τη βοήθεια του στατιστικού πακέτου Miitab (βλ. Π. Παραρτήµατος για γραφικό έλεγχο) και τα αποτελέσµατα είναι τα ακόλουθα: Έλεγχος p-value Batlett s test 0.68 Levee s test 0.09 Πίνακας 7... Έλεγχοι Οµοσκεδαστικότητας για τη µετοχή της Ο.Τ.Ε. Α.Ε. Η µηδενική υπόθεση είναι ότι η διασπορά παραµένει σταθερή για τους µήνες που µελετούµε. Βλέπουµε ότι τα p-values των ελέγχων είναι αρκετά µεγαλύτερα του 0.05, συνεπώς σε επίπεδο σηµαντικότητας 5% δεν απορρίπτουµε την υπόθεση της ισότητας των διασπορών µε κανέναν από τους δύο ελέγχους. Στη συνέχεια υπολογίζουµε τα Χ i, έπειτα τη δειγµατική διακύ- µανση και τελικά τη δειγµατική τυπική απόκλιση. Έχουµε λοιπόν ˆ σ και ˆ σ Στο παράρτηµα δίνεται ο αναλυτικός πίνακας µε τις τιµές κλεισίµατος της µετοχής. Ένα άλλο θέµα στο οποίο πρέπει να δώσουµε προσοχή είναι το επιτόκιο της ασφαλούς ε- πένδυσης που θα χρησιµοποιήσουµε κατά την τιµολόγηση. Ως ασφαλής επένδυση συνήθως θεωρούνται τα κρατικά οµόλογα διότι ενέχουν σχεδόν µηδενικό κίνδυνο. Πρέπει ωστόσο να αναφέρουµε ότι στην αγορά διατίθεται µια πληθώρα επενδυτικών επιλογών οι οποίες προσφέρουν υψηλότερες αποδόσεις σε σχέση µε τα κρατικά οµόλογα µε ελάχιστο κίνδυνο. Πρό- 8

102 κειται για τις λεγόµενες προθεσµιακές καταθέσεις που παρέχονται από χρηµατοπιστωτικά ιδρύµατα. Ο λόγος που δεν χρησιµοποιούµε ως βάση αναφοράς τα επιτόκια αυτών των επενδύσεων είναι ότι πέρα από τον (έστω και πολύ λίγο) αυξηµένο κίνδυνο σε σύγκριση µε τα κρατικά οµόλογα, συνήθως οι αποδόσεις τους είναι µεγάλες µόνο για κάποιο συγκεκριµένο χρονικό διάστηµα (π.χ. τους έξι πρώτους µήνες), ενώ έπειτα το επιτόκιό τους κυµαίνεται σε επίπεδα χαµηλότερα των επιτοκίων των κρατικών οµολόγων. Στο τέλος του Ιουλίου οι αποδόσεις των ελληνικών κρατικών τίτλων υποχώρησαν σε όλες τις διάρκειες ακολουθώντας τις αντίστοιχες τάσεις των αγορών της Ευρωζώνης. Τη µεγαλύτερη πτώση παρουσίασαν οι τίτλοι βραχυπρόθεσµης διάρκειας µε τις αποδόσεις του τριετούς και του πενταετούς οµολόγου να διαµορφώνονται σε 4.8% και 4.90% αντίστοιχα, από 5.4% και 5.% στο τέλος του προηγούµενου µήνα. Επίσης η απόδοση του δεκαετούς οµολόγου µειώθηκε σε 5.07% από 5.3% και η απόδοση του τριακονταετούς οµολόγου έκλεισε σε 5.33% από 5.56%. Το επιτόκιο που θα χρησιµοποιήσουµε τελικά θα είναι ο µέσος όρος των αποδόσεων των τεσσάρων αυτών οµολόγων, δηλαδή περίπου 4.96%. Υλοποίηση του Αλγορίθµου Αποτίµησης ικαιωµάτων Πώλησης Αµερικανικού τύπου Ακολουθεί η παρουσίαση του αλγορίθµου καθώς και η επεξήγησή του βήµα προς βήµα. Προκειµένου να είναι πιο εύκολη η εποπτεία, θα τον µελετήσουµε τµηµατικά (βλ. Π.3 Παραρτήµατος για ολόκληρο τον αλγόριθµο). Συνοπτικά τα βήµατα του αλγορίθµου είναι τα εξής: Βήµα : Ορισµός των χαρακτηριστικών του ικαιώµατος (γίνεται από τον χρήστη). Βήµα : Υπολογισµός των u, d, ~ p και q ~. Βήµα 3: Υπολογισµών των δυνατών τιµών της µετοχής για κάθε χρονική στιγµή. Βήµα 4: Υπολογισµός της αξίας του ικαιώµατος για κάθε δυνατή τιµή s και χρονική στιγµή, δηλαδή εύρεση των υ (s). Τελικά προκύπτει το υ 0 (S 0 ) που είναι η ζητούµενη αρχική αξία του ικαιώµατος. Βήµα 5: Προεξόφληση των υ (s). Βήµα 6: Εύρεση των βέλτιστων χρόνων εξάσκησης. Βήµα 7: ιάγραµµα των πιθανών τιµών της µετοχής µε βάση το διωνυµικό µοντέλο, πάνω στο οποίο σηµειώνονται τα σηµεία όπου η εξάσκηση είναι βέλτιστη. 83

103 Ας δούµε τις πρώτες γραµµές του κώδικα: 30;T3/;σ ;R ; S03.4; K4; ht/; h*r; upexp[σ*(h^(0.5))]; dowexp[-σ*(h^(0.5))]; p/*((r-σ^/)/σ*h^0.5); q-p; STable[0,{}]; Do[S[[i]]Table[0,{i}],{i,,}]; Do[ Do[S[[i,j]]S0*(up^(i-j))*(dow^(j-)),{j,,Legth[S[[i]]]}];,{i,,}]; Pit["up ",up] Pit["dow ",dow] Pit["p ",p] Pit["q ",q] Στις τρεις πρώτες γραµµές ο χρήστης ορίζει τα χαρακτηριστικά του ικαιώµατος. Όπου είναι ο αριθµός των περιόδων του µοντέλου, Τ η χρονική διάρκεια του συµβολαίου, σ η µεταβλητότητα των τιµών της µετοχής, R το ετήσιο επιτόκιο της επένδυσης χωρίς ρίσκο, S0 η παρούσα τιµή της µετοχής και Κ η τιµή εξάσκησης του ικαιώµατος. Στη συνέχεια ορίζεται το µήκος του χρονικού διαστήµατος h που χωρίζουµε τον συνολικό χρόνο και το επιτόκιο που ισχύει για το πολύ µικρό αυτό διάστηµα. Έπειτα υπολογίζονται οι τιµές των u (µεταβλητή up), d (µεταβλητή dow), ~ p και q ~. Τέλος, δηµιουργείται µια λίστα S η οποία περιλαµβάνει όλες τις δυνατές τιµές της µετοχής σύµφωνα µε το διωνυµικό µοντέλο και τα χαρακτηριστικά που ορίστηκαν από τον χρήστη, ενώ το πρόγραµµα εµφανίζει ως αποτέλεσµα τις τιµές των u, d, p~ και q ~. Η λίστα S αποτελείται από στοιχεία που αναφέρονται σε χρονικές στιγµές. Συγκεκριµένα, το i-οστό στοιχείο της S περιλαµβάνει τις i δυνατές τιµές µετοχής, i,,, στο χρόνο i. Για παράδειγµα, η λίστα S έχει τις ακόλουθες αριθµητικές τιµές 3 S {{ S0u, S0d}, { S0u, S0du, S0d },{ S0u, S0du, S0d u, S0d 3 },...} Έτσι, το στοιχείο S i,j S[[i,j]] εκφράζει την j-οστή δυνατή τιµή της µετοχής (ξεκινώντας από την ανώτερη τιµή µε φθίνουσα σειρά) της i-οστής χρονικής περιόδου. Για το συγκεκρι- µένο ικαίωµα το output είναι: 84

104 up.0066 dow p q Στη συνέχεια κατασκευάζεται αναδροµικά, σύµφωνα µε τον τύπο 6.., µια λίστα u που περιέχει όλα τα υ (s). Υπενθυµίζεται ότι το υ (s) εκφράζει την αξία του ικαιώµατος Πώλησης Αµερικανικού τύπου στο χρόνο δεδοµένου ότι η υποκείµενη µετοχή έχει αξία s. utable[0,{}]; Do[u[[i]]Table[0,{i}],{i,,}]; Do[u[[,j]]Max[K-S[[,j]],0],{j,,}]; Do[ Do[u[[i,j]]Max[K-S[[i,j]],Exp[-]*(p*u[[i,j]]q*u[[i,j]])],{j,,Legth[u[[i]]]}];,{i,-,,-}]; u0max[k-s0,exp[-]*(p*u[[,]]q*u[[,]])]; Pit["Αξία ικαιώµατος ",u0," "] Το µήκος και η δοµή της λίστας αυτής είναι ακριβώς ίδια µε τη λίστα S. Η αξία του ικαιώ- µατος σε κάθε χρονική στιγµή για κάθε πιθανή τιµή της µετοχής υπολογίζεται µέσω επαναληπτικής εντολής ως το µέγιστο µεταξύ του κέρδους από την άµεση εξάσκηση και του ανα- µενόµενου κέρδους (µε συντελεστή προεξόφλησης e - ) από τη µη εξάσκηση. Αφού βρεθούν όλα τα υ (s) αναδροµικά από την τελική περίοδο µέχρι την περίοδο ένα, υπολογίζεται το u0 που είναι η παρούσα αξία του ικαιώµατος. Το αποτέλεσµα που παίρνουµε στην συγκεκρι- µένη περίπτωση είναι: Αξία ικαιώµατος.7653 Με την εύρεση της αξίας του ικαιώµατος επιτυγχάνεται ο κύριος στόχος του προγράµµατος. Ωστόσο µπορούµε να επεκτείνουµε το παραπάνω πρόγραµµα ώστε να παράγουµε ορισµένα χρήσιµα διαγράµµατα. Το πρώτο διάγραµµα αναπαριστά το σύνολο των χρόνων εξάσκησης, αναλόγως του χρονικού σηµείου και της τιµής της µετοχής στα οποία βρισκόµαστε. Οι εντολές στο Mathematica είναι οι ακόλουθες: 85

105 discoutedu{}; Do[discouteduApped[discoutedu,u[[i]]*Exp[-*i]],{i,,}]; optimal{}; Do[ Do[ If[discoutedu[[i,j]]>p*discoutedu[[i,j]]q*discoutedu[[i,j]], optimalapped[optimal,{i,s[[i,j]]}]],{j,,legth[discoutedu[[i]]]}];,{i,,-}]; If[u0>p*discoutedu[[,]]q*discoutedu[[,]], Pit["It is optimal to execise ow."], ListPlot[optimal,AxesOigi {0,K}]] Αρχικά δηµιουργείται η λίστα discoutedu που περιέχει όλες τις προεξοφληµένες τιµές των υ (s). Αυτό µας απαλλάσσει από τη συνεχή χρήση του συντελεστή προεξόφλησης. Χρησιµοποιώντας τη λίστα αυτή προσδιορίζουµε τις θέσεις (χρόνος, τιµή µετοχής) στις οποίες πρέπει να γίνει εξάσκηση του ικαιώµατος. Συγκεκριµένα, ελέγχουµε κάθε στοιχείο της λίστας discoutedu και αν κάποιο από αυτά είναι µεγαλύτερο από το άθροισµα των δύο αντίστοιχων τιµών της επόµενης περιόδου πολλαπλασιασµένων µε τις πιθανότητες ουδέτερου ρίσκου (βλέπε σχέση 6..8), τότε προσθέτουµε την αντίστοιχη τιµή της µετοχής ως τεταγµένη σε µια νέα λίστα που την ονοµάζουµε optimal, µε τετµηµένη την αντίστοιχη χρονική περίοδο. Τέλος, γίνεται έλεγχος µήπως τυχόν είναι συµφέρουσα η άµεση εξάσκηση του ικαιώµατος (στον χρόνο µηδέν). Εάν συµβαίνει αυτό το πρόγραµµα εµφανίζει ως αποτέλεσµα τη φράση «It is optimal to execise ow», ενώ στην αντίθετη περίπτωση κατασκευάζει ένα διάγραµµα στο οποίο αναπαρίστανται οι τιµές της λίστας optimal. Η αρχή των αξόνων στο διάγραµµα είναι το (0, Κ). Το αποτέλεσµα είναι το ακόλουθο: Σχήµα 7... Το σύνολο των χρόνων εξάσκησης ενός ικαιώµατος Πώλησης Αµερικανικού τύπου µε υποκείµενο τίτλο τη µετοχή της Ο.Τ.Ε. Α.Ε. 86

106 Παίρνοντας µεγάλο αριθµό περιόδων (εδώ 30) βλέπουµε ότι στο παραπάνω σχήµα σκιαγραφείται µια περιοχή (σκούρα περιοχή) µέσα στην οποία µόλις βρεθούµε θα πρέπει να άµεσα να εξασκήσουµε το ικαίωµα. Συγκεκριµένα, η βέλτιστη εξάσκηση πρέπει να γίνει ακριβώς τη στιγµή που η τιµή της µετοχής εισέλθει για πρώτη φορά στην κρίσιµη περιοχή. Με άλλα λόγια, το σύνορο βέλτιστης διακοπής ή εξάσκησης (optimal stoppig bouday) είναι το άνω όριο ή σύνορο της περιοχής εξάσκησης. Αν αναλύσουµε το Σχήµα 7.. λεπτοµερέστερα, θα βρούµε ότι το σύνορο βέλτιστης διακοπής δίνεται από την τεθλασµένη γραµµή που φαίνεται στο Σχήµα 7.. παρακάτω (για τις συγκεκριµένες τιµές των παραµέτρων). Πρόκειται για τεθλασµένη γραµµή διότι εργαζόµαστε στο διωνυµικό µοντέλο όπου η µετοχή µπορεί να πάρει διακριτές τιµές. Μια καλύτερη προσέγγιση του µοντέλου συνεχούς χρόνου αποτελεί η κυρτή καµπύλη που φαίνεται στο ίδιο σχήµα Σχήµα 7... Το σύνορο βέλτιστης διακοπής Για παράδειγµα, στο ακόλουθο σχήµα παριστούµε µια τυχαία διαδροµή της τιµής της µετοχής (ξεκινώντας από την τιµή S 0 3.4) µαζί µε το σύνορο βέλτιστης εξάσκησης που βρήκαµε στο προηγούµενο σχήµα. Σύµφωνα µε τα παραπάνω, θα πρέπει να εξασκήσουµε το ικαίωµα µόλις η τιµή τµήσει για πρώτη φορά το σύνορο βέλτιστης εξάσκησης. Αυτό φαίνεται να γίνεται στο παρακάτω παράδειγµα στο χρόνο 7/30 Τ.55 µήνες. 87

107 Μια σηµαντική παρατήρηση είναι ότι το σύνορο βέλτιστης εξάσκησης αυξάνεται όσο περνάει ο χρόνος. Αυτό συµβαίνει γιατί µε την πάροδο του χρόνου το αναµενόµενο κέρδος από τη µη εξάσκηση του ικαιώµατος χάνει την αξία του λόγω της προεξόφλησης κι έτσι γίνεται συµφέρουσα η άµεση εξάσκηση για περισσότερες τιµές της µετοχής. Μάλιστα πρόσφατα α- ποδείχθηκε ότι το σύνορο βέλτιστης εξάσκησης στο µοντέλο Black ad Scholes είναι κυρτή συνάρτηση του χρόνου (βλ. Ekstöm (004)) κάτι που επαληθεύεται από το παραπάνω σχή- µα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος µε τον οποίο µεταβάλλεται το σύνορο βέλτιστης εξάσκησης ανάλογα µε τις τιµές των σ και R. Στα δύο ακόλουθα γραφήµατα βλέπουµε το αποτέλεσµα για σ 0., 0.,, 0.6 και R 0.03, 0.04,, 0.07: Σχήµα Μεταβολή του συνόρου βέλτιστης διακοπής ως προς τις παραµέτρους σ και R Παρατηρούµε ότι το σύνορο βέλτιστης διακοπής µεταβάλλεται σηµαντικά όσο αλλάζει η µεταβλητότητα της τιµής της µετοχής. Για µικρότερες τιµές του σ, το σύνορο µετατοπίζεται υ- ψηλότερα και εµφανίζεται «νωρίτερα». Το ίδιο ακριβώς συµβαίνει και όταν το επιτόκιο της 88

108 ασφαλούς επένδυσης παίρνει µεγαλύτερες τιµές, χωρίς όµως το σύνορο να διαφοροποιείται σηµαντικά σε αυτήν την περίπτωση. Το επόµενο διάγραµµα που θα κατασκευάσουµε αναπαριστά όλες τις δυνατές τιµές της µετοχής µε βάση το διωνυµικό µοντέλο παρουσιάζοντας µε διαφορετικό χρώµα την κρίσιµη περιοχή όπου είναι βέλτιστη η εξάσκηση. Χρησιµοποιούµε τον αλγόριθµο: sigma{}; Do[ Do[sigmaApped[sigma,{i,S[[i,j]]}],{j,,Legth[S[[i]]]}],{i,,}]; Do[If[sigma[[i,]]>*S0,sigma[[i,]]*S0],{i,,Legth[sigma]}]; ListPlot[{sigma,optimal},AxesOigi {0,S0}] Το µόνο που κάνουµε είναι να φτιάξουµε µια λίστα sigma η οποία περιλαµβάνει όλες τις πιθανές τιµές της µετοχής ως τεταγµένες, έχοντας ως τετµηµένες τις αντίστοιχες χρονικές περιόδους στις οποίες βρίσκονται. Έπειτα φτιάχνουµε ένα κοινό διάγραµµα για τις λίστες sigma και optimal που έχει ως αρχή των αξόνων το (0, S 0 ), φροντίζοντας οι ανώτερες τιµές που θα απεικονίζονται να µην ξεπερνούν το διπλάσιο της σηµερινής τιµής της µετοχής. Έτσι προκύπτει το ζητούµενο διάγραµµα: Σχήµα Η περιοχή εξάσκησης ενός ικαιώµατος Πώλησης Αµερικανικού τύπου µε υποκείµενο τίτλο τη µετοχή της Ο.Τ.Ε. Α.Ε. Το διάγραµµα αυτό αποτελεί ένα πολύ χρήσιµο εργαλείο στα χέρια του κατόχου του ικαιώ- µατος διότι του δίνει την ευχέρεια να γνωρίζει ανά πάσα στιγµή τι πρέπει να πράξει. Θα µπορούσε µάλιστα να το χρησιµοποιήσει σε συνδυασµό µε ένα olie σύστηµα παρακολούθησης 89

109 της τιµής της µετοχής και να το ορίσει έτσι ώστε να τον ειδοποιεί σε περίπτωση που η τιµή εισέλθει στην κρίσιµη περιοχή. Στο σηµείο αυτό είµαστε σε θέση να κάνουµε ορισµένες ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις για τον τρόπο που διαµορφώνεται η αξία του ικαιώµατος. Θα αναφερθούµε στο πώς αυτή επηρεάζεται από την αλλαγή των παραµέτρων σ, Τ, R και, αλλά και από τη διαφορά µεταξύ S 0 και Κ. οκιµάζουµε λοιπόν να µεταβάλλουµε καθεµιά από αυτές κρατώντας τις υπόλοιπες σταθερές. Έτσι λαµβάνουµε τα εξής διαγράµµατα: Αξία Αξία σ Αξία.35 Τ R Σχήµα Γράφηµα της αξίας ενός ικαιώµατος Πώλησης Αµερικανικού τύπου ως προς τις παραµέτρους σ, Τ και R (µε λεπτή γραµµή η αξία του αντίστοιχου ικαιώµατος Ευρωπαϊκού τύπου) Παρατηρούµε ότι η µείωση της µεταβλητότητας της τιµής της µετοχής, η µείωση της χρονικής διάρκειας του συµβολαίου και η αύξηση του επιτοκίου της ασφαλούς επένδυσης έχουν αρνητική επίπτωση στην αξία του ικαιώµατος. Τα αντίθετά τους έχουν προφανώς θετική επίπτωση. Ο λόγος που η µείωση των Τ και σ ελαττώνει την αξία του ικαιώµατος είναι επειδή και τα δύο έχουν ως αποτέλεσµα την ύπαρξη λιγότερων χαµηλών δυνατών τιµών της µετοχής. Ιδιαίτερα εάν το σ είναι µεγάλο, προκύπτουν «συντοµότερα» πολλές χαµηλές δυνατές τιµές της µετοχής στο µοντέλο και άρα περισσότεροι βέλτιστοι χρόνοι εξάσκησης που ανεβά- 90

110 ζουν την αξία Από την άλλη, όσο µεγαλύτερο είναι το επιτόκιο µε το οποίο προεξοφλούµε τόσο τα πιθανά κέρδη χάνουν την αξία τους, µε αποτέλεσµα και η αρχική αξία του ικαιώµατος να είναι µειωµένη. Επόµενη παράµετρος µε την οποία θα ασχοληθούµε είναι ο αριθµός των περιόδων που περιλαµβάνει το µοντέλο. Προκειµένου να διαπιστώσουµε την επίδραση που έχει στην προσέγγιση της αξίας του ικαιώµατος Πώλησης ένα µικρό ή µεγάλο, θα κατασκευάσουµε ένα διάγραµµα το οποίο στον οριζόντιο άξονα θα έχει τον αριθµό των περιόδων και στον κατακόρυφο την αξία. Μέσω κατάλληλου αλγορίθµου ο οποίος δίνεται στο Παράρτηµα (βλ. Π.4) 4, θα υπολογίσουµε και θα αναπαραστήσουµε την αξία του υπό µελέτη ικαιώµατος για από έως 500. Το διάγραµµα που προκύπτει είναι το ακόλουθο: Αξία Σχήµα Εκτίµηση της αξίας ενός ικαιώµατος Πώλησης Αµερικανικού τύπου ως προς τον αριθµό των περιόδων του µοντέλου Προφανώς αναµένουµε ότι η αύξηση του πλήθους των περιόδων θα βελτιώσει την προσέγγιση της αξίας διότι θα είµαστε πιο κοντά στο µοντέλο του συνεχούς χρόνου. Προς έκπληξή µας όµως παρατηρούµε ότι τα σηµεία που εκφράζουν την προσεγγιστική τιµή του ικαιώµα- 4 Ουσιαστικά πρόκειται για τον αλγόριθµο υπολογισµού της αξίας ενός ικαιώµατος Αµερικανικού τύπου που παρουσιάσαµε νωρίτερα, µε τη διαφορά ότι ολόκληρος αυτός ο αλγόριθµος έχει εισαχθεί σε µια επαναληπτική εντολή που αλλάζει κάθε φορά το και αποθηκεύει το αποτέλεσµα σε µια νέα λίστα. 9

111 τος φαίνεται να συγκλίνουν σε µια τιµή όσο το αυξάνεται, αλλά όχι µονότονα. Αυτό φαίνεται καθαρότερα στο ακόλουθο γράφηµα όπου ενώνουµε τις προσεγγιστικές τιµές ( < 50). Αξία Θα περίµενε κανείς να υπάρχει υποεκτίµηση ή υπερεκτίµηση της αξίας για µικρό και σύγκλιση για µεγάλο. Ωστόσο το διάγραµµα παρουσιάζει µια ιδιαίτερη µορφή η οποία δηµιουργεί ερωτήµατα. Το πιο σηµαντικό στοιχείο είναι οι «αναπηδήσεις» της προσέγγισης της αξίας του ικαιώµατος για διαδοχικές τιµές του. Οι αναπηδήσεις αυτές είναι πιο έντονες για µικρά, ενώ εξοµαλύνονται για µεγάλα. Η εικόνα αυτή του διαγράµµατος οφείλεται στη διακριτοποίηση του χρόνου και στο διωνυµικό µοντέλο που επιτρέπει µόνο δύο δυνατές κινήσεις της τιµής µεταξύ διαδοχικών περιόδων. Μια καλύτερη εκτίµηση της αξίας του ικαιώµατος είναι ο µέσος όρος των εκτιµήσεων δύο διαδοχικών περιόδων. Γενικά πάντως, για µεγαλύτερο από 00 οι διαφορές που παρατηρούνται είναι µικρότερες της τάξης του και κατά συνέπεια µπορούν να θεωρηθούν αµελητέες. Η µικρότερη εκτιµώµενη αξία του ικαιώµατος είναι.677 και η µεγαλύτερη Επανασχεδιάζοντας το παραπάνω διάγραµµα µε πιο πλατύ εύρος στον κατακόρυφο άξονα ώστε να περιλαµβάνει όλες τις τιµές που προέκυψαν, εύκολα αντιλαµβανόµαστε ότι τελικά αυτές συγκλίνουν: 9

112 Αξία Κλείνοντας την παράγραφο αυτή, θα εξετάσουµε σε τι βαθµό επηρεάζει την αξία του ικαιώµατος η διαφορά ανάµεσα στην παρούσα τιµή της µετοχής και την τιµή εξάσκησης. Ό- πως στον αριθµό των περιόδων του µοντέλου έτσι κι εδώ, µια διαγραµµατική απεικόνιση είναι το καλύτερο µέσο για να αντιληφθούµε τι ακριβώς συµβαίνει. Στο νέο διάγραµµα ο οριζόντιος άξονας θα συµβολίζει την παρούσα τιµή της µετοχής και ο κατακόρυφος την αξία. Χρησιµοποιώντας τον κατάλληλο αλγόριθµο ο οποίος δίνεται στο Παράρτηµα (βλ. Π.5) 5, προκύπτει το ακόλουθο διάγραµµα που παριστάνει τις διαφορετικές εκτιµήσεις για την αξία του ικαιώµατος για S 0 από 0 έως 5 µε βήµα 0.05 (η τιµή εξάσκησης παραµένει σταθερή στα 4 ): Αξία S 0 Σχήµα Γράφηµα της αξίας ενός ικαιώµατος Πώλησης Αµερικανικού τύπου ως προς τη διαφορά µεταξύ S 0 και Κ (µε λεπτή γραµµή η αξία του αντίστοιχου ικαιώµατος Ευρωπαϊκού τύπου) 5 Και πάλι κάνουµε χρήση του αλγορίθµου αποτίµησης ικαιωµάτων Αµερικανικού τύπου, µόνο που τώρα αλλάζουµε κάθε φορά την τιµή του S 0 και αποθηκεύουµε το αποτέλεσµα σε µια νέα λίστα. 93

113 Το αποτέλεσµα εδώ είναι απόλυτα αναµενόµενο. Όταν το S 0 βρίσκεται αρκετά πιο κάτω από την τιµή εξάσκησης, τότε είναι λογικό το ικαίωµα να κοστίζει περισσότερο αφού ακόµη και µε µικρές πτώσεις της τιµής της µετοχής ο κάτοχος θα έχει την ευκαιρία να το εξασκήσει πρόωρα και να αποκοµίσει κέρδος. Αντίθετα όταν η παρούσα τιµή της µετοχής ξεπερνά κατά πολύ την τιµή εξάσκησης, το ικαίωµα πρέπει να κοστίζει λιγότερο δεδοµένου ότι ο κάτοχός του θα πρέπει να αναµένει σηµαντική πτώση της τιµής προκειµένου να µπορεί να το εξασκήσει. Στην πρώτη περίπτωση η ακραία τιµή που µπορεί να πάρει το ικαίωµα είναι η διαφορά Κ S 0 (και µάλιστα τότε είναι συµφέρουσα η άµεση εξάσκησή του), ενώ στη δεύτερη η τιµή µηδέν, δηλαδή δεν αξίζει η αγορά του. 7. Αποτίµηση ικαιωµάτων Πώλησης Ασιατικού-Αµερικανικού τύπου (pathdepeded) Η περίπτωση των ικαιωµάτων Προαίρεσης των οποίων η αξία εξαρτάται από τη διαδρο- µή που ακολουθεί η τιµή της υποκείµενης µετοχής, είναι σαφώς πιο σύνθετη από τα opath-depeded ικαιώµατα. Εκτός από την πιο λεπτοµερή θεωρητική αντιµετώπιση που α- παιτούν, παρουσιάζουν σηµαντικές δυσκολίες και στην υλοποίηση προκειµένου αυτά να αποτιµηθούν µε τη χρήση ηλεκτρονικού υπολογιστή. Επίσης, όπως ήδη γνωρίζουµε, στη γενική περίπτωση θα πρέπει σε κάθε χρονική περίοδο να εξετάζουµε τις δυνατές διαδροµές της τιµής της µετοχής και όχι µόνο τις δυνατές τιµές. Αυτό συνεπάγεται τη χρήση πολύ περισσότερων πόρων του υπολογιστή προκειµένου να φέρει σε πέρας τις απαιτούµενες πράξεις. Για την αποτίµηση ικαιωµάτων Πώλησης Ασιατικού-Αµερικανικού τύπου κατασκευάστηκε εξ ολοκλήρου ένας νέος, πιο πολύπλοκος αλγόριθµος. Στα συγκεκριµένα ικαιώµατα αρκεί να εξετάζουµε σε κάθε περίοδο (α) την τιµή της µετοχής και (β) το άθροισµα των προγούµενων τιµών της µετοχής (και όχι όλη την προηγούµενη διαδροµή). Ως συνέπεια, αυξάνεται σηµαντικά η υπολογιστική ισχύς που απαιτείται. Για παράδειγµα, µέχρι την εικοστή περίοδο πρέπει να υπολογιστούν δυνατές τιµές της µετοχής και άρα δεν µας δίνεται η δυνατότητα να χρησιµοποιήσουµε µεγάλο αριθµό περιόδων. Ωστόσο µπορούµε να αποκτήσουµε µια καλή εικόνα για το τι συµβαίνει µε αυτού του είδους τα ικαιώµατα. Τα βήµατα του νέου αλγορίθµου είναι τα εξής: Βήµα : Ορισµός των χαρακτηριστικών του ικαιώµατος (γίνεται από τον χρήστη). 94

114 Βήµα : Υπολογισµός των u, d, p ~ και q ~. Βήµα 3: Υπολογισµών των πιθανών τιµών της µετοχής για κάθε χρονική στιγµή. Βήµα 4: Υπολογισµός της αξίας του ικαιώµατος για κάθε πιθανή τιµή s, άθροισµα y και χρονική στιγµή, δηλαδή εύρεση των υ (s,y). Τελικά προκύπτει το υ 0 (S 0,S 0 ) που είναι η ζητούµενη αρχική αξία του ικαιώµατος. Στο πρώτο βήµα ο χρήστης ορίζει τα χαρακτηριστικά του ικαιώµατος όπως προηγουµένως, µε τη διαφορά βέβαια ότι τώρα δεν ορίζει συγκεκριµένη τιµή εξάσκησης. Η τιµή εξάσκησης στα Ασιατικά ικαιώµατα ορίζεται ως ο µέσος όρος των τιµών που πήρε η µετοχή µέχρι να καταλήξει στην εκάστοτε χρονική στιγµή (βλ. 6.. ικαιώµατα Προαίρεσης των οποίων η αξία εξαρτάται από τη διαδροµή της τιµής της µετοχής). Ξεκινάµε παραθέτοντας το πρώτο µέρος του αλγορίθµου (βλ. Π.6 Παραρτήµατος για ολόκληρο τον αλγόριθµο): 0;T3/;σ ;R ; S03.4; ht/; h*r; upexp[σ*(h^(0.5))]; dowexp[-σ*(h^(0.5))]; p/*((r-σ^/)/σ*h^0.5); q-p; STable[0,{}]; Do[S[[i]]Table[{0,0},{^i}],{i,,}]; S[[,]]{S0*up,S0*upS0};S[[,]]{S0*dow,S0*dowS0}; Do[ Fo[j,j<Legth[S[[i]]],jj, S[[i,j]]{S[[i-,j/0.5,]]*up, S[[i-,j/0.5,]]*upS[[i-,j/0.5,]]}]; Fo[j,j Legth[S[[i]]],jj, S[[i,j]]{S[[i-,j/,]]*dow, S[[i-,j/,]]*dowS[[i-,j/,]]}],{i,,}]; Στις δύο πρώτες σειρές εντολών ο χρήστης ορίζει τα χαρακτηριστικά του ικαιώµατος. Έπειτα γίνεται υπολογισµός των ποσοτήτων h,, u, d, ~ p και q ~ και κατασκευάζεται µια λίστα S η οποία περιλαµβάνει όλες τις δυνατές τιµές της µετοχής, µαζί µε τα αθροίσµατα των τιµών που πήρε η µετοχή µέχρι να φτάσει σε κάθε τιµή. Έτσι, το S[[i,j,]] στοιχείο εκφράζει την j- οστή τιµή της µετοχής της i-οστής χρονικής περιόδου, ενώ το S[[i,j,]] εκφράζει το άθροισµα των τιµών της διαδροµής που ακολούθησε η µετοχή για να φτάσει στη συγκεκριµένη τι- µή. Το S[[i,j]] περιλαµβάνει τα S[[i,j,]] και S[[i,j,]] µαζί, δηλαδή το (s,y). Με αυτόν τον 95

115 τρόπο, όλα τα στοιχεία S[[i,j]] που προκύπτουν είναι µοναδικά, µε την έννοια ότι το κάθε ένα αντιπροσωπεύει ένα διαφορετικό συνδυασµό ενδεχοµένων ανόδου και πτώσης της τιµής της µετοχής. Η συγκεκριµένη ακολουθία εντολών δεν δίνει κάποιο output. Προχωρούµε στο δεύτερο µέρος του αλγορίθµου: utable[0,{}]; Do[u[[i]]Table[{0,0},{^i}],{i,,}]; Do[u[[,j]]{Max[(/())*S[[,j,]]-S[[,j,]],0], S[[,j,]]},{j,,^}]; Do[ Do[ u[[i,j]]{max[(/(i))*s[[i,j,]]-s[[i,j,]], Exp[-]*(p*u[[i,*j-,]]q*u[[i,*j,]])], S[[i,j,]]},{j,,^i}];,{i,-,,-}]; u0max[exp[-]*(p*u[[,,]]q*u[[,,]]),0]; Pit["Αξία ικαιώµατος ",u0," "] Εδώ γίνεται υπολογισµός των υ i (s,y). Για την αποθήκευσή τους δηµιουργείται η λίστα u η ο- ποία έχει την ίδια δοµή µε τη λίστα S. Ο υπολογισµός των υ i (s,y) γίνεται αναδροµικά µέσω του τύπου που δώσαµε στο προηγούµενο κεφάλαιο για τα ικαιώµατα Ασιατικού- Αµερικανικού τύπου (βλ. σχέση 6..3). Στο τελικό βήµα υπολογίζεται το υ 0 (S 0,S 0 ), το οποίο είναι και το αποτέλεσµα που δίνει το πρόγραµµα: Αξία ικαιώµατος Η εξήγηση για την τιµή που παίρνει το συγκεκριµένο ικαίωµα είναι ότι η τιµή εξάσκησης, (που σε κάθε συνδυασµό ενδεχοµένων είναι διαφορετική) είναι κατά µέσο όρο χαµηλότερη από 4 που ήταν για το απλό Αµερικανικό ικαίωµα και συνεπώς τα πιθανά κέρδη που υ- πολογίζονται είναι χαµηλότερα από πριν και άρα και η τελική αξία. Η κατασκευή ενός γραφήµατος που να απεικονίζει τις θέσεις βέλτιστης εξάσκησης (όπως π.χ. το Σχήµα 7..) είναι σε αυτήν την περίπτωση πρακτικά αδύνατη λόγω της φύσης του ικαιώµατος. εδοµένου ότι η τιµή εξάσκησης είναι µεταβαλλόµενη, ο κάτοχος πρέπει να βρίσκεται συνεχώς σε εγρήγορση ώστε αµέσως µόλις αυτή φτάσει σε ικανοποιητικά επίπεδα (ο κανόνας βέλτιστης διακοπής περιγράφεται από την σχέση 6..8), να το εξασκήσει και να αποκοµίσει κέρδος. Κλείνοντας, ας δούµε πως επηρεάζεται η εκτίµηση της αξίας του ικαιώµατος από την αυξοµείωση του αριθµού των περιόδων που περιλαµβάνει το µοντέλο. Κατασκευάζουµε ένα διάγραµµα στο οποίο ο οριζόντιος άξονας συµβολίζει το και ο κατακόρυφος την αξία. Ο 96

116 σχετικός αλγόριθµος δίνεται στο Παράρτηµα (βλ. Π.7). Για από 0 έως 0, το διάγραµµα έχει ως εξής: Σχήµα 7... Εκτίµηση της αξίας ενός ικαιώµατος Πώλησης Ασιατικού- Αµερικανικού τύπου ως προς τον αριθµό των περιόδων του µοντέλου Είναι ξεκάθαρο ότι αν µπορούσαµε να συµπεριλάβουµε περισσότερες περιόδους στο µοντέλο η αξία του ικαιώµατος θα έπαιρνε µεγαλύτερη τιµή, αφού φαίνεται ότι υπάρχει µια σχετική υποεκτίµηση της αξίας του ικαιώµατος. υστυχώς η αποτελεσµατικότητα της µεθόδου δεν είναι η επιθυµητή, αφού απαιτείται εκθετικά αυξανόµενη επεξεργαστική ισχύς προκειµένου να ολοκληρωθούν όλοι οι απαιτούµενοι υπολογισµοί. Όπως άλλωστε είχαµε επισηµάνει στο εισαγωγικό κεφάλαιο, γενικά τα exotic optios προσφέρουν ξεχωριστά προνόµια στους κατόχους, αλλά απαιτούν ιδιαίτερη προσοχή τόσο κατά την τιµολόγηση, όσο και κατά την επιλογή τους από επενδυτές. 97

ΠΑΡΑΓΩΓΑ. Στέλιος Ξανθόπουλος

ΠΑΡΑΓΩΓΑ. Στέλιος Ξανθόπουλος ΠΑΡΑΓΩΓΑ Στέλιος Ξανθόπουλος Εισαγωγικά Ένα παράγωγο συµβόλαιο είναι ένα αξιόγραφο η αξία του οποίου εξαρτάται από τις αξίες άλλων «πιο βασικών» υποκείµενων µεταβλητών. Τα παράγωγα συµβόλαια είναι επίσης

Διαβάστε περισσότερα

www.onlineclassroom.gr

www.onlineclassroom.gr ΘΕΜΑ 4 Υποθέστε ότι είστε ο διαχειριστής του αµοιβαίου κεφαλαίου ΑΠΟΛΛΩΝ το οποίο εξειδικεύεται σε µετοχές µεγάλης κεφαλαιοποίησης εσωτερικού. Έπειτα από την πρόσφατη ανοδική πορεία του Χρηματιστηρίου

Διαβάστε περισσότερα

Σκοπός του κεφαλαίου αυτού είναι να εξετάσει και να παρουσιάσει τις

Σκοπός του κεφαλαίου αυτού είναι να εξετάσει και να παρουσιάσει τις Κεφάλαιο 9 Στρατηγικές τοποθέτησης σε δικαιώματα προαίρεσης Σκοπός του κεφαλαίου αυτού είναι να εξετάσει και να παρουσιάσει τις βασικότερες στρατηγικές που μπορούν να σχηματιστούν με χρήση δικαιωμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Μόχλευση, αντιστάθµιση και απλές στρατηγικές µε παράγωγα

Μόχλευση, αντιστάθµιση και απλές στρατηγικές µε παράγωγα Μόχλευση, αντιστάθµιση και απλές στρατηγικές µε παράγωγα Αγορά Calls για µόχλευση Ητιµή ενός call για 100 µετοχές είναι σηµαντικά χαµηλότερη από το να αγοράσουµε τις 100 µετοχές στη spot αγορά. Παράδειγµα:

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΑΓΟΡΕΣ Ενότητα 7: ΠΡΟΘΕΣΜΙΑΚΑ ΣΥΜΒΟΛΑΙΑ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΛΑΙΑ

ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΑΓΟΡΕΣ Ενότητα 7: ΠΡΟΘΕΣΜΙΑΚΑ ΣΥΜΒΟΛΑΙΑ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΛΑΙΑ ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΑΓΟΡΕΣ Ενότητα 7: ΠΡΟΘΕΣΜΙΑΚΑ ΣΥΜΒΟΛΑΙΑ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΑ ΣΥΜΒΟΛΑΙΑ ΚΥΡΙΑΖΟΠΟΥΛΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Τμήμα ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Πρόγραµµα Σπουδών: ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ και ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ Θεµατική Ενότητα: ΔΕΟ 31 Χρηµατοοικονοµική Διοίκηση Ακαδηµαϊκό Έτος: 2013-2014 Γραπτή Εργασία 3 Παράγωγα Αξιόγραφα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ Α. Η χρηµατοοικονοµική επιστήµη εξετάζει: 1. Τον κόσµο των χρηµαταγορών,των κεφαλαιαγορών και των επιχειρήσεων 2. Θέµατα που περιλαµβάνουν τη χρονική αξία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΙΔΙΩΤΕΣ ΚΑΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΕΣ ΠΕΛΑΤΕΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΠΡΟΣΦΕΡΟΜΕΝΑ ΕΠΕΝΔΥΤΙΚΑ ΠΡΟΙΟΝΤΑ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΟΥΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥΣ

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΙΔΙΩΤΕΣ ΚΑΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΕΣ ΠΕΛΑΤΕΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΠΡΟΣΦΕΡΟΜΕΝΑ ΕΠΕΝΔΥΤΙΚΑ ΠΡΟΙΟΝΤΑ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΟΥΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΙΔΙΩΤΕΣ ΚΑΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΕΣ ΠΕΛΑΤΕΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΑ ΠΡΟΣΦΕΡΟΜΕΝΑ ΕΠΕΝΔΥΤΙΚΑ ΠΡΟΙΟΝΤΑ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΑΝΤΙΣΤΟΙΧΟΥΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥΣ Εισαγωγή Η Alpha Finance, στα πλαίσια προσαρμογής της στις διατάξεις

Διαβάστε περισσότερα

www.techandmath.gr 3 η Εργασία ΔEO31 www.techandmath.gr Άσκηση 1 η Tech and Math - Εκπαιδευτική πύλη

www.techandmath.gr 3 η Εργασία ΔEO31 www.techandmath.gr Άσκηση 1 η Tech and Math - Εκπαιδευτική πύλη Άσκηση 1 η 3 η Εργασία ΔEO31 Ακολουθούν ενδεικτικές ασκήσεις που αφορούν την τρίτη εργασία της ενότητας ΔΕΟ31 Λύση: Α) Σύμφωνα με τα δεδομένα της άσκησης δημιουργούμε τον ακόλουθο πίνακα στο Excel. Ημερήσια

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΘΡΟ: Επισκεφθείτε το Management Portal της Specisoft:

ΑΡΘΡΟ: Επισκεφθείτε το Management Portal της Specisoft: Specisoft ΑΡΘΡΟ: Επισκεφθείτε το Management Portal της Specisoft: NPV & IRR: Αξιολόγηση & Ιεράρχηση Επενδυτικών Αποφάσεων Από Αβραάμ Σεκέρογλου, Οικονομολόγo, Συνεργάτη της Specisoft Επισκεφθείτε το Management

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. Εισαγωγή στην Τιμολόγηση Παραγώγων Διωνυμικό Μοντέλο μιας Περιόδου

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. Εισαγωγή στην Τιμολόγηση Παραγώγων Διωνυμικό Μοντέλο μιας Περιόδου ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Εισαγωγή στην Τιμολόγηση Παραγώγων Διωνυμικό Μοντέλο μιας Περιόδου 2.1. Χρονική Αξία Χρήματος - Επιτόκια Αν ένα άτομο ή εταιρία Α κατέχει ένα χρηματικό ποσό P και δεν σκοπεύει να το χρησιμοποιήσει

Διαβάστε περισσότερα

Οι λειτουργίες του. ιδακτικοί στόχοι. χρήµατος. Αναφορά των ιδιοτήτων του. Αναφορά στα είδη του χρήµατος. Κατανόηση της λειτουργίας του

Οι λειτουργίες του. ιδακτικοί στόχοι. χρήµατος. Αναφορά των ιδιοτήτων του. Αναφορά στα είδη του χρήµατος. Κατανόηση της λειτουργίας του Χρήµα ιδακτικοί στόχοι Κατανόηση της λειτουργίας του χρήµατος. Αναφορά των ιδιοτήτων του. Αναφορά στα είδη του χρήµατος. Κατανόηση της λειτουργίας του τραπεζικού συστήµατος σε µια οικονοµία. Οι λειτουργίες

Διαβάστε περισσότερα

2. Στοιχεία Πολυδιάστατων Κατανοµών

2. Στοιχεία Πολυδιάστατων Κατανοµών Στοιχεία Πολυδιάστατων Κατανοµών Είναι φανερό ότι έως τώρα η µελέτη µας επικεντρώνεται κάθε φορά σε πιθανότητες που αφορούν µία τυχαία µεταβλητή Σε αρκετές όµως περιπτώσεις ενδιαφερόµαστε να εξετάσουµε

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα 9. Περιεχόμενα

Περιεχόμενα 9. Περιεχόμενα Περιεχόμενα 9 Περιεχόμενα Εισαγωγή... 15 1. Οικονομικές και Χρηματοπιστωτικές Κρίσεις... 21 2. Χρηματοπιστωτικό Σύστημα... 31 2.1. Ο Ρόλος και οι λειτουργίες των κεντρικών τραπεζών... 31 2.2. Το Ελληνικό

Διαβάστε περισσότερα

Ασφαλιστικά Μαθηµατικά Συνοπτικές σηµειώσεις

Ασφαλιστικά Μαθηµατικά Συνοπτικές σηµειώσεις Από την Θεωρία Θνησιµότητας Συνάρτηση Επιβίωσης : Ασφαλιστικά Μαθηµατικά Συνοπτικές σηµειώσεις Η s() δίνει την πιθανότητα άτοµο ηλικίας µηδέν, ζήσει πέραν της ηλικίας. όταν s() s( ) όταν o

Διαβάστε περισσότερα

Παράγωγα προϊόντα. Προθεσµιακές Συµφωνίες Συµφωνίες Ανταλλαγών Συµβόλαια Μελλοντικής Εκπλήρωσης ικαιώµατα Προαίρεσης. Απόστολος Γ.

Παράγωγα προϊόντα. Προθεσµιακές Συµφωνίες Συµφωνίες Ανταλλαγών Συµβόλαια Μελλοντικής Εκπλήρωσης ικαιώµατα Προαίρεσης. Απόστολος Γ. Παράγωγα προϊόντα Προθεσµιακές Συµφωνίες Συµφωνίες Ανταλλαγών Συµβόλαια Μελλοντικής Εκπλήρωσης ικαιώµατα Προαίρεσης Ορόλος των χρηµατοπιστωτικών αγορών Χρηµατοπιστωτικές Αγορές: µέσω αυτών διοχετεύονται

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στα Χρηματοοικονομικά Παράγωγα

Εισαγωγή στα Χρηματοοικονομικά Παράγωγα Εισαγωγή στα Χρηματοοικονομικά Παράγωγα Αχιλλέας Ζαπράνης Τμήμα Λογιστικής & Χρηματοοικονομικής Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Θέματα Ορισμοί Προθεσμιακές Συμβάσεις (forwards) Συμβόλαια Μελλοντικής Εκπλήρωσης

Διαβάστε περισσότερα

Τι ενδιαφέρει τον ιδιώτη

Τι ενδιαφέρει τον ιδιώτη ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΠΜΣ «Επιστήµη και Τεχνολογία Υδατικών Πόρων» Οικονοµικά του Περιβάλλοντος και των Υδατικών Πόρων Αξιολόγηση επενδύσεων Τι ενδιαφέρει τον ιδιώτη Πόσα χρήµατα θα επενδύσω; Πότε

Διαβάστε περισσότερα

Υπολογίζουμε το αρχικό περιθώριο ασφάλισης (ΠΑ) για τα 4 ΣΜΕ. ΠΣ=500 /συμβολαιο 4συμβόλαια

Υπολογίζουμε το αρχικό περιθώριο ασφάλισης (ΠΑ) για τα 4 ΣΜΕ. ΠΣ=500 /συμβολαιο 4συμβόλαια ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Πρόγραμμα Σπουδών: ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ και ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ Θεματική Ενότητα: ΔΕΟ 31 - Χρηματοοικονομική Διοίκηση Ακαδημαϊκό Έτος: 2012-2013 Γραπτή Εργασία 3 - Παράγωγα-Αξιόγραφα

Διαβάστε περισσότερα

Γραπτή Εργασία 3 Παράγωγα Αξιόγραφα. Γενικές οδηγίες

Γραπτή Εργασία 3 Παράγωγα Αξιόγραφα. Γενικές οδηγίες ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Πρόγραμμα Σπουδών: ΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ και ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ Θεματική Ενότητα: ΕΟ 31 Χρηματοοικονομική ιοίκηση Ακαδημαϊκό Έτος: 2010-11 Γραπτή Εργασία 3 Παράγωγα Αξιόγραφα Γενικές

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 6 Παράγωγος

Κεφάλαιο 6 Παράγωγος Σελίδα από 5 Κεφάλαιο 6 Παράγωγος Στο κεφάλαιο αυτό στόχος µας είναι να συνδέσουµε µία συγκεκριµένη συνάρτηση f ( ) µε µία δεύτερη συνάρτηση f ( ), την οποία και θα ονοµάζουµε παράγωγο της f. Η τιµή της

Διαβάστε περισσότερα

Γραπτή Εργασία 3 Παράγωγα Αξιόγραφα. Γενικές οδηγίες

Γραπτή Εργασία 3 Παράγωγα Αξιόγραφα. Γενικές οδηγίες ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Πρόγραμμα Σπουδών: ΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ και ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ Θεματική Ενότητα: ΕΟ 31 Χρηματοοικονομική ιοίκηση Ακαδημαϊκό Έτος: 2011-2012 Γραπτή Εργασία 3 Παράγωγα Αξιόγραφα Γενικές

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. Εισαγωγή στα Παράγωγα Χρηματοοικονομικά Προϊόντα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. Εισαγωγή στα Παράγωγα Χρηματοοικονομικά Προϊόντα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Εισαγωγή στα Παράγωγα Χρηματοοικονομικά Προϊόντα 1.1. Χρηματοοικονομικοί Τίτλοι 1.1.1. Μετοχές Μετοχή είναι ένα μερίδιο του κεφαλαίου μιας ανώνυμης εταιρείας. Μια ανώνυμη εταιρεία, προκειμένου

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή του Παράγωγου Προϊόντος Σύµβαση Επαναγορά (Repurchase Agreement RA) 1 / 12

Περιγραφή του Παράγωγου Προϊόντος Σύµβαση Επαναγορά (Repurchase Agreement RA) 1 / 12 Περιγραφή του Παράγωγου Προϊόντος Σύµβαση Επαναγοράς (Repurchase Agreement RA) για τη χρήση από τους Ειδικούς ιαπραγµατευτές µετοχών του Χ.Α.Α. Περιγραφή του Παράγωγου Προϊόντος Σύµβαση Επαναγορά (Repurchase

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 0. Ασκήσεις προθέρµανσης. Επιτόκια και παρούσα αξία.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 0. Ασκήσεις προθέρµανσης. Επιτόκια και παρούσα αξία. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 0 Ασκήσεις προθέρµανσης Επιτόκια και παρούσα αξία. (οι παρακάτω ασκήσεις είναι από το βιβλίο του Sheldo Ross: A elemetary itroductio to mathematical fiace, d ed.). Ποιο είναι το πραγµατικό επιτόκιο

Διαβάστε περισσότερα

Απόθεµα περιουσιακών στοιχείων. Χρήσιµο για τις συναλλαγές. Μία µορφή πλούτου. Επάρκεια. Χωρίς Χρήµα. Ανταλλακτική Οικονοµία (Barter economy)

Απόθεµα περιουσιακών στοιχείων. Χρήσιµο για τις συναλλαγές. Μία µορφή πλούτου. Επάρκεια. Χωρίς Χρήµα. Ανταλλακτική Οικονοµία (Barter economy) Απόθεµα περιουσιακών στοιχείων Χρήµα Χρήσιµο για τις συναλλαγές Μία µορφή πλούτου Χωρίς Χρήµα Επάρκεια Ανταλλακτική Οικονοµία (Barter economy) 1 Λειτουργίες του Χρήµατος Μέσο διατήρησης της αξίας Μονάδα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α: ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΚΙΝ ΥΝΟΥ ΚΑΙ ΕΠΕΝ ΥΣΕΩΝ

ΜΕΡΟΣ Α: ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΚΙΝ ΥΝΟΥ ΚΑΙ ΕΠΕΝ ΥΣΕΩΝ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Α: ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΚΙΝ ΥΝΟΥ ΚΑΙ ΕΠΕΝ ΥΣΕΩΝ Κεφάλαιο 1: Το θεωρητικό υπόβαθρο της διαδικασίας λήψεως αποφάσεων και η χρονική αξία του χρήµατος Κεφάλαιο 2: Η καθαρή παρούσα αξία ως κριτήριο επενδυτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΣΜΕ και ικαιώµατα επί Μετοχών: ιαχείριση Εταιρικών Πράξεων

ΣΜΕ και ικαιώµατα επί Μετοχών: ιαχείριση Εταιρικών Πράξεων ΧΡΗΜΑΤΙΣΤΗΡΙO ΑΘΗΝΩΝ Α.Ε. ATHENS EXCHANGE S.A. Αγορά Παραγώγων ΣΜΕ και ικαιώµατα επί Μετοχών: ιαχείριση Εταιρικών Πράξεων Επιµέλεια: ιεύθυνση Ανάπτυξης Εργασιών Σεπτέµβριος 2002 Λέκκα 23-25, 05 62 Αθήνα,

Διαβάστε περισσότερα

Τα Προϊόντα της Αγοράς Παραγώγων. ικαιώµατα προαίρεσης επί Μετοχών

Τα Προϊόντα της Αγοράς Παραγώγων. ικαιώµατα προαίρεσης επί Μετοχών ΧΡΗΜΑΤΙΣΤΗΡΙΟ Α Θ Η Ν Ω Ν Α. Ε. Αγορά Παραγώγων Τα Προϊόντα της Αγοράς Παραγώγων ικαιώµατα προαίρεσης επί Μετοχών Συνοπτική Παρουσίαση ιεύθυνση Ανάπτυξης Εργασιών, Τµήµα Marketing εκέµβριος 2002 - Version

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ ΠΑΙΓΝΙΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ ΠΑΙΓΝΙΩΝ ΠΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΚΕ ΟΝΙΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜ ΕΦΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙ ΠΙΓΝΙΩΝ Εξετάσεις 13 Φεβρουαρίου 2004 ιάρκεια εξέτασης: 2 ώρες (13:00-15:00) ΘΕΜ 1 ο (2.5) α) Για δύο στρατηγικές

Διαβάστε περισσότερα

Credit Risk Διάλεξη 4

Credit Risk Διάλεξη 4 Πανεπιστήμιο Πειραιώς ΠΜΣ στην «Αναλογιστική Επιστήμη και Διοικητική Κινδύνου» Credt Rsk Διάλεξη 4 Αντιστάθμιση πιστωτικού κινδύνου Μιχάλης Ανθρωπέλος anthropel@unp.gr http://web.xrh.unp.gr/faculty/anthropelos

Διαβάστε περισσότερα

Διεθνής Οικονομική. Paul Krugman Maurice Obsfeld

Διεθνής Οικονομική. Paul Krugman Maurice Obsfeld Paul Krugman Maurice Obsfeld Διεθνής Οικονομική Κεφάλαιο 21 Η Διεθνής Αγορά Κεφαλαίου και τα κέρδη από το Εμπόριο Διεθνής Τραπεζική Λειτουργία και Διεθνής Κεφαλαιαγορά Φιλίππου Ευαγγελία Α.Μ. 1207 Μ069

Διαβάστε περισσότερα

Ακολουθούν ενδεικτικές ασκήσεις που αφορούν τη δεύτερη εργασία της ενότητας ΔΕΟ31

Ακολουθούν ενδεικτικές ασκήσεις που αφορούν τη δεύτερη εργασία της ενότητας ΔΕΟ31 Άσκηση η 2 η Εργασία ΔEO3 Ακολουθούν ενδεικτικές ασκήσεις που αφορούν τη δεύτερη εργασία της ενότητας ΔΕΟ3 Η επιχείρηση Α εκδίδει σήμερα ομολογία ονομαστικής αξίας.000 με ετήσιο επιτόκιο έκδοσης 7%. Το

Διαβάστε περισσότερα

Εκτίµηση και Οµόλογα. Κεφάλαιο. 6.1 Εκτίµηση και Κόστος Ευκαιρίας Κεφαλαίου

Εκτίµηση και Οµόλογα. Κεφάλαιο. 6.1 Εκτίµηση και Κόστος Ευκαιρίας Κεφαλαίου 1. Κεφάλαιο 6 Εκτίµηση και Οµόλογα 6.1 Εκτίµηση και Κόστος Ευκαιρίας Κεφαλαίου Είναι καµιά φορά δύσκολο να εξηγήσει κανείς τι σηµαίνει παρούσα αξία σε κάποιον που δεν το έχει µελετήσει. Αλλά, όπως έχει

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις σειρές

Σηµειώσεις στις σειρές . ΟΡΙΣΜΟΙ - ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Σηµειώσεις στις σειρές Στην Ενότητα αυτή παρουσιάζουµε τις βασικές-απαραίτητες έννοιες για την µελέτη των σειρών πραγµατικών αριθµών και των εφαρµογών τους. Έτσι, δίνονται συστηµατικά

Διαβάστε περισσότερα

Χρηματοοικονομική Ι. Ενότητα 7: Μετοχικοί τίτλοι. Ιωάννης Ταμπακούδης. Τμήμα Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Ι

Χρηματοοικονομική Ι. Ενότητα 7: Μετοχικοί τίτλοι. Ιωάννης Ταμπακούδης. Τμήμα Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Ι Χρηματοοικονομική Ι Ενότητα 7: Μετοχικοί τίτλοι Τμήμα Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό,

Διαβάστε περισσότερα

Συναλλαγματικές ισοτιμίες και επιτόκια

Συναλλαγματικές ισοτιμίες και επιτόκια Κεφάλαιο 2 Συναλλαγματικές ισοτιμίες και επιτόκια 2.1 Σύνοψη Στο δεύτερο κεφάλαιο του συγγράμματος περιγράφεται αρχικά η συνθήκη της καλυμμένης ισοδυναμίας επιτοκίων και ο τρόπος με τον οποίο μπορεί ένας

Διαβάστε περισσότερα

Asset & Liability Management Διάλεξη 5

Asset & Liability Management Διάλεξη 5 Πανεπιστήμιο Πειραιώς ΠΜΣ στην «Αναλογιστική Επιστήμη και Διοικητική Κινδύνου» Asset & Liability Management Διάλεξη 5 Συναλλαγματικός Κίνδυνος Μιχάλης Ανθρωπέλος anthropel@unipi.gr http://web.xrh.unipi.gr/faculty/anthropelos

Διαβάστε περισσότερα

Η οικονοµία στην Μακροχρόνια Περίοδο Τι είναι το κλασσικό υπόδειγµα;

Η οικονοµία στην Μακροχρόνια Περίοδο Τι είναι το κλασσικό υπόδειγµα; Η οικονοµία στην Μακροχρόνια Περίοδο Τι είναι το κλασσικό υπόδειγµα; Είναι ένα αρκετά απλό αλλά συνάµα θεωρητικά ισχυρό υπόδειγµα δοµηµένο γύρω από αγοραστές και πωλητές οι οποίοι επιδιώκουν τους δικούς

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Πρόγραµµα Σπουδών: ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ Θεµατική Ενότητα: ΤΡΑ-61 Στρατηγική Τραπεζών Ακαδηµαϊκό Έτος: 2012-2013

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Πρόγραµµα Σπουδών: ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ Θεµατική Ενότητα: ΤΡΑ-61 Στρατηγική Τραπεζών Ακαδηµαϊκό Έτος: 2012-2013 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Πρόγραµµα Σπουδών: ΤΡΑΠΕΖΙΚΗ Θεµατική Ενότητα: ΤΡΑ-61 Στρατηγική Τραπεζών Ακαδηµαϊκό Έτος: 2012-2013 Τρίτη Γραπτή Εργασία Γενικές οδηγίες για την εργασία Όλες οι ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 21: Αντιμετωπίζοντας τις συναλλαγματικές ισοτιμίες. Ερωτήσεις

Κεφάλαιο 21: Αντιμετωπίζοντας τις συναλλαγματικές ισοτιμίες. Ερωτήσεις Κοκολιού Έλλη Α.Μ. 1207 Μ 093 Διεθνής Πολιτική Οικονομία Μάθημα: Γεωπολιτική των Κεφαλαιαγορών Κεφάλαιο 21: Αντιμετωπίζοντας τις συναλλαγματικές ισοτιμίες ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ Α) Η αγορά συναλλάγματος

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο Μέσο Σταθµισµένο Κόστος Κεφαλαίου (WACC), Ελεύθερες Ταµειακές Ροές (FCF) και Αποτίµηση (Valuation)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο Μέσο Σταθµισµένο Κόστος Κεφαλαίου (WACC), Ελεύθερες Ταµειακές Ροές (FCF) και Αποτίµηση (Valuation) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο Μέσο Σταθµισµένο Κόστος Κεφαλαίου (WACC), Ελεύθερες Ταµειακές Ροές (FCF) και Αποτίµηση (Valuation) 9.1. Εισαγωγή Μέχρι τώρα αναφερθήκαµε στο κόστος κεφαλαίου µε τη γενικότερη µορφή του και

Διαβάστε περισσότερα

1. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ

1. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ 1. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ Το διάγραμμα κυκλικής ροής της οικονομίας (κεφ. 3, σελ. 100 Mankiw) Εισόδημα Υ Ιδιωτική αποταμίευση S Αγορά συντελεστών Αγορά χρήματος Πληρωμές συντελεστών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ ΠΑΙΓΝΙΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ ΠΑΙΓΝΙΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ ΠΑΙΓΝΙΩΝ Τελικές Εξετάσεις Παρασκευή 16 Οκτωβρίου 2007 ιάρκεια εξέτασης: 3 ώρες (15:00-18:00) ΘΕΜΑ 1

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΞΕΛΙΞΕΩΝ Οι κυριότερες οικονοµικές εξελίξεις την περίοδο που διανύουµε σχετίζονται µε την ψήφιση του Μεσοπρόθεσµου προγράµµατος καθώς και µε τις συζητήσεις για το νέο

Διαβάστε περισσότερα

2.3. Ασκήσεις σχ. βιβλίου σελίδας 100 104 Α ΟΜΑ ΑΣ

2.3. Ασκήσεις σχ. βιβλίου σελίδας 100 104 Α ΟΜΑ ΑΣ .3 Ασκήσεις σχ. βιβλίου σελίδας 00 04 Α ΟΜΑ ΑΣ. Έξι διαδοχικοί άρτιοι αριθµοί έχουν µέση τιµή. Να βρείτε τους αριθµούς και τη διάµεσό τους. Αν είναι ο ποιο µικρός άρτιος τότε οι ζητούµενοι αριθµοί θα είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR. Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων. Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής:

ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR. Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων. Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής: ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής: p( ) = a + a + a + a + + a, όπου οι συντελεστές α i θα θεωρούνται

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτική Οικονομία Ι: Μακροθεωρία και Πολιτική Νίκος Κουτσιαράς. Κυριάκος Φιλίνης

Πολιτική Οικονομία Ι: Μακροθεωρία και Πολιτική Νίκος Κουτσιαράς. Κυριάκος Φιλίνης Πολιτική Οικονομία Ι: Μακροθεωρία και Πολιτική Νίκος Κουτσιαράς Κυριάκος Φιλίνης Οργανισμοί που δέχονται καταθέσεις Εμπορικές τράπεζες ΣυνεταιριστικέςτράπεζεςΣ έ ά ζ Πιστωτικές ενώσεις Οργανισμοί αποταμιεύσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΕΑΠ ΔΕΟ 31 www.frontistiria-eap.gr ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΔΕΟ 31 ΤΟΜΟΣ Β ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ

ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΕΑΠ ΔΕΟ 31 www.frontistiria-eap.gr ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΔΕΟ 31 ΤΟΜΟΣ Β ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΔΕΟ 31 ΤΟΜΟΣ Β ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΑΘΗΝΑ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 01 1 ΤΟΜΟΣ ΚΑΘΑΡΑ ΠΑΡΟΥΣΑ ΑΞΙΑ Η καθαρή Παρούσα Αξία ισούται με το άθροισμα προεξοφλημένων καθαρών ταμειακών

Διαβάστε περισσότερα

Γραµµική Άλγεβρα. Εισαγωγικά. Μέθοδος Απαλοιφής του Gauss

Γραµµική Άλγεβρα. Εισαγωγικά. Μέθοδος Απαλοιφής του Gauss Γραµµική Άλγεβρα Εισαγωγικά Υπάρχουν δύο βασικά αριθµητικά προβλήµατα στη Γραµµική Άλγεβρα. Το πρώτο είναι η λύση γραµµικών συστηµάτων Aλγεβρικών εξισώσεων και το δεύτερο είναι η εύρεση των ιδιοτιµών και

Διαβάστε περισσότερα

2 Συναλλαγµατικές ισοτιµίες, επιτόκια και προσδοκίες

2 Συναλλαγµατικές ισοτιµίες, επιτόκια και προσδοκίες 2 Συναλλαγµατικές ισοτιµίες, επιτόκια και προσδοκίες 2.1 Εισαγωγή Η ανάπτυξη της αγοράς των ευρωνοµισµάτων, η σταδιακή κατάργηση των περιορισµών της κίνησης κεφαλαίων και η εισαγωγή νέων χρηµατοπιστωτικών

Διαβάστε περισσότερα

Αριθµητική Παραγώγιση και Ολοκλήρωση

Αριθµητική Παραγώγιση και Ολοκλήρωση Ιαν. 9 Αριθµητική Παραγώγιση και Ολοκλήρωση Είδαµε στο κεφάλαιο της παρεµβολής συναρτήσεων πώς να προσεγγίζουµε µια (συνεχή) συνάρτηση f από ένα πολυώνυµο, όταν γνωρίζουµε + σηµεία του γραφήµατος της συνάρτησης:

Διαβάστε περισσότερα

Αγορές Χρήματος και Κεφαλαίου. Θεωρία Αποτελεσματικών Αγορών (Επανάληψη) Μεταπτυχιακό στην Οικονομική Επιστήμη ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ

Αγορές Χρήματος και Κεφαλαίου. Θεωρία Αποτελεσματικών Αγορών (Επανάληψη) Μεταπτυχιακό στην Οικονομική Επιστήμη ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ Αγορές Χρήματος και Κεφαλαίου Θεωρία Αποτελεσματικών Αγορών (Επανάληψη) Μεταπτυχιακό στην Οικονομική Επιστήμη ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ Κατερίνα Κύρτσου Σελίδα-1 Υποθέσεις Δεν υπάρχει κόστος συναλλαγών Δεν

Διαβάστε περισσότερα

Προσφορά και κόστος. Κατηγορίες κόστους. Οριακό κόστος και µεγιστοποίηση του κέρδους. Μέσο κόστος. TC MC = q TC AC ) AC

Προσφορά και κόστος. Κατηγορίες κόστους. Οριακό κόστος και µεγιστοποίηση του κέρδους. Μέσο κόστος. TC MC = q TC AC ) AC Μέσο κόστος µέσο συνολικό κόστος (AC) 3 Προσφορά και κόστος µέσο µεταβλητό κόστος (AVC) µέσο σταθερό κόστος (AFC) Το µέσο σταθερό κόστος µειώνεται, διότι το συνολικό σταθερό κόστος κατανέµεται σε περισσότερη

Διαβάστε περισσότερα

Asset & Liability Management Διάλεξη 1

Asset & Liability Management Διάλεξη 1 Πανεπιστήμιο Πειραιώς ΠΜΣ στην «Αναλογιστική Επιστήμη και Διοικητική Κινδύνου» Asset & Liability Management Διάλεξη Η μέτρηση και η αντιμετώπιση του επιτοκιακού κινδύνου Μιχάλης Ανθρωπέλος anthopel@unipi.g

Διαβάστε περισσότερα

- Παράγωγα σχετιζόμενα με εμπορεύματα και εκκαθαρίζονται με ρευστά διαθέσιμα.

- Παράγωγα σχετιζόμενα με εμπορεύματα και εκκαθαρίζονται με ρευστά διαθέσιμα. Γενικά Η Εταιρία λαμβάνει κάθε εύλογο μέτρο, ώστε να επιτυγχάνει είτε κατά τη λήψη και διαβίβαση των εντολών σε τρίτους είτε κατά την εκτέλεση των εντολών επί για λογαριασμό των πελατών της το βέλτιστο

Διαβάστε περισσότερα

www.onlineclassroom.gr

www.onlineclassroom.gr ΕΡΩΤΗΣΗ 3 (25 μονάδες) www.onlineclassroom.gr Το τμήμα έρευνας μιας χρηματιστηριακής εταιρείας συλλέγοντας δεδομένα και αναλύοντας τα κατέληξε ότι για τις παρακάτω μετοχές που διαπραγματεύονται στο χρηματιστήριο

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΣΕ ΦΥΣΙΚΟ ΠΛΟΥΤΟ & ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ 2 ης ΓΕΝΙΑΣ: ΜΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ

ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΣΕ ΦΥΣΙΚΟ ΠΛΟΥΤΟ & ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ 2 ης ΓΕΝΙΑΣ: ΜΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΣΕ ΦΥΣΙΚΟ ΠΛΟΥΤΟ & ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ 2 ης ΓΕΝΙΑΣ: ΜΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ http://www.economics.edu.gr 1 ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο : ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΥΠΟ ΕΙΓΜΑΤΑ ( τρόποι επίλυσης παρατηρήσεις σχόλια ) ΑΣΚΗΣΗ 1 Έστω ο πίνακας παραγωγικών δυνατοτήτων µιας

Διαβάστε περισσότερα

MANAGEMENT OF FINANCIAL INSTITUTIONS

MANAGEMENT OF FINANCIAL INSTITUTIONS MANAGEMENT OF FINANCIAL INSTITUTIONS ΔΙΑΛΕΞΗ: «ΣΥΝΑΛΛΑΓΜΑΤΙΚΟΣ ΚΙΝΔΥΝΟΣ» (Foreign Exchange Risk) Πανεπιστήμιο Πειραιώς Τμήμα Χρηματοοικονομικής Καθηγητής Γκίκας Χαρδούβελης 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ορισμός Συναλλαγματικού

Διαβάστε περισσότερα

Asset & Liability Management Διάλεξη 2

Asset & Liability Management Διάλεξη 2 Πανεπιστήμιο Πειραιώς ΠΜΣ στην «Αναλογιστική Επιστήμη και Διοικητική Κινδύνου» Asse & Liabiliy Managemen Διάλεξη 2 Η μέτρηση και η αντιμετώπιση του επιτοκιακού κινδύνου (συνέχεια) Μιχάλης Ανθρωπέλος anhropel@unipi.gr

Διαβάστε περισσότερα

Συµβάσεις Επαναγοράς προϊόν RA

Συµβάσεις Επαναγοράς προϊόν RA Συµβάσεις Επαναγοράς προϊόν RA ΙΑ ΙΚΑΣΙΕΣ ΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΕΚΚΑΘΑΡΙΣΗΣ Αγορά Παραγώγων ιεύθυνση Ανάπτυξης Εργασιών ΧΡΗΜΑΤΙΣΤΗΡΙO ΑΘΗΝΩΝ Α.Ε. ATHENS EXCHANGE S.A. Οι συµβάσεις RA είναι προϊόντα που διαπραγµατεύονται

Διαβάστε περισσότερα

www.onlineclassroom.gr

www.onlineclassroom.gr ΕΡΩΤΗΣΗ 2 (25 μονάδες) Υποθέστε ότι η Κεντρική Τράπεζα της χώρας Lowland ασκεί πολιτική ανοικτής αγοράς με στόχο την διευκόλυνση της οικονομικής μεγέθυνσης. α) Παρουσιάστε διαγραμματικά την πιθανή επίπτωση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΜΗΘΕΙΕΣ ΕΤΑΙΡΙΑΣ ΕΠΙ ΤΩΝ ΣΥΝΑΛΛΑΓΩΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΤΙΜΟΛΟΓΗΣΗΣ

ΠΡΟΜΗΘΕΙΕΣ ΕΤΑΙΡΙΑΣ ΕΠΙ ΤΩΝ ΣΥΝΑΛΛΑΓΩΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΤΙΜΟΛΟΓΗΣΗΣ Αριστείδου 9, 105 59 Αθήνα τηλ.: 210 321 3928 Fax: 210 321 6810 email: info@petropoulakis.net www.petropoulakis.gr ΤΙΜΟΛΟΓΙΑΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΡΟΧΗΣ ΕΠΕΝΔΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ Η τιμολογιακή μας πολιτική είναι εναρμονισμένη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ (Α1)

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ (Α1) ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ (Α1) 1. Η τυπική απόκλιση της τιμής ενός χρηματοοικονομικού στοιχείου αποτελεί μέτρο: (α) Αποδοτικότητας (β) Ρευστότητας (γ) Κινδύνου (δ) Κανένα από τα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ- ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Εργασία για το σεµινάριο «Στατιστική περιγραφική εφαρµοσµένη στην ψυχοπαιδαγωγική(β06σ03)» ΤΙΤΛΟΣ: «ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ιατύπωση τυπικής µορφής προβληµάτων Γραµµικού

ιατύπωση τυπικής µορφής προβληµάτων Γραµµικού Ο αλγόριθµος είναι αλγεβρική διαδικασία η οποία χρησιµοποιείται για την επίλυση προβληµάτων (προτύπων) Γραµµικού Προγραµµατισµού (ΠΓΠ). Ο αλγόριθµος έχει διάφορες παραλλαγές όπως η πινακοποιηµένη µορφή.

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός για το Περιθώριο (margin)

Οδηγός για το Περιθώριο (margin) Οδηγός για το Περιθώριο (margin) Ορισμός του περιθωρίου: Οι συναλλαγές με περιθώριο σας επιτρέπουν να εκταμιεύετε ένα μικρό ποσοστό μόνο της αξίας της επένδυσης που θέλετε να κάνετε, αντί να χρειάζσετε

Διαβάστε περισσότερα

----------Εισαγωγή στη Χρήση του SPSS for Windows ------------- Σελίδα: 0------------

----------Εισαγωγή στη Χρήση του SPSS for Windows ------------- Σελίδα: 0------------ ----------Εισαγωγή στη Χρήση του SPSS for Windows ------------- Σελίδα: 0------------ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9 ο 9.1 ηµιουργία µοντέλων πρόβλεψης 9.2 Απλή Γραµµική Παλινδρόµηση 9.3 Αναλυτικά για το ιάγραµµα ιασποράς

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΕΛΕΓΧΟΥ ΣΥΓΧΩΝΕΥΣΗΣ ΜΕ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗ ΤΟΥ ΑΜΟΙΒΑΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

ΕΚΘΕΣΗ ΕΛΕΓΧΟΥ ΣΥΓΧΩΝΕΥΣΗΣ ΜΕ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗ ΤΟΥ ΑΜΟΙΒΑΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ Αθήνα, 20 Φεβρουαρίου 2009 Προς Το Διοικητικό Συµβούλιο Της «ΕΘΝΙΚΗΣ ASSET MANAGEMENT Α.Ε.Δ.Α.Κ.» Ενταύθα ΕΚΘΕΣΗ ΕΛΕΓΧΟΥ ΣΥΓΧΩΝΕΥΣΗΣ ΜΕ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗ ΤΟΥ ΑΜΟΙΒΑΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΔΗΛΟΣ ΤΡΑΠΕΖΙΚΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ (

Διαβάστε περισσότερα

Εάν το ποσοστό υποχρεωτικών καταθέσεων είναι 25% και υπάρξει μια αρχική κατάθεση όψεως 2.000 σε μια εμπορική Τράπεζα, τότε η μέγιστη ρευστότητα που μπορεί να δημιουργηθεί από αυτή την κατάθεση είναι: Α.

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 21: Αντιμετωπίζοντας τις συναλλαγματικές ισοτιμίες

Κεφάλαιο 21: Αντιμετωπίζοντας τις συναλλαγματικές ισοτιμίες Μυρτώ - Σμαρώ Γιαλαμά Α.Μ.: 1207 Μ 075 Διεθνής Πολιτική Οικονομία Μάθημα: Γεωπολιτική των Κεφαλαιαγορών Κεφάλαιο 21: Αντιμετωπίζοντας τις συναλλαγματικές ισοτιμίες 1. Τι είναι η παγκόσμια αγορά συναλλάγματος;

Διαβάστε περισσότερα

o AND o IF o SUMPRODUCT

o AND o IF o SUMPRODUCT Πληροφοριακά Εργαστήριο Management 1 Information Συστήματα Systems Διοίκησης ΤΕΙ Τμήμα Ελεγκτικής Ηπείρου Χρηματοοικονομικής (Παράρτημα Πρέβεζας) και Αντικείµενο: Μοντελοποίηση προβλήµατος Θέµατα που καλύπτονται:

Διαβάστε περισσότερα

1 2,55 1.250 3,19 0,870 2,78 2 2,55 1.562 3,98 0,756 3,01 3 2,55 1.953 4,98 0,658 3,28

1 2,55 1.250 3,19 0,870 2,78 2 2,55 1.562 3,98 0,756 3,01 3 2,55 1.953 4,98 0,658 3,28 Άσκηση 1 Η κατασκευαστική εταιρία Κ εξετάζει την περίπτωση αγοράς μετοχών της εταιρίας «Ε» με πληρωμή σε μετρητά. Κατά τη διάρκεια της χρήσης που μόλις ολοκληρώθηκε, η «Ε» είχε κέρδη ανά μετοχή 4,25 και

Διαβάστε περισσότερα

Αριθµητική Ανάλυση. ιδάσκοντες: Καθηγητής Ν. Μισυρλής, Επίκ. Καθηγητής Φ.Τζαφέρης ΕΚΠΑ. 16 Ιανουαρίου 2015

Αριθµητική Ανάλυση. ιδάσκοντες: Καθηγητής Ν. Μισυρλής, Επίκ. Καθηγητής Φ.Τζαφέρης ΕΚΠΑ. 16 Ιανουαρίου 2015 Αριθµητική Ανάλυση ιδάσκοντες: Καθηγητής Ν. Μισυρλής, Επίκ. Καθηγητής Φ.Τζαφέρης ΕΚΠΑ 16 Ιανουαρίου 2015 ιδάσκοντες:καθηγητής Ν. Μισυρλής,Επίκ. Καθηγητής Φ.Τζαφέρης Αριθµητική (ΕΚΠΑ) Ανάλυση 16 Ιανουαρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18 18 Μηχανική Μάθηση Ένα φυσικό ή τεχνητό σύστηµα επεξεργασίας πληροφορίας συµπεριλαµβανοµένων εκείνων µε δυνατότητες αντίληψης, µάθησης, συλλογισµού, λήψης απόφασης, επικοινωνίας και δράσης

Διαβάστε περισσότερα

Απλή διαφοροποίηση ιαφοροποίηση µεταξύ κλάδων Περιττή διαφοροποίηση ιαφοροποίηση κατά Markowitz ιεθνική διαφοροποίηση

Απλή διαφοροποίηση ιαφοροποίηση µεταξύ κλάδων Περιττή διαφοροποίηση ιαφοροποίηση κατά Markowitz ιεθνική διαφοροποίηση ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ Της µαθήτριας: Αλευρά Αλεξάνδρας Τάξη: Α Λυκείου Τµήµα: 1 Καθηγητής: Καρούζος Φώτιος ΕΙΣΑΓΩΓΗ Με τον τρόπο που εξελίσσεται το παγκόσµιο χρηµατοπιστωτικό σύστηµα αναδεικνύονται

Διαβάστε περισσότερα

Οι κλασσικότερες από αυτές τις προσεγγίσεις βασίζονται σε πολιτικές αναπαραγγελίας, στις οποίες προσδιορίζονται τα εξής δύο μεγέθη:

Οι κλασσικότερες από αυτές τις προσεγγίσεις βασίζονται σε πολιτικές αναπαραγγελίας, στις οποίες προσδιορίζονται τα εξής δύο μεγέθη: 4. ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΠΟΘΕΜΑΤΩΝ ΥΠΟ ΑΒΕΒΑΙΑ ΖΗΤΗΣΗ Στις περισσότερες περιπτώσεις η ζήτηση είναι αβέβαια. Οι περιπτώσεις αυτές διαφέρουν ως προς το μέγεθος της αβεβαιότητας. Δηλαδή εάν η αβεβαιότητα είναι περιορισμένη

Διαβάστε περισσότερα

χρηµατοοικονοµικών παράγωγων συµβολαίων είναι για: αντιστάθµιση κινδύνων επενδυτικούς λόγους

χρηµατοοικονοµικών παράγωγων συµβολαίων είναι για: αντιστάθµιση κινδύνων επενδυτικούς λόγους Derivatives Forum Money Show 2-3 Φεβρουαρίου 2008, Ζάππειο Οι αλληλεπιδράσεις των αγορών τοις µετρητοίς και των συµβολαίων µελλοντικής εκπλήρωσης επί των δεικτών FTSE-ASE και FTSE- ASEMid40 Εµµανουήλ Γ.

Διαβάστε περισσότερα

Οι θεµελιώδεις έννοιες που απαιτούνται στη Επαγωγική Στατιστική (Εκτιµητική, ιαστήµατα Εµπιστοσύνης και Έλεγχοι Υποθέσεων) είναι:

Οι θεµελιώδεις έννοιες που απαιτούνται στη Επαγωγική Στατιστική (Εκτιµητική, ιαστήµατα Εµπιστοσύνης και Έλεγχοι Υποθέσεων) είναι: Κατανοµές ειγµατοληψίας 1.Εισαγωγή Οι θεµελιώδεις έννοιες που απαιτούνται στη Επαγωγική Στατιστική (Εκτιµητική, ιαστήµατα Εµπιστοσύνης και Έλεγχοι Υποθέσεων) είναι: 1. Στατιστικής και 2. Κατανοµής ειγµατοληψίας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ

ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΠΑΡΑΓΩΓΩΝ ΠΡΟΙΟΝΤΩΝ: FORWARDS, FUTURES, OPTIONS & SWAPS ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΣΑΓΡΗΣ Περίληψη: Η Χρηµατοοικονοµική Μηχανική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΛΑΧΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΛΑΧΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΛΑΧΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ Ελαχιστοποίηση κόστους διατροφής Ηεπιχείρηση ζωοτροφών ΒΙΟΤΡΟΦΕΣ εξασφάλισε µια ειδική παραγγελίααπό έναν πελάτη της για την παρασκευή 1.000 κιλών ζωοτροφής, η οποία θα πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5. Αποταμίευση και επένδυση σε μια ανοικτή οικονομία

Κεφάλαιο 5. Αποταμίευση και επένδυση σε μια ανοικτή οικονομία Κεφάλαιο 5 Αποταμίευση και επένδυση σε μια ανοικτή οικονομία Περίγραμμα κεφαλαίου Ισοζύγιο Πληρωμών Ισορροπία της αγοράς αγαθών σε μια ανοικτή οικονομία Αποταμίευση και επένδυση σε μια μικρή ανοικτή οικονομία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ (Transportation Problems) Βασίλης Κώστογλου E-mail: vkostogl@it.teithe.gr URL: www.it.teithe.gr/~vkostogl Περιγραφή Ένα πρόβλημα μεταφοράς ασχολείται με το πρόβλημα του προσδιορισμού του καλύτερου δυνατού

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογία Λογισµικού Ι Κεφάλαιο 3 Μια αναλυτικότερη προσέγγιση στην δραστηριότητα 3.10

Τεχνολογία Λογισµικού Ι Κεφάλαιο 3 Μια αναλυτικότερη προσέγγιση στην δραστηριότητα 3.10 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Πρόγραµµα σπουδών "ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ" - Θ.Ε. ΠΛΗ11 Τεχνολογία Λογισµικού Ι Κεφάλαιο 3 Μια αναλυτικότερη προσέγγιση στην δραστηριότητα 3.10 Βασίλειος Βεσκούκης ιδάκτωρ Ηλεκτρολόγος

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Δεδοµένων µε χρήση του Στατιστικού Πακέτου R

Ανάλυση Δεδοµένων µε χρήση του Στατιστικού Πακέτου R Ανάλυση Δεδοµένων µε χρήση του Στατιστικού Πακέτου R, Επίκουρος Καθηγητής, Τοµέας Μαθηµατικών, Σχολή Εφαρµοσµένων Μαθηµατικών και Φυσικών Επιστηµών, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Περιεχόµενα Εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

Kalman Filter Γιατί ο όρος φίλτρο;

Kalman Filter Γιατί ο όρος φίλτρο; Kalman Filter Γιατί ο όρος φίλτρο; Συνήθως ο όρος φίλτρο υποδηλώνει µια διαδικασία αποµάκρυνσης µη επιθυµητών στοιχείων Απότολατινικόόροfelt : το υλικό για το φιλτράρισµα υγρών Στη εποχή των ραδιολυχνίων:

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ Ο.Ε.Ε ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΧΑΡΤΟΦΥΛΑΚΙΟΥ & RISK MANAGEMENT (ΠΑΡΑΓΩΓΑ) Άσκηση 1. Άσκηση 2. $ 1,685,000 ( $ 1,695,000) = $ 10,000 (κέρδος)

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ Ο.Ε.Ε ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΧΑΡΤΟΦΥΛΑΚΙΟΥ & RISK MANAGEMENT (ΠΑΡΑΓΩΓΑ) Άσκηση 1. Άσκηση 2. $ 1,685,000 ( $ 1,695,000) = $ 10,000 (κέρδος) ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ Ο.Ε.Ε ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΧΑΡΤΟΦΥΛΑΚΙΟΥ & RISK MANAGEMENT (ΠΑΡΑΓΩΓΑ) ιδάσκων: ρ. Χρήστος Φλώρος (ΑΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ) Άσκηση 1 Είναι Ιούλιος. Εταιρεία εισαγωγών στις ΗΠΑ θα χρειαστεί να πληρώσει 1 εκ. το Σεπτέµβριο

Διαβάστε περισσότερα

1. Εισαγωγή Ο έλεγχος υποθέσεων αναφέρεται στις ιδιότητες µιας άγνωστης παραµέτρους του πληθυσµού: Ο κατηγορούµενος είναι αθώος

1. Εισαγωγή Ο έλεγχος υποθέσεων αναφέρεται στις ιδιότητες µιας άγνωστης παραµέτρους του πληθυσµού: Ο κατηγορούµενος είναι αθώος Έλεγχοι Υποθέσεων 1. Εισαγωγή Ο έλεγχος υποθέσεων αναφέρεται στις ιδιότητες µιας άγνωστης παραµέτρους του πληθυσµού: Ο κατηγορούµενος είναι αθώος µ = 100 Κάθε υπόθεση συνοδεύεται από µια εναλλακτική: Ο

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 9 ο Κ 5, 4 4, 5 0, 0 0,0 5, 4 4, 5. Όπως βλέπουµε το παίγνιο δεν έχει καµιά ισορροπία κατά Nash σε αµιγείς στρατηγικές διότι: (ΙΙ) Α Κ

Κεφάλαιο 9 ο Κ 5, 4 4, 5 0, 0 0,0 5, 4 4, 5. Όπως βλέπουµε το παίγνιο δεν έχει καµιά ισορροπία κατά Nash σε αµιγείς στρατηγικές διότι: (ΙΙ) Α Κ Κεφάλαιο ο Μεικτές Στρατηγικές Τώρα θα δούµε ένα παράδειγµα στο οποίο κάθε παίχτης έχει τρεις στρατηγικές. Αυτό θα µπορούσε να είναι η µορφή που παίρνει κάποιος µετά που έχει απαλείψει όλες τις αυστηρά

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία κατάρτισης της νέας σειράς επιτοκίων τραπεζικών καταθέσεων και δανείων

Μεθοδολογία κατάρτισης της νέας σειράς επιτοκίων τραπεζικών καταθέσεων και δανείων Μεθοδολογία κατάρτισης της νέας σειράς επιτοκίων τραπεζικών καταθέσεων και δανείων Η Τράπεζα της Ελλάδος (ΤτΕ), εφαρµόζοντας την Π /ΤΕ 2496/28.5.2002, άρχισε από το Σεπτέµβριο του 2002 να συγκεντρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ & ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ Ε.ΜΙΧΑΗΛΙΔΟΥ - 1 ΤΟΜΟΣ Β ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ & ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ

ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ & ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ Ε.ΜΙΧΑΗΛΙΔΟΥ - 1 ΤΟΜΟΣ Β ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ & ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ & ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ Ε.ΜΙΧΑΗΛΙΔΟΥ - 1 ΤΟΜΟΣ Β ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ & ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ Κεφάλαιο 1 Η ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ Επιτόκιο: είναι η αμοιβή του κεφαλαίου για κάθε μονάδα χρόνου

Διαβάστε περισσότερα

Κ. Ι. ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΥ. Τοµέας Φυσικών Επιστηµών Σχολή Ναυτικών οκίµων ΟΡΙΖΟΥΣΕΣ. Ιδιότητες & Εφαρµογές

Κ. Ι. ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΥ. Τοµέας Φυσικών Επιστηµών Σχολή Ναυτικών οκίµων ΟΡΙΖΟΥΣΕΣ. Ιδιότητες & Εφαρµογές Κ Ι ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΥ Τοµέας Φυσικών Επιστηµών Σχολή Ναυτικών οκίµων ΟΡΙΖΟΥΣΕΣ Ιδιότητες & Εφαρµογές ΠΕΙΡΑΙΑΣ 2013 ΟΡΙΖΟΥΣΕΣ Έστω 2 2 πίνακας: a b A= c d Όπως γνωρίζουµε, η ορίζουσα του Α είναι ο αριθµός a

Διαβάστε περισσότερα

(Margin Account) 1. 2. 3.

(Margin Account)  1. 2. 3. ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΠΕΝ ΥΣΕΩΝ Συµπληρωµατικές σηµειώσεις για το εαρινό εξάµηνο 2008-2009 Λογαριασµού Περιθωρίου (Margin Account) Ο θεσµός του «Λογαριασµού Περιθωρίου» (Margin Account) έχει ως στόχο να αποκλείσει

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 6. Μονοπωλιακή Συμπεριφορά VA 25

Διάλεξη 6. Μονοπωλιακή Συμπεριφορά VA 25 Διάλεξη 6 Μονοπωλιακή Συμπεριφορά VA 25 1 Πώς πρέπει να τιμολογεί ένα μονοπώλιο; Μέχρι στιγμής το μονοπώλιο έχει θεωρηθεί σαν μια επιχείρηση η οποία πωλεί το προϊόν της σε κάθε πελάτη στην ίδια τιμή. Δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Γραµµικός Προγραµµατισµός - Μέθοδος Simplex

Γραµµικός Προγραµµατισµός - Μέθοδος Simplex Γραµµικός Προγραµµατισµός - Μέθοδος Simplex Η πλέον γνωστή και περισσότερο χρησιµοποιηµένη µέθοδος για την επίλυση ενός γενικού προβλήµατος γραµµικού προγραµµατισµού, είναι η µέθοδος Simplex η οποία αναπτύχθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500

Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500 Εισόδημα Κατανάλωση 1500 500 1600 600 1300 450 1100 400 600 250 700 275 900 300 800 352 850 400 1100 500 Πληθυσμός Δείγμα Δείγμα Δείγμα Ο ρόλος της Οικονομετρίας Οικονομική Θεωρία Διατύπωση της

Διαβάστε περισσότερα

Greek Finance Forum. Global Technical Analysis Institute 14/02/13

Greek Finance Forum. Global Technical Analysis Institute 14/02/13 Global Technical Analysis Institute 14/02/13 Greek Finance Forum Καθημερινή Ανάλυση και Σχόλιο για τις αγορές Greek Finance Forum & Global Technical Analysis Institute* Τα όσα αναγράφονται σε καμία περίπτωση

Διαβάστε περισσότερα

1-3 10 1-3 6 3-5 40 3-5 30 5-7 20 5-7 20 7-9 20 7-9 30 9-11 8 9-11 10 11-13 2 11-13 4 Σύνολο 100 Σύνολο 100

1-3 10 1-3 6 3-5 40 3-5 30 5-7 20 5-7 20 7-9 20 7-9 30 9-11 8 9-11 10 11-13 2 11-13 4 Σύνολο 100 Σύνολο 100 1. (Εξεταστ. Φεβ. 2004) Μια µεγάλη εταιρία θέλει να εξετάσει εάν το εκπαιδευτικό πρόγραµµα που ακολουθήσανε οι 100 πωλητές της ήταν αποτελεσµατικό (δηλαδή εάν αυξήθηκαν οι πωλήσεις). Οι δύο παρακάτω πίνακες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΠΙΣΤΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ Συμπληρωματικές Σημειώσεις Δημήτριος Παντελής. Pr T T0

ΑΞΙΟΠΙΣΤΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ Συμπληρωματικές Σημειώσεις Δημήτριος Παντελής. Pr T T0 ΑΞΙΟΠΙΣΤΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ Συμπληρωματικές Σημειώσεις Δημήτριος Παντελής Δεσμευμένη αξιοπιστία Η δεσμευμένη αξιοπιστία R t είναι η πιθανότητα το σύστημα να λειτουργήσει για χρονικό

Διαβάστε περισσότερα