Η δράση των φθαλικών εστέρων, ως ενδοκρινικών διαταρακτών, στην υγεία του ανθρώπου

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η δράση των φθαλικών εστέρων, ως ενδοκρινικών διαταρακτών, στην υγεία του ανθρώπου"

Transcript

1 Copyright Athens Medical Society ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN REVIEW Η δράση των φθαλικών εστέρων, ως ενδοκρινικών διαταρακτών, στην υγεία του ανθρώπου Οι φθαλικοί εστέρες χρησιμοποιούνται στη βιομηχανική παραγωγή ήδη από τη δεκαετία του 1930, ενώ μόλις πρόσφατα αποδείχθηκε η ισχυρή ενδοκρινική τους δράση. Αποτελούν χημικά παράγωγα ανθρωπογενούς προέλευσης που απαντώνται σε πλήθος προϊόντων καθημερινής χρήσης, όπως στα καλλυντικά, στα υλικά συσκευασίας τροφίμων, στα φάρμακα, στα παιχνίδια, στα χρώματα, στα υλικά δόμησης, στις κόλλες, καθώς και στα ιατρικά αναλώσιμα που εμπεριέχουν πολυβινυλοχλωρίδιο (PVC). Οι συνηθέστεροι τύποι φθαλικών εστέρων είναι το φθαλικό διαιθυλεξύλιο (DEHP), ο φθαλικός διβουτυλεστέρας (DBP), ο φθαλικός βενζυλοβουτυλεστέρας (BBP ή BBzP), ο διαιθυλφθαλικός εστέρας (DEP), ο δι-n-βουτυλ-φθαλικός εστέρας (DnBP) και ο διισοβουτυλ-φθαλικός εστέρας (DIBP). Έχουν καταγραφεί συγκεντρώσεις φθαλικών εστέρων στο σίελο, στα σπερματικά υγρά, στο αίμα, στο αμνιακό υγρό, στα ούρα, καθώς και στο μητρικό γάλα. Η πρώιμη έκθεση μπορεί να αρχίσει ήδη κατά την ενδομήτρια ζωή, καθώς τέτοιες ουσίες, όπως έχει αποδειχθεί, διαπερνούν τον ομφαλοπλακουντιακό φραγμό με αποτέλεσμα την πρόκληση ποικίλων και σύνθετων προβλημάτων υγείας. Υπάρχουν επιστημονικά δεδομένα που δεικνύουν ότι η δράση τους διαταράσσει πρώτιστα την αναπτυξιακή διαδικασία των βρεφών και των μικρών παιδιών με παράλληλη πρόκληση πολλαπλών τοξικών διαταραχών. Παρά το γεγονός ότι έως σήμερα δεν έχουν ανακαλυφθεί όλες οι επιπτώσεις των φθαλικών εστέρων στην υγεία, φαίνεται ότι επιδρούν αρνητικά κυρίως στο ενδοκρινικό, στο αναπαραγωγικό και στο ανοσοποιητικό σύστημα. Στην ανασκοπική αυτή μελέτη καταβάλλεται προσπάθεια να παρουσιαστούν τα πλέον πρόσφατα επιστημονικά δεδομένα αναφορικά με το πού απαντώνται οι φθαλικοί εστέρες, ποιοι κινδυνεύουν από τη δράση τους και πώς επιδρούν στην υγεία, στη λειτουργική ικανότητα και στην ποιότητα ζωής του σύγχρονου ανθρώπου.... Θ. Καστανιάς, Σ. Τοκμακίδης... Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης, Κομοτηνή The effect of phthalates as endocrine disruptors in human health Λέξεις ευρετηρίου Αναπαραγωγική ικανότητα Δυσγενετικό σύνδρομο Ενδοκρινικοί διαταράκτες Φθαλικοί εστέρες Abstract at the end of the article Υποβλήθηκε Εγκρίθηκε ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στη δυτική Ευρώπη, η ετήσια παραγωγή προϊόντων που εμπεριέχουν φθαλικούς εστέρες ανέρχεται σε ένα εκατομμύριο τόνους. 1 Οι ουσίες αυτές απαντώνται στα παιδικά προϊόντα ατομικής φροντίδας (lotion, talc, shampoo), 2 στα ελαστικά βοηθήματα που δαγκώνουν τα βρέφη κατά την περίοδο της οδοντοφυΐας, 3 στα προϊόντα καθημερινής ατομικής περιποίησης ενηλίκων (αρώματα, lotion, spray μαλλιών, βερνίκια νυχιών, καθώς και σε πολλά είδη καλλυντικών). 4 Επίσης, στα περιβλήματα πολλών φαρμακευτικών προϊόντων έχουν μετρηθεί αυξημένες συγκεντρώσεις φθαλικών εστέρων, 4 ενώ σημαντικές ποσότητες απελευθερώνονται ενδονοσοκομειακά μέσω των συστημάτων διασωλήνωσης, της χρήσης ιατρικών αναλώσιμων από PVC (καθετήρες, οροί, ασκοί συλλογής αίματος), της μεθόδου παρασκευής και αποθήκευσης των γευμάτων των ασθενών (χρήση γαντιών από PVC, πλαστικές συσκευασίες φαγητού). 5 Επίσης, οι φθαλικοί εστέρες θεωρούνται σημαντικοί εσωτερικοί ρυπαντές, 5 7 εξ αιτίας της ευρείας χρήσης τους στην παρασκευή δομικών υλικών (συνθετικά πατώματα, κεραμοσκεπές, μοκέτες, ηλεκτρολογικά καλώδια, μονωτικά και επικαλυπτικά υλικά, χρώματα, βερνίκια). 8,9 Αυξημένες συγκεντρώσεις εμπεριέχονται στην οικιακή σκόνη με κύριο μολυντή το φθαλικό διαιθυλεξύλιο (DEHP). 10 Πολλές μελέτες έχουν καταγράψει αυξημένες συγκεντρώσεις φθαλικών εστέρων (κυρίως DEHP) στις συσκευασίες τροφίμων, καθώς και στις μεμβράνες περιτυλίγματός τους. 11,12 Ο Αμερικανικός Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων

2 540 Θ. ΚΑΣΤΑΝΙΑΣ και Σ. ΤΟΚΜΑΚΙΔΗΣ (FDA) υποστηρίζει ότι οι συγκεντρώσεις τέτοιων φθαλικών στοιχείων στη βιομηχανία τροφίμων είναι πιθανόν εξαιρετικά περιορισμένη, με αποτέλεσμα να μην προκαλούνται διαταραχές στην υγεία. Ωστόσο, τα δεδομένα των υπαρχουσών ερευνών είναι πολύ αντιφατικά, με αποτέλεσμα να καθίσταται επιτακτική η περαιτέρω διερεύνηση του θέματος πριν προβεί η επιστημονική κοινότητα σε οριστικά συμπεράσματα, ακολουθώντας πάντα το δόγμα της «Ιατρικής βασισμένης στις επιστημονικές ενδείξεις». 13 Αλλά και τα πλαστικά παιχνίδια φαίνεται ότι αποτελούν πηγή απελευθέρωσης φθαλικών ενώσεων, 4 με αποτέλεσμα το 2005 η Ευρωπαϊκή Ένωση, ακολουθώντας την αρχή της προφύλαξης, να απαγορεύσει την παραγωγή παιδικών παιχνιδιών που εμπεριέχουν φθαλικούς εστέρες. Η απόφαση αυτή ελήφθη με στόχο την προστασία των παιδιών, κυρίως <3 ετών, λόγω της πιθανής τοξικής δράσης των συγκεκριμένων ουσιών ΙΑΤΡΙΚΑ ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΦΘΑΛΙΚΟΙ ΕΣΤΕΡΕΣ Υπάρχουν ιατρικές συσκευές και αναλώσιμα τα οποία εμπεριέχουν φθαλικούς εστέρες, όπως οι καθετήρες, οι αναπνευστήρες, τα συστήματα παροχής οξυγόνου, ρινογαστρικής διασωλήνωσης και παράπλευρης καρδιαγγειακής κυκλοφορίας, τα ιατρικά γάντια, οι ασκοί συλλογής αίματος, καθώς και άλλες πλαστικές συσκευές από PVC. 5,15 Σε άμεσο κίνδυνο από τη χρήση τέτοιων συσκευών βρίσκονται πρώτιστα τα νεογέννητα και κυρίως τα πρόωρα που νοσηλεύονται σε μονάδες εντατικής θεραπείας (ΜΕΘ). Εδώ και πολλά χρόνια υπάρχουν δεδομένα που αποδεικνύουν ότι τα νεογέννητα που υποβάλλονται σε ποικίλες ιατρικές εξετάσεις και θεραπευτικές παρεμβάσεις εκτίθενται σε υψηλές συγκεντρώσεις κυρίως DEHP, το οποίο απελευθερώνεται άμεσα από τα συστήματα διασωλήνωσης καθώς τα διαπερνά ορός ή αίμα. 16,17 Οι συγκεντρώσεις αυτές, ανάλογα με την εντατικοποίηση της θεραπευτικής παρέμβασης, μπορεί να υπερβούν κατά 100 φορές τα όρια αποδεκτού κινδύνου. 18,19 Αναλυτικότερα, από δεδομένα μελέτης αναφορικά με το φθαλικό μονοαιθυλεξύλιο (MEHP), αποδείχθηκε ότι ενώ η μέση τιμή του στην ομάδα των βρεφών με μικρή έκθεση ανερχόταν στα 4 μg/l (κυρίως εξ αιτίας της χρήσης μπιμπερό), στα βρέφη που νοσηλεύονταν στη ΜΕΘ η αντίστοιχη τιμή έφθανε τα 86 μg/l. 20 Η διαφορά αυτή αποδόθηκε στην ενδοτραχειακή διασωλήνωση, στην ενδοφλέβια θρέψη, καθώς και στην ευρύτερη χρήση καθετήρων που παρατηρείται στις ΜΕΘ. Αλλά και ο FDA, διαπιστώνοντας ότι τα βρέφη που νοσηλεύονται στις ΜΕΘ εκτίθενται σε πενταπλάσιες ποσότητες DEHP σε σχέση με τα όρια ελάχιστου κινδύνου, δήλωσε ότι «τα παιδιά κινδυνεύουν από συγκεκριμένες ιατρικές διαδικασίες και για το λόγο αυτόν ίσως να αποτελούν έναν πληθυσμό υψηλού κινδύνου εξ αιτίας των επιπτώσεων που μπορεί να έχουν οι υψηλές συγκεντρώσεις DEHP στην υγεία τους». 5 Η πεποίθηση ότι τα βρέφη και τα παιδιά αποτελούν ομάδα υψηλού κινδύνου ενισχύεται επίσης από τα τρία παρακάτω ευρήματα: 5 Τα παιδιά που υποβάλλονται σε συγκεκριμένες ιατρικές πρακτικές (καθετηριασμό, ενδοφλέβια θρέψη, χρήση αναπνευστικών συσκευών κ.ά.) προσλαμβάνουν υψηλότερες δόσεις DEHP απ ό,τι οι ενήλικες (εξ αιτίας των μικρότερων σωματικών τους διαστάσεων). Η φαρμακοκινητική διαφέρει στα παιδιά σε σχέση με τους ενήλικες, με άμεσο αποτέλεσμα τη μεγαλύτερη απορρόφηση DEHP, την ταχύτερη μετατροπή του σε MEHP (που αποτελεί τοξικό μεταβολίτη του DEHP) και τη μειωμένη απέκκρισή του, σε σύγκριση με τους ενήλικες. Τα παιδιά μπορούν να παρουσιάζουν μεγαλύτερη ευαισθησία στις ανεπιθύμητες ενέργειες που επιφέρει το DEHP, σε σχέση με τον ενήλικα πληθυσμό, μιας και χαρακτηρίζονται από μειωμένη φυσική κατάσταση. Ωστόσο, θα πρέπει να τονιστεί ότι η περιεκτικότητα των ιατρικών προϊόντων σε DEHP εξαρτάται από τη χημική τους σύσταση, η οποία ποικίλλει ανά κατασκευαστική εταιρεία. 3. ΠΟΙΟΙ ΑΠΕΙΛΟΥΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΦΘΑΛΙΚΟΥΣ ΕΣΤΕΡΕΣ Η ευρεία έκθεση του γενικού πληθυσμού στις εν λόγω ενώσεις (πίν. 1), μέσω της αναπνευστικής, της γαστρεντερικής 3,21 και της διαδερμικής απορρόφησής τους, 22 είναι πλέον επιστημονικά τεκμηριωμένη Η πρόσληψη γίνεται κυρίως μέσω της κατανάλωσης τροφής, της εισπνοής ατμοσφαιρικού αέρα κλειστών χώρων, καθώς και της βιοάθροισης φθαλικών εστέρων εξ αιτίας της ευρείας χρήσης τους σε πλείστα προϊόντα. 24 Υψηλές συγκεντρώσεις έχουν ανιχνευτεί τόσο σε εφήβους, 2,27 όσο σε παιδιά 28,29 και σε εγκύους, καθώς και στο νοσηλευτικό προσωπικό Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει για το φθαλικό εστέρα DEHP, γιατί έχει μελετηθεί περισσότερο από κάθε άλλον λόγω της συστηματικής έκθεσης του γενικού πληθυσμού. Η ημερήσια πρόσληψη DEHP υπολογίζεται σε 3 30 μg/kg σωματικού βάρους, κυρίως λόγω των χημικών πρόσθετων στα τρόφιμα, 36,37 ενώ τα αντίστοιχα ποσά λόγω επαγγελματικής έκθεσης ή εξ αιτίας ειδικών ιατρικών παρεμβάσεων είναι πολύ υψηλότερα. Πιο συγκεκριμένα, από δεδομένα μελετών διαπιστώθηκε ότι οι συγκεντρώσεις του DEHP μπορεί να υπερβούν τα 700 μg/kg βάρους σώματος/ημέρα

3 ΦΘΑΛΙΚΟΙ ΕΣΤΕΡΕΣ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ 541 Πίνακας 1. Οι συνηθέστεροι φθαλικοί εστέρες και οι μεταβολίτες τους. Φθαλικοί εστέρες Αντίστοιχος μεταβολίτης Φθαλικό δι-αιθυλεξύλιο (DEHP) Μονο-2-αιθυλεξυλικός φθαλικός εστέρας (ΜEHP) Φθαλικός δι-βουτυλεστέρας (DBP) Φθαλικός μονο-βουτυλεστέρας (ΜBP) Φθαλικός βενζυλοβουτυλεστέρας (BBP ή BBzP) Φθαλικός μονο-βενζυλοβουτυλεστέρας (ΜBzP) Δι-αιθυλφθαλικός εστέρας (DEP) Μονο-αιθυλοφθαλικός εστέρας (ΜEP) Δι-n-βουτυλ-φθαλικός εστέρας (DnBP) Μονο-n-βουτυλ-φθαλικός εστέρας (ΜnBP) Δι-ισοβουτυλ-φθαλικός εστέρας (DIBP) Μονο-ισοβουτυλικός φθαλικός εστέρας (ΜIBP) Δι-ισοεννεϋλεστέρας (DINP) Μονο-ισοεννεϋλεστέρας (ΜINP) λόγω επαγγελματικής έκθεσης, ενώ τα αντίστοιχα ποσά σε αιμοκαθαιρόμενους ασθενείς ενδέχεται να υπερβούν τα 457 μg/kg βάρους σώματος ημερησίως. 38 Επιπρόσθετα, η υπέρβαση των ορίων έκθεσης στο DEHP συνοδεύεται και από αυξημένη βιοσυσσώρευση δύο άλλων φθαλικών εστέρων, του δι-n-βουτυλ-φθαλικού εστέρα (DnBP) και του φθαλικού βενζυλοβουτυλεστέρα (BBzP), για τους οποίους υπάρχουν ενδείξεις ότι έχουν τοξική δράση στον ανθρώπινο οργανισμό. 37,38 Συμπερασματικά, όπως γίνεται αντιληπτό, η ευρεία και ανεξέλεγκτη χρήση των φθαλικών εστέρων απειλεί το σύνολο του πληθυσμού από τη στιγμή που τέτοιες ουσίες εμπεριέχονται σε μια ευρεία ποικιλία προϊόντων (πίν. 2). 4. Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΦΘΑΛΙΚΩΝ ΕΣΤΕΡΩΝ 4.1. Η πρώιμη επίδραση κατά τα πρώτα έτη της ζωής Η δράση των φθαλικών εστέρων κατά τη διάρκεια κύησης. Από τη στιγμή που οι φθαλικοί εστέρες εμπεριέχονται σε πλήθος προϊόντων με τα οποία ο ανθρώπινος οργανισμός έρχεται σε καθημερινή επαφή, καθίσταται εύλογη η άμεση επίδραση των ουσιών αυτών και κατά την περίοδο της κύησης. Πιο συγκεκριμένα, σε πρόσφατη μελέτη 39 όπου εξετάστηκε η σχέση της διάρκειας της κύησης με τη συγκέντρωση των φθαλικών ενώσεων στο αίμα του ομφάλιου λώρου διαπιστώθηκε σημαντική μείωση της διάρκειας της κυοφορίας. Η μειωμένη αυτή διάρκεια αποδόθηκε στις αυξημένες συγκεντρώσεις DEHP και MEHP που παρατηρήθηκαν στο 77,4% του δείγματος (στα 65 από τα 84 νεογνά) και τις συνεπακόλουθες επαναλαμβανόμενες φλεγμονώδεις αντιδράσεις στο μητρικό οργανισμό. Τα αποτελέσματα όμως αυτά δεν επαληθεύτηκαν και από άλλες μελέτες. 26 Σε άλλη έρευνα, 40 όπου αξιολογήθηκε η διάρκεια της κύησης, το βάρος και το ύψος γέννησης του βρέφους, καθώς και η απόσταση μεταξύ γεννητικού φύματος και πρωκτού ή αλλιώς πρωκτογεννητική απόσταση (anogenital distance, AGD), διαπιστώθηκε ότι τα νεογέννητα κορίτσια των οποίων οι μητέρες έφεραν υψηλές συγκεντρώσεις MBP και MEHP στο αμνιακό υγρό χαρακτηρίζονταν από μεγαλύτερο βάρος και ανάστημα σε σχέση με το γενικό πληθυσμό, η πρωκτογεννητική τους όμως απόσταση ήταν μικρότερη του φυσιολογικού, συνεπεία των αυξημένων συγκεντρώσεων MBP. Οι σχετικές διαφορές μάλιστα κρίθηκαν ως στατιστικά σημαντικές, ενώ δεν παρατηρήθηκε κάτι ανάλογο ως προς τη διάρκεια της κύησης. Οι φθαλικές ενώσεις όμως φαίνεται ότι επηρεάζουν καθοριστικά και την ανάπτυξη του κεντρικού νευρικού συστήματος (ΚΝΣ) του εμβρύου, η οποία αρχίζει από πολύ νωρίς, ήδη από το πρώτο τρίμηνο της κύησης. Τα μέχρι τώρα επιστημονικά δεδομένα δεικνύουν ότι οι φθαλικοί εστέρες πιθανόν να διαταράσσουν τα επίπεδα των θυρεοειδικών ορμονών, 32 καθώς και την ιστική δομή των ίδιων των αδένων, με επιπτώσεις στην οργανογένεση και στον προγραμματισμό της ανάπτυξης και του μεταβολισμού. 41,42 Αρκετές μάλιστα μελέτες περιγράφουν πιθανή ανταγωνιστική δράση των συγκεκριμένων ουσιών με τη λειτουργία του θυρεοειδούς αδένα, τόσο in vivo όσο και in vitro. 43,44 Η δυσλειτουργία του θυρεοειδούς αδένα της μητέρας κατά τα πρώτα στάδια της κυοφορίας, ακόμη και χωρίς εμφανή κλινική συμπτωματολογία, μπορεί να επηρεάσει δυσμενώς την ανάπτυξη του ΚΝΣ του εμβρύου με αποτέλεσμα την πρόκληση σοβαρών νευρολογικών παθήσεων όπως κώφωση, νοητική υστέρηση, εγκεφαλική δυσλειτουργία, με συνοδές διαταραχές της κινητικότητας. 45,46 Αντίστοιχη αρνητική συσχέτιση μεταξύ των συγκεντρώσεων του MEHP, των επιπέδων της θυροξίνης (T 4) και της ελεύθερης θυροξίνης (FT 4) έχει παρατηρηθεί και στο ανδρικό φύλο, 47,48 υποδεικνύοντας ότι οι φθαλικοί εστέρες μπορεί να διαταράξουν τη θυρεοειδική λειτουργία όχι μόνο των γυναικών αλλά και των ανδρών Φθαλικοί εστέρες και μητρικός θηλασμός. Τα βρέφη,

4 542 Θ. ΚΑΣΤΑΝΙΑΣ και Σ. ΤΟΚΜΑΚΙΔΗΣ Πίνακας 2. Η επίδραση των φθαλικών εστέρων σε παραμέτρους της υγείας του ανθρώπου. Ερευνητής -χώρα- Δείγμα Φθαλικοί εστέρες και μεταβολίτες των φθαλικών εστέρων που αξιολογήθηκαν Υλικό στο οποίο διεξήχθη η μέτρηση των φθαλικών εστέρων Συμπεράσματα Stahlhut et al, ΗΠΑ Hatch et al, ΗΠΑ Huang et al, Ταϊβάν Latini et al, Ιταλία Zhu et al, Καναδάς Main et al, Δανία και Φινλανδία Huang et al, Ταϊβάν Meeker et al, ΗΠΑ Hauser et al, ΗΠΑ Pant et al, Ινδία Swan et al, ΗΠΑ άνδρες MBP, MEP, MEHP, MBzP, MEHHP, MEOHP άτομα (6 80 ετών) 65 μητέρες με τα 65 βρέφη τους (32 κορίτσια και 33 αγόρια) MEP, MEHP, MBP, MBzP, MEHHP, MEOHP MBP, MEHP MEP, MMP, MBzP 62 μητέρες MiBP, MEHP, MnBP, MBzP, 5cx-MEPP, OH-MiNP Ούρα Ούρα Αμνιακό υγρό Μητρικό γάλα Αντίστασης στην ινσουλίνη Κοιλιακής περιμέτρου Συγκέντρωσης τεστοστερόνης Ποιότητας σπέρματος Αντίστασης στην ινσουλίνη Κοιλιακής περιμέτρου Αντι-ανδρογονικές επιδράσεις στα έμβρυα Τα θηλυκά βρέφη παρουσίασαν AGD Ποσοστιαία μόλυνση του μητρικού γάλακτος με: MiBP, MEHP: 100% MnBP: 65,4% MBzP: 43,5% 5cx-MEPP: 1,6% OH-MiNP: 21% 21 μητέρες DEHP, DBP, DEP Μητρικό γάλα Μόλυνση μητρικού γάλακτος (κυρίως με DEHP και DBP) 130 δείγματα μητρικού ΜMP, ΜEP, ΜBzP, ΜEHP, γάλακτος ΜiNP, ΜBP αγόρια: 62 με κρυψορχία και 68 υγιή Μητρικό γάλα + ορός αίματος MEP, MBP: στον ορό της SHBG, η οποία αποτελεί έμμεσο δείκτη μειωμένης αρρενωπότητας ΜMP, ΜEP, ΜBP: του λόγου (LH/F-TESTO) ΜiNP: LH MBP: F-TESTO Δυσλειτουργία των κυττάρων του Leydig 76 έγκυες γυναίκες MBP, MEP, MEHP Αίμα + ούρα MBP: Θυρεοειδικών ορμονών FT 4, T άνδρες MEHP Αίμα + ούρα Θυρεοειδικών ορμονών FT 4 και T άνδρες με αναπαραγωγικά προβλήματα 300 υγιείς άνδρες ηλικίας ετών. Αγροτικές περιοχές (n=128) Αστικές (n=172) 134 αγόρια (2 36 μηνών) MEHP, MEP Ούρα + σπερματικά υγρά Αλλοίωση του DNA DEP, DEHP, DBP, DMP, DOP Σπερματικά υγρά Γονιμότητας (κυρίως εξ αιτίας των συγκεντρώσεων DEP, DBP, DEHP) Ποιότητας σπέρματος (κυρίως εξ αιτίας των συγκεντρώσεων DEHP) Καταστροφή των μιτοχονδρίων Κατακερματισμός του DNA MEP, MBP, MBzP, MiBP Ούρα Αλλοιώσεις στην ανάπτυξη και στη μορφολογία των γεννητικών οργάνων του ανδρικού φύλου : Μείωση, : Αύξηση, F-TESTO: Ελεύθερη τεστοστερόνη, T 4: Θυροξίνη, LH: Ωχρινοτρόπος ορμόνη, SHBG: Φυλοδεσμευτική σφαιρίνη, FT 4: Ελεύθερη θυροξίνη, AGD: Πρωκτογεννητική απόσταση όπως προαναφέρθηκε, αποτελούν μια ομάδα υψηλού κινδύνου εξ αιτίας της πρώιμης έκθεσής τους σε πολλά είδη φθαλικών εστέρων και της πολυσυστηματικής δράσης των ουσιών αυτών στον ευαίσθητο βρεφικό οργανισμό. Σημαντικό στοιχείο επίσης αποτελεί η διαπίστωση ότι όσο περισσότερα προϊόντα ατομικής φροντίδας χρησιμοποιούν

5 ΦΘΑΛΙΚΟΙ ΕΣΤΕΡΕΣ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ 543 οι γονείς για την περιποίηση των βρεφών τους, τόσο υψηλότερες είναι και οι συγκεντρώσεις των φθαλικών εστέρων που ανιχνεύονται στα ούρα τους, 2 με άμεση αρνητική επίπτωση στην ικανότητα εστίασης της προσοχής και στη γενική λειτουργική ικανότητα των βρεφών. 51 Η πρώιμη αυτή έκθεση των βρεφών στους φθαλικούς εστέρες οφείλεται σε σημαντικό βαθμό και στο μητρικό θηλασμό, για τον οποίο υπάρχουν ερευνητικά δεδομένα που δεικνύουν ότι μπορεί να αποτελέσει μια επιπρόσθετη πηγή βιοάθροισης φθαλικών εστέρων. 34,35,52,53 Πιο συγκεκριμένα, σε μελέτη 39 που είχε ως στόχο την ανίχνευση φθαλικών εστέρων στο μητρικό γάλα γυναικών που διέμεναν στη Ν. Ιταλία διαπιστώθηκε ότι ο μονο-ισοβουτυλικός (MiBP) και ο μονο-2-αιθυλεξυλικός (MEHP) φθαλικός εστέρας εμπεριεχόταν στο 100% του δείγματος, ο μονο-n-βουτυλικός φθαλικός εστέρας (MnBP) στο 64,5%, ο βουτυλβενζυλοφθαλικός εστέρας (MBzP) στο 43,5% και ο μονο-υδροξυσονονυλικός φθαλικός εστέρας (OH-MiNP) στο 21%. Σε παρόμοια αποτελέσματα κατέληξαν και άλλες έρευνες, 34,53 στις οποίες αφού αξιολογήθηκαν οι συγκεντρώσεις στο μητρικό γάλα διαφόρων φθαλικών εστέρων, ανιχνεύτηκαν μετρήσιμες ποσότητες σε όλα τα δείγματα. Σημαντικότατο μάλιστα εύρημα αποτέλεσε ο προσδιορισμός αυξημένων συγκεντρώσεων MBP και MEHP και στα υποκατάστατα του μητρικού γάλακτος, καθώς επίσης και στο αγελαδινό γάλα. 53 Συνεπώς, παρά το γεγονός ότι ο μητρικός θηλασμός αποτελεί τη βέλτιστη διαιτητική πηγή για τα βρέφη, είναι επίσης αποδεδειγμένο ότι στο μητρικό γάλα βιοαθροίζονται πληθώρα φθαλικών εστέρων και άλλων μολυσματικών συστατικών, ως απόρροια της ευρύτερης μόλυνσης που παρατηρείται στο οικοσύστημα. 54,55 Αυτή η μόλυνση του μητρικού γάλακτος καταδεικνύει ότι η έκθεση των μητέρων στις χημικές ουσίες μπορεί να επιμολύνει και το αναπτυσσόμενο βρέφος. 34,39 Όμως, η ανίχνευση φθαλικών εστέρων στο μητρικό γάλα δεν θα πρέπει να προκαλεί εντύπωση, γιατί «αποτελεί πλέον αξίωμα το γεγονός ότι η έκθεση της μητέρας σε μια χημική ουσία θα επιφέρει αύξηση της συγκέντρωσης της ουσίας αυτής και στο μητρικό γάλα». 56 Ωστόσο, οι επιστήμονες τονίζουν ότι τα ερευνητικά δεδομένα θα πρέπει να παρουσιάζονται με ιδιαίτερη προσοχή μιας και μπορεί να δημιουργηθούν λανθασμένες εντυπώσεις ότι το μητρικό γάλα είναι επιβλαβές για την υγεία των βρεφών. 56 Για το λόγο αυτόν, τόσο ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) 57 όσο και η Αμερικανική Εταιρεία Παιδιατρικής, 58 λαμβάνοντας υπ όψη ένα μεγάλο αριθμό μελετών και αξιολογώντας το αναμενόμενο όφελος έναντι του πιθανού κινδύνου, συνιστούν αποκλειστικά μητρικό θηλασμό για 6 μήνες τουλάχιστον. Σύμφωνα με τους παραπάνω οργανισμούς, εκτός από κλινικές περιπτώσεις λήψης συγκεκριμένων ιατρικών σκευασμάτων ή περιβαλλοντικών μολύνσεων, η παρουσία χημικών ουσιών στο μητρικό γάλα δεν αποτελεί αντένδειξη για το μητρικό θηλασμό. Έτσι κι αλλιώς, φθαλικές ενώσεις στις ίδιες ή και σε ακόμη μεγαλύτερες συγκεντρώσεις εμπεριέχονται και σε πολλά υποκατάστατα μητρικού γάλακτος. 59 Εδώ, αξίζει να σημειωθεί ότι στην αύξηση των συγκεντρώσεων των φθαλικών εστέρων στο βρεφικό οργανισμό συνεισφέρουν σημαντικά και οι αντλίες μητρικού γάλακτος (μηχανικά θήλαστρα), 60 τα ψευδοθήλαστρα (πιπίλες) και τα μπιμπερό, διαπίστωση η οποία οδήγησε τις ΗΠΑ και τον Καναδά στην απαγόρευση χρήσης φθαλικών εστέρων στην κατασκευή των ανωτέρω προϊόντων Η επίδραση των φθαλικών εστέρων στην υγεία των παιδιών. Εκτός όμως από τα βρέφη, και τα μεγαλύτερα παιδιά εκτίθενται σε πλήθος φθαλικών εστέρων, με αποτέλεσμα την εμφάνιση δυσλειτουργιών στο ενδοκρινικό και στο αναπαραγωγικό τους σύστημα. 13 Πιο συγκεκριμένα, από τα δεδομένα μελέτης 61 σε παιδικό πληθυσμό, ηλικίας 6 11 ετών, καταμετρήθηκαν στα ούρα αυξημένες συγκεντρώσεις αρκετών φθαλικών μονοεστέρων, περιλαμβανομένων και των MEP, MBP, MBzP και MEHP. Τα αποτελέσματα αυτά επιβεβαίωσαν την πεποίθηση ότι τα παιδιά παρουσιάζουν υψηλότερες συγκεντρώσεις φθαλικών εστέρων σε σύγκριση με τους εφήβους και τους ενήλικες. Αυτό πιθανόν να οφείλεται στις συμπεριφορές που σχετίζονται με την ηλικία, αφού τα παιδιά αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον τους σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό (παίζουν πολλές φορές στο έδαφος, βάζουν διάφορα αντικείμενα στο στόμα τους), με αποτέλεσμα να εκτίθενται σε υψηλότερες δόσεις φθαλικών ενώσεων. Εξ αιτίας των σημαντικών επιπτώσεων που έχουν οι φθαλικοί εστέρες σε πλείστα λειτουργικά συστήματα και λόγω του κενού που υπάρχει στην επιστημονική γνώση αναφορικά με το εν λόγω ζήτημα, η Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής, το 2005, προέτρεψε την επιστημονική κοινότητα να διερευνήσει περαιτέρω τη δράση των φθαλικών εστέρων, ως ενδοκρινικών διαταρακτών, στην υγεία των παιδιών Η επίδραση των φθαλικών εστέρων κατά την ενήλικη ζωή Οι επιδράσεις στο ανδρικό αναπαραγωγικό σύστημα. Από την ανασκόπηση της διεθνούς βιβλιογραφίας καταγράφηκαν σοβαρές επιστημονικές ενδείξεις που τεκμηριώνουν τη δράση των φθαλικών εστέρων, ως ενδοκρινικών διαταρακτών, στο αναπαραγωγικό σύστημα των ανδρών Υπάρχουν μάλιστα επιδημιολογικά δεδομένα που δεικνύουν

6 544 Θ. ΚΑΣΤΑΝΙΑΣ και Σ. ΤΟΚΜΑΚΙΔΗΣ ότι το πρόβλημα διαρκώς οξύνεται, 67 ενώ τα τελευταία έτη παρατηρείται και μια συνεπακόλουθη σημαντική μείωση των επιπέδων της τεστοστερόνης που ανέρχεται στο 1% ετήσια. 68,69 Τα ποσοστά αυτά συμφωνούν με την ποσοτική μείωση του σπέρματος που έχει περιγραφεί ήδη από το Αλλά και το Εθνικό Κέντρο Ελέγχου Τοξικότητας των ΗΠΑ (The US National Toxicology Program Center), αναφορικά με την αξιολόγηση των κινδύνων της ανθρώπινης αναπαραγωγικής διαδικασίας, εξέφρασε ήδη από την πρώτη σύνοδο το 2003 σοβαρές ανησυχίες για την επίδραση του φθαλικού δισαιθυλεξυλίου (DEHP) στην αναπαραγωγική ικανότητα του άνδρα. Τόνισε μάλιστα ότι οι κίνδυνοι που ελλοχεύουν είναι μεγάλοι, από τη στιγμή που οι αναπαραγωγικές διαταραχές μπορεί μεν να έχουν ως αφετηρία τη βρεφική ηλικία, ωστόσο οι όποιες αρνητικές εκφάνσεις μπορεί να υπολανθάνουν μέχρι την εφηβεία. 71 Πιο συγκεκριμένα, η παρατηρηθείσα τοξική δράση των φθαλικών εστέρων κατά την προγεννητική και πρώτη βρεφική περίοδο μπορεί να αυξήσει τον επιπολασμό του υποσπαδία, της κρυψορχίας και του καρκίνου των όρχεων σε νεογέννητα αγόρια, 49,50 με διαχρονικές δυσμενείς επιπτώσεις σε όλες τις παραμέτρους της αναπαραγωγικής διαδικασίας κατά την ενήλικη ζωή, περιλαμβανομένης και της μείωσης του αριθμού των σπερματοζωαρίων. 72 Ποσοτικές και ποιοτικές αλλοιώσεις του σπέρματος έχουν παρατηρηθεί σε αρκετές μελέτες συνεπεία των αυξημένων συγκεντρώσεων των φθαλικών εστέρων. 64,65 Επί πλέον, έχει διαπιστωθεί μια δοσοεξαρτώμενη σχέση μεταξύ των επιπέδων της MBP και της μειωμένης κινητικότητας του σπέρματος, καθώς και μεταξύ των επιπέδων MBzP και της μειωμένης συγκέντρωσης σπέρματος. 64 Οι αυξημένες συγκεντρώσεις DEHP φαίνεται ότι επιφέρουν μορφολογικές και λειτουργικές αλλοιώσεις των μιτοχονδρίων, αύξηση της παραγωγής ελεύθερων ριζών, κατακερματισμό του DNA, με περαιτέρω επίπτωση στην ποιότητα του σπέρματος. 74 Ακόμη, έχει διαπιστωθεί σημαντική μείωση της πρωκτογεννητικής απόστασης στους άνδρες συνεπεία της δράσης των φθαλικών εστέρων, η οποία μείωση υποδηλώνει τάσεις θηλυκοποίησης της ανδρικής φύσης (φαινόμενο γνωστό ως «το σύνδρομο των φθαλατών», the phthalate syndrome ). Εδώ, αξίζει να σημειωθεί ότι η πρωκτογεννητική απόσταση έχει συμπεριληφθεί στις οδηγίες της Αμερικανικής Υπηρεσίας Προστασίας του Περιβάλλοντος (US EPA) για την αξιολόγηση της τοξικής βλάβης του αναπαραγωγικού συστήματος. 73 Σημαντική είναι και η διαπίστωση ότι οι μορφολογικές αυτές αλλοιώσεις των γενετικών χαρακτηριστικών του άνδρα αρχίζουν ήδη κατά την ενδομήτρια ζωή. 31 Λαμβάνοντας συνεπώς υπ όψη όλες τις παραπάνω διαπιστώσεις, μπορεί πλέον να αιτιολογηθεί, έστω και μερικά, η σημαντική μείωση της αναπαραγωγικής ικανότητας των ανδρών που παρατηρείται με την πάροδο των χρόνων Οι φθαλικοί εστέρες και το σύνδρομο δυσγενεσίας των όρχεων. Το ενδιαφέρον για τις επιδράσεις των φθαλικών εστέρων στην αναπαραγωγική ικανότητα των ανδρών αυξήθηκε ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια εξ αιτίας των επιστημονικών δεδομένων αναφορικά με την τοξική επίδρασή τους στον ανθρώπινο οργανισμό και της πρόκλησης ενός σχετικά νέου συνδρόμου, του «συνδρόμου δυσγενεσίας των όρχεων» (testicular dysgenesis syndrome, TDS) ή αλλιώς «δυσγενετικού συνδρόμου». Το συγκεκριμένο σύνδρομο συγκαταλέγεται στις ανδρικές γενετικές ανωμαλίες και η κλινική του συμπτωματολογία περιλαμβάνει τον υποσπαδία, την κρυψορχία, τη μειωμένη γονιμότητα, καθώς και τον αυξημένο επιπολασμό του καρκίνου των όρχεων. 75 Η μειωμένη γονιμότητα αποτελεί την πλέον συνήθη κλινική έκφραση του συνδρόμου, ενώ ο καρκίνος των όρχεων την πιο σοβαρή του επίπτωση. Για τους λόγους αυτούς, οι επιστήμονες θα πρέπει να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί στην αξιολόγηση της συμπτωματολογίας του συνδρόμου, 76 γιατί μέσω της παρατηρούμενης μειωμένης γονιμότητας των ανδρών μπορεί να υπολανθάνει και ο καρκίνος των όρχεων, ο οποίος όμως κλινικά εκδηλώνεται μετά από αρκετά έτη. 76 Πειραματικά δεδομένα δεικνύουν ότι η έκθεση σε συγκεκριμένους τύπους φθαλικών εστέρων μπορεί να προκαλέσει δυσμορφία της επιδιδυμίδας, του σπερματικού πόρου και του προστάτη, υποσπαδία, κρυψορχία, διαταραχή της φυσιολογίας και της μορφολογίας των όρχεων, μείωση της πρωκτογεννητικής απόστασης με παράλληλη θηλυκοποίηση της φύσης των αρσενικών τρωκτικών. 77 Με βάση την αναφερόμενη αύξηση του επιπολασμού του υποσπαδία, της κρυψορχίας, του καρκίνου των όρχεων και της υποβάθμισης της ποιότητας του σπέρματος που έχει καταγραφεί στον ανδρικό πληθυσμό, η έκθεση στους φθαλικούς εστέρες πιθανότατα να διαδραματίσει ένα σημαντικό ρόλο στην εκδήλωση των παραπάνω νοσογόνων καταστάσεων. Ανακεφαλαιώνοντας, το σύνδρομο δυσγενεσίας των όρχεων έχει αποδειχθεί ότι οφείλεται πρωτίστως σε περιβαλλοντικούς παρά σε γενετικούς παράγοντες. Αν και μέχρι στιγμής είναι δύσκολο να απαντηθεί το ερώτημα πώς η έκθεση στους φθαλικούς εστέρες προκαλεί το δυσγενετικό σύνδρομο, υπάρχουν ωστόσο επιδημιολογικά δεδομένα που αποδεικνύουν τη θετική συσχέτιση μεταξύ των διαταραχών της εμβρυϊκής ανάπτυξης και της έκθεσης στις φθαλικές ενώσεις Η σχέση των φθαλικών εστέρων με το μεταβολικό

7 ΦΘΑΛΙΚΟΙ ΕΣΤΕΡΕΣ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ 545 σύνδρομο. Είναι ευρέως γνωστό ότι τόσο η αυξημένη κοιλιακή περίμετρος όσο και η αντίσταση στην ινσουλίνη αποτελούν δύο από τα κριτήρια διάγνωσης του μεταβολικού συνδρόμου (ΜΣ), τα οποία, ως προδιαθεσικοί παράγοντες, συμβάλλουν δραστικά στην εμφάνιση του διαβήτη τύπου 2 και στην πρόκληση καρδιαγγειακής νόσου. Το 2007, ερευνητές, αρχίζοντας από την υπόθεση ότι οι αυξημένες συγκεντρώσεις φθαλικών εστέρων έχουν άμεση σχέση με την κεντρικού τύπου παχυσαρκία (ανδροειδής παχυσαρκία), καθώς και με την εμφάνιση γεροντικού διαβήτη, κατόρθωσαν να αναδείξουν τη μεταξύ τους θετική συσχέτιση, 78 τα συμπεράσματα των οποίων επιβεβαιώθηκαν και από άλλη μελέτη ένα χρόνο αργότερα. 79 Ταυτόχρονα, κατέστη αντιληπτό ότι η αυξημένη κοιλιακή περίμετρος και η αντίσταση στην ινσουλίνη συνοδεύονται και από χαμηλές συγκεντρώσεις τεστοστερόνης και από κακή ποιότητα σπέρματος, διευρύνοντας έτσι το φαύλο κύκλο της μειωμένης γονιμότητας στους άνδρες. 78 Προχωρώντας ένα βήμα πιο πέρα, οι παραπάνω ερευνητές υποστήριξαν ότι η απαρχή του κακού λαμβάνει χώρα ήδη από την πρώιμη παιδική ηλικία, κατά την οποία η δράση των φθαλικών εστέρων φαίνεται ότι επηρεάζει δυσμενώς το ενδοκρινικό σύστημα, διαταράσσοντας τον προγραμματισμό των κρίσιμων περιόδων στις οποίες οι ορμόνες διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στο μεταβολισμό και στην ανάπτυξη. Ωστόσο, απαιτείται η διενέργεια περισσότερων ερευνών προκειμένου να προσδιοριστεί ο ακριβής μηχανισμός δράσης των φθαλικών εστέρων στο μεταβολικό και στο ορμονικό προφίλ του σύγχρονου ανθρώπου Λοιπές επιδράσεις στην υγεία του ανθρώπου. Μελετώντας τη διεθνή βιβλιογραφία, καθίσταται έκδηλη η ανησυχία της επιστημονικής κοινότητας αναφορικά με την τοξική δράση των φθαλικών εστέρων και τις πιθανές επιπτώσεις τους στην υγεία. Υπάρχουν ισχυρές επιστημονικές ενδείξεις ότι οι προαναφερθείσες ενώσεις επιφέρουν διαταραχή στην ισορροπία της κυτταρικής απόπτωσης και του πολλαπλασιασμού, διεγείροντας την έκφραση αρκετών ογκογόνων γονιδίων, 80,81 ενώ σε έφηβους και νεαρούς ενήλικες η προκληθείσα οξεία τοξικότητα, λόγω της δράσης τους, φαίνεται ότι επιφέρει αλλοίωση του DNA. 82 Ερευνητικά δεδομένα σε γυναικείο πληθυσμό έδειξαν ότι οι αυξημένες συγκεντρώσεις DBP επιφέρουν αλλοίωση του ηπατικού και του νεφρικού ιστού, ενώ τα υψηλά επίπεδα DEHP μπορεί να προκαλέσουν ηπατοκυτταρικό καρκίνωμα και ανωορρηξία (απουσία ωορρηξίας). 83 Η παρατηρηθείσα ανωορρηξία αποδίδεται στη μειωμένη παραγωγή οιστραδιόλης, συνεπεία των αυξημένων επιπέδων DEHP, τα οποία αυξημένα επίπεδα συσχετίζονται και με την πρόκληση ενδομητρίωσης. 84 Παρά την άποψη αρκετών ερευνητών 85,86 ότι απαιτείται περαιτέρω επιστημονική τεκμηρίωση προκειμένου να στοιχειοθετηθεί επαρκώς η καρκινική δράση των φθαλικών εστέρων στον ανθρώπινο οργανισμό, τα έως τώρα πειραματικά δεδομένα κατόρθωσαν να συσχετίσουν την τοξική δράση των φθαλικών εστέρων με την πρόκληση ηπατοκυτταρικού καρκίνου. 87,88 Επί πλέον, οι φθαλικοί εστέρες φαίνεται ότι επηρεάζουν και το αναπνευστικό σύστημα. Η αυξημένη περιεκτικότητα των ούρων σε συγκεκριμένους τύπους φθαλικών εστέρων (MEP και MBP) επηρεάζει αρνητικά την πνευμονική λειτουργία, 89 ενώ οι αυξημένες συγκεντρώσεις DEHP επιφέρουν στους πνεύμονες ιστολογικές αλλοιώσεις παρόμοιες με αυτές που παρατηρούνται στη βρογχοπνευμονική δυσπλασία. 90 Τα ανωτέρω πορίσματα επιβεβαιώθηκαν και από τα αποτελέσματα παλαιότερης έρευνας, 91 στην οποία η έκθεση εργατών σε αναθυμιάσεις φθαλικών εστέρων είχε συσχετιστεί με την πρόκληση άσθματος και άλλων διαταραχών του αναπνευστικού συστήματος, όπως βήχα, δύσπνοια, ρινίτιδα, καθώς και μείωση του βίαιου εκπνευστικού όγκου/sec (FEV 1). Ομοίως, και σε άλλη νεότερη έρευνα που διεξήχθη στη Σουηδία διαπιστώθηκε ότι εργαζόμενοι στα νοσοκομεία αντιμετώπιζαν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης άσθματος εξ αιτίας της απελευθέρωσης φθαλικού διαιθυλεξυλίου (DEHP) από το πολυβινυλοχλωρίδιο (PVC) που εμπεριεχόταν στην επένδυση του πατώματος. 92 Αναφορικά με το ανοσοποιητικό σύστημα φαίνεται ότι οι φθαλικοί εστέρες το επηρεάζουν ποικιλοτρόπως, προκαλώντας ομόχρονη αλλεργική αντίδραση σε πολλαπλά λειτουργικά συστήματα του ανθρώπινου οργανισμού. 93 Αυτή η αλλεργική συμπτωματολογία μπορεί να εκδηλωθεί υπό μορφή ατοπικού εκζέματος, ρινίτιδας, άσθματος, επιπεφυκίτιδας, καθώς και με πολλαπλές συνοδές διαταραχές του γαστρεντερικού συστήματος, ενώ και η ένταση της συγκεκριμένης συμπτωματολογίας μπορεί να ποικίλλει από ένα ελαφρύ ερύθημα με συνοδεία οιδήματος μέχρι την εμφάνιση σοβαρότατης μορφής συστηματικής αναφυλαξίας. 5. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Από την ευρεία ανασκόπηση της διεθνούς βιβλιογραφίας, καθίσταται έκδηλη η ανησυχία της επιστημονικής κοινότητας αναφορικά με τη δράση των φθαλικών εστέρων, ως ενδοκρινικών διαταρακτών, στην ανθρώπινη υγεία. Ερευνητικές και επιδημιολογικές μελέτες συνηγορούν ότι η αποδιοργάνωση των εμβρυϊκών προγραμμάτων και η διατάραξη της ανάπτυξης των γονάδων που επιτελείται κατά την εμβρυϊκή ηλικία, συνεπεία της τοξικής δράσης των φθαλικών εστέρων, επιφέρουν πολλαπλές λειτουργικές διαταραχές, οι οποίες εκδηλώνονται κυρίως κατά

8 546 Θ. ΚΑΣΤΑΝΙΑΣ και Σ. ΤΟΚΜΑΚΙΔΗΣ την ενήλικη ζωή. Από τη στιγμή που, αφ ενός οι φθαλικοί εστέρες εμπεριέχονται σε πληθώρα προϊόντων και αφ ετέρου δεν είναι υποχρεωτική η αναγραφή τους στις ετικέτες των προϊόντων αυτών, ο προσδιορισμός της έκθεσης του γενικού πληθυσμού στις σχετικές χημικές ουσίες κρίνεται ιδιαίτερα δυσχερής. Απαιτείται διεξοδικότερη έρευνα, με στόχο την πληρέστερη κατανόηση του μηχανισμού δράσης του εκάστοτε φθαλικού εστέρα, μιας και από τα συμπεράσματα της παρούσας μελέτης διαπιστώνεται ότι η κεκτημένη γνώση είναι περιορισμένη σε συγκεκριμένα είδη φθαλικών ενώσεων, ενώ για άλλα κρίνεται παντελώς ανύπαρκτη. Επίσης, δεν υπάρχουν δεδομένα αναφορικά με τη συνεργική δράση των εν λόγω εστέρων. Συμπερασματικά, και μέχρι να υπάρξει πληρέστερη επιστημονική τεκμηρίωση, ακολουθώντας τις ευρωπαϊκές θεσμοθετημένες αρχές της προφύλαξης και της πρόληψης, κρίνεται ως επιτακτική ανάγκη ο κατά το δυνατόν περιορισμός της έκθεσης του ανθρώπινου οργανισμού στις χημικές αυτές ουσίες. ABSTRACT The effect of phthalates as endocrine disruptors in human health T.V. KASTANIAS, S.P. TOKMAKIDIS Department of Physical Education and Sports Science, University of Thrace, Komotini, Greece Archives of Hellenic Medicine 2012, 29(5): Phthalates are a class of man-made synthetic chemicals with ubiquitous human exposures because of their extensive use since the 1930s. Environmental phthalates act as endocrine disruptors, with potential detrimental health effects. High concentrations have been reported in household dust and indoor air, and phthalates are found in a wide variety of common consumer products, such as cosmetics (baby care products, soap, shampoo, conditioners, perfumes), building materials, food packaging, paints, adhesives, lubricants, clothing, children s toys, medications, and medical equipment made with polyvinyl chloride (PVC) plastics. Humans are exposed to these compounds through ingestion, inhalation, and skin contact. The most common types of phthalate esters are: di(2-ethylhexyl) phthalate (DEHP), di-nbutyl phthalate (DBP), benzylbutylphthalate (BBP or BBzP), also called n-butyl benzyl phthalate, diethyl phthalate DEP, diisobutyl phthalate (DIBP), di-n-butyl phthalate (DnBP). High concentrations of phthalate have been reported in many body fluids, including urine, sperm, amniotic fluid, breast milk, saliva and blood. Public concern over phthalates has emerged in recent years due to their potential human toxicity. Phthalates can disrupt endocrine function and induce reproductive and developmental toxicity. They can cross the placental barrier and may pollute human milk. Because of prenatal phthalate exposure, infants and children are considered to be a population at increased risk, as they are exposed early in life to different sources of phthalates. Although the effects of phthalates on human health are still not fully understood, current research evidence suggests that phthalates may affect primarily the reproductive, endocrine and immune systems. This review synthesizes the current available literature related to phthalates and human health, in an attempt to evaluate the relationship between phthalate exposure, health status and quality of life. Key words: Endocrine disrupters, Phthalates, Reproductive health, Testicular dysgenesis syndrome Βιβλιογραφία 1. CADOGAN D. European Council for plasticisers and intermediates. Overview of the Current Plasticisers Market. Plasticisers, Brussels, SATHYANARAYANA S, KARR CJ, LOZANO P, BROWN E, CALAFAT AM, LIU F ET AL. Baby care products: Possible sources of infant phthalate exposure. Pediatrics 2008, 121:e260 e FOOD AND DRUG ADMINISTRATION. Total diet study; summary of residues found ordered by pesticide market baskets US Food and Drug Administration, Center for Food Safety and Applied Nutrition, Office of Plant and Dairy Foods and Beverages, Rockville, MD, HAUSER R, DUTY S, GODFREY-BAILEY L, CALAFAT AM. Medications as a source of human exposure to phthalates. Environ Health Perspect 2004, 112: FOOD AND DRUG ADMINISTRATION. US Food and Drug Administration WD. Safety assessment of di(2-ethylhexyl) phthalate (DEHP) released from PVC medical devices. Washington, DC, BORNEHAG CG, LUNDGREN B, WESCHLER CJ, SIGSGAARD T, HAGER- HED-ENGMAN L, SUNDELL J. Phthalates in indoor dust and their

9 ΦΘΑΛΙΚΟΙ ΕΣΤΕΡΕΣ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ 547 association with building characteristics. Environ Health Perspect 2005, 113: ADIBI JJ, PERERA FP, JEDRYCHOWSKI W, CAMANN DE, BARR D, JACEK R ET AL. Prenatal exposures to phthalates among women in New York City and Krakow, Poland. Environ Health Perspect 2003, 111: WAMS TJ. Diethylhexylphthalate as an environmental contaminant a review. Sci Total Environ 1987, 66: EUROPEAN CHEMICALS BUREAU. European Union risk assessment report for benzyl butyl phthalate (final draft). Doc no R318_0601_env_hh. ECB, Ispra, Italy, HUTTER HP, MOSHAMMER H, WALLNER P, DAMBERGER B, TAPPLER P, KUNDI M. Health complaints and annoyances after moving into a new office building: A multidisciplinary approach including analysis of questionnaires, air and house dust samples. Int J Hyg Environ Health 2006, 209: KUESENG P, THAVARUNGKUL P, KANATHARANA P. Trace phthalate and adipate esters contaminated in packaged food. J Environ Sci Health B 2007, 42: GOULAS AE, ZYGOURA P, KARATAPANIS A, GEORGANTELIS D, KON- TOMINAS MG. Migration of di(2-ethylhexyl) adipate and acetyltributyl citrate plasticizers from food-grade PVC film into sweetened sesame paste (halawa tehineh): Kinetic and penetration study. Food Chem Toxicol 2007, 45: SATHYANARAYANA S. Phthalates and children s health. Curr Probl Pediatr Adolesc Health Care 2008, 38: COMMITTEE ON THE ENVIRONMENT PUBLIC HEALTH AND FOOD SAFETY. In: Parliament E (ed) Recommendation for second reading for adopting a directive relating to restrictions on the marketing and use of certain dangerous substances and preparations (phthalates in toys and childcare articles). 5467/1/2005-C6-0092/ /0238(COD). 20 June SUBOTIC U, HANNMANN T, KISS M, BRADE J, BREITKOPF K, LOFF S. Extraction of the plasticizers diethylhexylphthalate and polyadipate from polyvinylchloride nasogastric tubes through gastric juice and feeding solution. J Pediatr Gastroenterol Nutr 2007, 44: DIGANJI J. Phthalates in vinyl medical products. Greenpeace USA, Washington, DC, CHRISTENSSON A, LJUNGGREN L, NILSSON-THORELL C, ARGE B, DIEHL U, HAGSTAM KE ET AL. In vivo comparative evaluation of hemodialysis tubing plasticized with DEHP and TEHTM. Int J Artif Organs 1991, 14: CALAFAT AM, NEEDHAM LL, SILVA MJ, LAMBERT G. Exposure to di-(2-ethylhexyl) phthalate among premature neonates in a neonatal intensive care unit. Pediatrics 2004, 113:e429 e WEUVE J, SÁNCHEZ BN, CALAFATA M, SCHETTLER T, GREEN RA, HU H ET AL. Exposure to phthalates in neonatal intensive care unit infants: Urinary concentrations of monoesters and oxidative metabolites. Environ Health Perspect 2006, 114: GREEN R, HAUSER R, CALAFATA M, WEURE J, SCHETTLER T, RINGER S ET AL. Use of di(2-ethylhexyl) phthalate-containing medical products and urinary levels of mono(2-ethylhexyl) phthalate in neonatal intensive care unit infants. Environ Health Perspect 2005, 113: SCHETTLER T. Human exposure to phthalates via consumer products. Int J Androl 2006, 29: WORMUTH M, SCHERINGER M, VOLLENWEIDER M, HUNGERBÜHLER K. What are the sources of exposure to eight frequently used phthalic acid esters in Europeans? Risk Anal 2006, 26: CENTERS FOR DISEASE CONTROL AND PREVENTION. Third national report on human exposure to environmental chemicals. CDC, Atlanta, GA, Available at: gov/ exposurereport/report.htm (accessed ) 24. KOCH HM, ROSSBACH B, DREXLER H, ANGERER J. Internal exposure of the general population to DEHP and other phthalates determination of secondary and primary phthalate monoester metabolites in urine. Environ Res 2003, 93: KOCH HM, DREXLER H, ANGERER J. Internal exposure of nurseryschool children and their parents and teachers to di(2-ethylhexyl)phthalate (DEHP). Int J Hyg Environ Health 2004, 207: WITTASSEK M, WIESMÜLLER GA, KOCH HM, ECKARD R, DOBLER L, MÜLLER J ET AL. Internal phthalate exposure over the last two decades a retrospective human biomonitoring study. Int J Hyg Environ Health 2007, 210: LATINI G, DE FELICE C, PRESTA G, DEL VECCHIO A, PARIS I, RUGGIERI F ET AL. In utero exposure to di-(2-ethylhexyl)phthalate and duration of human pregnancy. Environ Health Perspect 2003, 111: KOCH HM, PREUSS R, DREXLER H, ANGERER J. Exposure of nursery school children and their parents and teachers to di-nbutylphthalate and butylbenzylphthalate. Int Arch Occup Environ Health 2005, 78: BECKER K, SEIWERT M, ANGERER J, HEGER W, KOCH HM, NAGORKA R ET AL. DEHP metabolites in urine of children and DEHP in house dust. Int J Hyg Environ Health 2004, 207: ADIBI JJ, WHYATT RM, WILLIAMS PL, CALAFAT AM, CAMANN D, HER- RICK R ET AL. Characterization of phthalate exposure among pregnant women assessed by repeat air and urine samples. Environ Health Perspect 2008, 116: SWAN SH, MAIN KM, LIU F, STEWART SL, KRUSE RL, CALAFAT AM ET AL. Decrease in anogenital distance among male infants with prenatal phthalate exposure. Environ Health Perspect 2005, 113: HUANG PC, KUO PL, GUO YL, LIAO PC, LEE CC. Associations between urinary phthalate monoesters and thyroid hormones in pregnant women. Hum Reprod 2007, 22: MAIN KM, MORTENSEN GK, KALEVA MM, BOISEN KA, DAMGAARD IN, CHELLAKOOTY M ET AL. Human breast milk contamination with phthalates and alterations of endogenous reproductive hormones in infants three months of age. Environ Health Perspect 2006, 114: ZHU J, PHILLIPS SP, FENG YL, YANG X. Phthalate esters in human milk: Concentration variations over a 6-month postpartum time. Environ Sci Technol 2006, 40: HÖGBERG J, HANBERG J, BERGLUND M, SKERFVING S, REMBERGER M, CALAFAT AM ET AL. Phthalate diesters and their metabolites in human breast milk, blood or serum, and urine as biomarkers of exposure in vulnerable populations. Environ Health Perspect 2008, 116: NATIONAL TOXICOLOGY PROGRAM CENTER FOR THE EVALUATION OF RISKS TO HUMAN REPRODUCTION. NTP-CERHR expert panel report on di(2-ethylhexyl) phthalate. CERHR, US Department

10 548 Θ. ΚΑΣΤΑΝΙΑΣ και Σ. ΤΟΚΜΑΚΙΔΗΣ of Health and Human Services, Alexandria, VA, Available at: (accessed ) 37. SHEA KM, AMERICAN ACADEMY OF PEDIATRICS COMMITTEE ON EN- VIRONMENTAL HEALTH. Pediatric exposure and potential toxicity of phthalate plasticizers. Pediatrics 2003, 111: KAVLOCK R, BOECKELHEIDE K, CHAPIN R, CUNNINGHAM M, FAUST- MAN E, FOSTER P ET AL. NTP Center for the Evaluation of Risks to Human Reproduction: Phthalates expert panel report on the reproductive and developmental toxicity of di-n-butyl phthalate. Reprod Toxicol 2002, 16: LATINI G, WITTASSEK M, DEL VECCHIO A, PRESTA G, DE FELICE C, AN- GERER J. Lactational exposure to phthalates in Southern Italy. Environ Int 2009, 35: HUANG PC, KUO PL, CHOU YY, LIN SJ, LEE CC. Association between prenatal exposure to phthalates and the health of newborns. Environ Int 2009, 35: HINTON RH, MITCHELL FE, MANN A, CHESCOE D, PRICE SC, NUNN A ET AL. Effects of phthalic acid esters on the liver and thyroid. Environ Health Perspect 1986, 70: PRICE SC, CHESCOE D, GRASSO P, WRIGHT M, HINTON RH. Alterations in the thyroids of rats treated for long periods with di-(2-ethylhexyl) phthalate or with hypolipidaemic agents. Toxicol Lett 1988, 40: SUGIYAMA S, SHIMADA N, MIYOSHI H, YAMAUCHI K. Detection of thyroid system-disrupting chemicals using in vitro and in vivo screening assays in Xenopus laevis. Toxicol Sci 2005, 88: PEREIRA C, MAPUSKAR K, VAMAN RAO C. A two-generation chronic mixture toxicity study of Clophen A60 and diethyl phthalate on histology of adrenal cortex and thyroid of rats. Acta Histochem 2007, 109: MORREALE DE ESCOBAR G. The role of thyroid hormone in fetal neurodevelopment. J Pediatr Endocrinol Metab 2001, 14(Suppl 6): HADDOW JE, PALOMAKI GE, ALLAN WC, WILLIAMS JR, KNIGHT GJ, GAGNON J ET AL. Maternal thyroid deficiency during pregnancy and subsequent neuropsychological development of the child. N Engl J Med 1999, 341: MEEKER JD, CALAFAT AM, HAUSER R. Di(2-ethylhexyl) phthalate metabolites may alter thyroid hormone levels in men. Environ Health Perspect 2007, 115: BREOUS E, WENZEL A, LOOS U. The promoter of the human sodium/iodide symporter responds to certain phthalate plasticisers. Mol Cell Endocrinol 2005, 244: VIRTANEN HE, RAJPERT-DE MEYTS E, MAIN KM, SKAKKEBAEK NE, TOP- PARI J. Testicular dysgenesis syndrome and the development and occurrence of male reproductive disorders. Toxicol Appl Pharmacol 2005, 207(Suppl 2): PAULOZZI LJ. International trends in rates of hypospadias and cryptorchidism. Environ Health Perspect 1999, 107: ENGEL SM, ZHU C, BERKOWITZ GS, CALAFAT AM, SILVA MJ, MIODOV- NIK A ET AL. Prenatal phthalate exposure and performance on the Neonatal Behavioral Assessment Scale in a multiethnic birth cohort. Neurotoxicology 2009, 30: CALAFAT AM, SLAKMAN AR, SILVA MJ, HERBERT AR, NEEDHAM LL. Automated solid phase extraction and quantitative analysis of human milk for 13 phthalate metabolites. J Chromatogr B Analyt Technol Biomed Life Sci 2004, 805: MORTENSEN GK, MAIN KM, ANDERSSON AM, LEFFERS H, SKAKKEBAEK NE. Determination of phthalate monoesters in human milk, consumer milk, and infant formula by tandem mass spectrometry (LC-MS-MS). Anal Bioanal Chem 2005, 382: JOHNSON-RESTREPO B, ADDINK R, WONG C, ARCARO K, KANNAN K. Polybrominated diphenyl ethers and organochlorine pesticides in human breast milk from Massachusetts, USA. J Environ Monit 2007, 9: JORISSEN J. Literature review. Outcomes associated with postnatal exposure to polychlorinated biphenyls (PCBs) via breast milk. Adv Neonatal Care 2007, 7: LAKIND JS, BERLIN CM, MATTISON DR. The heart of the matter on breastmilk and environmental chemicals: Essential points for healthcare providers and new parents. Breastfeed Med 2008, 3: WORLD HEALTH ORGANIZATION. Fourth WHO-coordinated survey of human milk for persistent organic pollutants in cooperation with UNEP: Guidelines for developing a national protocol (revised 1 October 2007). Available at: int/ foodsafety/chem/pop protocol.pdf (accessed ) 58. GARTNER LM, MORTON J, LAWRENCE RA, NAYLOR AJ, O HARE D, SCHAN- LER RJ ET AL. Breastfeeding and the use of human milk. Pediatrics 2005, 115: SØRENSEN LK. Determination of phthalates in milk and milk products by liquid chromatography/tandem mass spectrometry. Rapid Commun Mass Spectrom 2006, 20: LATINI G, DE FELICE C, VERROTTI A. Plasticizers, infant nutrition and reproductive health. Reprod Toxicol 2004, 19: SILVA MJ, BARR DB, REIDY JA, MALEK NA, HODGE CC, CAUDILL SP ET AL. Urinary levels of seven phthalate metabolites in the US population from the National Health and Nutrition Examination Survey (NHANES) Environ Health Perspect 2004, 112: HAUSER R, MEEKER JD, SINGH NP, SILVA MJ, RYAN L, DUTY S ET AL. DNA damage in human sperm is related to urinary levels of phthalate monoester and oxidative metabolites. Hum Reprod 2007, 22: DUTY SM, SILVA MJ, BARR DB, BROCK JW, RYAN L, CHEN Z ET AL. Phthalate exposure and human semen parameters. Epidemiology 2003, 14: DUTY SM, SINGH NP, SILVA MJ, BARR DB, BROCK JW, RYAN L ET AL. The relationship between environmental exposures to phthalates and DNA damage in human sperm using the neutral comet assay. Environ Health Perspect 2003, 111: HAUSER R, MEEKER JD, DUTY S, SILVA MJ, CALAFAT AM. Altered semen quality in relation to urinary concentrations of phthalate monoester and oxidative metabolites. Epidemiology 2006, 17: ZHANG YH, ZHENG LX, CHEN BH. Phthalate exposure and human semen quality in Shanghai: A cross-sectional study. Biomed Environ Sci 2006, 19: SWAN SH. Fetal and postnatal environmental exposures and reproductive health effects in the male: Recent findings. Fertil Steril 2008, 89(Suppl 2):e TRAVISON TG, ARAUJO AB, O DONNELL AB, KUPELIAN V, McKINLAY

11 ΦΘΑΛΙΚΟΙ ΕΣΤΕΡΕΣ ΚΑΙ ΥΓΕΙΑ 549 JB. A population-level decline in serum testosterone levels in American men. J Clin Endocrinol Metab 2007, 92: PERHEENTUPA A, LAATIKAINEN T, VIERULA M, SKAKKEBAEK NE, AN- DERSSON AM, TOPPARI T. Clear birth cohort effect in serum testosterone and SHBG levels in Finnish men. Endocrine Society Meeting, Boston, 2006, abstract OR CARLSEN E, GIWERCMAN A, KEIDING N, SKAKKEBAEK NE. Evidence for decreasing quality of semen during past 50 years. Br Med J 1992, 305: NATIONAL TOXICOLOGY PROGRAM CENTER FOR THE EVALUATION OF RISKS TO HUMAN REPRODUCTION. Final CERHR expert panel reports on 7 phthalate esters. Sciences International Inc, Alexandria, VA, SHARPE RM. Hormones and testis development and the possible adverse effects of environmental chemicals. Toxicol Lett 2001, 120: UNITED STATES ENVIRONMENTAL PROTECTION AGENCY (USEPA). Reproductive toxicity risk assessment guidelines. Federal Register 1996, 61: PANT N, SHUKLA M, KUMAR PATEL D, SHUKLA Y, MATHUR N, KUMAR GUPTA Y ET AL. Correlation of phthalate exposures with semen quality. Toxicol Appl Pharmacol 2008, 231: SKAKKEBAEK NE, RAJPERT-DE MEYTS E, MAIN KM. Testicular dysgenesis syndrome: An increasingly common developmental disorder with environmental aspects. Human Reprod 2001, 16: BAY K, ASKLUND C, SKAKKEBAEK N, ANDERSSON AM. Testicular dysgenesis syndrome: Possible role of endocrine disrupters. Best Pract Res Clin Endocrinol Metab 2006, 20: FOSTER PM. Disruption of reproductive development in male rat offspring following in utero exposure to phthalate esters. Int J Androl 2006, 29: STAHLHUT RW, VAN WIJNGAARDEN E, DYE TD, COOK S, SWAN SH. Concentrations of urinary phthalate metabolites are associated with increased waist circumference and insulin resistance in adult US males. Environ Health Perspect 2007, 115: HATCH EE, NELSON JW, QURESHI MM, WEINBERG J, MOORE LL, SING- ER M ET AL. Association of urinary phthalate metabolite concentrations with body mass index and waist circumference: A cross-sectional study of NHANES data, Environ Health 2008, 7: RUSYN I, PETERS JM, CUNNINGHAM ML. Modes of action and species-specific effects of di-(2-ethylhexyl) phthalate in the liver. Crit Rev Toxicol 2006, 36: LAPINSKAS PJ, BROWN S, LEESNITZER LM, BLANCHARD S, SWANSON C, CATTLEY RC ET AL. Role of PPARalpha in mediating the effects of phthalates and metabolites in the liver. Toxicology 2005, 207: HOFFMAN RJ, NELSON LS, HOFFMAN RS. Pediatric and young adult exposure to chemiluminescent glow sticks. Arch Pediatr Adolesc Med 2002, 156: HAUSER R, CALAFAT AM. Phthalates and human health. Occup Environ Med 2005, 62: COBELLIS L, LATINI G, DE FELICE C, RAZZI S, PARIS I, RUGGIERI F ET AL. High plasma concentrations of di-(2-ethylhexyl)-phthalate in women with endometriosis. Hum Reprod 2003, 18: KLAUNIG JE, BABICH MA, BAETCKE KP, COOK JC, CORTON JC, DAVID RM ET AL. PPARalpha agonist-induced rodent tumors: Modes of action and human relevance. Crit Rev Toxicol 2003, 33: LATINI G, GALLO F, DE FELICE C. Birth characteristics and hepatoblastoma risk in young children. Cancer 2004, 101: VALLES EG, LAUGHTER AR, DUNN CS, CANNELLE S, SWANSON CL, CAT- TLEY RC ET AL. Role of the peroxisome proliferator-activated receptor alpha in responses to diisononyl phthalate. Toxicology 2003, 191: AGENCY FOR TOXIC SUBSTANCES AND DISEASE REGISTRY. Toxicological profile for di(2-ethylhexyl)phthalate (DEHP). US Department of Health and Human Services, Public Health Service, ATSDR, Atlanta, GA, HOPPIN JA, ULMER R, LONDON SJ. Phthalate exposure and pulmonary function. Environ Health Perspect 2004, 112: MAGLIOZZI R, NARDACCI R, SCARSELLA G, DI CARLO V, STEFANINI S. Effects of the plasticiser DEHP on lung of newborn rats: Catalase immunocytochemistry and morphometric analysis. Histochem Cell Biol 2003, 120: POLAKOFF PL, LAPP NL, REGER R. Polyvinyl chloride pyrolysis products. A potential cause for respiratory impairment. Arch Environ Health 1975, 30: NORBÄCK D, WIESLANDER G, NORDSTRÖM K, WÅLLINDER R. Asthma symptoms in relation to measured building dampness in upper concrete floor construction, and 2-ethyl-1-hexanol in indoor air. Int J Tuberc Lung Dis 2000, 4: KIMBER I, DEARMAN RJ. An assessment of the ability of phthalates to influence immune and allergic responses. Toxicology 2010, 271:73 82 Corresponding author: S.P. Tokmakidis, Department of Physical Education and Sports Science, Democritus University of Thrace, University Campus, GR Komotini, Greece

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ 1 ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ Δ. Κιόρτσης Ενδοκρινολόγος Αν. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων European SCOPE fellow 1η ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Ελληνική Ιατρική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετιζόμενα με το βρογχικό άσθμα στα παιδιά και στους έφηβους Κουρομπίνα Αλεξάνδρα Λεμεσός [2014] i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων Καθηγητής: Δρ. Νίκος Μίτλεττον Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2 ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Ιωσηφίνα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ. Λεμεσός

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ. Λεμεσός ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΟ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΒΛΑΠΤΙΚΗ ΕΠΙΔΡΑ ΑΣΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΝΕΟΓΝΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Ονοματεπώνυμο Αγγελική Παπαπαύλου Αριθμός Φοιτητικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός ΠΕΡΙΛΗΨΗ Εισαγωγή Η παιδική παχυσαρκία έχει φτάσει σε επίπεδα επιδημίας στις μέρες μας. Μαστίζει παιδιά από μικρές ηλικίες μέχρι και σε εφήβους. Συντείνουν αρκετοί παράγοντες που ένα παιδί γίνεται παχύσαρκο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Ραφαέλα Χριστοδούλου Α.Φ.Τ.: 2010335637 Λεμεσός,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Ελένη Αριστοτέλους Α.Φ.Τ :2010612548

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Ελένη Αριστοτέλους Α.Φ.Τ :2010612548 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Θέμα: «Επιπλοκές της προεκλαμψίας στην εμβρυϊκή και νεογνική ηλικία» Ελένη Αριστοτέλους Α.Φ.Τ :2010612548 Επιβλέπουσα Καθηγήτρια:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΩΝ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ. Μεταβολικό Σύνδρομο. Νεδελκοπούλου Ναταλία Τριανταφύλλου Παναγιώτα

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΩΝ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ. Μεταβολικό Σύνδρομο. Νεδελκοπούλου Ναταλία Τριανταφύλλου Παναγιώτα ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΩΝ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ 9 Μεταβολικό Σύνδρομο Νεδελκοπούλου Ναταλία Τριανταφύλλου Παναγιώτα Εισαγωγή Το Μεταβολικό Σύνδρομο (ΜΣ) αποτελεί ένα οργανικό σύνδρομο που χαρακτηρίζεται από την

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ Ονοματεπώνυμο: Λοϊζιά Ελένη Λεμεσός 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Παθητικό κάπνισμα και παιδιά

Παθητικό κάπνισμα και παιδιά Παθητικό κάπνισμα και παιδιά Το παθητικό κάπνισμα αποτελεί παγκόσμιο φαινόμενο δεδομένου ότι οι άνθρωποι σε όλες τις χώρες και τους πολιτισμούς εκτίθενται σε αυτό ( second hand smoke SHS ). Εμφανίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥΣ ΣΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΦΟΡΕΙΣ ΤΟΥ ΟΓΚΟΓΟΝΙΔΙΟΥ BRCA1 ΚΑΙ BRCA2. Βασούλλα

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Σακχαρώδης Διαβήτης Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Number of people with diabetes by IDF Region, 2013 IDF Diabetes Atlas.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ Φοινίκη Αλεξάνδρου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ Φιλίππου Άντρη Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Διατριβή Η ΣΥΝΗΘΕΙΑ ΤΟΥ ΑΛΚΟΟΛ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗΣ, ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΤΟ ΕΜΒΡΥΟ ΣΤΕΦΑΝΗ ΘΡΑΣΥΒΟΥΛΟΥ Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Μιχαέλλα Σάββα Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ιατρική των Καταστροφών: Η άλλη διάσταση της Επείγουσας Ιατρικής

Ιατρική των Καταστροφών: Η άλλη διάσταση της Επείγουσας Ιατρικής Ιατρική των Καταστροφών: Η άλλη διάσταση της Επείγουσας Ιατρικής ηµήτριος Γ. Πύρρος, MD, EMDM /ντης Ιατρικών Υπηρεσιών, ΚΥ ΕΚΑΒ President-elect, elect, WADEM Ορισµοί Υπάρχουν τουλάχιστον 50 ορισµοί για

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΠΕ ΩΝ ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ ΘΑΝΑΤΟΥ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΟΓΕΝΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ Γεωργία Χαραλάµπους Λεµεσός

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΜΕ ΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΒΗΤΗ ΚΥΗΣΗΣ Χρυστάλλα, Γεωργίου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΝΔΡΕΟΥ Φ.Τ:2008670839 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΟΧΗ ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ

ΕΠΟΧΗ ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ 27 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ελληνικής Εταιρείας Κοινωνικής Παιδιατρικής και Προαγωγής Υγείας ΕΠΟΧΗ ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ Κοντογεώργη Ευαγγελία, Θωμοπουλος Θωμάς, Πετρίδου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΕΣΒΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΤΟ ΠΕΚΙΝΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ ΑΔΙΑΒΑΘΜΗΤΟ ΚΑΝΟΝΙΚΟ. Β5 Δ/νση. Προς:

ΠΡΕΣΒΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΣΤΟ ΠΕΚΙΝΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΜΠΟΡΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ ΑΔΙΑΒΑΘΜΗΤΟ ΚΑΝΟΝΙΚΟ. Β5 Δ/νση. Προς: K E O Σ Ο Ε ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΑΜΠΕΛΟΟΙΝΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ Λ. ΡΙΑΝΚΟΥΡ 73, 115 23 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ: (210) 6923102 6923291 6928224 FAX: (210) 6981182 e-mail : keosoe@otenet.gr Αριθμ. πρωτ. 56/139 Αθήνα,

Διαβάστε περισσότερα

Καινοτόμα Προγράμματα της Έδρας UNESCO Εφηβικής Υγείας και Ιατρικής για την Πρόληψη και Αντιμετώπιση της Παιδικής και Εφηβικής Παχυσαρκίας

Καινοτόμα Προγράμματα της Έδρας UNESCO Εφηβικής Υγείας και Ιατρικής για την Πρόληψη και Αντιμετώπιση της Παιδικής και Εφηβικής Παχυσαρκίας Καινοτόμα Προγράμματα της Έδρας UNESCO Εφηβικής Υγείας και Ιατρικής για την Πρόληψη και Αντιμετώπιση της Παιδικής και Εφηβικής Παχυσαρκίας UNESCO Chair in Adolescent Medicine and Health Care Φλώρα Μπακοπούλου

Διαβάστε περισσότερα

Καραλέξη Μαρία, Θωμόπουλος Θωμάς, Πετρίδου Ελένη Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής, ΕΚΠΑ

Καραλέξη Μαρία, Θωμόπουλος Θωμάς, Πετρίδου Ελένη Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής, ΕΚΠΑ Καραλέξη Μαρία, Θωμόπουλος Θωμάς, Πετρίδου Ελένη Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής, ΕΚΠΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΩΣ Η ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ Όνομα φοιτήτριας ΚΑΛΑΠΟΔΑ ΜΑΡΚΕΛΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ Ονοματεπώνυμο : Φάραχ Βαλεντίνα Αρ. Φοιτητικής Ταυτότητας : 2008899422 ΚΥΠΡΟΣ- ΛΕΥΚΩΣΙΑ 2012

Διαβάστε περισσότερα

Ασφάλεια στις ιατρικές πράξεις: Ακριβή πολυτέλεια ή προσιτή αναγκαιότητα; Δρ. Φιλήμων Τυλλιανάκης Διευθυντής Marketing ΜΑΓΕΙΡΑΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΑ Α.Ε.

Ασφάλεια στις ιατρικές πράξεις: Ακριβή πολυτέλεια ή προσιτή αναγκαιότητα; Δρ. Φιλήμων Τυλλιανάκης Διευθυντής Marketing ΜΑΓΕΙΡΑΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΑ Α.Ε. Ασφάλεια στις ιατρικές πράξεις: Ακριβή πολυτέλεια ή προσιτή αναγκαιότητα; Δρ. Φιλήμων Τυλλιανάκης Διευθυντής Marketing ΜΑΓΕΙΡΑΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΑ Α.Ε. Μικρά γεγονότα της καθημερινότητάς μας, μπορεί να προκαλέσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΑΝΩΜΑΛΙΕΣ - ΥΣΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ

ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΑΝΩΜΑΛΙΕΣ - ΥΣΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΑΝΩΜΑΛΙΕΣ - ΥΣΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΕΛ. ΦΡΥΣΙΡΑ Επ. Καθηγήτρια Κλινικής Γενετικής ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΙ ΩΝ «Η ΑΓΙΑ ΣΟΦΙΑ» ΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ κ.ε. ΚΑΝΑΒΑΚΗΣ ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ενδείξεις μέτρησης εκπνεομένου NO στα παιδιά

Ενδείξεις μέτρησης εκπνεομένου NO στα παιδιά Ενδείξεις μέτρησης εκπνεομένου NO στα παιδιά Ε.Παρασκάκης Eπικ. Καθηγητής Παιδιατρικής Μονάδα Αναπνευστικών Νοσημάτων Παίδων Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Θράκης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παρακολούθηση αρκετών αναπνευστικών

Διαβάστε περισσότερα

Κριτήρια ταξινόμησης κατά CLP: Κίνδυνοι για την ανθρώπινη υγεία Καρκινογένεση, Μεταλλαξιγένεση, Τοξικότητα στην αναπαραγωγή

Κριτήρια ταξινόμησης κατά CLP: Κίνδυνοι για την ανθρώπινη υγεία Καρκινογένεση, Μεταλλαξιγένεση, Τοξικότητα στην αναπαραγωγή ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ & ΧΗΜΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΓΕΝΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΟΥ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ 11 η Ετήσια Σύσκεψη Επιθεωρητών REACH, CLP 2015 Εθνική Συνάντηση Εργασίας του PROTEAS Αθήνα, 27-2929 Απριλίου 2015 Γενικό

Διαβάστε περισσότερα

Κλινική εξέταση σε ασθενή με ανδρολογικά προβλήματα. Πέτρος Περιμένης

Κλινική εξέταση σε ασθενή με ανδρολογικά προβλήματα. Πέτρος Περιμένης Κλινική εξέταση σε ασθενή με ανδρολογικά προβλήματα Πέτρος Περιμένης Δήλωση συμφερόντων GSK, Lilly, AMGEN Είναι εφικτή μια αντικειμενική κλινική εξέταση σε ασθενή με ανδρολογικά προβλήματα; Η καθημερινή

Διαβάστε περισσότερα

αντιμετώπιση προβλημάτων σίτισης σε νεογνά και βρέφη

αντιμετώπιση προβλημάτων σίτισης σε νεογνά και βρέφη αντιμετώπιση προβλημάτων σίτισης σε νεογνά και βρέφη ο ρόλος του λογοθεραπευτή Dore Blom Λογοθεραπεύτρια Senior NDT Bobath tutor Διαταραχές σίτισης και κατάποσης στην βρεφική ηλικία «αναπτυξιακή δυσφαγία»

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ :

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ : ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΕΠΙΣΤΗΜΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ & ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ» ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΧΗΜΕΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΠΝΙΣΤΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΝΑΡΞΗ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ Ονοματεπώνυμο Φοιτήτριας: Χριστοφόρου Έλενα

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΩΝ»

«ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΩΝ» I ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ «ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ Παναγιώτου Νεοφύτα 2008969752 Επιβλέπων καθηγητής Δρ. Νίκος Μίτλεττον,

Διαβάστε περισσότερα

Βρεφικά γάλατα για ειδικές καταστάσεις. Dr Καραγκιόζογλου- Λαμπούδη Θωμαή Παιδογαστρεντερολόγος Καθηγήτρια Κλινικής Διατροφής ΑΤΕΙ Θεσσαλονίκης

Βρεφικά γάλατα για ειδικές καταστάσεις. Dr Καραγκιόζογλου- Λαμπούδη Θωμαή Παιδογαστρεντερολόγος Καθηγήτρια Κλινικής Διατροφής ΑΤΕΙ Θεσσαλονίκης Βρεφικά γάλατα για ειδικές καταστάσεις Dr Καραγκιόζογλου- Λαμπούδη Θωμαή Παιδογαστρεντερολόγος Καθηγήτρια Κλινικής Διατροφής ΑΤΕΙ Θεσσαλονίκης Δεν αναφερόμαστε σε εμπλουτισμό που γίνεται για ν ανταποκριθούν

Διαβάστε περισσότερα

Πυελική μάζα. Ενότητα 3: Πύελος Παθολογία πυέλου

Πυελική μάζα. Ενότητα 3: Πύελος Παθολογία πυέλου Πυελική μάζα Ενότητα 3: Πύελος Παθολογία πυέλου Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Ιατρική Σχολή Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Σκοποί ενότητας Παρουσίαση Πυελικής Μάζας Πρόπτωση

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ

Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΛΟΙΖΟΥ ΑΡΙΘΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS).

ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS). ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS). ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ Επικ. Καθηγητής Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΚΑΘ. Α. ΑΝΤΣΑΚΛΗΣ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Αναγνώριση των παραγόντων κινδύνου για παιδική παχυσαρκία: οδηγός αποτελεσματικότερης πρόληψης

Αναγνώριση των παραγόντων κινδύνου για παιδική παχυσαρκία: οδηγός αποτελεσματικότερης πρόληψης Αναγνώριση των παραγόντων κινδύνου για παιδική παχυσαρκία: οδηγός αποτελεσματικότερης πρόληψης Γιάννης Μανιός Επίκουρος Καθηγητής Τμήματος Διαιτολογίας - Διατροφής Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Παχυσαρκία: Πόσο

Διαβάστε περισσότερα

19ο Παγκρήτιο Πανεπιστημιακό Παιδιατρικό Συμπόσιο. Μελαμίνη στο γάλα. Ελένη Αθ. Δημητρίου. Επικ Καθηγήτρια, Τομέας Μητέρας- Παιδιού

19ο Παγκρήτιο Πανεπιστημιακό Παιδιατρικό Συμπόσιο. Μελαμίνη στο γάλα. Ελένη Αθ. Δημητρίου. Επικ Καθηγήτρια, Τομέας Μητέρας- Παιδιού 19ο Παγκρήτιο Πανεπιστημιακό Παιδιατρικό Συμπόσιο Μελαμίνη στο γάλα Ελένη Αθ. Δημητρίου Επικ Καθηγήτρια, Τομέας Μητέρας- Παιδιού Τι είναι η μελαμίνη; Λευκή κρυσταλλική ουσία, ετεροκυκλική οργανική ένωση

Διαβάστε περισσότερα

Γονίδια. τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική" Από. Παρενέργειες. Φαρμακο γονιδιωματική / γενετική.

Γονίδια. τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική Από. Παρενέργειες. Φαρμακο γονιδιωματική / γενετική. Από τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική" Φυσιολογικά Ανθρώπινα Χαρακτηριστικά Ανταπόκριση στο Περιβάλλον Δέσποινα Σανούδου,, PhD FACMG Επίκουρη Καθηγήτρια Molecular Biology Biomedical

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών. Πυελική μάζα

Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών. Πυελική μάζα Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Πυελική μάζα Επιδημιολογία Η πυελική μάζα είναι ένα σχετικά συχνό κλινικό εύρημα. Σε αρκετές περιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο Μαργαρίτα Μάου Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Δημότριοσ Γ. Γουλόσ Επύκουροσ καθηγητόσ Ενδοκρινολογύασ Αναπαραγωγόσ ΑΠΘ

Δημότριοσ Γ. Γουλόσ Επύκουροσ καθηγητόσ Ενδοκρινολογύασ Αναπαραγωγόσ ΑΠΘ Μονϊδα Ενδοκρινολογύασ Αναπαραγωγόσ Α Μαιευτικό - Γυναικολογικό Κλινικό ΑΠΘ Ιατρικό Σχολό Αριςτοτϋλειο Πανεπιςτόμιο Θεςςαλονύκησ Θεραπεύα του υπογοναδιςμού κατϊ τη διϊρκεια τησ αναπαραγωγικόσ ηλικύασ Δημότριοσ

Διαβάστε περισσότερα

Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα. Θ. Τσιλιγιάννης

Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα. Θ. Τσιλιγιάννης Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα Θ. Τσιλιγιάννης Παιδίατρος Εξειδικευμένος Παιδοπνευμονολόγος Διευθυντής Παιδοπνευμονολογικού Παιδιατρική Κλινική ΜΗΤΕΡΑ Φυσική

Διαβάστε περισσότερα

«Συμπεριφορά μαθητών δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ως προς την κατανάλωση τροφίμων στο σχολείο»

«Συμπεριφορά μαθητών δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ως προς την κατανάλωση τροφίμων στο σχολείο» ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΓΕΩΠΟΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ «ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ» «Συμπεριφορά μαθητών δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης ως προς την κατανάλωση τροφίμων στο

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιακή Συχνότητα και Πρόσληψη Οξυγόνου Ατόμων Μέσης Ηλικίας κατά την Εκτέλεση Ελληνικών Παραδοσιακών Χορών

Καρδιακή Συχνότητα και Πρόσληψη Οξυγόνου Ατόμων Μέσης Ηλικίας κατά την Εκτέλεση Ελληνικών Παραδοσιακών Χορών Ερευνητική Αναζητήσεις στη Φυσική Αγωγή & τον Αθλητισμό τόμος 6 (3), 329 339 Δημοσιεύτηκε: 31 Δεκεμβρίου 2008 Inquiries in Sport & Physical Education Volume 6 (3), 329-339 Released: December 31, 2008 www.hape.gr/emag.asp

Διαβάστε περισσότερα

Το συχνότερο χρόνιο νόσημα της παιδικής ηλικίας.

Το συχνότερο χρόνιο νόσημα της παιδικής ηλικίας. ΤΟ ΠΑΙΔΙΚΟ ΑΣΘΜΑ Το συχνότερο χρόνιο νόσημα της παιδικής ηλικίας. Αν από το τρέξιμο, τη γυμναστική ή άλλη εργασία, δυσκολεύεται η αναπνοή, αυτό λέγεται άσθμα. Αρεταίος Καππαδόκης, 100 μχ Οι γυναίκες ήταν

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Διατριβή Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Κα Παναγιώτα Ταμανά ΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΙΣ ΑΤΟΜΩΝ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟ ΕΜΒΟΛΙΟ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΤΗΘΑΓΧΗ

Πτυχιακή Εργασία Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΤΗΘΑΓΧΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΤΗΘΑΓΧΗ Νικόλας Χριστοδούλου Λευκωσία, 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ Μικροβιολογικό & Ερευνητικό Εργαστήριο Καθ έξιν Αποβολές Οι καθ 'έξιν αποβολές είναι μια ασθένεια σαφώς διακριτή από τη στειρότητα, και που ορίζεται ως δύο ή περισσότερες αποτυχημένες

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικά πορίσματα

Επιστημονικά πορίσματα Παράρτημα II Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την ανάκληση ή την τροποποίηση των όρων των αδειών κυκλοφορίας και λεπτομερής αιτιολόγηση των αποκλίσεων από τη σύσταση της PRAC 69 Επιστημονικά πορίσματα

Διαβάστε περισσότερα

Αδραμερινά Άλκηστις Ειδικευόμενη Ιατρός Παιδιατρικής Κλινικής ΓΝ Δράμας

Αδραμερινά Άλκηστις Ειδικευόμενη Ιατρός Παιδιατρικής Κλινικής ΓΝ Δράμας Αδραμερινά Άλκηστις Ειδικευόμενη Ιατρός Παιδιατρικής Κλινικής ΓΝ Δράμας Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (Π.Ο.Υ) από το 1997 αναγνώρισε την παχυσαρκία ως μείζον πρόβλημα δημόσιας υγείας Παγκόσμιο πρόβλημα

Διαβάστε περισσότερα

Το τραύμα σε αριθμούς ''Η επιδημία έχει αρχίσει''

Το τραύμα σε αριθμούς ''Η επιδημία έχει αρχίσει'' ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΠΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑτΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 121 Το τραύμα σε αριθμούς ''Η επιδημία έχει αρχίσει'' ΒΑΣΙΛΗΣ ΓΡΟΣΟΜΑΝΙΔΗΣ, ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΜΠΟντΛΗΣ Το Τραύμα αποτελεί μια από τις συχνότερες αιτίες θανάτου (5η

Διαβάστε περισσότερα

ΙΦΝΕ & εγκυμοσύνη. Σ. Μιχόπουλος Γαστρεντερολογική κλινική Νοσ. «Αλεξάνδρα»

ΙΦΝΕ & εγκυμοσύνη. Σ. Μιχόπουλος Γαστρεντερολογική κλινική Νοσ. «Αλεξάνδρα» ΙΦΝΕ & εγκυμοσύνη Σ. Μιχόπουλος Γαστρεντερολογική κλινική Νοσ. «Αλεξάνδρα» Γονιμότητα ΙΦΝΕ & εγκυμοσύνη Επίδραση εγκυμοσύνης στις ΙΦΝΕ Επίδραση των ΙΦΝΕ στην εγκυμοσύνη Χειρισμός ΙΦΝΕ κατά την εγκυμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

Σχέση στεφανιαίας νόσου και άγχους - κατάθλιψης

Σχέση στεφανιαίας νόσου και άγχους - κατάθλιψης Τρίμηνη, ηλεκτρονική έκδοση του Τμήματος Νοσηλευτικής Α, Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Αθήνας _ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ_ Πολυκανδριώτη Μαρία 1, Φούκα Γεωργία 2 1. Καθηγήτρια Εφαρμογών Νοσηλευτικής Α, ΤΕΙ Αθήνας 2.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ. ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Μ. ΧΑΝΤΑΝΗΣ Διευθυντής Καρδιολογίας Τζάνειο Νοσοκομείο Πειραιάς

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ. ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Μ. ΧΑΝΤΑΝΗΣ Διευθυντής Καρδιολογίας Τζάνειο Νοσοκομείο Πειραιάς ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Μ. ΧΑΝΤΑΝΗΣ Διευθυντής Καρδιολογίας Τζάνειο Νοσοκομείο Πειραιάς Μεταβολικό Σύνδρομο Γλυκόζης νηστείας 110mg/dl Σπλαχνική παχυσαρκία [>102cm (m) >88cm (f)] TG 150mg/dl αρτηριακή

Διαβάστε περισσότερα

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία.

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Παχυσαρκία είναι η παθολογική αύξηση του βάρους του σώματος, που οφείλεται σε υπερβολική συσσώρευση λίπους στον οργανισμό. Παρατηρείται γενικά

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ Μοντέλα πρόγνωσης του Σακχαρώδη Διαβήτη Ηλιάδης Φώτης Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ IDF Diabetes Atlas 5th Edition 2012 Update 3.8 million men and women worldwide

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΛΑΚΟΣΑΜΙΔΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΦΑΡΜΑΚΟΑΝΘΕΚΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑΚΗ ΕΠΙΛΗΨΙΑ Κωνσταντίνα Κυπριανού Α.Τ.:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΥ ΜΕ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝ ΑΝΤΛΙΕΣ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ΕΚΧΥΣΗΣ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα/ Συµπεράσµατα συνεδρίου

Η παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα/ Συµπεράσµατα συνεδρίου Η παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα/ Συµπεράσµατα συνεδρίου Χριστιάνα Γ. Παυλίδου D.U., MSc Κλινικός ιατροφολόγος ιαιτολόγος Επιστηµονικός σύµβουλος ΠΑΙ ΕΙΑΤΡΟΦΗ by Epode Παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα Το

Διαβάστε περισσότερα

Νόσημα: Άσθμα. Επιστημονικός Υπεύθυνος: Καθηγητής Χρήστος Λιονής UNIVERSITY OF CRETE FACULTY OF MEDICINE ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ

Νόσημα: Άσθμα. Επιστημονικός Υπεύθυνος: Καθηγητής Χρήστος Λιονής UNIVERSITY OF CRETE FACULTY OF MEDICINE ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ «Ανάπτυξη 13 Κατευθυντήριων Οδηγιών Γενικής Ιατρικής για τη διαχείριση των πιο συχνών νοσημάτων και καταστάσεων υγείας στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας», Κωδικός MIS: 464637 Νόσημα: Άσθμα Ομάδα εργασίας:

Διαβάστε περισσότερα

HPV εµβολιασµός εναντίον κονδυλωµάτων. Α.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής & Γυναικολογίας Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική Α.Π.Θ.

HPV εµβολιασµός εναντίον κονδυλωµάτων. Α.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής & Γυναικολογίας Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική Α.Π.Θ. HPV εµβολιασµός εναντίον κονδυλωµάτων Α.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής & Γυναικολογίας Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική Α.Π.Θ. Η σηµασία των κονδυλωµάτων ως πρόβληµα υγείας Επίπτωση:

Διαβάστε περισσότερα

Η Α ΕΝΟΫΠΟΦΥΣΗ: OI ΓΟΝΑ ΟΤΡΟΠΙΝΕΣ (FSH, LH) ΚΑΙ Η ΠΡΟΛΑΚΤΙΝΗ (PRL)

Η Α ΕΝΟΫΠΟΦΥΣΗ: OI ΓΟΝΑ ΟΤΡΟΠΙΝΕΣ (FSH, LH) ΚΑΙ Η ΠΡΟΛΑΚΤΙΝΗ (PRL) Η Α ΕΝΟΫΠΟΦΥΣΗ: OI ΓΟΝΑ ΟΤΡΟΠΙΝΕΣ (FSH, LH) ΚΑΙ Η ΠΡΟΛΑΚΤΙΝΗ (PRL) Κωνσταντίνος Καλλαράς Ιατρός Παθολόγος Καθηγητής Φυσιολογίας Εργαστήριο Πειραματικής Φυσιολογίας Ιατρικής Σχολής Α.Π.Θ. FSH:ΜΒ 33000,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΠΟΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή διατριβή ΠΙΘΑΝΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΜΕΛΑΤΟΝΙΝΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΥ ΓΙΑΟΥΡΤΙΟΥ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΟ ΠΡΟΒΕΙΟ ΓΑΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΑΠΛΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΒΗΤΟ-ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ (DIABESITY) Α. Γαλλή-Τσινοπούλου

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΑΠΛΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΒΗΤΟ-ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ (DIABESITY) Α. Γαλλή-Τσινοπούλου 23ο ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΔΕΒΕ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, 2009 ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΑΠΛΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΒΗΤΟ-ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ (DIABESITY) Α. Γαλλή-Τσινοπούλου Τσινοπούλου¹, Μ. Γραμματικοπούλου¹, Ε. Εμμανουηλίδου¹,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΚΤΠΡΟΤ ΥΟΛΗ ΔΠΙΣΗΜΧΝ ΤΓΔΙΑ ΣΜΗΜΑ ΝΟΗΛΔΤΣΙΚΗ. Πηπρηαθή εξγαζία

ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΚΤΠΡΟΤ ΥΟΛΗ ΔΠΙΣΗΜΧΝ ΤΓΔΙΑ ΣΜΗΜΑ ΝΟΗΛΔΤΣΙΚΗ. Πηπρηαθή εξγαζία ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΚΤΠΡΟΤ ΥΟΛΗ ΔΠΙΣΗΜΧΝ ΤΓΔΙΑ ΣΜΗΜΑ ΝΟΗΛΔΤΣΙΚΗ Πηπρηαθή εξγαζία ΣΟ ΑΓΥΟ ΠΟΤ ΒΙΧΝΟΤΝ ΓΟΝΔΙ ΣΗΝ ΦΡΟΝΣΙΓΑ ΑΤΣΙΣΙΚΟΤ ΠΑΙΓΙΟΤ 2-18 ΔΣΧΝ Φξεηδεξίθε Νενθιένπο Λεκεζόο, 2014 ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Άλλες λέξεις που χρησιμοποιούνται: Συμπληρώματα διατροφής, λειτουργικά τρόφιμα.

Άλλες λέξεις που χρησιμοποιούνται: Συμπληρώματα διατροφής, λειτουργικά τρόφιμα. Τι είναι τα Neutracuticals Καλυβιανάκης ηµήτρης Ουρολόγος L/O/G/O ήλωση συµφερόντων Καµία L/O/G/O Ορισμός Άλλες λέξεις που χρησιμοποιούνται: Συμπληρώματα διατροφής, λειτουργικά τρόφιμα. Προέρχεται από

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Τροποποίηση της σχέσης του ανθρώπου με το περιβάλλον.

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΙΔΙ Θ ΕΞΑΜΗΝΟ

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΙΔΙ Θ ΕΞΑΜΗΝΟ ΠANEΠIΣTHMIO IΩANNINΩN - IATPIKH ΣXOΛH TOMEAΣ YΓEIAΣ TOY ΠAIΔIOY T.Θ. 1186, 451 10 IΩANNINA, - Tηλ. 2651-007544 - Fax: 2651-007032 Ηλ. ταχυδροµείο: paediatr@cc.uoi.gr - Ιστός: http://users.uoi.gr/paediatr

Διαβάστε περισσότερα

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη.

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη. Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη. Καρκίνος του προστάτη Επιδημιολογία: Αποτελεί τον συχνότερα διαγνωσμένο καρκίνο στον άνδρα. 186.320

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί πρωτοκάνουν σεξ οι έφηβοι

Γιατί πρωτοκάνουν σεξ οι έφηβοι Γιατί πρωτοκάνουν σεξ οι έφηβοι Αλέξανδρος Ζησόπουλος Ουρολόγος ΕΦΗΒΕΙΑ Η εξελικτική διεργασία στη ζωή του ανθρώπου που αρχίζει ''βιολογικά'' µε τις µεταβολές της φυσιολογίας της ήβης και τελειώνει ''ψυχολογικά''

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ H ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΡΑΜΑΤΗΣ ΣΤΙΣ ΠΑΙΔΙΚΕΣ ΗΜΙΚΡΑΝΙΕΣ Σταύρος Έλληνας Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η Διερεύνηση των Επιδράσεων που Επιφέρει ο Βελονισμός στους Καρκινοπαθείς Ευάγγελος Μπέρος Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΤΑΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΓΝΩΣΕΩΝ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΕ ΜΟΝΑΔΕΣ ΕΝΤΑΤΙΚΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΟΡΓΑΝΩΝ ΑΠΟ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Από τις ρυθμίσεις στις διαρθρωτικές αλλαγές: η αναγκαία παρέμβαση στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας

Από τις ρυθμίσεις στις διαρθρωτικές αλλαγές: η αναγκαία παρέμβαση στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας ΕΝΟΤΗΤΑ IV: ΙΑΣΦΑΛΙΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΑΛΛΗΛΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ Από τις ρυθμίσεις στις διαρθρωτικές αλλαγές: η αναγκαία παρέμβαση στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας Κυριάκος Σουλιώτης

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Το πεδίο αλλάζει Αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης παγκοσμίως Καλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Χ ΤΥΠΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΟΥΣΙΕΣ ΠΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΖΟΝΤΑΙ Ή ΕΙΣΑΓΟΝΤΑΙ ΣΕ ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ 1000 ΤΟΝΩΝ Ή ΑΝΩ 1

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Χ ΤΥΠΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΩΝ ΓΙΑ ΟΥΣΙΕΣ ΠΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΖΟΝΤΑΙ Ή ΕΙΣΑΓΟΝΤΑΙ ΣΕ ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ 1000 ΤΟΝΩΝ Ή ΑΝΩ 1 30.12.2006 EL Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 396/363 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Χ ΓΙΑ ΟΥΣΙΕΣ ΠΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΖΟΝΤΑΙ Ή ΕΙΣΑΓΟΝΤΑΙ ΣΕ ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ 1000 ΤΟΝΩΝ Ή ΑΝΩ 1 Στο ποσοτικό επίπεδο του παρόντος Παραρτήματος, ο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ Μετεµµηνοπαυσιακό Ορµονικό Προφίλ (Για µετεµµηνοπαυσιακούς και ακανόνιστους κύκλους) Η εµµηνόπαυση προκαλείται από σταδιακή µεταβολή της ευαισθησίας των ωοθηκών προς τις Γοναδοτροπίνες

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικό Σύνδρομο και Άσκηση στην παιδική ηλικία: Ο Ρόλος των Αδικοπινών. Θανάσης Τζιαμούρτας ΤΕΦΑΑ Παν. Θεσσαλίας

Μεταβολικό Σύνδρομο και Άσκηση στην παιδική ηλικία: Ο Ρόλος των Αδικοπινών. Θανάσης Τζιαμούρτας ΤΕΦΑΑ Παν. Θεσσαλίας Μεταβολικό Σύνδρομο και Άσκηση στην παιδική ηλικία: Ο Ρόλος των Αδικοπινών Θανάσης Τζιαμούρτας ΤΕΦΑΑ Παν. Θεσσαλίας Μεταβολικό Σύνδρομο Δεν είναι ασθένεια αλλά ένα σύμπλεγμα από ιατρικές διαταραχές που

Διαβάστε περισσότερα

Η Παιδική Παχυσαρκία στην Κύπρο. Σάββας Χρ Σάββα MD, PhD Ερευνητικό και Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Υγεία του Παιδιού

Η Παιδική Παχυσαρκία στην Κύπρο. Σάββας Χρ Σάββα MD, PhD Ερευνητικό και Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Υγεία του Παιδιού Η Παιδική Παχυσαρκία στην Κύπρο Σάββας Χρ Σάββα MD, PhD Ερευνητικό και Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Υγεία του Παιδιού Επιδημία Παχυσαρκίας Source: IASOWebsite 2013 Αν δεν πάρουμε σύντομα αποτελεσματικά μέτρα,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΥΛΗ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΤΗΝ ΑΥΛΗ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Η ΑΥΛΗ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΤΗΝ ΑΥΛΗ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΑΥΛΗ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΤΗΝ ΑΥΛΗ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΥ Κ. 6ο Δμοτικό Σχολείο Κηφησιας Πηνελόπη Δέλτα, Β Δ/νση Εκπ/σης Αθήνας ΠΕΡΙΛΗΨΗ Πρόθεσή μας είναι να παρουσιάσουμε ένα συνδυασμό των προγραμμάτων

Διαβάστε περισσότερα

& Xρόνια. Nοσήματα: Το Μεταβολικό Σύνδρομο. Τρόπος Zωής. Νένη Περβανίδου Παιδίατρος Ιατρείο Παιδικής-Εφηβικής

& Xρόνια. Nοσήματα: Το Μεταβολικό Σύνδρομο. Τρόπος Zωής. Νένη Περβανίδου Παιδίατρος Ιατρείο Παιδικής-Εφηβικής Τρόπος Zωής & Xρόνια Nοσήματα: Το Μεταβολικό Σύνδρομο στα παιδιά και τους έφηβους Νένη Περβανίδου Παιδίατρος Ιατρείο Παιδικής-Εφηβικής Παχυσαρκίας Α Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών Nοσοκομείο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΥΗΣΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΝΕΟΓΝΟ 7ο ΕΤΗΣΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΑΘΗΡΟΣΚΛΗΡΩΣΗΣ Δρ. Μαρία Τζητηρίδου- Χατζοπούλου Παιδίατρος Νεογνολόγος-Αναπτυξιολόγος Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Π.Ο.Υ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΣΚΟΚΗΛΗ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΩΤΑΡΧΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ

ΔΙΣΚΟΚΗΛΗ ΜΕ ΤΗΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΡΩΤΑΡΧΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΔΙΣΚΟΚΗΛΗ ΜΕ ΤΗΝ 1 ΝΕΥΡΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ - Γ. Ν. Θ. "Γ. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ", 2 Α' ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ - Γ. Ν. ΚΑΒΑΛΑΣ, 3ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΝΕΥΡΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ, ΔΠΘ, Π. Γ. Ν. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ,

Διαβάστε περισσότερα

Ευάγγελος Ευαγγέλου, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιωάννα Τζουλάκη, Λεκτορας επιδημιολογίας

Ευάγγελος Ευαγγέλου, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιωάννα Τζουλάκη, Λεκτορας επιδημιολογίας Περιγραφική και ημιπειραματική έρευνα Ευάγγελος Ευαγγέλου, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιωάννα Τζουλάκη, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιεράρχηση των αποδείξεων στην ιατρική έρευνα Σποραδικές παρατηρήσεις Σειρά παρατηρήσεων

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν.

«ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν. «ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν.ΙΩΝΙΑΣ Εισαγωγή: γή Η συνηθέστερη των παθήσεων που προσβάλλει τους ενήλικες

Διαβάστε περισσότερα

Τελικό κείμενο της Μελέτης. Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία

Τελικό κείμενο της Μελέτης. Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία Τελικό κείμενο της Μελέτης Σύνδρομο Πολυκυστικών Ωοθηκών: Διατροφή και Υγεία Τα τελικά προϊόντα προχωρημένης γλυκοζυλίωσης (Advanced Glycation End products, ) είναι μόρια υψηλής δραστικότητας, τα οποία

Διαβάστε περισσότερα

Ενυδάτωση & Ηλικωμένοι. Αδελαΐς Αθανασάτου, MSc Υποψήφια Διδάκτωρ Διατροφής του Ανθρώπου Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνων

Ενυδάτωση & Ηλικωμένοι. Αδελαΐς Αθανασάτου, MSc Υποψήφια Διδάκτωρ Διατροφής του Ανθρώπου Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνων Ενυδάτωση & Ηλικωμένοι Αδελαΐς Αθανασάτου, MSc Υποψήφια Διδάκτωρ Διατροφής του Ανθρώπου Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνων Ποιοί είναι ηλικιωμένοι? Ορίζονται ως οι ενήλικοι ηλικίας μεγαλύτερης των 65 ετών Διαφοροποιήσεις

Διαβάστε περισσότερα

HIV & Ca τραχήλου μήτρας. Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου.

HIV & Ca τραχήλου μήτρας. Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου. HIV & Ca τραχήλου μήτρας Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου. ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ Πολλαπλοί παράγοντες μπορούν να συμβάλουν στην ανάπτυξη της κακοήθειας σε ασθενείς με AIDS. Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΕ ΕΠΑΦΗ ΜΕ ΤΡΟΦΙΜΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΟΥΣΙΩΝ

ΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΕ ΕΠΑΦΗ ΜΕ ΤΡΟΦΙΜΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΟΥΣΙΩΝ ΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΕ ΕΠΑΦΗ ΜΕ ΤΡΟΦΙΜΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΟΥΣΙΩΝ Τα πλαστικά πριν από εκατό χρόνια δεν υπήρχαν. Σήμερα, μόνο στην Ευρώπη, παράγονται κάθε χρόνο πάνω από ογδόντα κιλά πλαστικά ανά κάτοικο. Τα πλαστικά που προκύπτουν

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΑΡΑΝΑΤΣΗ ΜΑΙΑ Γ.Ν.Μ. «ΕΛΕΝΑ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ»

ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΑΡΑΝΑΤΣΗ ΜΑΙΑ Γ.Ν.Μ. «ΕΛΕΝΑ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ» ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΑΡΑΝΑΤΣΗ ΜΑΙΑ Γ.Ν.Μ. «ΕΛΕΝΑ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ» ΤΡΑΠΕΖΑ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΓΑΛΑΚΤΟΣ Υπηρεσία που συλλέγει, εξετάζει, επεξεργάζεται, διατηρεί και χορηγεί μητρικό γάλα που προσφέρεται εθελοντικά και δωρεάν από μητέρες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ

ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Κωνσταντινή Σαµαρά - Κωνσταντίνου Εργαστήριο Ελέγχου Ρύπανσης Περιβάλλοντος, Τµήµα Χηµείας, ΑΠΘ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Παρότι υπήρξε σηµαντική βελτίωση της ποιότητας του αέρα στις

Διαβάστε περισσότερα

Ιχνηλασιμότητα στην εργαστηριακή ιατρική

Ιχνηλασιμότητα στην εργαστηριακή ιατρική ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ - ΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2009, ΤΕΥΧΟΣ 52 Ιχνηλασιμότητα στην εργαστηριακή ιατρική Μετάφραση-Προσαρμογή: Ευγενία Κώνστα, Χημικός PhD Πρωτότυπος τίτλος: Traceability in Laboratory Medicine Clinical

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΝΑΥΤΙΛΙΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΝΑΥΤΙΛΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΝΑΥΤΙΛΙΑ ΝΟΜΙΚΟ ΚΑΙ ΘΕΣΜΙΚΟ ΦΟΡΟΛΟΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΚΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΠΛΟΙΟΥ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ που υποβλήθηκε στο

Διαβάστε περισσότερα