ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Α] ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ: ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΡΙΖΕΣ ΤΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Α] ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ: ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΡΙΖΕΣ ΤΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ"

Transcript

1 ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Α] ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ: ΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΡΙΖΕΣ ΤΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β] ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ: Mathematics The Man Made Universe, SHERMAN K. STEIN, 1963 Α] ΒΑΒΥΛΩΝΙΑΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ 2-1 ΚΑΠΟΙΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ Δεν πρόκειται για µία ιδιοτροπία απλώς τής τύχης το οτι ο αιγυπτιακός πολιτισµός αναπτύχθηκε στην κοιλάδα του Νείλου. Το ποτάµι εξυπηρετούσε τις µεταφορές και τα νερά του γονιµοποιούσαν το έδαφος. Δύο ποτάµια στήριζαν και το βαβυλωνιακό πολιτισµό, ο Τίγρης και 6 Ευφράτης. Ρίξε µία µατιά στο χάρτη και θα καταλάβεις για ποιο λόγο οι ιστορικοί ονόµασαν "Γόνιµη Ηµισέληνο" την περιοχή στην οποία άνθισαν οι πολιτισµοί των αρχαίων Εβραίων. Φοινίκων και Βαβυλωνίων. Από το 4000 ως το 2000 π.χ. το δυτικό τµήµα της Μεσοποταµίας το κυβερνούσαν οι Σουµέριοι. Ό λαός αυτός είχε φτάσει σε ψηλό επίπεδο πολιτισµού και ήταν ένας από τους πιο αρχαϊκούς λαούς πού ήξερε να γράφει. Οι Σουµέριοι γράφανε πάνω σε µαλακές πλάκες από άργιλο κατά τον εξής τρόπο: πίεζαν την επιφάνεια τής πλάκας µ' ένα στύλο σε σχήµα σφήνας και ύστερα ψήνανε την πλάκα. Τα σύµβολα τους πού αποτυπώνονταν πάνω στις πλάκες - είχαν το σχήµα τής σφήνας γι αυτό λέγονται σφηνοειδή. Οι αριθµοί τους αποδίδονταν κι αυτοί µε σφηνοειδή σύµβολα. Κατά τις ανασκαφές πού γίνηκαν τον περασµένο αιώνα, βρέθηκε ένα πλήθος από αυτές τις πλάκες. Τα πιο παλαιά κείµενα των Σουµερίων ανάγονται στο 3000 π.χ. περίπου, στην εποχή πού εγκαθιδρύθηκε στην Ούρ ή πρώτη δυναστεία. Με τα χρόνια, ένας λαός πού ζούσε πιο βόρεια, οι Άκκάδιοι, µετανάστευσε στα νότια. Ενδεχόµενα, κυριάρχησε πάνω στους Σουµέριους και παράλαβε πολλά από τον αναπτυγµένο πολιτισµό τους. Ανάµεσα σ' αυτά, υιοθέτησε και το αριθµητικό σύστηµα των Σουµερίων. Γύρω στο 1700 π.χ. ο Χαµουραµπί, ό βασιλιάς τής πόλης τής Βαβέλ, κατάχτησε και Σουµέριους και Άκκάδιους και ίδρυσε την πρώτη βαβυλωνιακή δυναστεία. Ύστερα από το θάνατο του ή αυτοκρατορία του διαλύθηκε, ο πολιτισµός της όµως διατηρήθηκε για πολλά χρόνια. Το πιο παλαιό µαθηµατικό βαβυλωνιακό κείµενο, πού γνωρίζουµε, χρονολογείται γύρω στα π.χ. 2-2 Ο ΒΑΒΥΛΩΝΙΑΚΟΣ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΟΙ ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ Για να διαµορφώσουµε µια κρίση πάνω στην αριθµητική των Βαβυλωνίων, είναι ανάγκη να καταλάβουµε τί σηµαίνει αριθµητικό σύστηµα θέσης. Για το σκοπό αυτό, ας δούµε πάλι ποιος ήταν ο παλαιός αιγυπτιακός συµβολισµός. "Αν οι Αιγύπτιοι γράφανε 1

2 αυτό ήταν αδιάφορο" τον ίδιο αριθµό παρίσταναν, τον 372. Ενώ µε τον δικό µας σύγχρονο συµβολισµό, όταν γράφουµε 237, δεν πρόκειται για τον 372, αλλά για κάτι το εντελώς διαφορετικό. ' Από το παράδειγµα αυτό βλέπουµε ότι στο δικό µας σύστηµα το νόηµα πού έχει κάθε ψηφίο (ένα από τα σύµβολα 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9), το όποιο εµφανίζεται στη γραφή ενός αριθµού, εξαρτιέται και από το ποια θέση κατέχει στον αριθµό το ψηφίο αυτό. Όταν εµείς γράφουµε 237 εννοούµε ότι το "3" σηµαίνει 3 φορές το 10. Όταν όµως γράφουµε 372 εννοούµε ότι αυτό το ίδιο το ψηφίο σηµαίνει 3 φορές το 102 Με τον αιγυπτιακό συµβολισµό για να παρασταθεί το 10 ή το 100 περισσότερες από µια φορές επαναλαµβάνονταν τα σύµβολα αντίστοιχα. Μ' άλλα λόγια, οι Αιγύπτιοι χρησιµοποιούσαν την αρχή τής επανάληψης. Επίσης, συγκέντρωναν τα επαναλαµβανόµενα σύµβολα ανά 10 και κάθε τέτοια δεκάδα την αντικατάσταιναν µ' ένα σύµβολο της αµέσως ανώτερης τάξης. Εποµένως, το αριθµητικό σύστηµα των Αιγυπτίων είχε βάση το 10. Ακόµη, για να εκτιµήσουν ένα γραµµένο αριθµό, προσθέτανε τους αριθµούς πού παράσταιναν τα σύµβολα. Οι Αιγύπτιοι, λοιπόν, χρησιµοποιούσαν και την αρχή της πρόσθεσης. Στο δικό µας σύστηµα ένας αριθµός, λ.χ. ο 243. εκτιµάται ως εξής: Εποµένως δεν χρησιµοποιούµε, όπως οι Αιγύπτιοι, την αρχή της επανάληψης. Το 10 πολλαπλασιάζεται µε το 4, µε το ψηφίο δηλαδή πού κατέχει τη δεύτερη θέση από τα δεξιά δεν γράφεται τέσσερις φορές. Όµοια το 10 2 πολλαπλασιάζεται µε το 2. Δεν γράφεται δύο φορές. Άρα στο σύστηµα µας υπάρχει πολλαπλασιαστική αρχή. Ακόµη, ή δύναµη τής βάσης (στην περίπτωση µας βάση είναι το 10), µε την οποία πολλαπλασιάζεται το κάθε ψηφίο, καθορίζεται µονάχα από τη θέση πού κατέχει το ψηφίο αυτό στην παράσταση τού αριθµού. Άρα, το δικό µας σύστηµα αρίθµησης είναι σύστηµα θέσης. Και τα δύο συστήµατα, το δικό µας και το αιγυπτιακό, έχουν βάση το 10. Όµως το δικό µας έχει για καθένα από τους αριθµούς 0 ως 9 και από ένα, ξεχωριστό, σύµβολο. Αν ο αριθµός 243 µάς είχε δοθεί στη βάση α, θα γράφαµε: Για τη δεκαδική αρίθµηση µας χρειάζονται 10 ψηφία, ανά ένα για τους ακέραιου; 0, 1,..., 9. "Αν πάρουµε για βάση το 7. µας χρειάζονται µονάχα τα ψηφία 0, 1.2, και 6. Ό 7 καθώς και οι µεγαλύτεροι του αριθµοί εκφράζονται µε αυτά τα έξι σύµβολα σε κατάλληλη διάταξη. Έτσι έχουµε: Εποµένως, στο σύστηµα αρίθµησης µε βάση 7, ο αριθµός 7 σηµειώνεται 10 7 (διαβάζεται: ένα µηδέν στη βάση 7). Για τις διάφορες βάσεις, την ιστορία τους. και τις σηµερινές εφαρµογές τους, θα µιλήσουµε στο κεφάλαιο 8. Ύστερα απ' αυτή την εισαγωγή είµαστε προετοιµασµένοι για να καταλάβουµε το βαβυλωνιακό σύστηµα αρίθµησης. Οι Βαβυλώνιοι εφάρµοζαν ένα ατελές έξηνταδικό σύστηµα θέσης. Έξηνταδικό σηµαίνει "µε βάση το 60" Ένα πλήρες όµως έξηνταδικό σύστηµα θέσης απαιτεί την ύπαρξη ενός συµβόλου για το 0 και 59 άλλων συµβόλων για τα υπόλοιπα ψηφία. Οι Βαβυλώνιοι όµως δεν είχαν σύµβολο 2

3 για το 0 και τα άλλα 59 ψηφία τα γράφανε συνδυάζοντας δύο µονάχα διαφορετικά σηµάδια: Μ' αυτά Τα δύο σηµάδια οι αριθµοί οι µικρότεροι από το 60 γραφόντουσαν ως εξής: Αυτά τα 59 σύµβολα ήσαν τα "ψηφία" στο έξηνταδικό σύστηµα θέσης των Βαβυλωνίων. Όταν έφταναν στο 60 Τα ίδια πάλι σύµβολα χρησιµοποιούσαν, αλλά µε τη σηµασία των έξηντάδων. Έτσι. Παρατηρούµε ότι τους 59 πιο µικρούς αριθµούς τους γράφανε µε την ίδια µέθοδο πού ακολουθούσαν και οι Αιγύπτιοι, µε µόνη διαφορά ότι οι Βαβυλώνιοι συµβόλιζαν το ένα µε σφήνα και το δέκα µε γωνιά. Τους αριθµούς από 1 ως 59 τους γράφανε µε δεκαδική βάση. Το ίδιο και τους αριθµούς από 60 ως κ.ο.κ. Έτσι λ.χ. µε παρίσταναν τον αριθµό Οι Βαβυλώνιοι γράφανε τον αριθµό των µονάδων (1 ως 59) στα δεξιά. Ακολουθούσε προς τ' αριστερά ο αριθµός των έξηντάδων, σε συνέχεια ο αριθµός των δων κ.ο.κ. Εµείς, πού χρησιµοποιούµε τα ίνδοαραβικά αριθµητικά σύµβολα για να ξεχωρίσουµε σ' έναν ακέραιο αριθµό τις µονάδες, τις εξηντάδες, τις δες κτλ. βάζουµε κόµµατα. Όταν πρόκειται γιά κλασµατικό αριθµό, βάζουµε ";" ανάµεσα στο ακέραιο και το κλασµατικό µέρος τού αριθµού. Αυτήν την παράσταση θα τη λέµε έξηνταδική. Στον πίνακα 2-1 υπάρχουν σχετικά παραδείγµατα. 3

4 Υπάρχουν τρία αδύνατα σηµεία στο αριθµητικό σύστηµα των Βαβυλωνίων κι αυτά δηµιουργούν αµφιβολίες για το πώς πρέπει να διαβαστεί ένας αριθµός. Ή µία πηγή αµφιβολίας οφείλεται στο γεγονός ότι οι Βαβυλώνιοι δεν είχαν ""έξηνταδικό σηµείο" Δηλαδή, δεν είχαν ένα σηµάδι αντίστοιχο µε το ";" πού χρησιµοποιήσαµε πιο πάνω, προκειµένου να γράψουµε έξηνταδικά κλάσµατα και µικτούς αριθµούς. Έτσι, βλέποντας το σύµβολο δεν είµαστε σίγουροι αν πρόκειται για το 2 ή για το ή ποιος ξέρει για ποιόν άλλο αριθµό. Στον πίνακα 2-2 υπάρχουν παραδείγµατα, από τα όποια γίνεται φανερό ποιες είναι και οι δύο άλλες πηγές αµφιβολίας. Πίνακας 2-2 Όπως βλέπουµε στον πίνακα, στην πρώτη και στη δεύτερη σειρά δεν υπάρχει διαφορά στη βαβυλωνιακή παράσταση. Αυτό γίνεται γιατί δεν διάθεταν ξεχωριστά σύµβολα για τα ψηφία από 1 ως 59 (εκτός για το 1 και το 10). Έτσι, το νόηµα του είναι αβέβαιο. Πρόκειται για τον αριθµό = 12, για τον = 602, για τον = 661 ή µήπως για κάποιον άλλο αριθµό; Στην τρίτη και στην τέταρτη σειρά του πίνακα ή βαβυλωνιακή γραφή, επίσης, είναι ίδια. Αυτό γίνεται γιατί οι Βαβυλώνιοι δεν είχανε σύµβολο για το µηδέν. Για τον ίδιο λόγο και τους αριθµούς της πέµπτης και τής έκτης σειράς του πίνακα τους γράφανε ίδια και δεν µπορούµε να ξέρουµε µε σιγουριά ποιόν αριθµό εννοούσανε την κάθε φορά. Κατά την τελευταία βαβυλωνιακή εποχή (λίγους αιώνες π.χ.) χρησιµοποίησαν για το 0 το σύµβολο, µόνο όµως όταν το 0 παρεµβαλλόταν ανάµεσα σε δύο άλλα ψηφία. Για το τελικό µηδέν πάλι δεν είχανε σύµβολο. Σε τέτοιες περιπτώσεις θα καταλάβαιναν, για ποιόν αριθµό γινόταν λόγος, από τα συµφραζόµενα στο πρόβληµα ή από το εξαγόµενο του υπολογισµού. Στον πίνακα 2-3 (βλ. σελ. 54) δίνονται κι άλλα παραδείγµατα κλασµατικών αριθµών. 4

5 Ό αναγνώστης έχει συχνά συναντήσει ιδέες, πού έχουν τις ρίζες τους στους Βαβυλώνιους δίχως όµως, ίσως, να το έχει συνειδητοποιήσει. Στη Βίβλο υπάρχουν αρκετές αναφορές στους Βαβυλώνιους. Ό επόµενος µικρός βαβυλωνιακός πίνακας για βάρη και χρήµατα περιέχει γνωστές µας λέξεις, πού ή σηµασία τους έχει οριστεί µε έξηνταδικό τρόπο. 1 τάλαντο = 60 µνες 1 µνα = 60 σίκλοι. Οι λέξεις "λεπτό" και "δευτερόλεπτο" έχουν άµεσα πηγάσει από τους Βαβυλώνιους. Να, µε λίγα λόγια, η ιστορία τους. Στους Βαβυλώνιους είχαν αναπτυχθεί ενδιαφέροντα αστρονοµικά σε συσχετισµό µε την κατασκευή ηµερολογίου µέσου βοηθητικού για την αναγνώριση της κατάλληλης κάθε χρονιά εποχής για σπορά και θερισµό. Οι Έλληνες, τόσο ως έµποροι, όσο και ως κατακτητές, ήρθαν σε επαφή µε τους Βαβυλώνιους και γνώρισαν τα εξαγόµενα τους. Αυτά ήσαν εκφρασµένα στο έξηνταδικό σύστηµα αρίθµησης. Οι Έλληνες αστρονόµοι υιοθέτησαν αυτό το σύστηµα για τα κλάσµατα πού χρησιµοποιούσαν στην αστρονοµία και λέγανε εξηκοστά τις πρώτες υποδιαιρέσεις, εξηκοστά των εξηκοστών τις δεύτερες υποδιαιρέσεις κ.ο.κ. Αυτή ή ορολογία διατηρήθηκε και όταν τα ελληνικά αστρονοµικά κείµενα µεταφράστηκαν στα αραβικά και ακόµη υστερότερα, όταν (στον ΙΒ' αιώνα) τα αραβικά χειρόγραφα µεταφράστηκαν στα λατινικά από τους επιστήµονες τής δυτικής Ευρώπης. Τα εξηκοστά και τα εξηκοστά των εξηκοστών γίνηκαν στα λατινικά, αντίστοιχα, Με τον καιρό αυτές οι φράσεις συντοµεύτηκαν. Στα αγγλικά µείνανε οι λέξεις και χρησιµοποιούνται τόσο κατά τη µέτρηση τού χρόνου όσο και κατά τη µέτρηση γωνιών.* Το σχήµα 2-1 (βλ. σελ. 56) είναι ή φωτογραφία µιας περίφηµης πινακίδας µε σφηνοειδή γραφή, πού περιέχει µόνο αριθµούς. Οι αριθµοί στην πινακίδα διακρίνονται καθαρά. Συνοψίζουµε για το βαβυλωνιακό σύστηµα αρίθµησης: 1. Οι αριθµοί γραφόντουσαν σε έξηνταδικό σύστηµα θέσης. 2. Τα ψηφία του συστήµατος, δηλαδή οι αριθµοί 1 ως 59, σχηµατίζονταν µε τα 5

6 σηµάδια προσθετικά και µε βάση το Δεν υπήρχε ούτε έξηνταδικό σηµείο ούτε µηδέν. ί 2-3 ΟΙ ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΑΞΕΙΣ Για την πρόσθεση και την αφαίρεση οι βαβυλωνιακοί συµβολισµοί δεν παρουσίαζαν καµιά δυσκολία. Οι υπολογισµοί προχωρούσαν, όπως και στο δικό µας, το δεκαδικό, σύστηµα. Μόνη διαφορά, ότι αντί να δανείζονται και να µεταφέρουν δεκάδες, δανείζονταν και µετάφεραν έξηντάδες. Τον πολλαπλασιασµό τον κάνανε, επίσης, όπως και εµείς. Οι Βαβυλώνιοι όµως χρησιµοποιούσαν και πίνακες πολλαπλασιασµού, µε τους οποίους βρίσκανε τα γινό- µενα 1 Χ 2, 2 χ 2,..., 59 Χ 2, 1 Χ 3, 2 Χ 3,..., 59 Χ 3,..., 1 Χ 59, 2 Χ 59,...,59x59. Πολλές πλάκες µε τέτοιους πίνακες έχουν βρεθεί. (Στην πραγµατικότητα, οι πίνακες ήσαν πιο µικροί. Στον πίνακα για τον πολλαπλασιασµό µε το 2 λ.χ. σηµείωναν µόνο τα γινόµενα 1 Χ 2, 2 Χ 2,..., 19 Χ 2, 20 Χ 2, 30 Χ 2, 40 χ 2, 50 Χ 2. Για να βρούνε, ας πούµε, το 26 Χ 2 δεν είχαν παρά να πάρουν από τον πίνακα τα γινόµενα 20 Χ 2 και 6x2 και να τα προσθέσουν.) Για τη διαίρεση πολλαπλασίαζαν τον διαιρετέο µε τον πολλαπλασιαστικό αντίστροφο τού διαιρέτη. Για να υπολογίσουν λ.χ. οι Βαβυλώνιοι το 47: 3 υπολόγιζαν το 1 : 3 και το εξαγόµενο το πολλαπλασίαζαν µε το 47. 6

7 Για να γίνονται πιο εύκολα αυτοί οι υπολογισµοί είχαν καταρτίσει πίνακες αντίστροφων. Ένας από τους πιο παλιούς γνωστούς πίνακες περιέχει τους αντίστροφους εκείνων των αριθµών ως και τού 81 των οποίων κάθε πρώτος παράγοντας είναι και παράγοντας τού 60. Πρόκειται γι αυτούς τους αντίστροφους, πού ή έξηνταδική τους κλασµατική παράσταση τερµατίζεται. Να, πώς αρχίζει ο πίνακας. Τους αντίστροφους των άλλων αριθµών πώς τους γράφανε οι Βαβυλώνιοι; Ας πούµε το 1 : 7 ή τον 1 : 11; Κατά κανόνα, αποφεύγανε τέτοια κλάσµατα. Πότε πότε όµως τα παίρνανε, άλλα µε προσέγγιση (όπως κάνουµε και εµείς, όταν προσεγγίζουµε το 1 : 7 µε το 0,14). Οι Βαβυλώνιοι είχανε, επίσης, και πίνακες πού περιλάβαιναν πολλαπλάσια αντίστροφων. Δίνουµε έναν τέτοιο πίνακα. Πολλαπλασιαστικός πίνακας για τον 0;6,40 ( = 1:9): ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ 1 5:9 = 5 Χ (1:9) = 5Χ 0;6,40 = 0;33, : ΤΑ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ (Αποσπάσµατα) Στο ιωνικό σύστηµα οι αρχαίοι Έλληνες παρίσταναν αριθµούς χρησιµοποιώντας όλα τα γράµµατα του Ελληνικού αλφαβήτου. Επειδή το κλασικό ελληνικό αλφάβητο είχε µονάχα 24 γράµµατα, τους χρειάζονταν όµως 27 σύµβολα, πήρανε και τρία άλλα σύµβολα, τα όποια σε µια πιο παλιά εποχή ήσαν κι αυτά γράµµατα. Πρόκειται για τα: 7

8 Δυο προβλήµατα αναφύονται µ' αυτό το σύστηµα: πώς διακρίνονται οι αριθµοί από τις λέξεις και πώς γράφονται οι αριθµοί οι µεγαλύτεροι από το 999. Το πρώτο πρόβληµα είχε λυθεί ως εξής: Όταν επρόκειτο για αριθµό, βάζανε µία οριζόντια γραµµή πάνω ή ένα τόνο στο τέλος. Το δεύτερο πρόβληµα το αντιµετώπιζαν µε διάφορα τεχνάσµατα, τα όποια στηρίζονταν σε πολλαπλασιαστικές αρχές. Μία µικρή γραµµή κάτω αριστερά σήµαινε ότι ο αριθµός πολλαπλασιάζεται µε Έτσι:,α= 1000,,β = 2000 κ.ο.κ. Για ακόµη µεγαλύτερους αριθµούς χρησιµοποιούσαν το γράµµα Μ του παλιού άκροφωνικού συστήµατος. Ένα ιωνικό σύµβολο πάνω από το γράµµα αυτό δήλωνε τον πολλαπλασιαστή. Έτσι, Στην αρχή οι Έλληνες γράφανε τα κλάσµατα, επηρεασµένοι από τους Αιγυπτίους, ως αθροίσµατα έναδικών κλασµάτων. Υστερότερα τα γράφανε κατά διάφορους τρόπους ως ζευγάρια αριθµών. Μερικές φορές σηµείωναν πρώτα τον αριθµητή µ' έναν τόνο και δίπλα του µία ή δύο φορές τον παρανοµαστή, διπλά τονισµένο. Για παράδειγµα. Άλλοι τρόποι γραφής ήσαν: πάνω ο παρανοµαστής και κάτω ο αριθµητής, δίχως διαχωριστική γραµµή. Έτσι: (χωρίς την γραµµή) Σελ. 85: Οι αρχαίοι Έλληνες ονοµάζανε λογιστική την υπολογιστική όψη των µαθηµατικών και Αριθµητική (σηµερινή Θεωρία αριθµών) την µελέτη των αφηρηµένων ιδιοτήτων των αριθµών, κυρίως των θετικών ακεραίων. Με την λογιστική ασχολούνταν οι έµποροι και οι δούλοι, ενώ µε την Αριθµητική οι φιλόσοφοι και αυτοί που ανήκαν στις ανώτερες τάξεις. 8

9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: ΑΡΙΘΜΗΣΗ ΚΑΙ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΕΛΛΗΝΕΣ (Αποσπάσµατα) Το ρωµαϊκό σύστηµα αρίθµησης ήταν ακατάλληλο για υπολογισµούς. Για αυτό τον λόγο τις πράξεις τις έκαναν µε τον άβακα. Ο ρωµαϊκός τρόπος γραφής των αριθµών χρησίµευε κυρίως για να σηµειώνονται τα δεδοµένα και τα αποτελέσµατα των υπολογισµών. 8-3 ΤΑ ΙΝΔΟ-ΑΡΑΒΙΚΑ ΨΗΦΙΑ Το σύστηµα αρίθµησης, πού χρησιµοποιεί το µεγαλύτερο τµήµα του σύγχρονου κόσµου, είναι το ίνδο-αραβικό σύστηµα. Όπως θα δούµε, ή εξέλιξη και ή παραδοχή αυτού του συστήµατος ολοκληρώθηκε πολύ αργότερα από τους χρόνους κατά τους οποίους εφαρµόζονταν τα άλλα συστήµατα αρίθµησης πού µελετήσαµε. Οι Ινδοί εγκαταστάθηκαν στις Ινδίες κατά την προϊστορική εποχή. Τα πιο παλαιά αριθµητικά σύµβολα των Ινδών, πού γνωρίζουµε, τα βραχµανικά ψηφία βρέθηκαν σε επιγραφές και χρονολογούνται στον τρίτο αιώνα π.χ. Το σύστηµα, πού χρησιµοποιούσαν, προσοµοίαζε µε των Ελλήνων. Δεν διάθεταν σύµβολα µοναχά για το 1 ως το 9, άλλα και για τα 10, 20, 30 90, 100, 200 κ.ο.κ. Μια και είχαν χωριστά σύµβολα για τα 10, 20. κ.ο.κ., δεν ξέρανε ακόµη να γράφουνε τους αριθµούς σε σύστηµα θέσης και εποµένως δεν υπερτερούσαν των Ελλήνων ως προς το αριθµητικό τους σύστηµα. Επίσης, σύµβολο για το "µηδέν" δεν τους ήταν αναγκαίο και, κατά συνέπεια, δεν θα υπήρχε. Τα πρώτα 9 βραχµανικά ψηφία έχουν την ακόλουθη όψη: Αριθµητικό σύστηµα θέσης µε 10 σύµβολα, όπου το ένα. από αυτά είναι για το µηδέν, αναπτύχθηκε, ίσως, γύρω στο 500 µ.χ., την εποχή πού ζούσε ο µαθηµατικός Άριαµπάτα. Άλλοι, όµως, θεωρούν πώς γενικεύτηκε ή χρήση αυτού τού συστήµατος ύστερα από το 700 µ.χ. Δεν µπορούµε ν' αποφανθούµε µε βεβαιότητα, αν ή εφεύρεση αυτού τού συστήµατος ανήκει στους ίδιους τους Ινδούς. Αναµφίβολα είχαν έρθει σε επαφή µε τον ελληνικό πολιτισµό και ήσαν ενηµερωµένοι πάνω στο έργο τού αστρονόµου Πτολεµαίου, ο όποιος χρησιµοποιούσε σύµβολο για το µηδέν κατά τους υπολογισµούς του µε έξηνταδικά κλάσµατα. Τα αριθµητικά σύµβολα των Ινδών, κατά την εποχή για την οποία µιλάµε, είχαν την ακόλουθη µορφή: 9

10 Αυτά ονοµάστηκαν ινδικά ψηφία και έχουν, µάλλον, προκύψει από παραλλαγή των βραχµανικών ψηφίων. Τα ινδικά ψηφία εξελίχτηκαν κατά δύο τρόπους. Σχηµατίστηκαν από αυτά τα δυτικο αραβικά ψηφία ή γκοµπάρ: και τα άνατολικο- αραβικά ψηφία: Τα δυτικο αραβικά ψηφία προφανώς µοιάζουν µε αυτά πού εµείς σήµερα χρησιµοποιούµε. Τα δεύτερα, τα άνατολικο- αραβικά, βρίσκονται ακόµη σε χρήση στις αραβικές και άλλες µουσουλµανικές χώρες. Γεννιέται τώρα το ερώτηµα: Πώς γίνηκε και οι λαοί τού δυτικού κόσµου υιοθέτησαν τα δυτικο αραβικά αριθµητικά σύµβολα; Ύστερα από τη φυγή τού Μωάµεθ στη Μεδίνα. το 622 µ.χ., και την επιστροφή του από εκεί, οι Άραβες άρχισαν τους καταχτητικούς πολέµους. Κατόρθωσαν όχι µονάχα να καθυποτάξουν όλη τη βόρεια Αφρική, άλλα και να σχηµατίσουν µια τεράστια αυτοκρατορία, πού εκτεινόταν από τις Ινδίες ως την Ισπανία. Οι καταχτητές ήσαν αρκετά ανεχτικοί απέναντι στους λαούς της αυτοκρατορίας τους. Έτσι, οι τέχνες και οι επιστήµες καλλιεργήθηκαν εντατικά τόσο από Άραβες όσο και από µη-άραβες. Ή Βαγδάτη, ή οποία ιδρύθηκε το 766 από το Χαλίφη Αλ-Μανσούρ, είχε γίνει κέντρο επιστηµονικό και θεµατοφύλακας χειρογράφων. Την επισκέπτονταν επιστήµονες από όλο τον κόσµο. Πολλά από αυτά πού ξέρουµε για τους Έλληνες καθώς επίσης για τις γνώσεις των Ινδών, τα έχουµε µάθει από αραβικές µεταφράσεις πού διασώθηκαν και οι οποίες είχαν γίνει από επιστήµονες, οι οποίοι είχαν εργαστεί σε κείνα τα µέρη. Μέσα σ' αυτήν την απέραντη αραβική αυτοκρατορία διαδόθηκαν τα αραβικά ψηφία. Γίνηκαν ιδιαίτερα γνωστά από το βιβλίο του Άραβα µαθηµατικού Μωχάµµετ ιµπν Μούσα αλ-χαρίζµι (Μωχάµµετ ό γιος του Μωυσή από το Χαρίζµ). Το βιβλίο αυτό γράφτηκε το 820 και είχε τίτλο: Αλ-τζαµπρ ουάλ-µουκάµπαλα. Γράψαµε αναλυτικά όνοµα και τίτλο, επειδή ένα τµήµα τού ονόµατος του συγγραφέα παραλλάχτηκε κι έδωσε τη λέξη "αλγόριθµος" και επίσης ο τίτλος του βιβλίου 10

11 συντοµεύτηκε κι έγινε "άλτζεµπρα και άλµουκάµπαλα" Τελικά, ο τίτλος µαζεύτηκε κι άλλο και παράµεινε: "άλτζεµπρα" (άλγεβρα). Ό Αλ-Χαρίζµι έγραψε επίσης ένα µικρό βιβλίο, πού αναφέρεται στην αριθµητική των Ινδών. Εκεί µέσα γράφει για το µηδέν: «Όταν µία αφαίρεση δεν αφήνει τίποτα, τότε πρέπει να σηµειώνεται ένας µικρός κύκλος. Να µη µένει αδειανή ή θέση. Να µπαίνει εκεί ο µικρός κύκλος, γιατί αλλιώς οι θέσεις θα λιγοστέψουν και µπορεί λ.χ. ή δεύτερη θέση να νοµιστεί ως πρώτη» Από εδώ φαίνεται ότι στα συστήµατα θέσης υπάρχει πρόβληµα για το µηδέν, πού απαιτεί ιδιαίτερες εξηγήσεις. Ενώ από τη µία µεριά το µηδέν παριστάνει το "τίποτα" από την άλλη δύσκολα µπορούµε να καταλάβουµε για ποιόν αριθµό πρόκειται, όταν σηµειώνονται µοναχά τα µη µηδενικά ψηφία του αριθµού. Τα δυτικοαραβικά ψηφία γίνηκαν γνωστά στην Ισπανία από τους Άραβες και από κει περάσανε σιγά σιγά στη δυτική Ευρώπη. Ό πρώτος άνθρωπος, πού κατάβαλε προσπάθειες για να διαδοθεί στη δυτική Ευρώπη ή χρήση αυτών των συµβόλων, ήταν ο Ζερµπέρ ( ο µετέπειτα Πάπας Σίλβεστρος Β'), τον Γ αιώνα. Κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού, πού έκαµε στην Ισπανία, γνώρισε τα αραβικά ψηφία. Συνειδητοποίησε τα πλεονεκτήµατα αυτού του συµβολισµού και έγραψε ένα φυλλάδιο, µε το οποίο συνιστούσε τη χρήση των νέων συµβόλων και έδινε µία περιγραφή για το πώς µ' αυτά τα σύµβολα µπορεί να λειτουργήσει ο άβακας. Τα µπαλάκια τού άβακα έπρεπε ν' αντικατασταθούν µε δισκία (άπικες). πάνω στα οποία θα εγγράφονταν τα ψηφία. Έτσι, για να παρασταθεί στον άβακα ο αριθµός 314, λ.χ., δεν θα ήταν πια ανάγκη να τοποθετηθούν 3. 1 και 4 µπαλάκια στις αράδες των εκατοντάδων, των δεκάδων και των µονάδων, αντίστοιχα. Θα αρκούσε ή τοποθέτηση σε καθεµιά απ αυτές τις αράδες ενός δισκίου αριθµηµένου µε 3, 1 και 4 αντίστοιχα. Ωστόσο, θα πέσει σε λάθος όποιος ή όποια νοµίσει πώς από κει και πέρα δεν θα καθυστερούσε να γενικευτεί ή χρήση των αραβικών ψηφίων. Ό λόγος για τον όποιο αργοπόρησε ή παραδοχή του νέου συστήµατος, βρίσκεται στο ότι οι υπολογισµοί µε τον άβακα δεν γίνονταν ευκολότερα µε τους άπικες απ ό,τι µε τα µπαλάκια. Η πρόσθεση και αφαίρεση µπορούσαν νά εκτελεστούν µε τα µπαλάκια δίχως καµιά δυσκολία. Απλώς γινόντουσαν µετακινήσεις. Δεν ήταν ανάγκη νά έχει γίνει αποστήθιση διάφορων αθροιστικών αποτελεσµάτων. Αυτός ο τρόπος υπολογισµού ήταν αδύνατος µε τους άπικες, στους οποίους είχαν εγγραφεί τα δυτικοαραβικά ψηφία. Το αποτέλεσµα της δυσχέρειας, πού παρουσίαζαν οι υπολογισµοί µε τον 11

12 άβακα κατά τη µέθοδο πού πρότεινε ο Ζερµπέρ. ήταν ότι, όσο το πλατύ κοινό έκανε χρήση τού άβακα, δεν εξοικειωνόταν µε τα δυτικοαραβικά ψηφία. Υπήρξαν βέβαια πρόσωπα πού αντιλήφτηκαν ότι τα ψηφία αυτά ήσαν εξαιρετικά κατάλληλα, όταν οι υπολογισµοί γινόντουσαν στο χαρτί. Πρέπει όµως να έχουµε υπόψη ότι τα υλικά γραφής σπανίζανε. Για τους υπολογισµούς µε τον άβακα χρειαζόταν λίγο χαρτί τόσο µόνο όσο να φτάνει για να σηµειωθούν τα αποτελέσµατα. Δεν απέχουµε, εποµένως, από την αλήθεια, αν θεωρήσουµε ότι ένα από τα αίτια για τη συνέχιση τής χρήσης τού άβακα βρίσκεται στα λιγοστά υλικά γραφής. Τα παλιά και δοκιµασµένα ρωµαϊκά ψηφία επαρκούσαν για το σκοπό τής καταγραφής αποτελεσµάτων. Όπως και να 'ναι, δεν υπάρχει λόγος να µάς εκπλήσσει το γεγονός ότι κείνη την εποχή τα δυτικοαραβικά ψηφία δεν ήσαν κοινής αποδοχής. Στο σηµείο αυτό είναι ενδιαφέρον να υπενθυµίσουµε ότι την εποχή πού ο Ζερµπέρ συνηγορούσε δίχως µεγάλη επιτυχία υπέρ των δυτικοαραβικών ψηφίων, αυτά ήσαν σε κοινή χρήση στις αραβικές χώρες. Ίσως, ένας λόγος για αυτό να ήταν το ότι, ήδη από το 794, υπήρχε στη Βαγδάτη χαρτοποιείο, ενώ στη δυτική Ευρώπη το πρώτο χαρτοποιείο λειτούργησε το 1154 (συγκεκριµένα, στην Ισπανία). Ύστερα από το έτος 1000 µεγάλη µάχη ξέσπασε ανάµεσα στους υποστηριχτές των δύο µεθόδων υπολογισµού. Από τη µία µεριά ήσαν οι "άβακιστές" και από την άλλη οι "άλγοριστές" Τα ονόµατα µιλάνε µόνα τους. Τελικά ή µάχη κερδήθηκε από τους άλγοριστές. Ή Ιταλία, κέντρο τού εµπορίου κείνη την εποχή, αναγνώρισε πρώτη τα πλεονεκτήµατα πού παρουσιάζει το γράψιµο των υπολογισµών σε χαρτί. Ένα από τα πλεονεκτήµατα ήταν ή δυνατότητα ελέγχου των υπολογισµών υστέρα από την εκτέλεση τους. το 1202 παρουσιάστηκε το βιβλίο Liber Abacci του Λεονάρδου Πιζάνο. Το πραγµατικό του επώνυµο ήταν Φιµπονάτσι ("γιος τού καλού άνθρωπου"). Αυτό το βιβλίο εξάσκησε µεγάλη επίδραση όχι µόνο στους µαθηµατικούς άλλα και στους εµπορευόµενους και ή σηµασία του, αναφορικά µε τη διάδοση και την παραδοχή των δυτικοαραβικών ψηφίων, υπήρξε αποφασιστική. Είναι αλήθεια ότι ή Δηµαρχία τής Φλωρεντίας κατάβαλλε προσπάθειες Ίσαµε και το 1299 για να καθυστερήσει αυτή την πρόοδο. Είχε απαγορέψει τα νέα σύµβολα, µε την πρόφαση οτι µ' αυτά µπορούσε εύκολα να φαλκιδευτούν οι λογαριασµοί. Οι "κακές γλώσσες" λέγανε, όµως, ότι οι κρατικοί υπάλληλοι, πού όφειλαν νά κάνουν τον έλεγχο των βιβλίων, δεν ξέρανε τη νέα µέθοδο και γι' αυτό προσπαθούσαν νά της φράξουν το δρόµο. Τα πλεονεκτήµατα της, όµως, ήσαν τόσο καταφανή, ώστε ή νέα µέθοδος επιβλήθηκε στη Γερµανία (το 1200), στη Γαλλία (το 1275) και στην Αγγλία (το 12

13 1300). Ωστόσο, φτάσαµε στα µέσα του' 16ου αιώνα, ωσότου ή υπόθεση κερδηθεί οριστικά υπέρ των δυτικοαραδικών ψηφίων. Όσο διάστηµα ήσαν υποχρεωµένοι οι λαοί νά γράφουν το καθετί µε το χέρι, η µορφή των σχεδιασµάτων µεταβαλλόταν µε το πέρασµα τού χρόνου. Ύστερα όµως από την εφεύρεση τής τυπογραφίας, η µορφή όλων αυτών σταθεροποιήθηκε. πού έγραψε για τα ινδικά ψηφία, θεωρείται χαρακτηριστικό δείγµα των συγγραφέων τής εποχής του, ως προς το ότι τους ακέραιους αριθµούς τους έγραφε στο δεκαδικό σύστηµα αρίθµησης και τα κλάσµατα στο έξηνταδικό. Τους ακέραιους αριθµούς τους έβλεπε ως "µοίρες" το 1/60 ως "πρώτο" το 1/60 2 ως "δεύτερο" το 1/60 3 ως "τρίτο" κ,ο.κ. και χρησιµοποιούσε τα δηλωτικά σηµάδια, ', ", '", κ.ο.κ. Έγραφε: "Ό πολλαπλασιασµός µοιρών µε µοίρες δίνει µοίρες και µοιρών µε κλάσµατα δίνει κλάσµατα" µοίρες µε πρώτα δίνουν πρώτα και µε δεύτερα δίνουν δεύτερα. "Όταν πολλαπλασιάζονται κλάσµατα µε κλάσµατα συναθροίζονται τα οηµάδια' πρώτα µε δεύτερα δίνουν τρίτα, γιατί είναι 1 συν 2...". Ό σύγχρονος αναγνώστης διαβλέπει σ' αυτή την τελευταία φράση µία πρώτη έννοια σχετικά µε τους έκθετες και τον κανόνα µε τον όποιο γίνεται ο σύγχρονος πολλαπλασιασµός δεκαδικών κλασµάτων. Έτσι, 3 πρώτα παρµένα 2 δεύτερα φορές γραφόταν ως 3' επί 2" και έδινε το αποτέλεσµα 6'", δηλαδή έξι "τρίτα" Σήµερα θα λέγαµε: Ό εκθέτης 3 είναι το άθροισµα των 1 και 2. στο Δηµοτικό Σχολείο διδάσκουµε τον αντίστοιχο αλγόριθµο: 0,2 χ 0,03 = 0,006. Λέµε στα παιδιά νά πολλαπλασιάσουν τους αριθµούς 2 και 3 και ύστερα νά λογαριάσουν τις δεκαδικές θέσεις, πού είναι τόσες όσο είναι το άθροισµα των δεκαδικών θέσεων των δύο παραγόντων. Από το έργο τού "Ιµπν Λάµπαν µπορούµε νά διακρίνουµε και δύο ακόµη αξιοπαρατήρητα γεγονότα: την αντοχή των έξηνταδικών κλασµάτων από την εποχή των Βαβυλωνίων ίσαµε σήµερα και τη βραδύτητα µε την οποία γίνηκαν αποδεχτά τα ανάλογα µε τα έξηνταδικά δεκαδικά κλάσµατα. Η ιδέα τής γραφής των κλασµάτων µε δεκαδική µορφή προτάθηκε για πρώτη φορά στη δυτική Ευρώπη γύρω στο 1600 Ό ολλανδός µαθηµατικός Στέβιν ( είναι ο πρώτος που έριξε πλήρες φως πάνω στα πλεονεκτήµατα του δεκαδικού συµβολισµού. Με το 13

14 φυλλάδιο Ή Δεκάτη υποστήριξε σθεναρά τη χρήση των δεκαδικών κλασµάτων. Επίµενε ότι οι κυβερνήσεις έπρεπε ν' αποδεχτούν το δεκαδικό σύστηµα και ακόµη νά το εφαρµόσουν στα χρήµατα, στα βάρη και στα µέτρα. Ωστόσο αυτά όλα ίσαµε τη γαλλική επανάσταση, δεν είχαν πραγµατωθεί σε πλατιά κλίµακα. 8-9 ΚΛΑΣΜΑΤΑ, ΡΗΤΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΚΑΙ Η ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΘΕΣΗΣ ΣΤΗΝ ΑΡΙΘΜΗΣΗ Η γραφή των κλασµάτων κατά το βαβυλωνιακό σύστηµα διατηρήθηκε για πολύ και ύστερα από το τέλος του βαβυλωνιακού πολιτισµού. Γι' αυτό θα περιγράψουµε µε µεγαλύτερη πληρότητα αυτό το σύστηµα. Ταυτόχρονα θα αναφερθούµε και σε µερικές γενικές αρχές, πού σχετίζονται µε την παράσταση των ρητών αριθµών στα αριθµητικά συστήµατα θέσης. Όταν οι Βαβυλώνιοι γράφανε κλάσµατα, χρησιµοποιούσαν την αρχή τής θέσης και τη βάση 60, µε τον ίδιο τρόπο όπως κι εµείς χρησιµοποιούµε την αρχή τής θέσης και τη βάση 10. για τα έξηνταδικά κλάσµατα θα χρησιµοποιούµε σύγχρονο συµβολισµό (βλ. Ενότητα 2-2). Το επόµενο παράδειγµα δείχνει τη µετατροπή σε έξηνταδικά κλάσµατα, µερικών κλασµάτων γραµµένων µε βάση το δέκα. ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ 1 Οι µετατροπές αυτές είναι άπλες, γιατί οι παρονοµαστές των κλασµάτων, πού γράψαµε µε βάση το δέκα, είναι παράγοντες του 60. Στην περίπτωση όπου ο παρονοµαστής δεν είναι παράγοντας του 60, είναι όµως γινόµενο παραγόντων του 60, ή µετατροπή γίνεται λιγάκι πιο δύσκολα. Το επόµενο παράδειγµα δείχνει τι συµβαίνει, αν εφαρµόσουµε την ίδια διαδικασία σ' ένα κλάσµα, του οποίου ο παρονοµαστής έχει παράγοντα, ο όποιος δεν είναι παράγοντας του

15 Παρουσιάζεται ή ίδια, όπως και πριν, διαδοχή των αριθµητών: 8, 34, 17. Ή παράσταση (το ανάπτυγµα) του 1/7 είναι, λοιπόν: πού γράφεται: Πρόκειται για ένα ατέρµονο περιοδικό έξηνταδικό κλάσµα. Όπως είναι λ.χ. τα ατέρµονα περιοδικά δεκαδικά κλάσµατα, µε τα όποια είµαστε εξοικειωµένοι. Ας πούµε τα 1/3 = 0, = 0, και 4/37 = 0, = 0,. Τη διαδικασία, πού ακολουθήσαµε στο παράδειγµα 3, µπορούµε νά την παρουσιάσουµε συµπυκνωµένη σ' έναν αλγόριθµο, πού σε κάθε φάση του περιλαβαίνει: 1. Πολλαπλασιασµό µε 60 των αριθµητών 1, 4, 2 των κλασµάτων 1/7, 4/7, 2/7. 2. Διαίρεση κάθε γινοµένου µε Σχηµατισµό - από τα υπόλοιπα 4. 2, 1 - των αριθµητών των νέων κλασµάτων: 4/7, 2/7, 1/7. Τα πηλίκα 8, 34, 17 γίνονται αριθµητές κλασµάτων, των οποίων οι παρονοµαστές είναι οι διαδοχικές δυνάµεις τού 60. Αυτοί ακριβώς οι αριθµητές είναι τα "ψηφία" στην έξηνταδική κλασµατική παράσταση. Σχηµατικά, προχωρούµε έτσι: 15

16 ή Όµοια µπορούµε νά εργαστούµε µε οποιαδήποτε βάση για νά βρούµε την παράσταση ενός κλάσµατος σ' αύτη τη βάση και σύµφωνα µε την αρχή της θέσης. Ό συνηθισµένος αλγόριθµος διαίρεσης για τη µετατροπή ενός κοινού κλάσµατος στη βάση δέκα σε κλάσµα δεκαδικό στηρίζεται στην ίδια ιδέα πού εµπεριέχεται στη µέθοδο πού περιγράψαµε. Για νά διασαφηνιστεί καλύτερα αυτό το ζήτηµα αρχίζουµε τη διαδικασία µετατροπής τού κλάσµατος 1/7 σε δεκαδικό κλάσµα, εργαζόµενοι όπως στο παράδειγµα 3, και ύστερα θα διαπιστώσουµε πώς ο αντίστοιχος αλγόριθµος είναι, πραγµατικά, αυτός πού ξέρουµε: Παρατηρούµε ότι σε κάθε φάση τα βήµατα µας ήσαν: 16

17 1. Πολλαπλασιασµός µε 10 των αριθµητών 1, 3, 2... των κλασµάτων 1/7, 3/7, 2/7 2. Διαίρεση κάθε γινοµένου µε Σχηµατισµός - από τα υπόλοιπα 3, 2, 6,... - των αριθµητών των νέων κλασµάτων: 3/7, 2/7, 6/7, Τα πηλίκα 1. 4, 2,... γίνηκαν αριθµητές κλασµάτων, των οποίων οι παρονοµαστές είναι οι διαδοχικές δυνάµεις τού 10. Οι αριθµητές αυτοί είναι τα ψηφία στη δεκαδική κλασµατική παράσταση. Ή διαδικασία αυτή αποδίδεται, σχηµατικά, µε όµοιο ακριβώς τρόπο, όπως κι αυτή πού αφορούσε τη γραφή τον 7 ως έξηνταδικού κλάσµατος. Έτσι, Το υπόλοιπο 1 πού βρήκαµε είναι ίσο µε τον αρχικό αριθµητή. Συνεπώς ή όλη διαδικασία θα αρχίσει νά επαναλαµβάνεται. Έτσι, το αποτέλεσµα µας θα είναι: Εύκολα βλέπουµε ότι πρόκειται, ουσιαστικά, για τον γνωστό µας αλγόριθµο διαίρεσης: 17

18 Επισυνάψαµε µηδενικά κι αυτό ίσως αποκρύπτει την πραγµατική ιδέα ότι οι αριθµητές πολλαπλασιάζονται µε το 10 και τα γινόµενα διαιρούνται µε τον παρονοµαστή. Ωστόσο, ο αλγόριθµος γίνεται έτσι πιο εύκολοθύµητος, γιατί είναι αυτός πού ξέρουµε. Για την τροπή τού 1/7 σε δεκαδικό κλάσµα, διαιρούσαµε σε κάθε βήµα δια 7. Τα δυνατά υπόλοιπα σε µία διαίρεση δια 7 είναι οι αριθµοί 0, 1, 2, 3,4,5 και 6. Αν κάποιο υπόλοιπο είναι µηδέν, τότε ή διαδικασία τερµατίζεται (από κει και πέρα τα πηλίκα θα ήσαν όλα µηδενικά). Αν δεν υπάρχει υπόλοιπο µηδέν, τότε πριν φτάσουµε στην έβδοµη διαίρεση κάποιο από τα άλλα δυνατά υπόλοιπα θα ξαναπαρουσιαστεί. Εποµένως το πλήθος των ψηφίων τής περιόδου (ή διαδοχή των ψηφίων πού έπαναλαβαίνεται) δεν µπορεί νά είναι µεγαλύτερο από 6. Από όσα ειπώθηκαν, µπορούµε νά διαβλέψουµε την ορθότητα των ακόλουθων γενικεύσεων. 1. Κάθε ρητός αριθµός µπορεί νά παρασταθεί σε ένα σύστηµα θέσης, πού έχει οποιαδήποτε βάση, µε ένα τερµατιζόµενο κλάσµα ή µε ένα ατέρµονο και περιοδικό. 2. Αν ο παρονοµαστής τού κλάσµατος είναι γινόµενο παραγόντων τής βάσης, τότε ή παράσταση τού κλάσµατος στο σύστηµα θέσης, πού έχει αυτή τη βάση, είναι τερµατιζόµενη (έπαναλαβαίνεται το µηδέν). 3. Το πλήθος των ψηφίων τής περιόδου ενός ατέρµονου περιοδικού κλάσµατος είναι µικρότερο από τον παρονοµαστή τού κοινού κλάσµατος, από το όποιο παράγεται. 18

19 8 10: ΑΣΥΜΜΕΤΡΟΙ (ΑΡΡΗΤΟΙ) ΑΡΙΘΜΟΙ Στην προηγούµενη ενότητα είδαµε ότι κάθε ρητός αριθµός µπορεί να παρασταθεί ή από ένα τερµατιζόµενο κλάσµα ή από ένα ατέρµονο και περιοδικό. Έτσι: 1/2 = 0,5 1/3 = 0,333. 1/7 = 1/8 = 0,125 Βέβαια, αντί 0,5 µπορούµε νά γράψουµε ή 0,50 και αντί 1/8 µπορούµε νά γράψουµε Αυτό δείχνει ότι κάθε ρητός αριθµός µπορεί νά παρασταθεί από ένα ατέρµονο περιοδικό δεκαδικό κλάσµα. Τώρα γεννιόνται δύο ερωτήµατα: -Κάθε ατέρµονη περιοδική δεκαδική έκφραση παριστάνει κάποιο ρητό αριθµό; -Υπάρχουν αριθµοί πού έχουν ατέρµονη αλλά όχι περιοδική δεκαδική παράσταση; Ή απάντηση και στα δύο ερωτήµατα είναι "ναι'! Αυτό επιβεβαιώνεται µε τις σύγχρονες θεωρίες για τους πραγµατικούς αριθµούς, οι όποιες µορφώνουν από τους ρητούς και τους ασύµµετρους αριθµούς ένα ενιαίο σύστηµα. Ας πάρουµε τώρα το περιοδικό δεκαδικό κλάσµα και ας αναζητήσουµε τη µορφή α/b στην οποία αντιστοιχεί. Έστω ότι αυτός ο ρητός αριθµός είναι ο Ν. Τότε Ν = 0, Πολλαπλασιάζουµε και τα δύο µέλη µε 100, οπότε έχουµε 19

20 Το αποτέλεσµα το επαληθεύουµε εύκολα αρκεί νά τρέψουµε το 4/33 σε δεκαδικό κλάσµα. Ό αλγόριθµος, πού χρησιµοποιήθηκε σ' αυτό το παράδειγµα, µπορεί νά εφαρµοστεί σε κάθε περίπτωση, στην οποία η δεκαδική έκφραση είναι περιοδική. Μπορούµε πάντοτε νά πολλαπλασιάσουµε τη δεκαδική έκφραση µε τη δύναµη τού 10 πού αντιστοιχεί στο µήκος τής περιόδου. Η άπειρη διαδοχή των ψηφίων "κινείται" τότε προς τ' αριστερά κατά τόσες θέσεις όσες συνιστούν το µήκος τής περιόδου. Η αφαίρεση χρησιµεύει για ν' αποσβέσει τα επαναλαµβανόµενα τµήµατα στις δύο δεκαδικές εκφράσεις. Το αποτέλεσµα έχει τη µορφή Ο πολλαπλασιασµός των α και b µε κατάλληλη δύναµη του 10 οδηγεί στο αποτέλεσµα: Τα παραδείγµατα 1 και 2 τέθηκαν για νά διασαφηνιστεί το θεώρηµα: Κάθε περιοδικό δεκαδικό κλάσµα παριστάνει ρητό αριθµό. Υπάρχει όµως κάποιο ψεγάδι, όχι πολύ φανερό, στους συλλογισµούς πού γίνηκαν. Δεν ξέρουµε αν µία 20

21 άπειρη έκφραση, όπως ή 0, , µπορεί νά θεωρηθεί ως παράσταση ενός µοναδικού αριθµού, στον οποίο είναι επιτρεπτό νά εφαρµόσουµε τους γνωστούς µας αλγορίθµους της αριθµητικής. Έτσι, δεν είναι σίγουρο ότι ισχύει και στην περίπτωση τού ατέρµονου δεκαδικού αριθµού ο κανόνας, σύµφωνα µε τον όποιο, όταν πολλαπλασιάζουµε τον αριθµό µε 100, τότε τα ψηφία του "µετακινούνται" κατά δύο θέσεις. Ωστόσο, υπάρχει και άλλη µέθοδος για τη µετατροπή ενός περιοδικού δεκαδικού αριθµού σε κοινό κλάσµα, πού µ' αυτήν, το λεπτό σηµείο πού επισηµάναµε, παρακάµπτεται. Το περιοδικό δεκαδικό κλάσµα Ν = 0, µπορεί νά γραφτεί ως σειρά µε άπειρους όρους ως εξής: Ό αναγνώστης µπορεί νά δει ότι, όταν ο η αυξάνει εξακολουθητικά, τότε ο 1/100 η µικραίνει και πλησιάζει προς το µηδέν. Έτσι ο S η πλησιάζει προς το 12/99, όσο ο η γίνεται ολοένα και µεγαλύτερος. Αν ορίσουµε [!!!] τον Ν ως τον αριθµό προς τον οποίο τείνει ο S η, τότε θα είναι 21

22 Με όµοιο τρόπο µπορούµε ν' αποδείξουµε, γενικά, ότι: Κάθε περιοδικό δεκαδικό κλάσµα παριστάνει ρητό αριθµό. Δώσαµε, λοιπόν, απάντηση στο πρώτο ερώτηµα, πού τέθηκε στην αρχή αυτής της ενότητας. [είναι όµως ικανοποιητική;] Στο δεύτερο ερώτηµα, πού αναφέρεται στο αν υπάρχουν αριθµοί µε δεκαδική παράσταση ατέρµονη και όχι περιοδική, δεν δώσαµε απάντηση. Θα ήταν έξω από τα πλαίσια αυτού του βιβλίου. Θα περιγράψουµε τώρα τα βήµατα µε τα όποια µορφώνεται το ενοποιηµένο σύστηµα των ρητών και άρρητων (ασύµµετρων) αριθµών. 1. Κάθε ατέρµονη δεκαδική έκφραση, περιοδική ή όχι, αντιπροσωπεύει µία ακολουθία, η οποία έχει όριο. 2. Αυτά τα όρια αποτελούν, από ορισµό, τους πραγµατικούς αριθµούς. 3. 'Από τα 1 και 2 έπεται πώς µπορούµε νά θεωρήσουµε ότι κάθε ατέρµονη δεκαδική έκφραση παριστάνει έναν πραγµατικό αριθµό. 4. 'Από το 3 έπεται ότι και ή έκφραση 0, παριστάνει έναν πραγµατικό αριθµό. 5. Κάθε ρητός αριθµός παριστάνεται µε δεκαδική έκφραση, η οποία είναι ή τερµατιζόµενη ή ατέρµονη και περιοδική. 6. Εφόσον η δεκαδική έκφραση 0, ούτε τερµατίζεται ούτε είναι ατέρµονη και περιοδική συνάγεται, από το 5, ότι δεν υπάρχει ρητός αριθµός µε αυτήν την παράσταση. 7. Από τα 4 και 6 έπεται ότι υπάρχουν πραγµατικοί αριθµοί, πού δεν είναι ρητοί. Σχετικά µε τη δοµή του συστήµατος των πραγµατικών αριθµών θα γίνει µία γενικότερη τοποθέτηση στην επόµενη ενότητα. Τελικά, επιστρέψαµε στο "σκάνδαλο" των Πυθαγορείων. Οι Πυθαγόρειοι δείξανε ότι ή διαγώνιος και ή πλευρά ενός τετραγώνου είναι ασύµµετρες (βλ. Ενότητα 3-10). Εµείς τώρα λέµε ότι ο λόγος τής διαγωνίου ενός τετραγώνου προς την πλευρά του τετραγώνου, δηλαδή ο είναι αριθµός πραγµατικός. Δεν είναι ρητός, αλλά παριστάνεται από µία ατέρµονη µη περιοδική δεκαδική έκφραση. 1, Βέβαια, αν απαλείψουµε τα δεκαδικά ψηφία από µία θέση και πέρα, θα έχουµε µία παράσταση ρητού αριθµού κοντινού µε τη, όχι όµως ίσου µ' αυτήν. 22

23 Β] ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ: Mathematics The Man Made Universe, SHERMAN K. STEIN, 1963 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 14: Η ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ Σελίδα 206: Στο δεκαδικό σύστηµα όταν γράφουµε το 5/8 σαν 0,625 λέµε ότι: Στο δεκαδικό σύστηµα καταγράφουµε πως ένας αριθµός µικρότερος από το 1 µπορεί να εκφραστεί σαν άθροισµα των 1/10, 1/100, 1/1000, χωρίς κανένα από αυτά τα κλάσµατα να µπορεί να εµφανιστεί περισσότερες από 9 φορές στο άθροισµα. Για παράδειγµα για το 5/8 λέµε ότι είναι το άθροισµα 6 δεκάτων και 2 εκατοστών και 5 χιλιοστών. Ένας πολύ απλός αριθµός, µικρότερος του 1, µπορεί έχει µια τροµακτική αναπαράσταση στο δεκαδικό σύστηµα. Για παράδειγµα ο 1/3 γράφεται: 1/3 = 0, όπου οι τελείες υποδεικνύουν ότι τα 3 συνεχίζουν έπ άπειρον. Αλλά τι ακριβώς σηµαίνει η ισότητα 1/3 = 0, ; Θα µπορούσαµε να την µεταφράσουµε σαν αλλά τι ακριβώς σηµαίνει αυτό; Ειδικότερα τι σηµαίνουν οι τελείες στο τέλος; Σίγουρα δεν µπορεί να σηµαίνουν «το άθροισµα όλων των ρητών στην µορφή του 3 διαιρούµενη µε µια δύναµη του 10.», αφού ούτε ο πιο γρήγορος υπολογιστής θα µπορούσε ποτέ να προσθέσει µια ατέλειωτη λίστα αριθµών. Η έκφραση 1/3 = 0, είναι µια λακωνική περίληψη µιας παρατήρησης όπως αυτή: Η ακολουθία των αριθµών προσεγγίζουν τον αριθµό 1/3. (Note that at no point do we add an endless supply of numbers; we simply make a statement about the way a certain list of numbers behaves. This is discussed in Appendix B.) Η δεκαδική αναπαράσταση ενός αριθµού µικρότερου του 1 περιγράφει πως αυτός ο αριθµός µπορεί να µπορεί να γραφτεί σαν ένα άθροισµα ρητών της µορφής Α/10 Ν, όπου το Α είναι ένας φυσικός αριθµός µικρότερος του 9. Δεν υπάρχει κάτι το ιερό 23

24 στον αριθµό 10. Θα σας δείξουµε ότι επίσης καλά θα µπορούσαµε να χρησιµοποιήσουµε σαν βάση το 2. 24

25 25

26 Περίπου 4000 χρόνια πριν, οι Αιγύπτιοι χρησιµοποίησαν ένα σύστηµα για την αναπαράσταση των αριθµών ανάµεσα στο 0 και το 1 που µοιάζει µε τις τεχνικές µας για τις βάσεις 2, 3 και 10. Αναπαριστούσαν έναν ρητό ανάµεσα στο 0 και στο 1 σαν ένα άθροισµα ρητών της µορφής 1/η, τις αποκαλούµενες κλασµατικές µονάδες, έτσι ώστε καµία κλασµατική µονάδα να µην επαναλαµβάνεται. Για παράδειγµα γράφανε: Υπάρχουν αρκετές διαφορές ανάµεσα στο Αιγυπτιακό σύστηµα και στο δεκαδικό σύστηµα. Πρώτον, η δική τους αναπαράσταση για τους ρητούς πάντα σταµατάει, ενώ στο δεκαδικό σύστηµα όχι απαραίτητα (θεώρησε το 1/3 = 0,33333.) Δεύτερον, υπάρχουν πολλοί τρόποι για να αναπαραστήσεις έναν αριθµό µε την Αιγυπτιακή µέθοδο, ενώ στο δεκαδικό σύστηµα υπάρχουν το πολύ δύο αναπαραστάσεις (για παράδειγµα το 1/2 = 0,5000 = 0,49999.). Για παράδειγµα, στο Αιγυπτιακό σύστηµα για το 2/5 έχουµε: Το Αιγυπτιακό σύστηµα πρακτικά δεν έχει τίποτα ιδιαίτερα αξιοζήλευτο. Δεν είναι εύκολο να συγκρίνεις δύο αριθµούς. (Ποιο είναι µεγαλύτερο: ) Με ποια ρουτίνα αναπαριστάνουµε στα Αιγυπτιακά µαθηµατικά το γινόµενο ή το άθροισµα δύο αριθµών; (για παράδειγµα το 2/5 2/5 ή 2/5 + 2/5).Ίσως ήταν ή άβολη τεχνική που αναπαριστούσαν τους αριθµούς που εµπόδισε τους Αιγυπτίους να αναπτύξουν τα µαθηµατικά παραπέρα από την επίλυση απλών εξισώσεων. Στην πραγµατικότητα, δεν είναι προφανές ότι κάθε ρητός αριθµός µεταξύ 0 και 1 έχει µια αντιπροσώπευση ως άθροισµα ευδιάκριτων µερών της µονάδας. Πράγµατι, µόλις το 1880 κάποιος απέδειξε ότι κάθε (θετικός) ρητός µικρότερος από το 1 µπορεί να αναπαρασταθεί µε το Αιγυπτιακό στυλ. Αυτό το έτος ο Sylvester περιέγραψε µια απλή τεχνική για την κατασκευή µιας τέτοιας αναπαράστασης. Πριν αποδείξουµε ότι πάντα λειτουργεί, θα παρουσιάσουµε την τεχνική αυτή εφαρµόζοντάς την στον ρητό 4/13. Βήµα 1: Διάλεξε το µεγαλύτερο µοναδιαίο κλάσµα που είναι µικρότερο από το 4/13. Αυτό είναι το 1/4. Αφαίρεσέ το από το 4/13: 4/13 1/4 = 3/52. 26

27 Βήµα 2: Διάλεξε το µεγαλύτερο µοναδιαίο κλάσµα που είναι µικρότερο από το 3/52. Αυτό είναι το 1/18. Αφαίρεσέ το από το 3/52: 3/52 1/18 = 2/936 Βήµα 3: Διάλεξε το µεγαλύτερο µοναδιαίο κλάσµα που είναι µικρότερο ( ή ίσο) από το 2/936. Αυτό είναι το 1/468. 2/936 1/468 = 0. Έχοντας φτάσει το 0 σταµατάµε. Τελικά έχουµε : 27

28 . Έχουµε δει σε αυτό το κεφάλαιο τους διάφορους τρόπους για να αναπαριστάνουµε τους αριθµούς. Στο συνηθισµένο σύστηµά µας αντιπροσωπεύουµε τους αριθµούς ως άθροισµα δυνάµεων του 10 και επιτρέπουµε κάθε δύναµη να εµφανιστεί το πολύπολύ εννέα φορές στο άθροισµα. Στο δυαδικό σύστηµα, χρησιµοποιούµε τις δυνάµεις του 2 και επιτρέπουµε κάθε δύναµη να εµφανιστεί το πολύ-πολύ µία φορά. Πρέπει να συνειδητοποιήσουµε ότι το δεκαδικό σύστηµα δεν είναι η µόνη πιθανή µέθοδος αναπαράστασης των αριθµών. Και, ιδιαίτερα, όταν µιλάµε για έναν αριθµό όπως ο π ή ο, δεν πρέπει να σκεφτούµε την αντιπροσώπευσή τους µέσα στο δεκαδικό ή οποιοδήποτε άλλο σύστηµα. 28

Ο ΦΙΜΠΟΝΑΤΣΙ ΚΑΙ Η ΔΙΑΙΡΕΣΗ. Διαβάζουµε από το βιβλίο «Liber Abaci» κεφάλαιο 5ο «Για την διαίρεση των ακεραίων», ανάµεσα σε άλλα, και τα παρακάτω:

Ο ΦΙΜΠΟΝΑΤΣΙ ΚΑΙ Η ΔΙΑΙΡΕΣΗ. Διαβάζουµε από το βιβλίο «Liber Abaci» κεφάλαιο 5ο «Για την διαίρεση των ακεραίων», ανάµεσα σε άλλα, και τα παρακάτω: Ο ΦΙΜΠΟΝΑΤΣΙ ΚΑΙ Η ΔΙΑΙΡΕΣΗ Διαβάζουµε από το βιβλίο «Liber Abaci» κεφάλαιο 5ο «Για την διαίρεση των ακεραίων», ανάµεσα σε άλλα, και τα παρακάτω: - «Όταν κανείς επιθυµεί να ξέρει να διαιρεί οποιονδήποτε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΥΣ ΑΡΧΑΙΟΥΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥΣ

ΣΤΟΥΣ ΑΡΧΑΙΟΥΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥΣ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤΟΥΣ ΑΡΧΑΙΟΥΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥΣ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΤΩΝ ΒΑΒΥΛΩΝΙΩΝ Οι Βαβυλώνιοι ζούσαν στη Μεσοποταµία,περιοχή µεταξύ των ποταµών Τίγρη και Ευφράτη.Η Μεσοποταµία ήταν κέντρο πολιτισµού των Σουµέριων,Ακκάδιων,Ασσύριων,Αραµαίων

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΦΙΜΠΟΝΑΤΣΙ (ΚΑΙ Ο ΣΥΛΒΕΣΤΕΡ) ΚΑΙ ΤΑ ΜΟΝΑΔΙΑΙΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ

Ο ΦΙΜΠΟΝΑΤΣΙ (ΚΑΙ Ο ΣΥΛΒΕΣΤΕΡ) ΚΑΙ ΤΑ ΜΟΝΑΔΙΑΙΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ Ο ΦΙΜΠΟΝΑΤΣΙ (ΚΑΙ Ο ΣΥΛΒΕΣΤΕΡ) ΚΑΙ ΤΑ ΜΟΝΑΔΙΑΙΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ [ Στην ιστοσελίδα http://www.goldenmuseum.com/1207fibdivis_engl.html διάβασα για την (τελικά υποτιθέµενη) «διαίρεση του Φιµπονάτσι». Για να επιβεβαιώσω

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Πίνακας περιεχομένων Κεφάλαιο 1 - ΟΙ ΦΥΣΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ... 2 Κεφάλαιο 2 ο - ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ... 6 Κεφάλαιο 3 ο - ΔΕΚΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ... 10 ΣΩΤΗΡΟΠΟΥΛΟΣ ΝΙΚΟΣ 1 Κεφάλαιο 1 - ΟΙ ΦΥΣΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Επιμέλεια: Σπυρίδων Τζινιέρης-ΘΕΩΡΙΑ ΚΛΑΣΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ ΚΛΑΣΜΑΤΩΝ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Επιμέλεια: Σπυρίδων Τζινιέρης-ΘΕΩΡΙΑ ΚΛΑΣΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ ΚΛΑΣΜΑΤΩΝ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Τι είναι κλάσμα; Κλάσμα είναι ένα μέρος μιας ποσότητας. ΘΕΩΡΙΑ ΚΛΑΣΜΑΤΩΝ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Κλάσμα είναι ένας λόγος δύο αριθμών(fraction is a ratio of two whole numbers) Πως εκφράζετε συμβολικά ένα κλάσμα; Εκφράζετε

Διαβάστε περισσότερα

2 o Καλοκαιρινό σχολείο Μαθηµατικών Νάουσα 2008

2 o Καλοκαιρινό σχολείο Μαθηµατικών Νάουσα 2008 2 o Καλοκαιρινό σχολείο Μαθηµατικών Νάουσα 2008 Μικρό Θεώρηµα του Fermat, η συνάρτηση του Euler και Μαθηµατικοί ιαγωνισµοί Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης ags@math.uoc.gr Αύγουστος 2008 Αλεξανδρος Γ. Συγκελακης

Διαβάστε περισσότερα

1 Αριθμητική κινητής υποδιαστολής και σφάλματα στρογγύλευσης

1 Αριθμητική κινητής υποδιαστολής και σφάλματα στρογγύλευσης 1 Αριθμητική κινητής υποδιαστολής και σφάλματα στρογγύλευσης Στη συγκεκριμένη ενότητα εξετάζουμε θέματα σχετικά με την αριθμητική πεπερασμένης ακρίβειας που χρησιμοποιούν οι σημερινοί υπολογιστές και τα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΑΡΙΘΜΟΙ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΑΡΙΘΜΟΙ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΑΡΙΘΜΟΙ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Αριθμητικά συστήματα 123, 231, 312 Τι σημαίνουν; Τι δίνει αξία σε κάθε ίδιο ψηφίο; Ποια είναι η αξία του κάθε ψηφίου; Αριθμητικά

Διαβάστε περισσότερα

Όλοι οι ακέραιοι αριθμοί από το 0 και μετά λέγονται φυσικοί αριθμοί π.χ.

Όλοι οι ακέραιοι αριθμοί από το 0 και μετά λέγονται φυσικοί αριθμοί π.χ. 1. Οι φυσικοί αριθμοί. Όλοι οι ακέραιοι αριθμοί από το 0 και μετά λέγονται φυσικοί αριθμοί π.χ. 0, 1,2,3,4,5,6,7,8,9, 10,..., 100,..., 1.000,..., 10.0000,10.001,..., 100.000, 100.001, 100.002,..., 200.000,...,

Διαβάστε περισσότερα

26.02.14 ΑΠΘ. Χαρά Χαραλάμπους Τμήμα Μαθηματικών ΑΠΘ. Ιστορία των Μαθηματικών Εαρινό Εξάμηνο 2014

26.02.14 ΑΠΘ. Χαρά Χαραλάμπους Τμήμα Μαθηματικών ΑΠΘ. Ιστορία των Μαθηματικών Εαρινό Εξάμηνο 2014 Εαρινό εξάμηνο 2014 26.02.14 Χ. Χαραλάμπους 14 ο πρόβλημα (βρίσκεται στο Μουσείο Καλών Τεχνών της Μόσχας από το 1893 μ.χ.) «μετάφραση των συμβόλων: Εάν σου πουν: μία κομμένη πυραμίδα με ύψος 6, με βάση

Διαβάστε περισσότερα

Η Έννοια του Κλάσµατος

Η Έννοια του Κλάσµατος Η Έννοια του Κλάσµατος Κεφάλαιο ο. Κλασµατική µονάδα λέγεται το ένα από τα ίσα µέρη, στα οποία χωρίζουµε την ακέραια µονάδα. Έχει τη µορφή, όπου α µη µηδενικός φυσικός αριθµός (α 0, α διάφορο του µηδενός).

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά Γ Γυμνασίου

Μαθηματικά Γ Γυμνασίου Α λ γ ε β ρ ι κ έ ς π α ρ α σ τ ά σ ε ι ς 1.1 Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς (επαναλήψεις συμπληρώσεις) A. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους Διδακτικοί στόχοι Θυμάμαι ποιοι αριθμοί λέγονται

Διαβάστε περισσότερα

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com

Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com 1 1.Σύνολα Σύνολο είναι μια ολότητα από σαφώς καθορισμένα και διακεκριμένα αντικείμενα. Τα φωνήεντα

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο ΨΗΦΙΑΚΗ ΛΟΓΙΚΗ. Εισαγωγή

Εργαστήριο ΨΗΦΙΑΚΗ ΛΟΓΙΚΗ. Εισαγωγή Εισαγωγή Εργαστήριο ΨΗΦΙΑΚΗ ΛΟΓΙΚΗ Ξεκινάµε την εργαστηριακή µελέτη της Ψηφιακής Λογικής των Η/Υ εξετάζοντας αρχικά τη µορφή των δεδοµένων που αποθηκεύουν και επεξεργάζονται οι υπολογιστές και προχωρώντας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος ΜEd: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο : Εξισώσεις - Ανισώσεις 1 1.1 Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ ΑΛΓΕΒΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΟΡΙΣΜΟΙ Μεταβλητή

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά. Γ'Γυμνασίου. Μαρίνος Παπαδόπουλος

Μαθηματικά. Γ'Γυμνασίου. Μαρίνος Παπαδόπουλος Μαθηματικά Γ'Γυμνασίου Μαρίνος Παπαδόπουλος ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Σας καλωσορίζω στον όµορφο κόσµο των Μαθηµατικών της Γ Γυµνασίου. Τα µαθηµατικά της συγκεκριµένης τάξης αποτελούν ίσως το αποκορύφωµα των

Διαβάστε περισσότερα

µηδενικό πολυώνυµο; Τι ονοµάζουµε βαθµό του πολυωνύµου; Πότε δύο πολυώνυµα είναι ίσα;

µηδενικό πολυώνυµο; Τι ονοµάζουµε βαθµό του πολυωνύµου; Πότε δύο πολυώνυµα είναι ίσα; ΘΕΩΡΙΑ ΠΟΛΥΩΝΥΜΩΝ 1. Τι ονοµάζουµε µονώνυµο Μονώνυµο ονοµάζεται κάθε γινόµενο το οποίο αποτελείται από γνωστούς και αγνώστους (µεταβλητές ) πραγµατικούς αριθµούς. Ο γνωστός πραγµατικός αριθµός ονοµάζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 6. Μονοψήφια διαίρεση Προβλήματα αναλογίας

ΕΝΟΤΗΤΑ 6. Μονοψήφια διαίρεση Προβλήματα αναλογίας Μονοψήφια διαίρεση Προβλήματα αναλογίας ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ ΑΡΙΘΜΟΙ Υπολογισμοί και εκτίμηση Αρ2.13 Αναπτύσσουν και εφαρμόζουν αλγόριθμους της πρόσθεσης, της αφαίρεσης, του πολλαπλασιασμού με τριψήφιους

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικοί αριθμοί - Διάταξη φυσικών αριθμών - Στρογγυλοποίηση

Φυσικοί αριθμοί - Διάταξη φυσικών αριθμών - Στρογγυλοποίηση Φυσικοί αριθμοί - Διάταξη φυσικών αριθμών - Στρογγυλοποίηση TINΑ ΒΡΕΝΤΖΟΥ www.ma8eno.gr Βρέντζου Τίνα Φυσικός Μεταπτυχιακός τίτλος: «Σπουδές στην εκπαίδευση» ΜEd Email : stvrentzou@gmail.com 2 Φυσικοί

Διαβάστε περισσότερα

Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α Α Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ

Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α Α Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ Μ Α Θ Η Μ Α Τ Ι Κ Α Α Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο Υ 1 Συνοπτική θεωρία Ερωτήσεις αντικειμενικού τύπου Ασκήσεις Διαγωνίσματα 2 ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ-ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 1. Πότε ένας φυσικός αριθμός λέγεται άρτιος; Άρτιος

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Γρήγορα τεστ. Μαθηματικά ΣT Δημοτικού ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Γρήγορα τεστ. Μαθηματικά ΣT Δημοτικού ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ Γρήγορα τεστ Μαθηματικά ΣT Δημοτικού 1 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ ΓΡΗΓΟΡΑ ΤΕΣΤ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ - ΣΤ Δημοτικού No 1 Γιάννης Ζαχαρόπουλος Διόρθωση: Αντωνία Κιλεσσοπούλου 201, Εκδόσεις Κυριάκος

Διαβάστε περισσότερα

Πρόσθεση, αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών

Πρόσθεση, αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών Πρόσθεση, αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών TINΑ ΒΡΕΝΤΖΟΥ www.ma8eno.gr www.ma8eno.gr Σελίδα 1 Πρόσθεση, αφαίρεση και πολλαπλασιασμός φυσικών αριθμών Στους πραγματικούς αριθμούς ορίστηκαν οι

Διαβάστε περισσότερα

αριθμούς Βασικές ασκήσεις Βασική θεωρία iii) φυσικοί; ii) ακέραιοι; iii) ρητοί;

αριθμούς Βασικές ασκήσεις Βασική θεωρία iii) φυσικοί; ii) ακέραιοι; iii) ρητοί; Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς Βασικές ασκήσεις Βασική θεωρία Ρητοί και άρρητοι αριθμοί. α) Ποιοι αριθμοί ονομάζονται: iii) φυσικοί; ii) ακέραιοι; iii) ρητοί; iv) άρρητοι; v) πραγματικοί; β) Να βρείτε

Διαβάστε περισσότερα

Η Στήλη των Μαθηματικών Από τον Κώστα Δόρτσιο, Σχ. Σύμβουλο Μαθηματικών

Η Στήλη των Μαθηματικών Από τον Κώστα Δόρτσιο, Σχ. Σύμβουλο Μαθηματικών Η Στήλη των Μαθηματικών. Τετάρτη 15 Μαρτίου 2006 1/5 Η Στήλη των Μαθηματικών Από τον Κώστα Δόρτσιο, Σχ. Σύμβουλο Μαθηματικών Ν:6 ο Οι απαρχές των Μαθηματικών Τα μαθηματικά είναι η επιστήμη εκείνη η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΛΧ1004 Μαθηματικά για Οικονομολόγους

ΛΧ1004 Μαθηματικά για Οικονομολόγους ΛΧ1004 Μαθηματικά για Οικονομολόγους Μάθημα 1 ου Εξαμήνου 2Θ+2Φ(ΑΠ) Ι. Δημοτίκαλης, Επίκουρος Καθηγητής 1 ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ-ΤΜΗΜΑ Λ&Χ: jdim@staff.teicrete.gr ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΒΙΒΛΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΥ ΛΟΓΙΣΜΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. ΜΕΡΟΣ 1ο ΑΛΓΕΒΡΑ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. ΜΕΡΟΣ 1ο ΑΛΓΕΒΡΑ 1. Τι καλείται μεταβλητή; ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΕΡΟΣ 1ο ΑΛΓΕΒΡΑ Μεταβλητή είναι ένα γράμμα (π.χ., y, t, ) που το χρησιμοποιούμε για να παραστήσουμε ένα οποιοδήποτε στοιχείο ενός συνόλου..

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ. Σύμφωνα με τα παραπάνω, για μια αριθμητική πρόοδο που έχει πρώτο όρο τον ...

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ. Σύμφωνα με τα παραπάνω, για μια αριθμητική πρόοδο που έχει πρώτο όρο τον ... ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΠΡΟΟΔΟΣ Ορισμός : Μία ακολουθία ονομάζεται αριθμητική πρόοδος, όταν ο κάθε όρος της, δημιουργείται από τον προηγούμενο με πρόσθεση του ίδιου πάντοτε αριθμού. Ο σταθερός αριθμός που προστίθεται

Διαβάστε περισσότερα

3.2 3.3 3.4 ΠΡΑΞΕΙΣ ΜΕ ΕΚΑ ΙΚΟΥΣ

3.2 3.3 3.4 ΠΡΑΞΕΙΣ ΜΕ ΕΚΑ ΙΚΟΥΣ 1 3.2 3.3 3.4 ΠΡΑΞΕΙΣ ΜΕ ΕΚΑ ΙΚΟΥΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΙ ΜΕ ΚΟΜΠΙΟΥΤΕΡΑΚΙ ΤΥΠΟΠΟΙΗΜΕΝΗ ΜΟΡΦΗ ΑΡΙΘΜΩΝ ΘΕΩΡΙΑ 1. Πρόσθεση αφαίρεση δεκαδικών Γίνονται όπως και στους φυσικούς αριθµούς. Προσθέτουµε ή αφαιρούµε τα ψηφία

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5ο: Εντολές Επανάληψης

Κεφάλαιο 5ο: Εντολές Επανάληψης Χρήστος Τσαγγάρης ΕΕ ΙΠ Τµήµατος Μαθηµατικών, Πανεπιστηµίου Αιγαίου Κεφάλαιο 5ο: Εντολές Επανάληψης Η διαδικασία της επανάληψης είναι ιδιαίτερη συχνή, αφού πλήθος προβληµάτων µπορούν να επιλυθούν µε κατάλληλες

Διαβάστε περισσότερα

Α.2.1 Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΣΜΑΤΟΣ

Α.2.1 Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΣΜΑΤΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο ΚΛΑΣΜΑΤΑ Α.. Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΣΜΑΤΟΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΚΛΑΣΜΑΤΟΣ ΜΕ ΤΟ Αν ο αριθμητής ενός κλάσματος είναι μεγαλύτερος από τον παρανομαστή, τότε το κλάσμα είναι μεγαλύτερο από το. Αν ο αριθμητής

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 6 Παράγωγος

Κεφάλαιο 6 Παράγωγος Σελίδα από 5 Κεφάλαιο 6 Παράγωγος Στο κεφάλαιο αυτό στόχος µας είναι να συνδέσουµε µία συγκεκριµένη συνάρτηση f ( ) µε µία δεύτερη συνάρτηση f ( ), την οποία και θα ονοµάζουµε παράγωγο της f. Η τιµή της

Διαβάστε περισσότερα

(GNU-Linux, FreeBSD, MacOsX, QNX

(GNU-Linux, FreeBSD, MacOsX, QNX 1.7 διαταξεις (σελ. 17) Παράδειγµα 1 Θα πρέπει να κάνουµε σαφές ότι η επιλογή των λέξεων «προηγείται» και «έπεται» δεν έγινε απλώς για λόγους αφαίρεσης. Μπορούµε δηλαδή να ϐρούµε διάφορα παραδείγµατα στα

Διαβάστε περισσότερα

2.3. Ασκήσεις σχ. βιβλίου σελίδας 100 104 Α ΟΜΑ ΑΣ

2.3. Ασκήσεις σχ. βιβλίου σελίδας 100 104 Α ΟΜΑ ΑΣ .3 Ασκήσεις σχ. βιβλίου σελίδας 00 04 Α ΟΜΑ ΑΣ. Έξι διαδοχικοί άρτιοι αριθµοί έχουν µέση τιµή. Να βρείτε τους αριθµούς και τη διάµεσό τους. Αν είναι ο ποιο µικρός άρτιος τότε οι ζητούµενοι αριθµοί θα είναι

Διαβάστε περισσότερα

Συνοπτική Θεωρία Μαθηματικών Α Γυμνασίου

Συνοπτική Θεωρία Μαθηματικών Α Γυμνασίου Web page: www.ma8eno.gr e-mail: vrentzou@ma8eno.gr Η αποτελεσματική μάθηση δεν θέλει κόπο αλλά τρόπο, δηλαδή ma8eno.gr Συνοπτική Θεωρία Μαθηματικών Α Γυμνασίου Αριθμητική - Άλγεβρα Γεωμετρία Άρτιος λέγεται

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Η διαίρεση καλείται Ευκλείδεια και είναι τέλεια όταν το υπόλοιπο είναι μηδέν.

ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ. Η διαίρεση καλείται Ευκλείδεια και είναι τέλεια όταν το υπόλοιπο είναι μηδέν. ΑΛΓΕΒΡΑ 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΘΕΩΡΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1. Τι είναι αριθμητική παράσταση; Με ποια σειρά εκτελούμε τις πράξεις σε μια αριθμητική παράσταση ώστε να βρούμε την τιμή της; Αριθμητική παράσταση λέγεται κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 3 Οι ιδιότητες των αριθμών... 37 3.1 Αριθμητικά σύνολα... 37 3.2 Ιδιότητες... 37 3.3 Περισσότερες ιδιότητες...

Περιεχόμενα. Κεφάλαιο 3 Οι ιδιότητες των αριθμών... 37 3.1 Αριθμητικά σύνολα... 37 3.2 Ιδιότητες... 37 3.3 Περισσότερες ιδιότητες... Περιεχόμενα Πρόλογος... 5 Κεφάλαιο Βασικές αριθμητικές πράξεις... 5. Τέσσερις πράξεις... 5. Σύστημα πραγματικών αριθμών... 5. Γραφική αναπαράσταση πραγματικών αριθμών... 6.4 Οι ιδιότητες της πρόσθεσης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΙΑ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΙΑ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΓΥΜΝΣΙΟ ΥΜΗΤΤΟΥ ΜΘΗΜΤΙΚ ΓΥΜΝΣΙΟΥ ΜΙ ΠΡΟΕΤΟΙΜΣΙ ΓΙ ΤΙΣ ΕΞΕΤΣΕΙΣ - Σελίδα 1 από 11 - 1. Η ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΘΕΜΤΩΝ ΤΩΝ ΕΞΕΤΣΕΩΝ Στις εξετάσεις του Μαίου-Ιουνίου µας δίνονται δύο θέµατα θεωρίας και τρείς ασκήσεις.

Διαβάστε περισσότερα

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr I ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ i e ΜΕΡΟΣ Ι ΟΡΙΣΜΟΣ - ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΑΞΕΙΣ Α Ορισμός Ο ορισμός του συνόλου των Μιγαδικών αριθμών (C) βασίζεται στις εξής παραδοχές: Υπάρχει ένας αριθμός i για τον οποίο ισχύει i Το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ, ΜΕΤΑΘΕΣΕΙΣ, ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ, ΜΕΤΑΘΕΣΕΙΣ, ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΜΕΤΑΘΕΣΕΙΣ ΣΥΝΔΥΑΣΜΟΙ Εισαγωγή. Οι σχηματισμοί που προκύπτουν με την επιλογή ενός συγκεκριμένου αριθμού στοιχείων από το ίδιο σύνολο καλούνται διατάξεις αν μας ενδιαφέρει η σειρά καταγραφή

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 o Εξισώσεις - Ανισώσεις

Κεφάλαιο 1 o Εξισώσεις - Ανισώσεις 2 ΕΡΩΤΗΣΕΙΙΣ ΘΕΩΡΙΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΥΛΗ ΤΗΣ Β ΤΑΞΗΣ ΜΕΡΟΣ Α -- ΑΛΓΕΒΡΑ Κεφάλαιο 1 o Εξισώσεις - Ανισώσεις Α. 1 1 1. Τι ονομάζεται Αριθμητική και τι Αλγεβρική παράσταση; Ονομάζεται Αριθμητική παράσταση μια παράσταση

Διαβάστε περισσότερα

1.2 Εξισώσεις 1 ου Βαθμού

1.2 Εξισώσεις 1 ου Βαθμού 1.2 Εξισώσεις 1 ου Βαθμού Διδακτικοί Στόχοι: Θα μάθουμε: Να κατανοούμε την έννοια της εξίσωσης και τη σχετική ορολογία. Να επιλύουμε εξισώσεις πρώτου βαθμού με έναν άγνωστο. Να διακρίνουμε πότε μια εξίσωση

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις σειρές

Σηµειώσεις στις σειρές . ΟΡΙΣΜΟΙ - ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Σηµειώσεις στις σειρές Στην Ενότητα αυτή παρουσιάζουµε τις βασικές-απαραίτητες έννοιες για την µελέτη των σειρών πραγµατικών αριθµών και των εφαρµογών τους. Έτσι, δίνονται συστηµατικά

Διαβάστε περισσότερα

1ο. Η αριθµητική του υπολογιστή

1ο. Η αριθµητική του υπολογιστή 1ο. Η αριθµητική του υπολογιστή 1.1 Τί είναι Αριθµητική Ανάλυση Υπάρχουν πολλά προβλήµατα στη µαθηµατική επιστήµη για τα οποία δεν υπάρχουν αναλυτικές εκφράσεις λύσεων. Στις περιπτώσεις αυτές έχουν αναπτυχθεί

Διαβάστε περισσότερα

Q = (2 3 5... P) + 1.

Q = (2 3 5... P) + 1. Η ΑΠΟΛΟΓΙΑ ΕΝΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΥ G.H. Hardy ΘΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΙΝΑΙ Η Η ΦΑΝΕΡΟ ότι, αν θέλουµε να έχουµε οποιαδήποτε πιθανότητα να προχωρήσει η συζήτηση, οφείλω να δώσω παραδείγµατα «πραγµατικών» µαθηµατικών θεωρηµάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ

ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ Θα ξεκινήσουµε την παρουσίαση των γραµµικών συστηµάτων µε ένα απλό παράδειγµα από τη Γεωµετρία, το οποίο ϑα µας ϐοηθήσει στην κατανόηση των συστηµάτων αυτών και των συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

Εαρινό εξάμηνο 2012 1.03.12 Χ. Χαραλάμπους ΑΠΘ

Εαρινό εξάμηνο 2012 1.03.12 Χ. Χαραλάμπους ΑΠΘ Εαρινό εξάμηνο 2012 1.03.12 Χ. Χαραλάμπους Ποια είναι τα χαρακτηριστικά των μαθηματικών των αρχαίων Αιγυπτίων? Υπάρχει διαχωρισμός ανάμεσα στις ακριβείς τιμές ποσοτήτων και στις προσεγγίσεις? Όλοι αυτοί

Διαβάστε περισσότερα

ικτυωτά διαγράµµατα και οµάδες αυτοµορφισµών Παρουσίαση εργασίας φοιτητή (x,a) 1) (xy)a=x(ya) x,y G και a A 1) a(xy)=(ax)y 2) ae=a

ικτυωτά διαγράµµατα και οµάδες αυτοµορφισµών Παρουσίαση εργασίας φοιτητή (x,a) 1) (xy)a=x(ya) x,y G και a A 1) a(xy)=(ax)y 2) ae=a ικτυωτά διαγράµµατα και οµάδες αυτοµορφισµών Ν. Λυγερός Παρουσίαση εργασίας φοιτητή Θα µιλήσουµε για το θεώρηµα του Lagrange. Αλλά προτού φτάσουµε εκεί, θα ήθελα να εισάγω ορισµένες έννοιες που θα µας

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Πληροφορική & τον Προγραμματισμό

Εισαγωγή στην Πληροφορική & τον Προγραμματισμό ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Εισαγωγή στην Πληροφορική & τον Προγραμματισμό Ενότητα 3 η : Κωδικοποίηση & Παράσταση Δεδομένων Ι. Ψαρομήλιγκος Χ. Κυτάγιας Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

4.6 Η ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΔΙΟΦΑΝΤΙΚΗ ΕΞΙΣΩΣΗ

4.6 Η ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΔΙΟΦΑΝΤΙΚΗ ΕΞΙΣΩΣΗ 174 46 Η ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΔΙΟΦΑΝΤΙΚΗ ΕΞΙΣΩΣΗ Εισαγωγή Ένα από τα αρχαιότερα προβλήματα της Θεωρίας Αριθμών είναι η αναζήτηση των ακέραιων αριθμών που ικανοποιούν κάποιες δεδομένες σχέσεις Με σύγχρονη ορολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ. ρ Χρήστου Νικολαϊδη

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ. ρ Χρήστου Νικολαϊδη ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΡΑΜΜΙΚΗΣ ΑΛΓΕΒΡΑΣ ρ Χρήστου Νικολαϊδη Δεκέμβριος Περιεχόμενα Κεφάλαιο : σελ. Τι είναι ένας πίνακας. Απλές πράξεις πινάκων. Πολλαπλασιασμός πινάκων.

Διαβάστε περισσότερα

Ε π ι μ έ λ ε ι α Κ Ο Λ Λ Α Σ Α Ν Τ Ω Ν Η Σ

Ε π ι μ έ λ ε ι α Κ Ο Λ Λ Α Σ Α Ν Τ Ω Ν Η Σ Ε π ι μ έ λ ε ι α Κ Ο Λ Λ Α Σ Α Ν Τ Ω Ν Η Σ 1 Συναρτήσεις Όταν αναφερόμαστε σε μια συνάρτηση, ουσιαστικά αναφερόμαστε σε μια σχέση ή εξάρτηση. Στα μαθηματικά που θα μας απασχολήσουν, με απλά λόγια, η σχέση

Διαβάστε περισσότερα

Το σύνολο Z των Ακεραίων : Z = {... 2, 1, 0, 1, 2, 3,... } Να σηµειώσουµε ότι οι φυσικοί αριθµοί είναι και ακέραιοι.

Το σύνολο Z των Ακεραίων : Z = {... 2, 1, 0, 1, 2, 3,... } Να σηµειώσουµε ότι οι φυσικοί αριθµοί είναι και ακέραιοι. 1 E. ΣΥΝΟΛΑ ΘΕΩΡΙΑ 1. Ορισµός του συνόλου Σύνολο λέγεται κάθε συλλογή πραγµατικών ή φανταστικών αντικειµένων, που είναι καλά ορισµένα και διακρίνονται το ένα από το άλλο. Τα παραπάνω αντικείµενα λέγονται

Διαβάστε περισσότερα

5. Γεννήτριες Τυχαίων Αριθµών.

5. Γεννήτριες Τυχαίων Αριθµών. 5. Γεννήτριες Τυχαίων Αριθµών. 5.1. Εισαγωγή. Στο Κεφάλαιο αυτό θα δούµε πώς µπορούµε να δηµιουργήσουµε τυχαίους αριθµούς από την οµοιόµορφη κατανοµή στο διάστηµα [0,1]. Την κατανοµή αυτή, συµβολίζουµε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR. Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων. Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής:

ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR. Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων. Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής: ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής: p( ) = a + a + a + a + + a, όπου οι συντελεστές α i θα θεωρούνται

Διαβάστε περισσότερα

Δυαδικό Σύστημα Αρίθμησης

Δυαδικό Σύστημα Αρίθμησης Δυαδικό Σύστημα Αρίθμησης Το δυαδικό σύστημα αρίθμησης χρησιμοποιεί δύο ψηφία. Το 0 και το 1. Τα ψηφία ενός αριθμού στο δυαδικό σύστημα αρίθμησης αντιστοιχίζονται σε δυνάμεις του 2. Μονάδες, δυάδες, τετράδες,

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Λάμπρου Νίκος Κ. Σπανουδάκης. τόμος 1. Καγκουρό Ελλάς

Μιχάλης Λάμπρου Νίκος Κ. Σπανουδάκης. τόμος 1. Καγκουρό Ελλάς Μιχάλης Λάμπρου Νίκος Κ. Σπανουδάκης τόμος Καγκουρό Ελλάς 0 007 (ο πρώτος αριθµός σε µια γραµµή αναφέρεται στη σελίδα που αρχίζει το άρθρο και ο δεύτερος στη σελίδα που περιέχει τις απαντήσεις) Πρόλογος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ

ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΕΥΡΙΠΙΔΟΥ 80 ΝΙΚΑΙΑ ΝΕΑΠΟΛΗ ΤΗΛΕΦΩΝΟ 0965897 ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ ΒΡΟΥΤΣΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΜΠΟΥΡΝΟΥΤΣΟΥ ΚΩΝ/ΝΑ ΑΥΓΕΡΙΝΟΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ Η έννοια του μιγαδικού

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 0 ΘΕΩΡΙΑ ΜΕΘΟΔΟΙ ΘΕΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Βαγγέλης Α Νικολακάκης Μαθηματικός . ΠΡΑΞΕΙΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΒΑΣΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. ΠΡΟΣΘΕΣΗ ΟΜΟΣΗΜΩΝ- ΕΤΕΡΟΣΗΜΩΝ Σε ομόσημους κάνω πρόσθεση και βάζω το κοινό

Διαβάστε περισσότερα

Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ. Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους

Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ. Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ Κεφάλαιο 1 ο ΑΛΓΕΒΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ 1.1 Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους 1. Ποιοι αριθμοί ονομάζονται: α) ρητοί β) άρρητοι γ) πραγματικοί;

Διαβάστε περισσότερα

Παράδειγμα 1 Γράψε ένα δεκαδικό αριθμό μεταξύ του 2 και του 3 που δεν περιέχει το 5 που περιέχει το 7 και που βρίσκεται όσο πιο κοντά γίνεται με το

Παράδειγμα 1 Γράψε ένα δεκαδικό αριθμό μεταξύ του 2 και του 3 που δεν περιέχει το 5 που περιέχει το 7 και που βρίσκεται όσο πιο κοντά γίνεται με το Παράδειγμα 1 Γράψε ένα δεκαδικό αριθμό μεταξύ του 2 και του 3 που δεν περιέχει το 5 που περιέχει το 7 και που βρίσκεται όσο πιο κοντά γίνεται με το 5/2 1 Παράδειγμα 2: Γράψε ένα κλάσμα που χρησιμοποιεί

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Ασκησεις - Φυλλαδιο 8

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Ασκησεις - Φυλλαδιο 8 ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Ασκησεις - Φυλλαδιο 8 ιδασκοντες: Ν. Μαρµαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/numbertheory/nt2014/nt2014.html https://sites.google.com/site/maths4edu/home/14

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ. Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; αλφάβητου επιγραµµισµένα µε βέλος. για παράδειγµα, Τι ονοµάζουµε µέτρο διανύσµατος;

ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ. Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; αλφάβητου επιγραµµισµένα µε βέλος. για παράδειγµα, Τι ονοµάζουµε µέτρο διανύσµατος; ΙΝΥΣΜΤ ΘΕΩΡΙ ΘΕΜΤ ΘΕΩΡΙΣ Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; AB A (αρχή) B (πέρας) Στη Γεωµετρία το διάνυσµα ορίζεται ως ένα προσανατολισµένο ευθύγραµµο τµήµα, δηλαδή ως ένα ευθύγραµµο τµήµα του οποίου τα άκρα θεωρούνται

Διαβάστε περισσότερα

Από το Γυμνάσιο στο Λύκειο... 7. 3. Δειγματικός χώρος Ενδεχόμενα... 42 Εύρεση δειγματικού χώρου... 46

Από το Γυμνάσιο στο Λύκειο... 7. 3. Δειγματικός χώρος Ενδεχόμενα... 42 Εύρεση δειγματικού χώρου... 46 ΠEΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Από το Γυμνάσιο στο Λύκειο................................................ 7 1. Το Λεξιλόγιο της Λογικής.............................................. 11. Σύνολα..............................................................

Διαβάστε περισσότερα

Γεωμετρία, Αριθμοί και Μέτρηση

Γεωμετρία, Αριθμοί και Μέτρηση 1. Εισαγωγή Γεωμετρία, Αριθμοί και Μέτρηση Μαθαίνω Γεωμετρία και Μετρώ Παίζω με τους αριθμούς Βρίσκω τα πολλαπλάσια Το εκπαιδευτικό λογισμικό «Γεωμετρία, Αριθμοί και Μέτρηση» δίνει τη δυνατότητα στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

B Γυμνασίου. Ενότητα 9

B Γυμνασίου. Ενότητα 9 B Γυμνασίου Ενότητα 9 Γραμμικές εξισώσεις με μία μεταβλητή Διερεύνηση (1) Να λύσετε τις πιο κάτω εξισώσεις και ακολούθως να σχολιάσετε το πλήθος των λύσεων που βρήκατε σε καθεμιά. α) ( ) ( ) ( ) Διερεύνηση

Διαβάστε περισσότερα

11, 12, 13, 14, 21, 22, 23, 24, 31, 32, 33, 34, 41, 42, 43, 44.

11, 12, 13, 14, 21, 22, 23, 24, 31, 32, 33, 34, 41, 42, 43, 44. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΤΑΜΕΤΡΗΣΗΣ Η καταµετρηση ενος συνολου µε πεπερασµενα στοιχεια ειναι ισως η πιο παλια µαθηµατικη ασχολια του ανθρωπου. Θα µαθουµε πως, δεδοµενης της περιγραφης ενος συνολου, να µπορουµε να ϐρουµε

Διαβάστε περισσότερα

4.4 Ερωτήσεις διάταξης. Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται:

4.4 Ερωτήσεις διάταξης. Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται: 4.4 Ερωτήσεις διάταξης Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται:! µία σειρά από διάφορα στοιχεία και! µία πρόταση / κανόνας ή οδηγία και ζητείται να διαταχθούν τα στοιχεία µε βάση την πρόταση αυτή. Οι ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Οι πραγματικοί αριθμοί αποτελούνται από τους ρητούς και τους άρρητους αριθμούς, τους φυσικούς και τους ακέραιους αριθμούς. Δηλαδή είναι το μεγαλύτερο σύνολο αριθμών που μπορούμε

Διαβάστε περισσότερα

Εαρινό Εξάμηνο 2011. 21.02.11 Χ. Χαραλάμπους ΑΠΘ. Χαρά Χαραλάμπους Τμήμα Μαθηματικών. Ιστορία των Μαθηματικών ΑΠΘ

Εαρινό Εξάμηνο 2011. 21.02.11 Χ. Χαραλάμπους ΑΠΘ. Χαρά Χαραλάμπους Τμήμα Μαθηματικών. Ιστορία των Μαθηματικών ΑΠΘ Εαρινό εξάμηνο 2011 21.02.11 Χ. Χαραλάμπους Μεσοποταμία Αίγυπτος 3000 1000 π.χ. Αίγυπτος: ο πάπυρος του Rhind ~1650 π.χ. Αγοράσθηκε από τον Σκωτσέζο Rhind το 1858 Αίγυπτος: ο πάπυρος της Μόσχας ~ 1600

Διαβάστε περισσότερα

1. ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ

1. ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΣ ΣΧΟΛΗ ΤΑΞΗ Δ ΟΝΟΜΑ α. Αντιμεταθετική ιδιότητα 1. ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ Π Ρ Ο Σ Θ Ε Σ Η Α. ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣΘΕΣΗΣ 8 + 7 = 15 ή 7 + 8 = 15 346 ή 517 ή 82 + 517 + 82 + 346 82 346 517 945 945

Διαβάστε περισσότερα

Διορθώσεις - Βελτιώσεις. στα βιβλία μαθητή των Μαθηματικών του Γυμνασίου

Διορθώσεις - Βελτιώσεις. στα βιβλία μαθητή των Μαθηματικών του Γυμνασίου Διορθώσεις - Βελτιώσεις στα βιβλία μαθητή των Μαθηματικών του Γυμνασίου 1 Μαθηματικά Α Γυμνασίου A/A Σελίδα Αντί Να γραφεί 1 11, 1 η Δραστηριότητα Βρες τους έξι διαφορετικούς τριψήφιους αριθμούς που. Βρες

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Γρήγορα τεστ. Μαθηματικά Ε Δημοτικού E 1 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ. Γρήγορα τεστ. Μαθηματικά Ε Δημοτικού E 1 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ Γρήγορα τεστ E 1 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ ΓΡΗΓΟΡΑ ΤΕΣΤ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ - Ε Δημοτικού No 1 Γιάννης Ζαχαρόπουλος Διόρθωση: Αντωνία Κιλεσσοπούλου 2013, Εκδόσεις Κυριάκος Παπαδόπουλος Α.Ε., Γιάννης

Διαβάστε περισσότερα

1. Πότε χρησιμοποιούμε την δομή επανάληψης; Ποιες είναι οι διάφορες εντολές (μορφές) της;

1. Πότε χρησιμοποιούμε την δομή επανάληψης; Ποιες είναι οι διάφορες εντολές (μορφές) της; 1. Πότε χρησιμοποιούμε την δομή επανάληψης; Ποιες είναι οι διάφορες (μορφές) της; Η δομή επανάληψης χρησιμοποιείται όταν μια σειρά εντολών πρέπει να εκτελεστεί σε ένα σύνολο περιπτώσεων, που έχουν κάτι

Διαβάστε περισσότερα

Κλάσµατα ΜΑΘΗΜΑ 1 Ο. Πεινάσαµε; Τι λέτε; Να παραγγείλουµε καµιά πίτσα; Ήρθε κιόλας η παραγγελία! Λαχταριστή πίτσα κοµµένη σε 8 ίσα κοµµάτια

Κλάσµατα ΜΑΘΗΜΑ 1 Ο. Πεινάσαµε; Τι λέτε; Να παραγγείλουµε καµιά πίτσα; Ήρθε κιόλας η παραγγελία! Λαχταριστή πίτσα κοµµένη σε 8 ίσα κοµµάτια 1 ΜΑΘΗΜΑ 1 Ο Κλάσµατα Πεινάσαµε; Τι λέτε; Να παραγγείλουµε καµιά πίτσα; Ήρθε κιόλας η παραγγελία! Λαχταριστή πίτσα κοµµένη σε 8 ίσα κοµµάτια Όπως φαίνεται όµως ο Σάκης έφαγε 1 κοµµάτι από τα 8 Το κοµµάτι

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 11 ο, Τμήμα Α. Γεωμετρία

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 11 ο, Τμήμα Α. Γεωμετρία Μαθηματικά: ριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 11 ο, Τμήμα Γεωμετρία Η γεωμετρία σε σχέση με την άλγεβρα ή την αριθμητική έχει την εξής ιδιαιτερότητα: πρέπει να είμαστε πολύ ακριβείς στην περιγραφή μας (σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

ο χρυσός φ Στην άκρη του νήµατος βρίσκονται πέντε ερωτήµατα καθένα από τα οποία περιµένει την απάντησή του

ο χρυσός φ Στην άκρη του νήµατος βρίσκονται πέντε ερωτήµατα καθένα από τα οποία περιµένει την απάντησή του Ανδρέας Ιωάννου Κασσέτας ο χρυσός φ Στην άκρη του νήµατος βρίσκονται πέντε ερωτήµατα καθένα από τα οποία περιµένει την απάντησή του 1. Υπάρχει αριθµός τέτοιος ώστε εάν τον υψώσεις στο τετράγωνο να αυξηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Υπενθύμιση Δ τάξης. Παιχνίδια στην κατασκήνωση

Υπενθύμιση Δ τάξης. Παιχνίδια στην κατασκήνωση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο Υπενθύμιση Δ τάξης Παιχνίδια στην κατασκήνωση Συγκρίνω δυο αριθμούς για να βρω αν είναι ίσοι ή άνισοι. Στην περίπτωση που είναι άνισοι μπορώ να βρω ποιος είναι μεγαλύτερος (ή μικρότερος). Ανάμεσα

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Επικαιροποίησης Γνώσεων Αποφοίτων ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Πρόγραμμα Επικαιροποίησης Γνώσεων Αποφοίτων ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Πρόγραμμα Επικαιροποίησης Γνώσεων Αποφοίτων ΕΝΟΤΗΤΑ Μ1 ΨΗΦΙΑΚΑ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΑ Εκπαιδευτής: Γ. Π. ΠΑΤΣΗΣ, Επικ. Καθηγητής, Τμήμα Ηλεκτρονικών Μηχανικών, ΤΕΙ Αθήνας ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 1. Ποια είναι η βάση

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτήρες διαιρετότητας ΜΚΔ ΕΚΠ Ανάλυση αριθμού σε γινόμενο πρώτων παραγόντων

Χαρακτήρες διαιρετότητας ΜΚΔ ΕΚΠ Ανάλυση αριθμού σε γινόμενο πρώτων παραγόντων Χαρακτήρες διαιρετότητας ΜΚΔ ΕΚΠ Ανάλυση αριθμού σε γινόμενο πρώτων παραγόντων TINΑ ΒΡΕΝΤΖΟΥ www.ma8eno.gr www.ma8eno.gr Σελίδα 1 Ορισμός Ευκλείδεια διαίρεση ονομάζεται η πράξη κατά την οποία ένας αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

ÊåöÜëáéï 1 ï. -Ïé äåêáäéêïß áñéèìïß -Óýãêñéóç äýï áñéèìþí -Óôñïããõëïðïßçóç ôùí áñéèìþí. -Ç Ýííïéá ôçò åîßóùóçò

ÊåöÜëáéï 1 ï. -Ïé äåêáäéêïß áñéèìïß -Óýãêñéóç äýï áñéèìþí -Óôñïããõëïðïßçóç ôùí áñéèìþí. -Ç Ýííïéá ôçò åîßóùóçò ÊåöÜëáéï 1 ï Öõóéêïß êáé Äåêáäéêïß áñéèìïß âéâëéïììüèçìá 1: -Öõóéêïß áñéèìïß -Ïé äåêáäéêïß áñéèìïß -Óýãêñéóç äýï áñéèìþí -Óôñïããõëïðïßçóç ôùí áñéèìþí âéâëéïììüèçìá : -Ç Ýííïéá ôçò ìåôáâëçôþò -Ç Ýííïéá

Διαβάστε περισσότερα

1. Βάσεις αριθμητικών συστημάτων 2. Μετατροπές μεταξύ ξύβάσεων 3. Αρνητικοί δυαδικοί αριθμοί 4. Αριθμητικές πράξεις δυαδικών αριθμών

1. Βάσεις αριθμητικών συστημάτων 2. Μετατροπές μεταξύ ξύβάσεων 3. Αρνητικοί δυαδικοί αριθμοί 4. Αριθμητικές πράξεις δυαδικών αριθμών ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ MHXANIKOI Η/Υ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΥΑ ΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ (ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ) Γ. Τσιατούχας Παράρτηµα A ιάρθρωση 1. Βάσεις αριθμητικών συστημάτων 2. Μετατροπές μεταξύ ξύβάσεων 3. Αρνητικοί

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο εύτερης Ευκαιρίας Αλεξανδρούπολης. Σχολικό Έτος 2006 2007. Σενάριο : Αγιοργιωτάκης Ιωάννης Μαθηµατικός

Σχολείο εύτερης Ευκαιρίας Αλεξανδρούπολης. Σχολικό Έτος 2006 2007. Σενάριο : Αγιοργιωτάκης Ιωάννης Μαθηµατικός Σχολείο εύτερης Ευκαιρίας Αλεξανδρούπολης Σχολικό Έτος 2006 2007 Σενάριο : Αγιοργιωτάκης Ιωάννης Μαθηµατικός Τρίτη 10 Οκτωβρίου στο Σ Ε Αλεξανδρούπολης. 2 η Ώρα : Μαθηµατικά στο Β2. ΙΣΜΑΗΛ : Λεµονιά, θέλω

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2013-2014

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2013-2014 ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΧΟΛΙΚΟΥ ΕΤΟΥΣ 2013-2014 Επιμέλεια: Ομάδα Διαγωνισμάτων από το Στέκι των Πληροφορικών Θέμα Α A1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τους

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία που πρέπει να θυμάσαι!!!... b a

Η Θεωρία που πρέπει να θυμάσαι!!!... b a Κεφ. εξισώσεις ανισώσεις εξάσκησηεπανάληψη Τhe Ds that make a champion: Devotion, Desire, Discipline Η Θεωρία που πρέπει να θυμάσαι!!!... Μορφές Εξισώσεων Λύση ή ρίζα εξίσωσης Εξίσωση ου βαθμού ax + b

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικα Γ Γυμνασιου

Μαθηματικα Γ Γυμνασιου Μαθηματικα Γ Γυμνασιου Θεωρια και παραδειγματα livemath.eu σελ. απο 9 Περιεχομενα Α ΜΕΡΟΣ: ΑΛΓΕΒΡΑ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ 4 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Χ 4 ΜΟΝΩΝΥΜΑ & ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ 5 ΜΟΝΩΝΥΜΑ 5 ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ 5 ΡΙΖΑ ΠΟΛΥΩΝΥΜΟΥ 5 ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

5.2 ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΠΡΟΟ ΟΣ

5.2 ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΠΡΟΟ ΟΣ 5. ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΠΡΟΟ ΟΣ ΘΕΩΡΙΑ. Ορισµός Μια ακολουθία λέγεται αριθµητική πρόοδος, αν και µόνο αν κάθε όρος της προκύπτει από τον προηγούµενο του µε πρόσθεση του ίδιου πάντοτε αριθµού.. Μαθηµατική έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5 Οι χώροι. Περιεχόµενα 5.1 Ο Χώρος. 5.3 Ο Χώρος C Βάσεις Το Σύνηθες Εσωτερικό Γινόµενο Ασκήσεις

Κεφάλαιο 5 Οι χώροι. Περιεχόµενα 5.1 Ο Χώρος. 5.3 Ο Χώρος C Βάσεις Το Σύνηθες Εσωτερικό Γινόµενο Ασκήσεις Σελίδα 1 από 6 Κεφάλαιο 5 Οι χώροι R και C Περιεχόµενα 5.1 Ο Χώρος R Πράξεις Βάσεις Επεξεργασµένα Παραδείγµατα Ασκήσεις 5. Το Σύνηθες Εσωτερικό Γινόµενο στο Ορισµοί Ιδιότητες Επεξεργασµένα Παραδείγµατα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤ ΤΑΞΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ. Σάββατο, 8 Ιουνίου 2013

ΣΤ ΤΑΞΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ. Σάββατο, 8 Ιουνίου 2013 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Διεύθυνση: Προξένου Κορομηλά 51 Τ.Κ. 54622, Θεσσαλονίκη Τηλέφωνο και Fax 2310 285377 e-mail: emethes@otenet.gr http://www.emethes.gr ΘΕΜΑΤΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΑ & ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΑ & ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Οικονοµικό Πανεπιστήµιο Αθηνών Τµήµα ιοικητικής Επιστήµης & Τεχνολογίας ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΑ & ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Κεφάλαιο 2 Αριθµητικά Συστήµατα και Αριθµητική Υπολογιστών Γιώργος Γιαγλής Περίληψη Κεφαλαίου

Διαβάστε περισσότερα

Δυνάμεις Φυσικών Αριθμών

Δυνάμεις Φυσικών Αριθμών Δυνάμεις Φυσικών Αριθμών TINΑ ΒΡΕΝΤΖΟΥ www.ma8eno.gr www.ma8eno.gr Σελίδα 1 Δυνάμεις φυσικών αριθμών Δύναμη ονομάζουμε το γινόμενο πολλών ίσων παραγόντων Πχ: 8 8= 64, 4 4 4= 64, 3 3 3 3= 81. Έτσι, το γινόμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ Γυμνασίου Κεφάλαιο ο Αλγεβρικές Παραστάσεις ΛΕΜΟΝΙΑ ΜΠΟΥΤΣΚΟΥ Γυμνάσιο Αμυνταίου ΜΑΘΗΜΑ Α. Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς ΑΣΚΗΣΕΙΣ ) ) Να συμπληρώσετε τα κενά ώστε στην κατακόρυφη στήλη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 2 η ΕΚΑ Α

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 2 η ΕΚΑ Α 1 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 2 η ΕΚΑ Α 11. Έστω η παράσταση Α = [(30 : 6) 2] 2 [(15 5) : 3 + 2 2 6] 3 (2 5 3 3 + 2 1 ) Να υπολογίσετε την τιµή της παράστασης Α Αν Α = 30, i) να αναλύσετε τον αριθµό Α σε γινόµενο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ & ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΓΕΒΡΑ ΤΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ & ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΓΕΒΡΑ ΤΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ & ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΛΓΕΒΡΑ ΤΗΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Επιμέλεια : Παλαιολόγου Παύλος Μαθηματικός Αγαπητοί μαθητές. αυτό το βιβλίο αποτελεί ένα βοήθημα στην ύλη της Άλγεβρας Α Λυκείου, που είναι ένα από

Διαβάστε περισσότερα

* τη µήτρα. Κεφάλαιο 1o

* τη µήτρα. Κεφάλαιο 1o Κεφάλαιο 1o Θεωρία Παιγνίων Η θεωρία παιγνίων εξετάζει καταστάσεις στις οποίες υπάρχει αλληλεπίδραση µεταξύ ενός µικρού αριθµού ατόµων. Άρα σε οποιαδήποτε περίπτωση, αν ο αριθµός των ατόµων που συµµετέχουν

Διαβάστε περισσότερα

3 ο βήμα: Βγάζουμε παρενθέσεις 4 ο βήμα: Προσθέσεις και αφαιρέσεις

3 ο βήμα: Βγάζουμε παρενθέσεις 4 ο βήμα: Προσθέσεις και αφαιρέσεις 24 Κεφάλαιο ο. Να κάνετε τις πράξεις : α) 2 + 3 4-2 : (-4) + γ) -3 (-2) -5 +4: (-2) -6 β) 2 +3 (4-2): (-4 +) δ) -8 : (-3 +5) -4 (-2 + 6) Για να κάνουμε τις πράξεις ακολουθούμε τα εξής βήματα: ο βήμα: Πράξεις

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφορική. Ενότητα 4 η : Κωδικοποίηση & Παράσταση Δεδομένων. Ι. Ψαρομήλιγκος Τμήμα Λογιστικής & Χρηματοοικονομικής

Πληροφορική. Ενότητα 4 η : Κωδικοποίηση & Παράσταση Δεδομένων. Ι. Ψαρομήλιγκος Τμήμα Λογιστικής & Χρηματοοικονομικής ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Πληροφορική Ενότητα 4 η : Κωδικοποίηση & Παράσταση Δεδομένων Ι. Ψαρομήλιγκος Τμήμα Λογιστικής & Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

2. Στοιχεία Πολυδιάστατων Κατανοµών

2. Στοιχεία Πολυδιάστατων Κατανοµών Στοιχεία Πολυδιάστατων Κατανοµών Είναι φανερό ότι έως τώρα η µελέτη µας επικεντρώνεται κάθε φορά σε πιθανότητες που αφορούν µία τυχαία µεταβλητή Σε αρκετές όµως περιπτώσεις ενδιαφερόµαστε να εξετάσουµε

Διαβάστε περισσότερα