ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΓΕΩΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΓΕΩΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ"

Transcript

1 125 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΓΕΩΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΤΗΣ ΓΕΩΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ Η γεωαρχαιολογία στον γενικότερό της ορισμό είναι η εφαρμογή μεθόδων, πρακτικών και εννοιών των επιστημών της γης για την επίλυση αρχαιολογικών προβλημάτων. Από τον ορισμό φαίνεται το εύρος του αντικειμένου της γεωαρχαιολογίας και οι πιθανές κατευθύνσεις που μπορεί να πάρει ανάλογα με το βάρος που θα δοθεί σε κάποιο από τα παραπάνω επιστημονικά πεδία. Η γεωαρχαιολογία ως έννοια χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Renfrew το 1973 σε μια εισαγωγική του διάλεξη σε συνέδριο τα πρακτικά του οποίου δημοσιεύθηκαν αργότερα με ακριβώς αυτό τον τίτλο (Davidson & Shackley 1976). Κατά τον Renfrew (1976) ο νέος αυτός επιστημονικός κλάδος με εφόδια την γνώση του αναγλύφου, των ιζημάτων και των εδαφών έχει πρωταρχικό σκοπό τη μελέτη του πλαισίου (context) στο οποίο βρίσκονται τα αρχαιολογικά ευρήματα, δηλαδή την ανάλυση των συνθηκών οι οποίες καθόρισαν τον τόπο της αρχαιολογικής θέσης, το σχηματισμό της ως αρχαιολογική απόθεση και την επακόλουθη διατήρησή της. Η ανάγκη μιας τέτοιας προσέγγισης προήλθε από τη σταδιακή μεταβολή του αντικειμένου της αρχαιολογικής έρευνας. Το μοναδιαίο στοιχείο της αρχαιολογικής ανάλυσης παρέμενε για μεγάλο διάστημα το αρχαιολογικό αντικείμενο ή τέχνεργο (artifact) καθώς και τα σύνολά τους, έως ότου αναγνωρίστηκε η σημασία της διάταξής τους στο χώρο για να κατανοηθεί καλύτερα η ανθρώπινη συμπεριφορά. Ομως η διάταξη αυτή, όπως ακριβώς καταγράφεται σήμερα σε μία αρχαιολογική ανασκαφή, είναι αποτέλεσμα πλήθους παραγόντων τόσο πολιτισμικών όσο και φυσικών οι οποίοι συντελούν στο σχηματισμό των αποθέσεων που ενσωματώνουν τα αρχαιολογικά σύνολα (Schiffer 1983). Ετσι σταδιακά άρχισε να δίνεται ιδιαίτερη σημασία στις αποθέσεις και στην περιγραφή και ερμηνεία της δημιουργίας τους. Αν και οι αρχαιολόγοι είχαν αναπτύξει τεχνικές περιγραφής των αποθέσεων, εντούτοις δεν είχαν τη δυνατότητα να εντρυφήσουν σε αυτές και να κατανοήσουν πλήρως τον τρόπο δημιουργίας τους και τις μετα-αποθετικές αλλοιώσεις που υφίστανται στο πέρασμα του χρόνου. Η ανάγκη λοιπόν της συνεργασίας αρχαιολόγων και επιστημόνων της γης οδήγησε σταδιακά στην ανάδυση ενός νέου επιστημονικού πεδίου, της γεωαρχαιολογίας. Η γεωαρχαιολογική έρευνα πρωτίστως περιλαμβάνει: α) Την παλαιοπεριβαλλοντική αναπαράσταση ενός αρχαιολογικού τοπίου με απώτερο σκοπό να κατανοηθεί η αλληλοεπίδραση ανθρώπου και περιβάλλοντος. Στην παλαιοπεριβαλλοντική αναπαράσταση περιλαμβάνονται η μελέτη των γεωμορφολογικών, παλαιοοικολογικών και παλαιοκλιματικών διαδικασιών που επιδρούσαν στη διαμόρφωση του τοπίου και το οποίο με τη σειρά του αλληλεπιδρούσε με τον άνθρωπο. β) Την μελέτη των διαδικασιών που σχημάτισαν, διατήρησαν ή κατέστρεψαν μερικώς ή ολικώς μία αρχαιολογική θέση. Σε αυτές περιλαμβάνονται αποθετικές και μετα-αποθετικές διαδικασίες, δηλαδή ιζηματολογικές, γεωμορφολογικές, εδαφογενετικές αλλά και ανθρωπογενείς διαδικασίες.

2 126 ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΑΠΟΘΕΣΕΙΣ Οι αρχαιολογικές θέσεις είναι το σύνθετο αποτέλεσμα ανθρώπινων ενεργειών και φυσικών διαδικασιών τόσο κατά τη διάρκεια χρήσης της θέσης όσο και μετά την εγκατάλειψή της. Για να αναλυθούν οι διατάξεις του αρχαίου υλικού πολιτισμού έχει πολύ μεγάλη σημασία να διακριθούν οι φυσικοί από τους πολιτισμικούς μετασχηματισμούς. Οι φυσικοί μετασχηματισμοί αναφέρονται σε όλες αυτές τις διαδικασίες φυσικές, χημικές και βιολογικές οι οποίες είναι υπεύθυνες για την ενταφιασμό της θέσης κάτω από αποθέσεις, την αλλοίωσή της και την αλλαγή τελικά της αρχικής αρχαιολογικής διάταξης. Επιπλέον δε πρέπει να ξεχνάμε ότι οι φυσικές διαδικασίες δρούσαν και καθ όλη τη διάρκεια της κατοίκησης μιας θέσης ή γενικότερα της χρήσης μιας επιφάνειας και συμμετείχαν στη δημιουργία των αρχαιολογικών αποθέσεων. Σε ένα γενικότερο πλαίσιο η μελέτη των φυσικών διαδικασιών σχηματισμού μίας θέσης είναι σημαντικό στοιχείο για να κατανοήσουμε τη σχέση αυτής της θέση με το περιβάλλον της. ΙΖΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΕΔΑΦΗ O όρος ίζημα στη γεωλογία σε αντίθεση με τη καθημερινή χρήση της λέξης δεν αναφέρεται μόνο σε αυτό που αποτίθεται από το νερό αλλά σε όλα τα υλικά που συσσωρεύονται και αποτίθενται πάνω στην επιφάνεια της γης με φυσικές, χημικές ή βιολογικές διαδικασίες. Κατά αναλογία τα ανθρωπογενή ιζήματα παράγονται από τις δραστηριότητες του ανθρώπου. Ολες οι διαδικασίες με τις οποίες ο άνθρωπος επιδρά πάνω στην γη και ιδιαίτερα στην επιφάνεια εγκατάστασης ή χρήσης και οδηγούν στην συσσώρευση, μεταβολή και αναδιανομή των υλικών πάνω σε αυτήν συγκαταλέγονται στις ανθρωπογενείς αποθετικές διαδικασίες. Σε κάθε στιγμή η επιφάνεια εγκατάστασης αποτελεί τμήμα του φυσικού τοπίου όπου επιδρούν και φυσικές αποθετικές διαδικασίες και στην πράξη τα περισσότερα αρχαιολογικά ιζήματα είναι σύμμεικτα αρχαιολογικά και φυσικά ιζήματα. Τέλος όλες οι αρχαιολογικές αποθέσεις μετά την εγκατάλειψή τους από τον άνθρωπο υπόκεινται στη δράση των φυσικών διαδικασιών με τις οποίες τα αρχαιολογικά ιζήματα αναμειγνύονται περαιτέρω με τα φυσικά ιζήματα. Τα ιζήματα σε μία αρχαιολογική θέση μπορούν να διακριθούν σε φυσικά και ανθρωπογενή. Για την κατανόηση των διαδικασιών δημιουργίας μιας θέσης είναι απαραίτητη τόσο η γνώση των διαδικασιών δημιουργίας των αρχαιολογικών ή ανθρωπογενών ιζημάτων όσο και των φυσικών ιζημάτων και εδαφών. Φυσικά ιζήματα Τα ιζήματα είναι οργανικά ή ανόργανα υλικά τα οποία συσσωρεύονται και αποτίθενται με φυσικούς ή χημικούς τρόπους στην επιφάνεια της γης. Τα ιζήματα δημιουργούνται από την αποσάθρωση (weathering) πετρωμάτων ή προηγούμενων ιζηματογενών αποθέσεων. Με την αποσάθρωση το πέτρωμα αποσυντίθεται και διασπάται σε μικρότερα κλάσματα. Οι σημαντικότεροι παράγοντες της αποσάθρωσης είναι οι βιολογικές διεργασίες (φυτά και οργανισμοί), η δράση του νερού και οι μεταβολές της θερμοκρασίας. Σε κρύα και ψυχρά κλίματα η δημιουργία πάγου μέσα στους πόρους τους πετρώματος οδηγεί στη διάρρηξή του. Στα θερμά και υγρά κλίματα η υγρασία δημιουργεί τις κατάλληλες συνθήκες για τη χημική αποσάθρωση των πετρωμάτων. Σε πιο ήπια κλίματα παρατηρείται τόσο φυσική όσο και χημική αποσάθρωση. Τα ιζήματα διακρίνονται σε κλαστικά, σε οργανικά και σε χημικά ή βιοχημικά ιζήματα. Τα κλαστικά ιζήματα συνίσταται από ένα πλήθος στερεών υλικών θραυσμάτων (ορυκτών, πετρωμάτων, οργανικών υλικών) τα οποία έχουν συσσωρευτεί και αποτεθεί από έναν ή περισσότερους παράγοντες μεταφοράς (νερό, αέρας, βαρύτητα). Παραδείγματα αποτελούν η αιολική άμμος, οι ποτάμιες κροκάλες και η λιμναία ιλύς. Τα οργανικά ιζήματα περιέχουν μεγάλες ποσότητες υπολειμμάτων ζώντων οργανισμών (όστρακα, φυτικά υπολείμματα). Παραδείγματα αποτελούν οι τύρφες και οι

3 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΓΕΩΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ 127 αποθέσεις από λιμναία ή θαλάσσια όστρακα (όστρεα). Τα χημικά ή βιοχημικά ιζήματα σχηματίζονται από την καθίζηση χημικών διαλυμάτων, με ή χωρίς τη συμμετοχή μικροοργανισμών. Τέτοια ιζήματα αποτελούν οι σταλακτίτες σε ένα σπήλαιο, η λιμναία ασβεστιτική ιλύς, οι ποτάμιοι τραβερτίνες κλπ. Ολα τα παραπάνω ιζήματα αποτίθενται μέσω μίας ιζηματογενούς διαδικασίας η οποία λαμβάνει χώρα σε ένα συγκεκριμένο ιζηματογενές περιβάλλον. Παραδείγματα ιζηματογενών περιβαλλόντων είναι οι λιμνοθάλασσες, οι λίμνες, τα δέλτα, οι παραλίες, τα ποτάμια κ.ά. Τα περιβάλλοντα αυτά χαρακτηρίζονται από ένα σύνολο ιζηματολογικών χαρακτηριστικών η μελέτη των οποίων μας δίνει τη δυνατότητα να τα κατηγοριοποιήσουμε ανάλογα. Κλαστικά ιζήματα Τα κλαστικά ιζήματα είναι αυτά που υπερτερούν σε μία αρχαιολογική θέση. Συνήθως προέρχονται από τη δράση του αέρα (μεταφορά σκόνης), την αργή μεταφορά και απόθεση κλαστικού υλικού από την απορροή του νερού της βροχής κατά μήκος ελαφρά επικλινών επιφανειών (π.χ. δρόμων) καθώς και από σχετικά πιο βίαια γεγονότα, όπως πλημμύρες, κατολισθήσεις και λασποροές κατά μήκος πλαγιών. Επιπλέον μια και κάθε θέση βρίσκεται σε κάποιο περιβάλλον ιζηματογένεσης (ποτάμι, ακτή, πλαγιά, κλπ.), κατά τόπους και κατά διαστήματα μπορεί να περιέχει ανάλογα ιζήματα τα οποία μας βοηθούν να την εντάξουμε στο περιβάλλον της και να κατανοήσουμε την αλληλεπίδραση του ανθρώπου με αυτό. Τα ανθρωπογενή ιζήματα μπορούν να θεωρηθούν ένα είδος κλαστικού ιζήματος μια και τις περισσότερες φορές αποτελούν θραύσματα κατασκευών και τεχνέργων τα οποία στη συνέχεια αποτίθενται από τις δυνάμεις της βαρύτητας του νερού ή του αέρα. Για παράδειγμα μέσω της αργής καταστροφής και αποσάθρωσης μιας οικίας αναδιανέμονται με την βοήθεια της βαρύτητας, ή και του νερού και του αέρα τα φυσικά ή και τεχνητά υλικά της κατασκευής. Ως εκ τούτου όταν δεν αναγνωρίζονται ως συγκεκριμένες κατασκευές ή δε συλλέγονται ως ειδικά ευρήματα θα πρέπει τουλάχιστον να περιγράφονται με τον ίδιο τρόπο που περιγράφονται και τα υπόλοιπα κλαστικά ιζήματα με τα οποία άλλωστε θα είναι αναμεμειγμένα. Τα κλαστικά ιζήματα περιγράφονται με συγκεκριμένους τρόπους που περιλαμβάνουν την πετρολογική ή ορυκτολογική σύσταση των κόκκων τους, το μέγεθος και τη διαβάθμισή τους (grading), τη μορφή, τη κοκκομετρική ταξινόμηση (sorting) και προσανατολισμό τους (orientation), και τις ιζηματογενείς δομές. Η σωστή περιγραφή των ιζημάτων μιας θέσης με τους όρους της ιζηματολογίας μας βοηθάει από την μία πλευρά στην κατανόηση των συνθηκών δημιουργίας της και τον τρόπο ενταφιασμού των αρχαιολογικών υλικών και από την άλλη αποτελεί ταυτόχρονα μία αντικειμενική καταγραφή των αποθέσεων που μπορεί ανά πάσα στιγμή να συγκριθεί με τις αποθέσεις οποιασδήποτε άλλης θέσης. Παλαιοεδάφη (paleosols) Το έδαφος είναι μια συγκεκριμένη γεωμορφή, προϊόν της επίδρασης της επιφάνειας της γης με την βιόσφαιρα και ατμόσφαιρα και δε πρέπει να συγχέεται με τις ιζηματογενείς αποθέσεις. Τα εδάφη αποτελούν το επιφανειακό αλλοιωμένο περίβλημα των ιζημάτων και πετρωμάτων. Η δημιουργία ενός εδάφους υπονοεί ότι ένα στρώμα ή πέτρωμα παρέμεινε για αρκετό χρόνο στην επιφάνεια της γης χωρίς να καλυφθεί από άλλα ιζήματα και έτσι αλλοιώθηκε από τη δράση των φυτών, των μικροοργανισμών και των ατμοσφαιρικών συνθηκών. Συνήθως αποτελούνται από διάφορους ορίζοντες οι οποίοι δε πρέπει να συγχέονται με στρώματα γιατί αποτελούν μετα-αποθετικές αλλοιώσεις σε προϋπάρχοντα στρώματα. Ο ανώτερος ορίζοντα συνήθως είναι πλούσιος σε φυτικά κατάλοιπα (χούμους) και σκοτεινόχρωμος ενώ οι κατώτεροι μπορεί να είναι πλούσιοι σε άργιλο και με έντονα χρώματα (ερυθρωπά, καστανά κλπ.). Τα παλαιοεδάφη αποτελούν απολιθωμένα εδάφη και ως τέτοια αντιστοιχούν σε παλαιοεπιφάνειες οι οποίες έμειναν σταθερές για μεγάλο διάστημα στο παρελθόν (χω-

4 128 ρίς δηλαδή να καλυφθούν με ιζήματα) έτσι ώστε να υποστούν αλλοιώσεις από χημικές, φυσικές και βιολογικές διαδικασίες. Τα εδάφη αυτά στη συνέχεια καλύφθηκαν από νέα στρώματα ιζημάτων (από όπου και ο όρος παλαιοεδάφη). Ετσι λοιπόν, αποτελώντας τμήματα ενός παλαιότερου αναγλύφου, είναι μεγάλης σημασίας για τη παλαιογεωγραφική αναπαράσταση και την αρχαιολογική ερμηνεία μιας θέσης. Τα παλαιοεδάφη χαρακτηρίζουν μεγάλες ή μικρές ασυμφωνίες στις ιζηματογενείς ακολουθίες και αποτελούν τις επιφάνειες εκείνες που αναμένει κάποιος να εντοπίσει αδιατάρακτα αρχαιολογικά κατάλοιπα. Αναγνωρίζονται στην ύπαιθρο από την ύπαρξη απολιθωμένων ριζών, την εμφάνιση έγχρωμων οριζόντων και την ανάπτυξη εδαφικών δομών. Αρχαιολογικά ιζήματα Οι αρχαιολόγοι στην ανασκαφική πρακτική χρησιμοποιούν τον όρο επίχωση για να δηλώσουν τα στρώματα που περιέχουν ή και καλύπτουν μια αρχαιολογική φάση. Εντούτοις δεν υπάρχει κάποιος κοινά αποδεκτός σαφής ορισμός, περιγραφικός ή ερμηνευτικός, για τον όρο επίχωση. Επιπλέον, όταν στην τρέχουσα αρχαιολογική γλώσσα χρησιμοποιούνται οι όροι απόθεση και ίζημα δε σημαίνουν συνήθως τα ίδια πράγματα που σημαίνουν στις επιστήμες της γης. Η έννοια του ιζήματος στην ανασκαφική πρακτική συνήθως είναι πιο κοντά σε αυτό που υποδηλώνεται στην καθημερινή γλώσσα, δηλαδή κάτι που έχει αποτεθεί από το νερό. Ο όρος χώμα, από την άλλη, που επίσης χρησιμοποιείται στην τρέχουσα αρχαιολογική γλώσσα, σημαίνει ένα χαλαρό λεπτομερές υλικό, πιθανώς πλούσιο σε άργιλο, που σκάβεται εύκολα και δε περιέχει πολλές πέτρες. Ομως ένα τέτοιο υλικό, όπως ήδη έχουμε διαπιστώσει, μπορεί να είναι έδαφος (βλέπε αντίστοιχη παράγραφο για τη διαφορά εδάφους ιζήματος) ή ίζημα χωρίς εμφανή χαρακτηριστικά ροής νερού (π.χ. λασποροή, πλημμυρικές υπερόχθιες αποθέσεις κ.α.). Γι αυτό ακριβώς το λόγο ο όρος χώμα δε χρησιμοποιείται στην ιζηματολογία. Με δεδομένο λοιπόν ότι μόνο οι επιστήμες της γης (γεωλογία, ιζηματολογία, γεωμορφολογία, εδαφολογία κλπ.) έχουν την κατάλληλη ορολογία αλλά και τις αναλυτικές μεθόδους για να περιγράψουν και να ερμηνεύσουν τη δημιουργία των στρωμάτων στην επιφάνεια της γης, είναι προτιμότερο να χρησιμοποιούνται οι ανάλογοι όροι και στην αρχαιολογία. Αλλωστε ανάλογη πρακτική έχει υιοθετηθεί και στην ξενόγλωσση αρχαιολογική ορολογία χωρίς αυτό να σημαίνει ότι στην καθημερινή ανασκαφική πρακτική δε χρησιμοποιούνται πιο καθημερινοί μη επιστημονικοί όροι. Έτσι ο όρος ίζημα στη γεωλογία σε αντίθεση με τη καθημερινή χρήση της λέξης δεν αναφέρεται μόνο σε αυτό που αποτίθεται από το νερό αλλά σε όλα τα υλικά που συσσωρεύονται και αποτίθενται πάνω στην επιφάνεια της γης με φυσικές, χημικές ή βιολογικές διαδικασίες. Κατά αναλογία τα ανθρωπογενή ιζήματα παράγονται από τις δραστηριότητες του ανθρώπου. Όλες οι διαδικασίες με τις οποίες ο άνθρωπος επιδρά πάνω στην γη και ιδιαίτερα στην επιφάνεια εγκατάστασης ή χρήσης και οδηγούν στην συσσώρευση, μεταβολή και αναδιανομή των υλικών πάνω σε αυτήν συγκαταλέγονται στις ανθρωπογενείς αποθετικές διαδικασίες. Όμως θα πρέπει να επισημανθεί ότι ο διαχωρισμός ανθρωπογενών και φυσικών ιζημάτων είναι ένα αναλυτικό εργαλείο της αρχαιολογικής επιστήμης και δεν υποκρύπτει κάποια φιλοσοφική θέση όπου οι ανθρώπινοι παράγοντες αντιπαρατίθενται στους φυσικούς (Courty 2001). Άλλωστε σε κάθε στιγμή η επιφάνεια εγκατάστασης αποτελεί τμήμα του φυσικού τοπίου όπου επιδρούν και φυσικές αποθετικές διαδικασίες και στην πράξη τα περισσότερα αρχαιολογικά ιζήματα είναι σύμμεικτα αρχαιολογικά και φυσικά ιζήματα. Λίγα υλικά υπόκεινται σχεδόν μη αναστρέψιμη μεταβολή ώστε να μπορούν να θεωρηθούν στην συνέχεια καθαρές αρχαιολογικές αποθέσεις, όπως για παράδειγμα τα προϊόντα της κεραμικής και τα ψημένα κεραμικά δάπεδα και πλίνθοι (Courty 2001). Τα περισσότερα αναφέρονται σε προσωρινή μεταβολή και αναδιανομή φυσικών ιζημάτων (ωμοί πλίνθοι, λιθοδομές κ.α.) ή σε παραγωγή νέων ανόρ-

5 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΓΕΩΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ 129 γανων αλλά φυσικών κατά βάση προϊόντων (καύσεις, ασβέστης κ.ά.). Συνοψίζοντας λοιπόν, όλα τα υλικά που δημιουργούνται από ανθρώπινες πολιτισμικές διαδικασίες και συνήθως δεν αποτελούν μέρος των καταγραμμένων αρχαιολογικών ευρημάτων (είτε λόγω μεγέθους είτε λόγω της φύσης τους) περιλαμβάνονται στα αρχαιολογικά ιζήματα με τη στενή έννοια του όρου. Ειδικότερα αναφέρονται όλα τα οργανικά και ανόργανα υλικά, τα προϊόντα, παράγωγα και υπολείμματά τους που δημιουργούνται από πολιτισμικές διαδικασίες και μπορεί να περιλαμβάνουν υλικά με σκοπό την κατασκευή καταλύματος, οικοδομημάτων ή και εργαλείων, υλικά από την επεξεργασία και κατανάλωση τροφής, καθώς και υλικών για καύσιμη ύλη, ρουχισμό και διακόσμηση. Γενικότερα βέβαια, όλα τα παραπάνω προϊόντα ανεξαρτήτως μεγέθους και φύσης περιλαμβάνονται στις αρχαιολογικές αποθέσεις και κατά περίπτωση μελετούνται ως τμήματα των αρχαιολογικών ιζημάτων εφόσον θεωρηθεί ότι μπορεί να δώσουν πληροφορίες για τις φυσικές διεργασίες που λαμβάνουν χώρα σε μια θέση. Ετσι τα θραύσματα αγγείων ή και ολόκληρα τέχνεργα μπορεί και πρέπει να μελετηθούν ως τμήμα των ιζημάτων όταν παρουσιάζουν ενδείξεις αποστρογγύλωσης ή διευθέτησης. Τέλος όλες οι αρχαιολογικές αποθέσεις μετά την εγκατάλειψή τους από τον άνθρωπο υπόκεινται στη δράση των φυσικών διαδικασιών με τις οποίες τα αρχαιολογικά ιζήματα αναμειγνύονται περαιτέρω με τα φυσικά ιζήματα. Στην πράξη, βέβαια πολλές σύγχρονες ανασκαφές, μέσω της προβολής των τεχνέργων στο τρισδιάστατο χώρο (δηλ. καταγραφή των συντεταγμένων τους) παρέχουν άμεσα αυτά τα στοιχεία στην εκάστοτε γεωαρχαιολογική ανάλυση. Από το πλήθος των αρχαιολογικών ιζημάτων που απαντώνται σε μία θέση σε μεγάλες ποσότητες τα σημαντικότερα είναι τα υπολείμματα καύσης, τα στρώματα κοπριάς, οι βόθροι και οι ανάλογοι χώροι απορριμμάτων, καθώς και οι αρχιτεκτονικές κατασκευές από ιζήματα και τα υπολείμματά τους (άψητοι πλίνθοι, κονιάματα, δάπεδα από πηλό, οχυρώματα, τάφροι κλπ.). Tα τελευταία λόγω της φύσης τους (ιζηματογενείς αποθέσεις) δεν διακρίνονται εύκολα από τα υπόλοιπα φυσικά κλαστικά υλικά. Επιπλέον ένα πλήθος ορυκτών υλικών και πετρωμάτων που χρησιμοποιούντα ως εργαλεία (πυριτόλιθος, οψιδιανός -ή οψιανός-, λάβες), ή ως δομικά υλικά (μάρμαρα, αλάβαστρο, ασβεστόλιθος, κ.ά.) αποτελούν επίσης συστατικό των αρχαιολογικών αποθέσεων και όπως προαναφέρθηκε υπόκεινται στους ίδιους νόμους μεταφοράς και απόθεσης των φυσικών κλαστικών ιζημάτων εφόσον η θέση εγκαταλειφθεί ή τα ίδια απορριφθούν από τους χρήστες τους. Τα υλικά αυτά εξετάζονται και από την πλευρά της προέλευσης της πρώτης ύλης τους με πετρογραφικές, γεωχημικές και φυσικές μεθόδους και αποτελούν αντικείμενο της επιστήμης της αρχαιομετρίας. Υπολείμματα καύσης-στάχτη Ενα από τα πιο ενδεικτικά στοιχεία της παρουσίας του ανθρώπου σε μία θέση είναι τα υπολείμματα καύσης (στάχτη και κάρβουνα). Η στάχτη σε σημαντικά ποσοστά που φθάνουν σχεδόν τα 98% αποτελείται από ανθρακικό ασβέστιο (ασβεστίτη) το ίδιο δηλαδή υλικό από το οποίο αποτελούνται ο ασβεστόλιθος, ο τραβερτίνης, οι σταλακτίτες και οι σταλαγμίτες κ.α. Συχνά οι στάχτες είναι ανακατεμένες με άλλα ιζήματα και έτσι είναι δύσκολο να διακριθεί από τον λεπτομερή κλαστικό ασβεστίτη, ή από την ασβεστιτική ιλύ εάν για παράδειγμα η θέση είναι κοντά σε παραλίμνιες περιοχές. Επιπλέον όταν οι αποθέσεις στάχτης υποστούν δευτερογενή αλλοίωση από τη δράση του υπεδαφικού νερού μπορεί να τσιμεντοποιηθούν και να μετατραπούν σε μία ασβεστιτική απόθεση που θα ομοιάζει με εδαφικές ασβεστιτικές κρούστες ή ανάλογα ανθρακικά υλικά. Σε πιο ακραίες περιπτώσεις, κάτω από όξινες συνθήκες, η ασβεστιτική στάχτη διαλύεται και απομένουν πολύ λίγες ενδείξεις για την παρουσία της. Οργανικά κατάλοιπα Η μελέτη και συστηματική ανάλυση των αναγνωρίσιμων οργανικών καταλοίπων σε μία αρχαιολογική θέση γίνεται από αρχαιοβο-

6 130 τανολόγους. Από τη γεωαρχαιολογική σκοπιά ιδιαίτερη σημασία έχουν οι αποθέσεις κοπριάς σε χώρους σταβλισμού φυτοφάγων ζώων που μπορεί να αναγνωρισθούν από τη λεπτομερή στρωματοποίηση του οργανικού υλικού σε διάφορες εναλλασσόμενες σκούρες αποχρώσεις αποτέλεσμα της συμπύκνωσης από το ποδοπάτημα των ζώων καθώς και του διαποτισμού τους με ούρα. Σε πολλές περιπτώσεις η κοπριά καιγόταν στη θέση της για λόγους υγιεινής και καθαρισμού της θέσης (ειδικά μέσα σε σπήλαια και βραχοσκεπές). Το αποτέλεσμα είναι ένα πολύχρωμο υλικό με μικροστρωματίδια, πλούσιο σε στάχτη, μισοκαμένα υλικά και μεγάλες ποσότητες φυτολίθων και υπολείμματα περιττωμάτων φυτοφάγων ζώων. Δάπεδα ή επιχρίσματα με ανάμειξη κοπριάς είναι επίσης εύκολο να μπερδευτούν με υπολείμματα σε χώρους σταβλισμού. Σε όλες τις περιπτώσεις όμως υπάρχουν μικροσκοπικές διαφορές στη δομή και μικροστρωματογραφία των αποθέσεων κοπριάς οι οποίες μπορεί να δώσουν σωστή ερμηνεία στο τρόπο σχηματισμού τους (Karkanas 2006). Αρχιτεκτονικά υλικά και κατασκευές Ως αρχιτεκτονικές κατασκευές εδώ εξετάζονται μόνο οι μορφές που είναι αποτέλεσμα της χρήσης ιζημάτων για κατασκευές από τον άνθρωπο. Τέτοιες κατασκευές είναι τύμβοι, χωμάτινα οχυρώματα, και τάφροι. Σε όλες τις περιπτώσεις ενδιαφέρει η προέλευση του υλικού κατασκευής του έργου, η τυχόν στρωματογραφία του που μπορεί να αποκαλύψει περισσότερες από μία ανακατασκευές, η σχέση των διάφορων στρωμάτων του με τις ταφές εάν πρόκειται για τύμβο, ή με τις διάφορες φάσεις κατασκευής του τείχους εάν πρόκειται για οχύρωμα ή τάφρο. Δηλαδή, ενδιαφέρει να κατανοηθεί ο τρόπος κατασκευής, η εξέλιξή τους, και η ερμηνεία συγκεκριμένων ιζηματογενών χαρακτηριστικών τα οποία μπορεί να αποτελούν πολιτισμικές συμπεριφορές (π.χ. ύπαρξη ενός στρώματος εξωτικού ιζήματος κοντά σε ταφές που μπορεί να ερμηνευτεί ότι εξυπηρετεί τελετουργικούς σκοπούς). 1) Πλίνθοι (mudbricks): Οι πλίνθοι κατασκευάζονταν συνήθως από καθαρή ποτάμια ή ανάλογης προέλευσης ιλύ, ή και αργιλοϊλύ και στις περισσότερες περιπτώσεις χαρακτηρίζονται από την ύπαρξη επίμηκων στρογγυλών οπών αποτέλεσμα της αποσύνθεσης του άχυρου που χρησιμοποιούνταν ως συνδετικό υλικό του πηλού. Τα φυτικά συνδετικά υλικά, όπως και η προσθήκη άμμου, χρησιμοποιούνται για να προσδίδεται εσωτερική πλαστικότητα στο υλικό έτσι ώστε όταν ξεραθεί να μη θρυμματίζεται. Εάν το υλικό του πλίνθου έχει δουλευτεί καλά μέσα σε καλούπια είναι δυνατόν να διακριθούν μικροσκοπικά δομές μικροστρωμάτωσης και πιο σπάνια κοκκομετρικής διαβάθμισης και ταξινόμησης από τη διαδικασία πλασίματος του υλικού σε υγρή κατάσταση. Από την άλλη, τέτοιες δομές σε απομονωμένα θραύσματα ιζήματος μέσα στο πλίνθο αποτελούν υπολείμματα της αρχικής πρώτης ύλης και ως εκ τούτου ενδεικτικές του περιβάλλοντος απόθεσης του ιζήματος που χρησιμοποιήθηκε (π.χ. ποτάμια παρόχθια ιλύς). Οι πλίνθοι μπορεί να είναι ψημένοι σε καμίνι, και να έχουν υφή κεραμικού ή να είναι ψημένοι απλώς στον ήλιο, ωμοί πλίνθοι. Στη τελευταία περίπτωση αποσαθρώνονται πολύ εύκολα και συμμετέχουν σε μεγάλες ποσότητες στο κλαστικό υλικό των αρχαιολογικών θέσεων. Είναι σύνηθες να βρίσκονται μισοψημένα κομμάτια πλίνθων σε αρχαιολογικούς οικισμούς που κάηκαν στο παρελθόν από πυρκαγιά. Σε πολλές περιπτώσεις κατασκευάζονταν συμπαγείς τοίχοι από άμμο-αργιλοϊλύ από την επαναλαμβανόμενη επάλειψη στρωμάτων υλικού πάνω στην επιμήκη οριζόντια επιφάνεια του τοίχου. 2) Επιχρίσματα (plaster, daub), δάπεδα (plaster floor), ασβεστοκονιάματα (lime plaster): Επιχρίσματα από λάσπη (daub) απαντώνται συχνά στις αρχαιολογικές θέσεις. Συνήθως το υλικό που χρησιμοποιούνταν ήταν λιγότερο καθαρό από αυτό των πλίνθων. Είναι συχνό φαινόμενο να περιέχουν προσμείξεις κοπριάς ή και απορριμμάτων καθημερινής χρήσης (στάχτη, υπολείμματα τροφών κ.α.) αλλά καθαρή άμμο-αργιλοϊλύς επίσης αποτελούσε πρώτη ύλη. Επειδή στις πολλές περιπτώσεις το υλικό επικάλυπτε ένα πυκνό υπόστρωμα λεπτών κλαδιών παρατηρούνται τα αποτυπώματά τους πάνω στα επιχρίσματα. Μικροσκοπικά το υλικό των επιχρισμά-

7 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΓΕΩΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ 131 των είναι συμπαγές, σχετικά ετερογενές και χωρίς πολλούς πόρους. Αρκετοί, όμως από τους υπάρχοντες πόρους έχουν μορφή φυσαλίδων οι οποίοι έχουν δημιουργηθεί κατά τη διαδικασία πλασίματος του επιχρίσματος σε υγρή κατάσταση. Τα δάπεδα κατασκευάζονταν με διάφορους τρόπους και το υλικό που χρησιμοποιούνταν ποικίλλει από πρόχειρα διαλεγμένη ιλύ, έως καλοφτιαγμένα ασβεστοκονιάματα. Σε όλες τις προαναφερθείσες μορφές δαπέδων υπήρχε η συνήθεια της συχνής ανακατασκευής τους λόγω φθοράς από την καθημερινή χρήση. Ως εκ τούτου είναι δύσκολο να αναγνωρισθούν σε μία αρχαιολογική ανασκαφή γιατί αποσυντίθεται και αλλοιώνονται πολύ γρήγορα, σε αντίθεση με τα καλά κατασκευασμένα δάπεδα από διάφορες δομικές πλάκες ή ανάλογα υλικά. Τα κατασκευασμένα δάπεδα από λάσπη αποτελούν πυκνές συμπαγείς επίπεδες δομές με σχετικά ομοιόμορφη κατανομή μεγεθών (συνήθως αμμώδης αργιλοϊλύ με διάσπαρτους ομοιόμορφα κατανεμημένους μικρούς χάλικες που δίνουν τη μορφή μωσαϊκού). Μικροσκοπικά παρατηρούνται λίγοι πόροι, αρκετοί από αυτούς με τη μορφή φυσαλίδων. Χαρακτηριστική είναι πάντα η ανώτερη επιφάνεια η οποία εάν διατηρείται θα είναι όριο διακριτό, επίπεδο και οξύ (σαν γραμμή). Σε πολλές περιπτώσεις η ανώτερη επιφάνεια θα είναι πιο συμπαγής και πιο πυκνή από το υπόλοιπο δάπεδο το οποίο πιθανώς να πατάει πάνω σε μια ανάλογη διακριτή συμπαγή επιφάνεια του υποκείμενου δαπέδου, εφόσον η ακολουθία αποτελείται από αλλεπάλληλα δάπεδα. Συχνά τα δάπεδα φέρουν λεπτό χρωματιστό επίχρισμα το οποίο όμως σπάνια παρατηρείται στο ύπαιθρο. Τα δάπεδα είναι από τις λίγες καθαρά ανθρωπογενείς μορφές ιζήματος τα οποία ομοιάζουν με φυσικές ιζηματογενείς δομές. Η κανονική επανάληψή τους δημιουργεί οριζόντια επίπεδα στρώματα τα οποία μακροσκοπικά μοιάζουν με κανονική φυσική ιζηματογενή ακολουθία. Ομως, όπως περιγράφηκε και παραπάνω, η εσωτερική τους δομή είναι χαρακτηριστική και διαφέρει από αυτή των αποθέσεων από νερό ή τον αέρα οι οποίες δημιουργούν ταξινομημένα και διαβαθμισμένα ιζήματα. Στις περισσότερες περιπτώσεις τα υπολείμματα δαπέδων από πηλό, ανάμεικτη ιλύ, και ασβέστη αποτελούν τμήμα του κλαστικού υλικού της θέσης και δε διακρίνονται εύκολα μέσα στην υπόλοιπη ιζηματογενή ακολουθία. Και εδώ πάντως υπάρχουν κριτήρια αναγνώρισής τους που συνίστανται κυρίως στη σχέση τους με τα υπόλοιπα κλαστικά ιζήματα, στην εσωτερική ομοιογένειά τους και τη σταθερή επαναλαμβανόμενη μορφή με την οποία παρουσιάζονται σε μία ακολουθία, και η οποία μορφή δε μπορεί να αποδοθεί σε κάποιο γνωστό κλαστικό υλικό, ή έδαφος της περιοχής. Και πάνω από όλα, συνήθως υπάρχει κάποιο υπόλειμμα πλίνθου, δαπέδου κλπ. που διατηρείται στην αρχική του μορφή και θέση, και με το οποίο μπορεί να συγκριθούν τα πιο λεπτομερή διάσπαρτα θραύσματα. ΜΕΤΑ-ΑΠΟΘΕΤΙΚΕΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ Οι μετα-αποθετικές διαδικασίες αναφέρονται σε όλες εκείνες τις διαδικασίες που επηρεάζουν ένα στρώμα μετά την απόθεση του. Δε πρέπει δε να συγχέονται με τις διαδικασίες απόρριψης των υλικών μετά τη χρήση τους οι οποίες είναι καθαρά πολιτισμικές. Η επίδραση των μετα-αποθετικών διαδικασιών προϋποθέτει ότι ένα στρώμα έχει ήδη δημιουργηθεί. Στη γεωλογία το σύνολο αυτών των διαδικασιών καλείται διαγένεση μια και τελικά οδηγούν στο μετασχηματισμό ενός ιζήματος σε ιζηματογενές πέτρωμα. Στις διαγενετικές διαδικασίες περιλαμβάνονται τόσο φυσικές μετατροπές, όπως οι μηχανικές αλλοιώσεις (βιοαναμόχλευση) και η συμπίεση, όσο και οι χημικές όπως η πυριτίωση, ο σχηματισμός ανθρακικών, η αποσύνθεση των οργανικών, ο σχηματισμός σιδηρούχων συγκεντρώσεων κ.α. Στην αρχαιολογία συνήθως όλες αυτές οι αλλαγές καλούνται διαταράξεις και αναφέρονται σε όλες εκείνες τις αλλαγές που αλλοιώνουν την εικόνα του αρχαιολογικού υλικού μετά την εγκατάλειψη μίας θέσης από τους ανθρώπους. Η ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΦΥΣΙΚΩΝ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΓΕΝΩΝ ΑΠΟΘΕΣΕΩΝ Τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά των φυσικών αποθέσεων είναι α) η επαναλαμ-

8 132 βανόμενη ή ρυθμική οριζόντια στρώση σε μεγάλη έκταση (π.χ. αρκετών μέτρων), β) η σχετικά καλή κοκκομετρική ταξινόμηση των στρωμάτων, δηλαδή το κάθε στρώμα περιέχει κόκκους ίδιου σχετικά μεγέθους (π.χ. άμμο), ή δύο ή τρεις πληθυσμούς μεγεθών σαφώς διακριτούς (π.χ. κροκάλες μέσα σε άμμο), γ) η αποστρογγύλευση των μεγάλων κόκκων (π.χ. αποστρογγυλεμένες κροκάλες) ή των αρχαιολογικών ευρημάτων, δ) η ομαλή διαβάθμιση των μεγεθών των κόκκων καθ ύψος (π.χ. από χονδρόκοκκο σταδιακά σε λεπτόκοκκο) και ε) ο προσανατολισμός των μεγαλύτερων κόκκων (π.χ. κροκάλες, οστά, λίθινα εργαλεία) προς μια διεύθυνση. Πρέπει να επισημάνουμε, όμως, ότι πολλά από αυτά τα χαρακτηριστικά δεν είναι τόσο καλά αναπτυγμένα στα περιβάλλοντα των αρχαιολογικών θέσεων όσο στα φυσικά περιβάλλοντα. Αυτό συμβαίνει διότι οι ανθρώπινες διεργασίες περιορίζονται σχετικά σε ένα μικρό χώρο με αποτέλεσμα να δημιουργούνται οριοθετημένοι και περιορισμένοι από τη ανθρώπινη χρήση χώροι φυσικής ιζηματογένεσης. Από την άλλη πολλά ανθρωπογενή στρώματα έχουν χαρακτηριστικά που μοιάζουν με αυτά των φυσικών, όπως για παράδειγμα οι οριζόντιες επαναλαμβανόμενες ακολουθίες από δάπεδα ή τα στρωματοποιημένα υπολείμματα καύσεων. Θα πρέπει να επισημανθεί ότι οι φυσικές διαδικασίες δεν επιδρούν μόνο στα φυσικά ιζήματα αλλά και στα ανθρωπογενή υλικά. Ετσι ένα στρώμα πλούσιο σε αρχαιολογικά ευρήματα δε σημαίνει ότι δεν έχει δημιουργηθεί από καθαρά φυσικές διαδικασίες. Δηλαδή, σε αυτή την περίπτωση η διάταξη στο χώρο των καταλοίπων δεν είναι αποτέλεσμα ανθρωπογενών διαδικασιών. Θα πρέπει δε να βρεθεί η ακριβής επίπτωση της συγκεκριμένης φυσικής διαδικασίας στα κατά περίπτωση εγκλειόμενα αρχαιολογικά υλικά. Εάν η ενέργεια μεταφοράς και απόθεσης είναι μικρή τα αρχαιολογικά ευρήματα θα μετακινηθούν σε μικρή απόσταση. Είναι όμως πιθανό όλες οι κατά χώρα δομές να καταστραφούν. Για παράδειγμα τα υπολείμματα καύσης μίας εστίας θα αναδιανεμηθούν σε ακτίνα μερικών δεκάδων εκατοστών από μια ήπια νεροποντή. Εάν βέβαια η διαδικασία είναι υψηλής ενέργειας (π.χ. τρεχούμενο νερό σε ρυάκι ή υδρορροή) τότε τα υλικά θα μεταφερθούν σε μεγάλη απόσταση ενώ είναι δυνατόν να αναμειχθούν και υλικά από παλαιότερα στρώματα που διαβρώνονται ανάντη. Σε αυτή την περίπτωση τα αρχαιολογικά ευρήματα θα προσανατολισθούν προς της φορά του ρεύματος μεταφοράς. Είναι προφανές ότι η καταγραφή της κλίσης και της φοράς κλίσης των αρχαιολογικών ευρημάτων διευκολύνει την ερμηνεία τέτοιων αποθετικών γεγονότων. ΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΘΕΣΕΩΝ Η στρωματογραφία είναι η μελέτη της χωρικής και χρονικής σχέσης μεταξύ των διαφόρων αποθέσεων. Σε κάθε στιγμή τα φυσικά ιζηματογενή περιβάλλοντα χαρακτηρίζονται από α) ιζηματογένεση, δηλ. από απόθεση υλικών, β) από στάση, όταν δεν συμβαίνει ούτε απόθεση ούτε διάβρωση, και συνήθως έχουμε την ανάπτυξη εδαφών και γ) από απόπλυση, δηλ. διάβρωση των ιζημάτων. Ετσι ανάλογα με τις συνθήκες που επικρατούν θα έχουμε είτε ένα στρώμα απόθεσης, είτε την ανάπτυξη εδάφους, είτε μια διαβρωσιγενή ασυμφωνία. Στις αρχαιολογικές θέσεις παρατηρούνται ανάλογα φαινόμενα. Ολοι οι χώροι σε κάθε στιγμή της κατοίκησής τους υπόκεινται σε διάβρωση, απόθεση ή στάση. Στη συγκεκριμένη όμως περίπτωση, στη φυσική διάβρωση πρέπει να προστεθεί και η ανθρώπινη διαδικασία εκσκαφής και απόληψης υλικών. Οπως επίσης στην φυσική απόθεση πρέπει να συμπεριληφθούν όλες οι διαδικασίες με τις οποίες ο άνθρωπος δημιουργεί αποθέσεις (καύση, απορρίμματα, κατασκευές). Οταν εγκαταλειφθεί η θέση οι διαδικασίες αυτές συνεχίζονται μόνο που οι παράγοντες που επιδρούν περιορίζονται στους φυσικούς. Φυσικά στρώματα Η μοναδιαία ενότητα διάκρισης και καταγραφής των αποθέσεων είναι το στρώμα. Ενα ιζηματογενές στρώμα δημιουργείται όταν οι φυσικοχημικές διαδικασίες σχηματισμού του παραμένουν σταθερές. Κάθε σημαντική αλλαγή σε αυτές τις συνθήκες οδηγεί στη δημιουργία

9 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΓΕΩΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ 133 νέου στρώματος. Στην περίπτωση των αρχαιολογικών στρωμάτων εκτός από τα στρώματα που έχουν δημιουργηθεί από φυσικές διαδικασίες (συμπεριλαμβανομένων των στρωμάτων που περιέχουν μεν ανθρωπογενή υλικά αλλά έχουν σχηματιστεί από φυσικές διαδικασίες), υπάρχουν και στρώματα που είναι καθαρά αποτέλεσμα ανθρωπογενών διαδικασιών. Ανθρωπογενή στρώματα Είναι συχνό το φαινόμενο να δημιουργείται σύγχυση μεταξύ της έννοιας του στρώματος και του περιεχομένου του. Ενα στρώμα δημιουργείται όταν ένας συγκεκριμένος τρισδιάστατος χώρος στην επιφάνεια της γης πληρώνεται από ιζήματα (ανθρωπογενή ή φυσικά) υπό συνθήκες που μένουν σχετικά σταθερές καθ όλη τη διάρκεια σχηματισμού του. Ετσι ένα στρώμα καθορίζεται από τη στιγμή ή το χρονικό διάστημα της πλήρωσης του χώρου που καταλαμβάνει και από τις συνθήκες που επικρατούσαν εκείνη την περίοδο. Η στιγμή αναφέρεται στην ηλικία του στρώματος ενώ οι συνθήκες περιγράφουν τον τρόπο δημιουργίας του. Το περιεχόμενο μπορεί κατά περίπτωση μόνο να δίνει πληροφορίες για τις συνθήκες δημιουργίας του και την ηλικία σχηματισμού του, εφόσον αυτό έχει πρωτογενώς σχηματιστεί ταυτόχρονα με την δημιουργία του στρώματος. Από την άλλη δε πρέπει να ξεχνάμε ότι τα στρώματα σε μια ανασκαφή συνήθως περιέχουν φυσικά θραύσματα από πολύ παλιά πετρώματα τα οποία βέβαια δε χρονολογούν το σχηματισμό του στρώματος. Κατ αναλογία λοιπόν, υπάρχει πιθανότητα τα στρώματα να εγκλείουν ανθρωπογενή υλικά από παλαιότερα στρώματα τα οποία μπορεί να βρίσκονται για παράδειγμα σε ψηλότερα σημεία και με τη διάβρωση να μεταφέρονται στις αποθέσεις νεότερων στρωμάτων. Είναι προφανές ότι αυτά τα αρχαιολογικά κατάλοιπα δε χρονολογούν τη δημιουργία του στρώματος δηλαδή τη χρονική στιγμή που πληρώθηκε ο συγκεκριμένος χώρος με ιζήματα. Ενα διακριτό στρώμα που έχει σχηματιστεί κυρίως από ανθρωπογενείς διαδικασίες υποδηλώνει μια όμοια ή ρυθμική διαδικασία κατά τη διάρκεια δημιουργίας του. Η αλλαγή αυτής της διαδικασίας ή του ρυθμού της δημιουργεί ένα άλλο στρώμα. Η διαδικασία αυτή παραπέμπει σε συγκεκριμένες πολιτισμικές πρακτικές που ακολουθούνται περίπου με τον ίδιο τρόπο για ένα χρονικό διάστημα (π.χ. χρήση ενός χώρου με τον ίδιο τρόπο). Η γενική διαδικασία και το τελικό αποτέλεσμα λοιπόν της δημιουργίας ενός ανθρωπογενούς στρώματος δε διαφέρουν από αυτά ενός φυσικού, γεωλογικού στρώματος. Οπωσδήποτε βέβαια οι παράγοντες και η ερμηνεία της δημιουργίας τους διαφέρουν ουσιαστικά. Πρέπει να επισημανθεί επίσης ότι συχνά τα στρώματα που αντιπροσωπεύουν μια ρυθμικά επαναλαμβανόμενη διαδικασία μπορεί να αναλυθούν περαιτέρω σε μικροστρωματίδια που αντιπροσωπεύουν ακόμη και ένα στιγμιαίο γεγονός (π.χ. μία αδιατάρακτη εστία καύσης είναι δυνατόν να αναλυθεί σε επιμέρους καύσεις, ένα στρωματίδιο απορριμμάτων σε ένα λάκκο κλπ.). Με αυτό τον τρόπο προσπαθούμε να αναλύσουμε πρακτικές σε επίπεδο γενιάς, εποχής ή και ημέρας. Μια τέτοια ανάλυση μπορεί, για παράδειγμα, να επιτευχθεί σε ακολουθίες δαπέδων στο εσωτερικό σπιτιών. Εντούτοις δε πρέπει να ξεχνάμε ότι ο καθορισμός ενός στρώματος εμπεριέχει μια ερμηνευτική διαδικασία. Γιατί τόσο στον ορισμό του γεωλογικού στρώματος όσο και του ανθρωπογενούς το πότε μπορεί να θεωρηθεί ότι οι συνθήκες αλλάζουν έτσι ώστε να περάσουμε σε άλλο στρώμα δεν είναι πάντα προφανές. Είναι γνωστή η διαφορετική αντιμετώπιση μιας στρωματογραφίας από αυτούς που διασπούν μια ενότητα σε επιμέρους στρώματα από αυτούς που τα ενοποιούν. Η τελική ετυμηγορία έχει να κάνει περισσότερο με τη σημασία μιας αλλαγής παρά με τον εντοπισμό της. Αλλά βέβαια στο πλαίσιο της στρωματογραφικής πρακτικής, η πρακτική της διάσπασης είναι προφανώς πιο σίγουρη, γιατί εκ των υστέρων τα στρώματα μπορεί να ενοποιηθούν αλλά δε μπορεί να διασπαστούν. Ολα αυτά όμως έχουν να κάνουν με το είδος των ερωτημάτων που κάθε ανασκαφή θέλει να απαντήσει, όπως και δυστυχώς με το χρονο-οικονομικό πλαίσιο στο οποίο λειτουργεί. Από την άλλη, η έννοια του στρώματος ή της ενότητας δε μπορεί αν εγκαταλειφθεί γιατί α) όντως οι αποθέσεις οργανώνονται στο χώρο με ένα συγκεκριμένο τρόπο, μια τρισδιάστατη δομή, ανεξάρτητα αν εμείς μπορούμε να τη διακρίνουμε, β) η στρωματογραφία είναι το μοναδικό εργαλείο που έχουμε για να δουλέψουμε

10 134 στο επίπεδο της ανασκαφής για την αποσαφήνιση της ανάπτυξης των αποθέσεων στο χώρο και στο χρόνο. Επιστρέφοντας στην έννοια του στρώματος πρέπει να αναφερθεί ότι οι επαφές ορίζουν είτε απότομη αλλαγή των συνθηκών δημιουργίας τους, είτε διάβρωση, είτε στάση. Στην περίπτωση της διάβρωσης οι συνθήκες μπορεί να έχουν αλλάξει μόνο κατά την φάση της διάβρωσης και να έχουμε απώλεια υλικού ή και «χρόνου» που αντιπροσωπεύεται από το υλικό, ενώ το επόμενο στρώμα να επαναλαμβάνει τις συνθήκες που προϋπήρχαν κατά τη διάρκεια του σχηματισμού του προηγούμενου στρώματος. Στην περίπτωση της στάσης δεν έχουμε προσθήκη υλικού στο στρώμα για μεγάλο χρονικό διάστημα (άρα πάλι αλλαγή συνθηκών) με αποτέλεσμα τη διαφορική αλλοίωση της επιφάνειας του στρώματος και ως εκ τούτου την αποτύπωση αυτής της επαφής στη στρωματογραφική αλληλουχία ως μιας διακριτής επιφάνειας. Για αυτό άλλωστε και η σωστή καταγραφή της μορφής και της γεωμετρίας των επαφών των στρωμάτων είναι μεγάλης σημασίας για την ερμηνεία της δημιουργίας των στρωμάτων. Είναι σημαντικό να επισημάνουμε ότι τα στρώματα που δηλώνουν μια συγκεκριμένη πολιτισμική φάση δε συμπίπτουν κατ ανάγκη με τα στρώματα που αναγνωρίζονται σε μία θέση με βάση τα φυσικά χαρακτηριστικά (χρώμα, γεωμετρία ορίων, υφή του ιζήματος, οργανικά κ.λ.π) και την ανάπτυξή τους στο χώρο. Ανάλογα με τη διάρκεια των πολιτισμικών φάσεων μια απόθεση η οποία διακρίθηκε με βάση τα αρχαιολογικά ευρήματά της μπορεί να αντιστοιχεί σε περισσότερα από ένα στρώματα ή να αποτελεί μόνο τμήμα ενός στρώματος. Το τελευταίο συμβαίνει συνήθως σε αποθέσεις της απώτατης προϊστορίας όπου τα ανθρωπογενή κατάλοιπα αποτελούν μικρό τμήμα ενός στρώματος που έχει αποτεθεί κυρίως με φυσικές διαδικασίες. Σε αυτές τις περιπτώσεις είναι δυνατόν οι συνθήκες ιζηματογένεσης να διατηρούνται σταθερές για μεγάλα χρονικά διαστήματα και να περιέχουν μικρά διάσπαρτα αθροίσματα αρχαιολογικών καταλοίπων διαφόρων περιόδων. Σε άλλες περιπτώσεις οι διαφορετικοί εδαφικοί ορίζοντες του ίδιου εδάφους το οποίο έχει αναπτυχθεί σε ένα στρώμα μπορεί να έχουν διακριθεί ως ξεχωριστά στρώματα σε μία αρχαιολογική ανασκαφή. Όμως οι εδαφικοί ορίζοντες δεν αντιστοιχούν σε διαφορετικά αποθετικά γεγονότα αλλά είναι μετα-αποθετικά χαρακτηριστικά. ΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ Η στρωματογραφική μελέτη μίας θέσης θα πρέπει να ορίσει και να διαχωρίσει τις κατηγορίες των ιζημάτων, να εντοπίσει και να ερμηνεύσει τα όρια μεταξύ τους και να υπολογίσει το χρόνο που αντιστοιχεί στο σχηματισμό τους. Η στρωματογραφία των αρχαιολογικών θέσεων είναι πολλές φορές περίπλοκη και ασυνεχής όχι μόνο λόγω των φυσικών διαδικασιών αλλά και λόγω των ανθρωπίνων επεμβάσεων (π.χ. τοίχοι, λάκκοι απορριμμάτων κλπ.). Σημασία δεν έχει τόσο πολύ εάν διακριθούν όσο το δυνατόν περισσότερα στρώματα αλλά να κατανοηθεί η σχέση μεταξύ τους και ειδικά τα όριά τους. Εκείνο όμως που πρωτίστως ενδιαφέρει είναι οι ασυμφωνίες, τα επεισόδια διάβρωσης ή στάσης (βλέπε αντίστοιχα κεφάλαια ιζηματογενών δομών και στρωματογραφίας κλαστικών ιζημάτων) και οι σημαντικές αλλαγές στην ιζηματογένεση που αντανακλούν είτε διαφορετικές περιβαλλοντικές συνθήκες, είτε σημαντικές αλλαγές στην ανθρώπινη συμπεριφορά. Για παράδειγμα μία μεγάλη ακολουθία ανθρωπογενών αποθέσεων μπορεί να αποτελείται από εναλλασσόμενους ορίζοντες και στρωματίδια καύσεων, στάχτης και ανακατεμένων οριζόντων στάχτης με αργιλικά υλικά. Αυτή η ακολουθία μπορεί να έρχεται σε επαφή με μία υπερκείμενη, ακριβώς ανάλογη ακολουθία μέσω μίας ελαφρά κεκλιμένης και κυματοειδούς επαφής. Στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν έχει τόσο σημασία η διάκριση όλων των στρωματιδίων μέσα στην κάθε ακολουθία, αλλά η αναγνώριση και ερμηνεία της επαφής των δύο ακολουθιών, η οποία λόγω της γεωμετρίας της πιθανώς σηματοδοτεί ένα επεισόδιο διάβρωσης και άρα απώλεια αρχαιολογικού υλικού και

11 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΓΕΩΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ 135 πληροφορίας και πιθανώς αλλαγή περιβαλλοντικών συνθηκών, εγκατάλειψη και επανεγκατάσταση στη θέση κ.α. Οι γενικές αρχές της στρωματογραφίας των γεωλογικών θέσεων έχουν εφαρμογή και σε μία αρχαιολογική θέση: Αρχή της υπέρθεσης: Το υπερκείμενο στρώμα είναι πάντα νεότερο από το υποκείμενο. Εξαίρεση αποτελούν τα στρώματα πετρωμάτων που έχουν υποστεί αναστροφή λόγω ορογενετικών και τεκτονικών κινήσεων τα οποία και δεν ενδιαφέρουν τη γεωαρχαιολογία. Αλλες εξαιρέσεις αποτελούν οι πληρώσεις μέσα σε ρωγμές και υπόγεια κοιλώματα, που ενίοτε μπορεί να είναι παράλληλα με τη στρώση των προϋπαρχόντων ιζημάτων αλλά αντιπροσωπεύουν σαφώς νεότερα αποθετικά γεγονότα. Αρχή της οριζοντιότητας: Λόγω βαρύτητας τα ιζηματογενή στρώματα τείνουν να αποτίθενται οριζόντια ή περίπου οριζόντια. Εξαίρεση αποτελούν οι εφήμερες αποθέσεις κλιτύων και ορισμένες δελταϊκές αποθέσεις. Η διασταυρούμενη στρώση παρόλο που δεν ακολουθεί την παραπάνω αρχή εντούτοις θεωρείται δομή μέσα σε μεγαλύτερα στρώματα με οριζόντια ανάπτυξη. Αρχή της οριζόντιας συνέχειας: Η αρχή αυτή δέχεται ότι ένα στρώμα έχει την ίδια ηλικία σε κάθε σημείο του, δηλαδή έχει αποτεθεί την ίδια στιγμή. Συνέπεια αυτής της αρχής είναι ότι η συνέχεια στο χώρο ενός στρώματος δε διακόπτεται απότομα αλλά αποσφηνώνεται ομαλά. Ετσι εάν ένα στρώμα διακόπτεται απότομα θα αναζητηθεί η συνέχειά του μετά από τη μορφή που εκ των υστέρων δημιουργήθηκε ανάμεσα στο στρώμα (π.χ. διάβρωση). Αρχή των διασταυρούμενων σχέσεων: Ενα στρώμα που διασχίζει ή κόβει ένα άλλο είναι νεότερο από αυτό. Ετσι, για παράδειγμα, μία ρωγμή ή ένας λάκκος είναι πάντα νεότερος από τα εκατέρωθεν στρώματα. Αρχή του περιεχομένου υλικού: Ενα στρώμα μπορεί να περιέχει υλικά παλαιότερα από την ηλικία της δημιουργίας του. Αυτό είναι σύνηθες στη περίπτωση των κλαστικών ιζημάτων γιατί τα περισσότερα θραύσματα εξ ορισμού προέρχονται από παλαιότερα πετρώματα. Ειδικότερα για την περίπτωση αυτή γίνεται εκτενής αναφορά στο κεφάλαιο της αρχαιολογικής στρωματογραφίας. Ο Harris (1989) προτείνει μερικές τροποποιήσεις στις παραπάνω αρχές. Παρόλα αυτά, ενώ οι τρεις πρώτες στρωματογραφικές αρχές (αρχή της υπέρθεσης, της οριζοντιότητας και της πλευρικής συνέχειας) παραμένουν κατά τη γνώμη μου πρακτικά ίδιες, εισάγεται ακόμη μια αρχή η οποία καλείται αρχή της στρωματογραφικής διαδοχής: Αρχή της στρωματογραφικής διαδοχής: Ενα στρώμα (ή γενικότερα δομή) έχει μια συγκεκριμένη θέση στην στρωματογραφική ακολουθία η οποία ορίζεται μόνο από τη θέση του ανάμεσα στο κατώτερο στρώμα που βρίσκεται από πάνω του (νεότερο στρώμα) και στο ανώτερο που βρίσκεται από κάτω του (παλαιότερο στρώμα). Επιπλέον, ο Harris (1989) εισάγει και την έννοια της επαφής (interface) μεταξύ δύο δομών ή στρωμάτων. Στην περίπτωση των στρωμάτων οι επαφές τους είναι τα όρια των στρωμάτων, αλλά στην περίπτωση άλλων δομών είναι οι νοητές επιφάνειες που τα περιγράφουν. Για παράδειγμα η επαφή ενός τοίχου είναι οι εξωτερικές του επιφάνειες. Περαιτέρω επαφή αποτελεί και η επιφάνεια που αλλάζει η φάση μιας λιθοδομής (ανακατασκευή) ή το περίγραμμα ενός λάκκου, μιας ταφής κλπ. Με αυτό τον τρόπο καταγράφονται όλες οι επιφάνειες που αποτελούν ανασκαφικά στοιχεία για την ερμηνεία τόσο των κατασκευών όσο και των στρωμάτων αποκτώντας έτσι θέση σε μια στρωματογραφική ακολουθία. Βεβαίως οι παραπάνω καινοτομίες αποτελούν σύστημα πρακτικής αντιμετώπισης των σύνθετων στρωματογραφικών προβλημάτων που απαντούν σε μία ανασκαφή αστικών περιοχών. Βλέπουμε για παράδειγμα ότι η αρχή της στρωματογραφικής διαδοχής δε διαφέρει ακριβώς από την αρχή της υπέρθεσης (δηλαδή το νεότερο στρώμα υπέρκειται του παλαιότερου) αλλά εισάγεται ένας πρακτικός τρόπος καταχώρησης του στρώματος στο χώρο όταν δεν είναι αμέσως εμφανής η θέση του. Από την άλλη πλευρά, είναι αλήθεια ότι σε μεγάλους οικισμούς με περίπλοκη αρχιτεκτονική είναι πολύ δύσκολο για τους αρχαιολόγους να χρησιμοποιήσουν μόνο τις

12 136 γενικές αρχές της στρωματογραφίας. Έτσι ο Harris προτείνει μία μέθοδο στρωματογραφικής καταγραφής και συσχέτισης, τον πίνακα Harris, η οποία μπορεί να βοηθήσει σε περιπτώσεις περίπλοκων ανασκαφών αστικών περιοχών με πλήθος οικημάτων. Ο «πίνακας Harris» (Harris matrix) είναι ένα πλέγμα ίσων τετραγώνων πάνω σε ένα φύλλο χαρτί. Κάθε τετράγωνο μπορεί να αντιστοιχεί σε ένα στρώμα, ή επιφάνεια (κατασκευή ή φάση κατασκευής, δάπεδο, εστία, τοίχος, κλπ.). Η σχέση μεταξύ των τετραγώνων δείχνει τη στρωματογραφική τους θέση. Δηλαδή ένα τετράγωνο (στρώμα, ή επαφή) μπορεί να υπέρκειται, υπόκειται, να είναι ισοδύναμο ή να μην έχει καμία σχέση με ένα άλλο, πράγμα που σημειώνεται ανάλογα στον πίνακα συνδέοντας ανάλογα το τετράγωνο με τα διπλανά του. Μόνο αυτές οι τρεις δυνατότητες αναγνωρίζονται στο σύστημα αυτό. Το διάγραμμα που δημιουργείται με αυτόν τον τρόπο αναπαριστά τη στρωματογραφία μιας αρχαιολογικής θέσης. Ο «πίνακας Harris» αποτελεί σίγουρα μία πολύ καλή πρακτική για την καταγραφή και την καθημερινή παρακολούθηση της στρωματογραφίας σε αρχαιολογικές θέσεις. Ούτως ή άλλως, όμως, στην πράξη δεν αρκεί μια αντικειμενική αποτύπωση στο χαρτί, αλλά να συνοδεύεται από στρωματογραφική ανάλυση που πρέπει και μπορεί να ερμηνεύει το τρόπο με τον οποίο τα στρώματα σχετίζονται μεταξύ τους με ζητούμενο το τι σημαίνει αυτό για τη δημιουργία της θέσης. Η ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΑΠΟΘΕΣΕΩΝ ΣΤΗΝ ΚΛΙΜΑΚΑ ΤΗΣ ΘΕΣΗΣ Τα αρχαιολογικά στρώματα ως προϊόντα ενός σύνθετου συνδυασμού ανθρωπογενών, φυσικών και μετα-αποθετικών διαδικασιών είναι πολύ δύσκολο να περιγραφούν και να ερμηνευθούν στο ύπαιθρο με τον τρόπο που μπορεί να γίνει σε μία καθαρά γεωλογική ακολουθία. Αν και έχουν χρησιμοποιηθεί όλες οι αναλυτικές μέθοδοι που χρησιμοποιούνται ευρέως στην ιζηματολογία (κοκκομετρική ανάλυση, περιεχόμενο οργανικού άνθρακα και ανθρακικών, γεωχημικές αναλύσεις ιχνοστοιχείων κλπ.) δεν ήταν πάντα δυνατόν στη βάση αυτών των αναλύσεων να κατανοηθεί η φύση των αρχαιολογικών στρωμάτων και να διακριθούν οι ανθρωπογενείς από τις φυσικές διαδικασίες. Πολλά από τα ανθρωπογενή υλικά μεταπίπτουν σε φυσικά από τα οποία και αρχικώς προέρχονται. Η ορυκτολογική και χημική σύσταση ορισμένων ανθρωπογενών ιζημάτων δε διαφέρει από ανάλογες φυσικές αποθέσεις (π.χ. η ασβεστιτική στάχτη των καύσεων έχει την ίδια χημική και ορυκτολογική σύσταση με τις ανθρακικές αποθέσεις). Η υφή των φυσικών ιζημάτων (κοκκομετρία κλπ.) μας δίνει πληροφορίες για την ενέργεια του μέσου μεταφοράς και απόθεσης. Ομως στην περίπτωση των αμιγώς ανθρωπογενών αποθέσεων κάτι τέτοιο δεν υφίσταται μια και τα υλικά αυτά εκ των πραγμάτων δεν έχουν δημιουργηθεί από φυσικές διαδικασίες. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, που ισχύει και για τα φυσικά ιζήματα, οι περισσότερες ιζηματολογικές μέθοδοι ανάλυσης δε μπορούν να διαχωρίσουν τα αποθετικά από τα μετα-αποθετικά γεγονότα. Ετσι το ασβεστιτικό τσιμέντο που συγκολλάει δευτερογενώς τα ιζήματα δε μπορεί να διαχωριστεί από την ασβεστιτική στάχτη που περιέχεται πρωτογενώς σε μια αρχαιολογική ακολουθία. Μια σχετικά καινούρια μέθοδος, η μικρομορφολογία εδαφών και ιζημάτων σε αρχαιολογικές αποθέσεις, φαίνεται να μπορεί να επιλύσει τις περισσότερες από τις αδυναμίες των ιζηματολογικών αναλύσεων. Μικρομορφολογία Τα τελευταία χρόνια έχει γίνει φανερό ότι η μικροσκοπική ανάλυση αδιατάρακτων δειγμάτων από τις αρχαιολογικές αποθέσεις (μικρομορφολογία) είναι η πιο πρόσφορη μέθοδος για να μελετηθούν και να διακριθούν οι ανθρωπογενείς, φυσικές και μετα-αποθετικές διαδικασίες που δρουν ταυτόχρονα σε ένα αρχαιολογικό στρώμα (Courty et al. 1989). Η μικρομορφολογία είναι αντίστοιχη της πετρογραφίας των ιζηματογενών πετρωμάτων και βασίζεται στις ίδιες μικροσκοπικές τεχνικές. Στην μικρομορφολογία χρησιμοποι-

13 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΓΕΩΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ 137 Εικ. 1 ούνται λεπτές τομές που έχουν αποκοπεί από αδιατάρακτα και προσανατολισμένα δείγματα αρχαιολογικών αποθέσεων τα οποία έχουν πρώτα συνεκτικοποιηθεί με ειδικές ρητίνες χωρίς να διαταραχτεί η αρχική εσωτερική δομή. Δηλαδή, καταρχήν αποκόβονται μεγάλα μπλοκ αποθέσεων (π.χ. 30Χ10Χ10 εκ.) από τις αρχαιολογικές ακολουθίες. Εφόσον τα δείγματα είναι σαθρά πριν βγουν από την ανασκαφική τομή καλύπτονται με γύψο ή κάποιο ανάλογο υλικό (π.χ. υδρύαλο) για να τα σταθεροποιήσει. Στο εργαστήριο αφότου στεγνώσουν εμποτίζονται με ρητίνες χαμηλού ιξώδους, συνήθως μέσα σε κενό αέρος, και στη συνέχεια όταν στερεοποιηθούν κόβονται με τροχό δοκίμια για την κατασκευή λεπτών πετρογραφιών τομών. Οι τομές αυτές κατασκευάζονται με σταδιακή αποκοπή και λείανση του δοκιμίου, που έχει πρώτα συγκολληθεί πάνω σε γυάλινη πλάκα, έως ότου το πάχους τους φθάσει τα 30 μικρά. Δηλαδή, το τελικό αντικείμενο της παρατήρησης, οι λεπτές τομές, είναι φέτες από την απόθεση πάχους 30 μικρών (0,030 χιλιοστών) τις οποίες τις μελετούμε σε διερχόμενο φως. Κατόπιν με τη βοήθεια διαφόρων τύπων μικροσκοπίων, εκ των οποίων το σημαντικότερο είναι το πολωτικό, μελετάται τόσο το περιεχόμενο όσο και μικροδομή του στο χώρο. Η μικροδομή ή ιστός, δηλαδή ο τρόπος που κατανέμονται στο χώρο τα υλικά του ιζήματος, είναι διαγνωστικό στοιχείο των συνθηκών συσσώρευσής τους και δημιουργίας του στρώματος. Σε συνδυασμό με το είδος των υλικών που συμμετέχουν είναι δυνατόν να μελετηθεί όλη η αποθετική και μετα-αποθετική ιστορία του αρχαιολογικού στρώματος (Εικόνα). Η μικροσκοπική μελέτη στηρίζεται τόσο στην παρατήρηση με μεγάλες μεγεθύνσεις των υλικών του ιζήματος, όσο και στις αλλαγές σε συγκεκριμένες ιδιότητες του φωτός που παρατηρούνται όταν αυτό περάσει μέσα από τα υλικά. Με βάση όλες αυτές τις ιδιότητες αναγνωρίζονται τα υλικά και η σχέση μεταξύ τους. Με τη βοήθεια της μικροσκοπικής ανάλυσης της μικροδομής και της μικροστρωματογραφίας είναι δυνατόν να μπορεί να περιγραφούν οι αρχαιολογικές αποθέσεις με τρόπο αντικειμενικό και συγκρίσιμο για όλες τις θέσεις. Έτσι σε επίπεδο οικιστικών φάσεων ο διαχωρισμός εσωτερικών (εντός των οικημάτων) και εξωτερικών φάσεων και περαιτέρω η διάκριση μικροφάσεων (Courty 2001), όπως για παράδειγμα δρόμων, αυλών, στάβλων, δωματίων και χώρων απορριμμάτων, φαίνεται να είναι δυνατή (Matthews et al. 1997). Για παράδειγμα, μικροσκοπικά υπολείμματα φυσικών ιζηματογενών δομών (διαβάθμιση, ταξινόμηση κλπ.) διαφοροποιούν κλειστούς από ανοιχτούς χώρους. Επιπλέον μπορούν να μελετηθούν με μεγάλη λεπτομέρεια επιφάνειες και δάπεδα χρήσης και να διαπιστωθεί κατά πόσο έχουν παραμείνει αδιατάρακτα μετά την εγκατάλειψη της θέσης (βλ. Εικ. 1). Σε κάθε περίπτωση αναγνωρίζονται όλες οι διαδικασίες που είναι υπεύθυνες για τη δημιουργία των αποθέσεων μιας θέσης καθώς και οι μετα-αποθετικές αλλαγές που δίνουν τη τελική εικόνα της. Με αυτό τον τρόπο όλα τα αρχαιολογικά υλικά και ανθρωπογενή κατάλοιπα (οστά, κάρβουνα, σπόροι, φυτόλιθοι κ.ά.) συσχετίζονται μεταξύ τους στο σωστό χρονολογικό πλαίσιο. Επειδή, όμως, η μικρομορφολογία απαιτεί γνώσης μικροσκοπίας, ορυκτολογίας και μικροδομής των υλικών μόνο κατά περίπτωση, ως παραδείγματα, αναφέρονται περιληπτικά μερικά κατανοητά χαρακτηριστικά στα αντίστοιχα κεφάλαια που πραγματεύονται τα αρχαιολογικά ιζήματα και τις ειδικές περιπτώσεις αρχαιολογικών αποθέσεων.

14 138 Εντούτοις είναι χρήσιμο να παρουσιαστεί μια σύνοψη παραδειγμάτων της συμβολής της μικρομορφολογίας στην ερμηνεία των αρχαιολογικών αποθέσεων όπως καταγράφονται από τους Macphail & Goldberg (1995). Για παράδειγμα, σημαντικές προσπάθειες έχουν γίνει για να αναγνωριστούν και να διακριθούν πρακτικές καλλιέργειας (π.χ. Macphail et al. 1987). Η διάκριση χώρων σταβλισμού, το είδος των ζώων καθώς και διάφορες πρακτικές σχετιζόμενες με τον καθαρισμό και κάψιμο της κοπριάς μέσα από την μικρομορφολογική μελέτη εμφανών και μη υπολειμμάτων κοπριάς αποτελεί επίσης συμβολή στη αρχαιολογική ερμηνεία (Courty et al 1991; Macphail et al. 1997, Karkanas 2006). Η ανακάλυψη και ερμηνεία υπολειμμάτων καύσης ήδη από την απώτατη προϊστορία με τη χρήση μικρομορφολογικών τεχνικών έχει προσφέρει πολλά σε ένα θέμα που αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο για την κατανόηση της εξέλιξης της ανθρώπινης συμπεριφοράς (Goldberg & Bar-Yosef 1998; Karkanas et al. 2007). Σε πολλές περιπτώσεις η μικρομορφολογία αναγνώρισε διαδικασίες που σχετίζονται με τη χρήση των χώρων σε οικισμούς, όπως κατασκευή ιδιαίτερων δαπέδων από πηλό ανάλογα με το χώρο, χώρους απορριμμάτων, διαδικασίες συντήρησης των χώρων, παρασκευή και φύλαξη τροφής κ.α. (Matthews 1995, Matthews et al. 1997). Ιδιαίτερη συμβολή αποτελεί, επίσης, η καταγραφή ενός συνόλου μετααποθετικών διαδικασιών χημικών και βιολογικών που επιδρούν στις αρχαιολογικές αποθέσεις των σπηλαίων και αλλοιώνουν τα πρωτογενή χαρακτηριστικά των ανθρωπογενών αποθέσεων (Karkanas et al. 1999, 2000, 2002, Karkanas 2001, Shahack-Gross et al. 2004).

15 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΓΕΩΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ 139 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Γενικά βοηθήματα ιζηματολογίας και περιβαλλόντων απόθεσης Collinson, J. D. & D. B. Thompson 1982 Sedimentary Structures. London: George Allen and Unwin. Lowe, J. J. & M. J. Walker 1997 Reconstructing Quaternary Environments, 2nd edition. New York: John Wiley & Sons, Inc. Reading, H. G Sedimentary Environments: Processes, Facies and Stratigraphy, 3rd edition. Oxford: Blackwell Science. Roberts, N Holocene: an Environmental History. Oxford: Blackwell. Tucker, M. E Sedimentary Rocks in the Field, 3rd edition. Chichester: John Wiley & Sons Inc. [The Geological Field Guide Series]. Εισαγωγή στα αρχαιολογικά ιζήματα και αποθέσεις Courty, M. A., P. Goldberg & R. I. Macphail 1989 Soils and Micromorphology in Archaeology. Cambridge: Cambridge University Press. Davidson, D. A. & M. L. Shackley 1976 Geoarchaeology: Earth Science and the Past. Boulder: Westview Press. Goldberg, P., V.T. Holliday & C. R. Ferring 2001 Earth Sciences and Archaeology. New York: Kluwer Academic/Plenum Publishers. Goldberg, P. & R. I. Macphail 2005 Practical and Theoretical Geoarchaeology. Malden: Blackwell. Rapp, G. Jr. & C. L. Hill 1998 Geoarchaeology: The Earth-Science Approach to Archaeological Interpretation. New Haven: Yale University Press. Waters, M. R Principles of Geoarchaeology: A North American Perspective. Tuscon: The University of Arizona Press. Πρακτικές αρχαιολογικής στρωματογραφικής ανάλυσης Farrand, W. R Stratigraphic classification: Living with the law. Quarterly Review of Archaeology 5: 1-5 Gasche, H. & Ο. Tunca 1983 Guide to archaeostratigraphic classification and terminology: Definitions and principles. Journal of Field Archaeology 10: Harris, E Principles of Archaeological Stratigraphy, 2nd edition. London: Academic Press. Παραδείγματα εφαρμογών Barham A. J. & R. I. Macphail 1995 Archaeological Sediments and Soils: Analysis, Interpretation and Management. London: UCL, Institute of Archaeology. Collins, M. E., B. J. Carter, B. G. Gladfleter & R. J. Southard 1995 Pedological Perspectives in Archaeological Research. Wisconsin: SSSA Special Publication No 44. Goldberg, P., D. T. Nash & M. D. Petraglia 1993 Formation Processes in Archaeological Context. Wisconsin: Prehistory Press. Karkanas, P., R. Shahack-Gross, A. Ayalon, M. Bar-Matthews, R. Barkai, A. Frumkin, A. Gopher & M. Stiner 2007 Evidence for habitual use of fire at the end of the Lower Paleolithic: Site formation processes at Qesem Cave, Israel. Journal of Human Evolution 53: Matthews, W., C. A. I. French, T. Lawrence, D. F. Cutler & M. K. Jones 1997 Microstratigraphic traces of site formation processes and human activities. World Archaeology 29: Stein, L. K. & W. R. Farrand 1987 Archaeological Sediments in Context, Peopling of the Americas, No1. Orono, Maine: Center for Studies of Early Man.

16 140 Εφαρμογές στην Ελλάδα Α) Εφαρμογές στον περιβάλλοντα χώρο (σε συνδυασμό με γεωμορφολογική ανάλυση) Ammerman, A. J The Eridanos valley and the Athenian Agora. American Journal of Archaeology 100: Kraft, J. C., S. E. Aschenbrenner & G. J. Rapp 1977 Paleogeographic reconstruction of coastal Aegean archaeological sites. Science 195: Pope, K. O. & T. H. Van Andel 1984 Late Quaternary alluviation and soil formation in the southern Argolid: Its history, causes and archaeological implications. Journal of Archaeological Science 11: Van Andel, T. H., E. Zangger, & A. Demitrack 1990 Land use and soil erosion in prehistoric and historical Greece. Journal of Field Archaeology 17: Wagstaff, J. M Buried assumptions: some problems in the interpretation of the younger fill raised by recent data from Greece. Journal of Archaeological Science 8: Β) Εφαρμογές σε επίπεδο θέσης Bailey, G. & J. Woodward 1997 The Klithi deposits: sedimentology, stratigraphy and chronology. In Klithi: Palaeolithic settlement and Quaternary landscapes in northwest Greece, Vol. 1 (ed. G. N. Bailey): Cambridge: McDonald Institute. Farrand, W. R Depositional History of Franchthi Cave. Sediments Stratigraphy and Chronology. Bloomington and Indianapolis: Indiana University Press [Excavations at Franchthi Cave, Greece, Fascicle 12]. Woodward, J Late Pleistocene rockshelter sedimentation at Klithi. In Klithi: Palaeolithic settlement and Quaternary landscapes in northwest Greece. Vol. 2 (ed. G. N. Bailey): Cambridge: McDonald Institute Late Pleistocene rockshelter sedimentation at Megalakkos. In Klithi: Palaeolithic settlement and Quaternary landscapes in northwest Greece. Vol. 2 (ed. G. N. Bailey): Cambridge: McDonald Institute. Γ) Εφαρμογές μικρομορφολογικής ανάλυσης French, C. A. I. & T. M. Whitelaw 1999 Soil erosion, agricultural terracing and site formation processes at Makriani, Amorgos, Greece: The micromorphological perspective. Geoarchaeology 14: Karkanas, P Site formation processes in Theopetra cave: Α record of climatic change during the Late Pleistocene and early Holocene in Thessaly, Greece. Geoarchaeology 16: Micromorphological studies in Greek prehistoric sites: New insight in the interpretation of the archaeological record. Geoarchaeology 17: Late Neolithic household activities in marginal areas: The micromorphological evidence from the Kouveleiki caves, Peloponnese, Greece. Journal of Archaeological Science. 33: Identification of lime plaster in prehistory using petrographic methods: A review and reconsideration of the data on the basis of experimental and case studies. Geoarchaeology 22: Καρκάνας, Π Διαδικασίες δημιουργίας των αποθέσεων του Δισπηλιού: Η συμβολή της μικρομορφολογίας. Το Αρχαιολογικό Εργο στη Μακεδονία και Θράκη 13: Καρκάνας, Π. & Ν. Ευστρατίου 2003 Αναζητώντας τον καθημερινό χρόνο στη Νεολιθική Μάκρη: Μικροδομή και μικροστρωματογραφία δαπέδων, επιφανειών χρήσης και εξωτερικών χώρων του οικισμού. Το Αρχαιολογικό Εργο στη Μακεδονία και Θράκη 15: 1-8.

17 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΓΕΩΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ 141 Summary Introductory concepts of Geoarchaeology Panagiotis Karkanas Geoarchaeology in its broader de inition is the use of geoscience techniques and concepts in solving archaeological problems. Geoarchaeology has traditionally been practiced at the landscape/ geomorphic and site level. Landscape-level geoarchaeology is of regional perspective scale aiming: a) to recognize of how natural and humaninduced processes alter the landscape and b) to reconstruct the landscape for understanding site locations and distributions. Site-level geoarchaeology, on the other hand, is concerned with the deposits of an archaeological site, and with what people have left behind. It is focused on the formation processes that built the site and actually deals with archaeological sediments sensu stricto. Archaeological deposits are the complex result of natural and anthropogenic processes during the formation of the site and its consequent abandonment. Natural sediments are accumulating either mechanically, biologically or chemically on or near the earth s surface. Soils are the product of biological activity and weathering of sediment or rock over time. Both sediments and soils can contain the remains of the human past. Anthropogenic processes result in accumulation, modi ication, or reworking of materials on the earth s surface. Examples are burnt remains (ash, charcoal, phytoliths etc.), organic remains (dung, coprolites etc), and construction materials (mudbricks, earthworks, mud and lime loors, etc.). Sediments and stratigraphy provide the ultimate context for the archaeological indings. In contrast to landscape geoarchaeology, the study of occupational deposits demands a non-traditional analysis and approach a so called sedimentary contextual analysis, or micromorphology.

Δασική Εδαφολογία. Εδαφογένεση

Δασική Εδαφολογία. Εδαφογένεση Δασική Εδαφολογία Εδαφογένεση Σχηματισμός της στερεάς φάσης του εδάφους Η στερεά φάση του εδάφους σχηματίζεται από τα προϊόντα της αποσύνθεσης των φυτικών και ζωικών υπολειμμάτων μαζί με τα προϊόντα της

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά Ε ΑΦΟΣ Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Έδαφος Το έδαφος σχηµατίζεται από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων του υποβάθρου (µητρικό πέτρωµα) ή των πετρωµάτων τω γειτονικών

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές μέθοδοι στρωματογραφίας

Βασικές μέθοδοι στρωματογραφίας Βασικές μέθοδοι στρωματογραφίας ΛΙΘΟΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ ΒΙΟΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ ΧΡΟΝΟΣΤΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑ Μαγνητοστρωματογραφία Σεισμική στρωματογραφία ΣΥΣΧΕΤΙΣΜΟΣ Παραλληλισμός στρωμάτων από περιοχή σε περιοχή με στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Ανάλυσης. Καταστρεπτικές χρειάζεται να αποσπαστεί μικρό κομμάτι από το αντικείμενο και να διαμορφωθεί ανάλογα με τον τύπο της ανάλυσης

Μέθοδοι Ανάλυσης. Καταστρεπτικές χρειάζεται να αποσπαστεί μικρό κομμάτι από το αντικείμενο και να διαμορφωθεί ανάλογα με τον τύπο της ανάλυσης Μέθοδοι Ανάλυσης Καταστρεπτικές χρειάζεται να αποσπαστεί μικρό κομμάτι από το αντικείμενο και να διαμορφωθεί ανάλογα με τον τύπο της ανάλυσης Πετρογραφία (λεπτές τομές) Ηλεκτρονικό Μικροσκόπιο Σάρωσης

Διαβάστε περισσότερα

Υλικά και τρόπος κατασκευής χωμάτινων φραγμάτων

Υλικά και τρόπος κατασκευής χωμάτινων φραγμάτων Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων Εργαστήριο Διευθέτησης Ορεινών Υδάτων και Διαχείρισης Κινδύνου Προπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών Υλικά και τρόπος κατασκευής χωμάτινων φραγμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Αποσάθρωση Ονομάζουμε τις μεταβολές στο μέγεθος, σχήμα και την εσωτερική δομή και χημική σύσταση τις οποίες δέχεται η στερεά φάση του εδάφους με την επίδραση των παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΑΝΑΓΛΥΦΟΥ. Δρ Γεώργιος Μιγκίρος

ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΑΝΑΓΛΥΦΟΥ. Δρ Γεώργιος Μιγκίρος ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΕΞΩΜΑΛΥΝΣΗ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΑΝΑΓΛΥΦΟΥ Δρ Γεώργιος Μιγκίρος Καθηγητής Γεωλογίας ΓΠΑ Ο πλανήτης Γη έτσι όπως φωτογραφήθηκε το 1972 από τους αστροναύτες του Απόλλωνα 17 στην πορεία τους για τη σελήνη. Η

Διαβάστε περισσότερα

Stratigraphy Στρωματογραφία

Stratigraphy Στρωματογραφία Stratigraphy Στρωματογραφία τι είναι η στρωματογραφία? είναι ο κλάδος της γεωλογίας που ασχολείται με την μελέτη των στρωμένων πετρωμάτων στον χώρο και στο χρόνο. branch of geology dealing with stratified

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΚΡΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ΠΕΤΡΩΜΑΤΩΝ

ΜΑΚΡΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ΠΕΤΡΩΜΑΤΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ MΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΕΧΝ. ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ & Υ ΡΟΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΗΡΩΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟΥ 9, 157 80 ΖΩΓΡΑΦΟΥ, ΑΘΗΝΑ NATIONAL TECHNICAL

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακή Άσκηση Φωτογεωλογίας (Dra)

Εργαστηριακή Άσκηση Φωτογεωλογίας (Dra) Εργαστηριακή Άσκηση Φωτογεωλογίας (Dra) Δίνονται αεροφωτογραφίες για στερεοσκοπική παρατήρηση. Ο βορράς είναι προσανατολισμένος προς τα πάνω κατά την ανάγνωση των γραμμάτων και των αριθμών. Ερωτήσεις:

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΓΗΣ

ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΓΗΣ Κεφάλαιο 5 ο : Οικοσυστήµατα ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΓΗΣ Η µελέτη των αλληλεπιδράσεων µεταξύ των µορφών ζωής και του περιβάλλοντός τους είναι η επιστήµη της οικολογίας. Το οικολογικό σύστηµα των οργανισµών και

Διαβάστε περισσότερα

Έδαφος. Οι ιδιότητες και η σημασία του

Έδαφος. Οι ιδιότητες και η σημασία του Έδαφος Οι ιδιότητες και η σημασία του ΕΔΑΦΟΣ : Είναι το χαλαρό επιφανειακό στρώμα του στερεού φλοιού της γης. ΕΔΑΦΟΓΕΝΕΣΗ: Το έδαφος σχηματίζεται από την αποσάθρωση των μητρικών πετρωμάτων με την επίδραση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΟΛΙΚΗ ΡΑΣΗ. Πηγή: Natural Resources Canada - Terrain Sciences Division - Canadian Landscapes.

ΑΙΟΛΙΚΗ ΡΑΣΗ. Πηγή: Natural Resources Canada - Terrain Sciences Division - Canadian Landscapes. ΑΙΟΛΙΚΗ ΡΑΣΗ Πηγή: Natural Resources Canada - Terrain Sciences Division - Canadian Landscapes. ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Αιολική δράση Ο άνεµος, όπως το νερό και ο πάγος, είναι ένας παράγοντας που επιδρά

Διαβάστε περισσότερα

Λιθοστρωματογραφία. Αποτελεί μέθοδο έρευνας της Στρωματογραφίας που έχει σκοπό την ταξινόμηση των ΣΤΡΩΜΕΝΩΝ πετρωμάτων

Λιθοστρωματογραφία. Αποτελεί μέθοδο έρευνας της Στρωματογραφίας που έχει σκοπό την ταξινόμηση των ΣΤΡΩΜΕΝΩΝ πετρωμάτων Λιθοστρωματογραφία Αποτελεί μέθοδο έρευνας της Στρωματογραφίας που έχει σκοπό την ταξινόμηση των ΣΤΡΩΜΕΝΩΝ πετρωμάτων σε ΕΝΟΤΗΤΕΣ με βάση τα λιθολογικά τους χαρακτηριστικά (σύσταση, χρώμα, στρώσεις, υφή,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ Ενότητα 5: Δευτερογενής Διασπορά, Κυριότερες γεωχημικές μεθόδοι Αναζήτησης Κοιτασμάτων, Σχεδιασμός και δειγματοληψία Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ Ι ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΙΑΛΕΞΕΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ Ι ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΙΑΛΕΞΕΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ Υ ΡΟΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ Ι ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΙΑΛΕΞΕΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η δομή των πετρωμάτων ως παράγοντας ελέγχου του αναγλύφου

Η δομή των πετρωμάτων ως παράγοντας ελέγχου του αναγλύφου Κεφάλαιο 11 ο : Η ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΠΕΤΡΩΜΑΤΩΝ Η δομή των πετρωμάτων ως παράγοντας ελέγχου του αναγλύφου Στο κεφάλαιο αυτό θα ασχοληθούμε με τις δευτερογενείς μορφές του αναγλύφου που προκύπτουν από τη δράση της

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Εδαφολογία. Ορυκτά και Πετρώματα

Δασική Εδαφολογία. Ορυκτά και Πετρώματα Δασική Εδαφολογία Ορυκτά και Πετρώματα Ορισμοί Πετρώματα: Στερεά σώματα που αποτελούνται από συσσωματώσεις ενός ή περισσοτέρων ορυκτών και σχηματίζουν το στερεό φλοιό της γης Ορυκτά Τα ομογενή φυσικά συστατικά

Διαβάστε περισσότερα

2. ΓΕΩΛΟΓΙΑ - ΝΕΟΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

2. ΓΕΩΛΟΓΙΑ - ΝΕΟΤΕΚΤΟΝΙΚΗ 2. 2.1 ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΥΡΥΤΕΡΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζεται συνοπτικά το Γεωλογικό-Σεισμοτεκτονικό περιβάλλον της ευρύτερης περιοχής του Π.Σ. Βόλου - Ν.Ιωνίας. Η ευρύτερη περιοχή της πόλης του

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Η αποσάθρωση ορίζεται σαν η διάσπαση και η εξαλλοίωση των υλικών κοντά στην επιφάνεια της Γης, µε τοσχηµατισµό προιόντων που είναι σχεδόν σε ισορροπία µε τηνατµόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και τη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 3: ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΙ ΧΑΡΤΕΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 3: ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΙ ΧΑΡΤΕΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 3: ΓΕΩΛΟΓΙΚΟΙ ΧΑΡΤΕΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ : Ι. ΖΑΧΑΡΙΑΣ ΑΓΡΙΝΙΟ, 2016 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 3:

Διαβάστε περισσότερα

ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑ. Πρακτική Άσκηση 4- Θεωρητικό Υπόβαθρο ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ & ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ & ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ

ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑ. Πρακτική Άσκηση 4- Θεωρητικό Υπόβαθρο ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ & ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ & ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ & ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ & ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΩΚΕΑΝΟΓΡΑΦΙΑ Πρακτική Άσκηση 4- Θεωρητικό Υπόβαθρο Κοκκομετρική ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

«γεωλογικοί σχηματισμοί» - «γεωϋλικά» όρια εδάφους και βράχου

«γεωλογικοί σχηματισμοί» - «γεωϋλικά» όρια εδάφους και βράχου «γεωλογικοί σχηματισμοί» - «γεωϋλικά» έδαφος (soil) είναι ένα φυσικό σύνολο ορυκτών κόκκων που μπορούν να διαχωριστούν με απλές μηχανικές μεθόδους (π.χ. ανακίνηση μέσα στο νερό) όλα τα υπόλοιπα φυσικά

Διαβάστε περισσότερα

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία. Ιστορική γεωλογία Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία. Ιστορική γεωλογία Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Ιστορική γεωλογία Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Σκοποί ενότητας Σκοπός της ενότητας είναι η εξοικείωση με τους κλάδους της ιστορικής γεωλογίας.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Τα μνημεία που συναντάμε στους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας, είναι φτιαγμένα με δομικούς λίθους διαφόρων πετρωμάτων, συνήθως ασβεστολίθων και μαρμάρων,

Διαβάστε περισσότερα

μελετά τις σχέσεις μεταξύ των οργανισμών και με το περιβάλλον τους

μελετά τις σχέσεις μεταξύ των οργανισμών και με το περιβάλλον τους Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ μελετά τις σχέσεις μεταξύ των οργανισμών και με το περιβάλλον τους Οι οργανισμοί αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον τους σε πολλά επίπεδα στα πλαίσια ενός οικοσυστήματος Οι φυσικές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ

ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2005 Μετά από πρόσκληση του Δημάρχου κ. Τοτονίδη Νίκο προς το Τοπικό Τμήμα Βόρειας Ελλάδας (ΤΟ.Τ.Β.Ε.) της Ελληνικής Σπηλαιολογικής

Διαβάστε περισσότερα

Τοιχοποιία Ι Επισκευές

Τοιχοποιία Ι Επισκευές Τοιχοποιία Ι Επισκευές Τα κατεστραμμένα ή φθαρμένα μέρη της τοιχοποιίας επισκευάζονται ακολουθώντας τις παραδοσιακές τεχνικές. Ο τεχνίτης πριν ξεκινήσει πρέπει να έχει έτοιμα τα απαιτούμενα υλικά: πέτρες

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΟΥΨΕΙΣ ΚΑΜΠΥΛΕΣ- ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

ΙΣΟΥΨΕΙΣ ΚΑΜΠΥΛΕΣ- ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑ 16_10_2012 ΙΣΟΥΨΕΙΣ ΚΑΜΠΥΛΕΣ- ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 2.1 Απεικόνιση του ανάγλυφου Μια εδαφική περιοχή αποτελείται από εξέχουσες και εισέχουσες εδαφικές μορφές. Τα εξέχοντα εδαφικά τμήματα βρίσκονται μεταξύ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΩΝ ΧΩΡΟΣ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ. Ν. Σαμπατακάκης Καθηγητής Εργαστήριο Τεχνικής Γεωλογίας Παν/μιο Πατρών

ΠΕΡΙΒΑΛΛΩΝ ΧΩΡΟΣ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ. Ν. Σαμπατακάκης Καθηγητής Εργαστήριο Τεχνικής Γεωλογίας Παν/μιο Πατρών ΠΕΡΙΒΑΛΛΩΝ ΧΩΡΟΣ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ II ΠΕΡΙΒΑΛΛΩΝ ΧΩΡΟΣ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ ΜΕΛΕΤΗ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ βασική απαίτηση η επαρκής γνώση των επιμέρους στοιχείων - πληροφοριών σχετικά με: Φύση τεχνικά χαρακτηριστικά

Διαβάστε περισσότερα

«γεωλογικοί σχηματισμοί» όρια εδάφους και βράχου

«γεωλογικοί σχηματισμοί» όρια εδάφους και βράχου «γεωλογικοί σχηματισμοί» έδαφος (soil) είναι ένα φυσικό σύνολο ορυκτών κόκκων που μπορούν να διαχωριστούν με απλές μηχανικές μεθόδους (π.χ. ανακίνηση μέσα στο νερό) όρια εδάφους και βράχου όλα τα υπόλοιπα

Διαβάστε περισσότερα

4. Η δράση του νερού Η ΠΟΤΑΜΙΑ ΡΑΣΗ. Ποτάµια διάβρωση

4. Η δράση του νερού Η ΠΟΤΑΜΙΑ ΡΑΣΗ. Ποτάµια διάβρωση 4. Η δράση του νερού Οι ποταµοί είναι οι φυσικοί αγωγοί του ρέοντος νερού πάνω στην επιφάνεια της Γης. Το νερό είναι ο κυριότερος παράγοντας διαµόρφωσης του επιφανειακού ανάγλυφου και ο βασικός µεταφορέας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΑΔΡΑΝΗ ΥΛΙΚΑ. Ν. Σαμπατακάκης Καθηγητής Εργαστήριο Τεχνικής Γεωλογίας Παν/μιο Πατρών

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΑΔΡΑΝΗ ΥΛΙΚΑ. Ν. Σαμπατακάκης Καθηγητής Εργαστήριο Τεχνικής Γεωλογίας Παν/μιο Πατρών ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΑΔΡΑΝΗ ΥΛΙΚΑ Αδρανή υλικά είναι τα διαβαθμισμένα, ορυκτής ή βιομηχανικής προέλευσης υλικά, που χρησιμοποιούνται είτε με κάποιο συγκολλητικό μέσο (για παρασκευή κονιαμάτων, σκυροδεμάτων κλπ.)

Διαβάστε περισσότερα

Ποτάµια ράση ΠΟΤΑΜΙΑ ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ. Ποτάµια ιάβρωση. Ποτάµια Μεταφορά. Ποτάµια Απόθεση. Βασικό επίπεδο

Ποτάµια ράση ΠΟΤΑΜΙΑ ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ. Ποτάµια ιάβρωση. Ποτάµια Μεταφορά. Ποτάµια Απόθεση. Βασικό επίπεδο ΠΟΤΑΜΙΑ ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ Η µορφολογία του επιφανειακού αναγλύφου που έχει δηµιουργηθεί από δράση του τρεχούµενου νερού ονοµάζεται ποτάµια µορφολογία. Οι διεργασίες δηµιουργίας της ονοµάζονται ποτάµιες διεργασίες

Διαβάστε περισσότερα

Μια εργασία της μαθήτριας του Γ2 Μαραντίδου Μαρίας

Μια εργασία της μαθήτριας του Γ2 Μαραντίδου Μαρίας Σπήλαια Μια εργασία της μαθήτριας του Γ2 Μαραντίδου Μαρίας Σπηλαιόβιοι οργανισμοί Ο σκοτεινός και ήσυχος κόσμος των σπηλαίων φιλοξενεί οργανισμούς, που έζησαν, εξελίχθηκαν και προσαρμόστηκαν μέσα στην

Διαβάστε περισσότερα

3. Οριζόντια στρώµατα

3. Οριζόντια στρώµατα 3. Οριζόντια στρώµατα 1. Γενικά... 26 2. Στρωµατογραφική διάρθρωση Στρωµατογραφική στήλη... 27 3. Γεωλογική τοµή... 27 4. Γεωλογική εξέλιξη της περιοχής του χάρτη... 31 26 ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ ΣΤΡΩΜΑΤΑ 1. Γενικά

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ-ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΚΑΙ ΕΝΑΠΟΘΕΣΗ»

«ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ-ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΚΑΙ ΕΝΑΠΟΘΕΣΗ» ΣΧΟΛΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΣΧΟΛ. ΕΤΟΣ 2014-2015 ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ-ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΚΑΙ ΕΝΑΠΟΘΕΣΗ» Εκπαιδευτικός που αναλαμβάνει το πρόγραμμα : ΧΡΗΣΤΑΤΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΠΕ.06 Εκπαιδευτικός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΔΑΦΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΔΑΦΟΜΗΧΑΝΙΚΗ

ΕΔΑΦΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΔΑΦΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΔΑΦΟΜΗΧΑΝΙΚΗ Κεφάλαιο 1 Εισαγωγή Ταξινόμηση εδαφών Εδαφομηχανική - Μαραγκός Ν. (2009). Προσθήκες Κίρτας Ε. (2010) σελ. 1.1 ΕΔΑΦΟΜΗΧΑΝΙΚΗ Η Εδαφομηχανική ασχολείται με τη μελέτη της συμπεριφοράς του εδάφους

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΣΠΗΛΑΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΤΑΡΡΑΚΤΕΣ ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟΥ, Ν. ΣΕΡΡΩΝ. ΓΕΩΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

ΓΕΝΕΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΣΠΗΛΑΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΤΑΡΡΑΚΤΕΣ ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟΥ, Ν. ΣΕΡΡΩΝ. ΓΕΩΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΓΕΝΕΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΩΝ ΣΠΗΛΑΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΤΑΡΡΑΚΤΕΣ ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟΥ, Ν. ΣΕΡΡΩΝ. ΓΕΩΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΠΕΝΝΟΣ, Χ. 1,3, ΒΑΞΕΒΑΝΟΠΟΥΛΟΣ 1,2, Μ., ΣΥΡΟΣ 2, Α., ΜΥΤΕΛΕΤΣΗΣ 2, Μ., ΠΕΧΛΙΒΑΝΙΔΟΥ 1,3, Σ.,

Διαβάστε περισσότερα

Έδαφος και Πετρώματα

Έδαφος και Πετρώματα Το έδαφος = ένα σύνθετο σύνολο από μεταλλεύματα, νερό και αέρα Επηρεάζει αμφίδρομα τους ζώντες οργανισμούς Τα πετρώματα αποτελούν συμπλέγματα μεταλλευμάτων τα οποία συνδέονται είτε μέσω συνδετικών κόκκων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΜΙΞΗ (ΣΥΝΘΕΣΗ) ΑΔΡΑΝΩΝ ΥΛΙΚΩΝ

ΑΝΑΜΙΞΗ (ΣΥΝΘΕΣΗ) ΑΔΡΑΝΩΝ ΥΛΙΚΩΝ Άσκηση 2 ΑΝΑΜΙΞΗ (ΣΥΝΘΕΣΗ) ΑΔΡΑΝΩΝ ΥΛΙΚΩΝ 2.1. Γενικά 2.2. Παράδειγμα 2.3. 1 η μέθοδος (διαδοχικών προσεγγίσεων) 2.4. 2 η μέθοδος (ελαχίστων τετραγώνων) 2.5. Άσκηση 1 2.6. Άσκηση 2 2.1. ΓΕΝΙΚΑ Κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση λατομείων μαρμάρου και αδρανών υλικών Υπολείμματα Περιβαλλοντικές επιπτώσεις

Διαχείριση λατομείων μαρμάρου και αδρανών υλικών Υπολείμματα Περιβαλλοντικές επιπτώσεις Διαχείριση λατομείων μαρμάρου και αδρανών υλικών Υπολείμματα Περιβαλλοντικές επιπτώσεις ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Κ. ΚΑΡΓΙΩΤΗΣ Dr. Γεωλόγος - Ορυκτολόγος Καθηγητής ΤΕΙ ΑΜΘ Τμήμα Μηχανικων Τεχνολογίας Πετρελαίου & Φυσικού

Διαβάστε περισσότερα

Υπόδειξη: Στην ισότροπη γραμμική ελαστικότητα, οι τάσεις με τις αντίστοιχες παραμορφώσεις συνδέονται μέσω των κάτωθι σχέσεων:

Υπόδειξη: Στην ισότροπη γραμμική ελαστικότητα, οι τάσεις με τις αντίστοιχες παραμορφώσεις συνδέονται μέσω των κάτωθι σχέσεων: Μάθημα: Εδαφομηχανική Ι, 5 ο εξάμηνο. Διδάσκων: Ιωάννης Ορέστης Σ. Γεωργόπουλος, Π.Δ.407/80, Δρ Πολιτικός Μηχανικός Ε.Μ.Π. Θεματική περιοχή: Σχέσεις τάσεων παραμορφώσεων στο έδαφος. Ημερομηνία: Δευτέρα

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια = 15 λεπτά. Dr. C. Sachpazis 1

Διάρκεια = 15 λεπτά. Dr. C. Sachpazis 1 Διάρκεια = 15 λεπτά. Dr. C. Sachpazis 1 Στοιχεία της Γης 8-35 km Φλοιός % κατά βάρος στον φλοιό 12500 km Διάμετρος O = 49.2 Si = 25.7 Al = 7.5 Fe = 4.7 Ca = 3.4 Na = 2.6 K = 2.4 Mg = 1.9 Άλλα = 2.6 82.4%

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΣΟΤΟΠΩΝ. Eφαρμογές σε περιβαλλοντικές μελέτες. Χ. Στουραϊτη Επικ. Καθηγήτρια. Περιβαλλοντική Γεωχημεία

ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΣΟΤΟΠΩΝ. Eφαρμογές σε περιβαλλοντικές μελέτες. Χ. Στουραϊτη Επικ. Καθηγήτρια. Περιβαλλοντική Γεωχημεία ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΣΟΤΟΠΩΝ Eφαρμογές σε περιβαλλοντικές μελέτες Χ. Στουραϊτη Επικ. Καθηγήτρια Περιβαλλοντική Γεωχημεία Εργαστήριο - Δευτέρα 8:45 10:00 Σειρά ασκήσεων βασισμένων στη θεωρία των ισοτόπων Επίσκεψη

Διαβάστε περισσότερα

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Προτεροζωικός Αιώνας. Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Προτεροζωικός Αιώνας. Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Προτεροζωικός Αιώνας Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Σκοποί ενότητας Σκοπός της ενότητας είναι η γνωριμία με τα σημαντικότερα γεγονότα που

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ. Ενότητα 1:Εισαγωγικές έννοιες της Υδρογεωλογίας. Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογίας

ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ. Ενότητα 1:Εισαγωγικές έννοιες της Υδρογεωλογίας. Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογίας ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ Ενότητα 1:Εισαγωγικές έννοιες της Υδρογεωλογίας Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογίας Σκοποί ενότητας Συνοπτική παρουσίαση του Εργαστηρίου Υδρογεωλογίας του Τμήματος Γεωλογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΑΕΤ ΣΓΤΚΣ, ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ

ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΑΕΤ ΣΓΤΚΣ, ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΑΕΤ ΣΓΤΚΣ, ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΑΝΑΣΚΑΦΙΚΟΙ ΛΙΘΟΙ ΟΨΙΑΝΟΣ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ ΠΥΡΙΤΟΛΙΘΟΣ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΠΟΧΗ ΜΑΡΜΑΡΙΝΑ ΓΛΥΠΤΑ ΕΡΜΗΣ ΑΠΌ ΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΧΩΡΟ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΜΕΣΣΗΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ Ενότητα 10: Αναλυτική Γεωχημεία και Οικολογία Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Εικ.IV.7: Μορφές Κυψελοειδούς αποσάθρωσης στη Νάξο, στην περιοχή της Στελίδας.

Εικ.IV.7: Μορφές Κυψελοειδούς αποσάθρωσης στη Νάξο, στην περιοχή της Στελίδας. ii. Μορφές Διάβρωσης 1. Μορφές Κυψελοειδούς Αποσάθρωσης-Tafoni Ο όρος Tafoni θεσπίστηκε ως γεωμορφολογικός από τον A. Penck (1894), εξαιτίας των γεωμορφών σε περιοχή της Κορσικής, που φέρει το όνομα αυτό.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ο ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΕΔΑΦΟΥΣ 1. Κυριότερες ιδιότητες της αργίλου 2. Ποια είναι τα ποιο κοινά ορυκτά της αργίλου. Ποιο θεωρείτε σημαντικότερο. 3. Κατατάξτε τα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ για την μακροσκοπική αναγνώριση των ορυκτών

ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ για την μακροσκοπική αναγνώριση των ορυκτών ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΕΧΝΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΞΑΜΗΝΟ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟ ΕΤΟΣ : ΤΕΧΝΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ : Γ : 2015-2016 ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ για την μακροσκοπική αναγνώριση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΟΜΟΓΕΝΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΤΣΙΜΕΝΤΟΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ

ΠΡΟΟΜΟΓΕΝΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΤΣΙΜΕΝΤΟΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΠΡΟΟΜΟΓΕΝΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΤΣΙΜΕΝΤΟΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ Φωτ.: Κατά FLSmidth 1 ΠΡΟ-ΟΜΟΓΕΝΟΠΟΙΗΣΗ - Εισαγωγή Είναι γνωστό ότι στην παραγωγική διαδικασία του κλίνκερ τσιμέντου, εκτός των άλλων, σημαντικότατη επίδραση έχουν

Διαβάστε περισσότερα

ΒΛΑΒΕΣ ΤΟΙΧΟΠΟΙΙΑΣ Τεκμηρίωση Βλαβών περιλαμβάνει : Αποτύπωση φερόντων στοιχείων κατασκευής. Πιθανές επεμβάσεις λόγω της μεγάλης διάρκειας ζωής κτιρίων από τοιχοποιία την καθιστούν δύσκολη. Αναζήτηση αρχικών

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ. "Δομικά Υλικά" Παραδόσεις του Αναπλ. Καθηγητή Ξ. Σπηλιώτη

ΓΕΝΙΚΑ. Δομικά Υλικά Παραδόσεις του Αναπλ. Καθηγητή Ξ. Σπηλιώτη ΓΕΝΙΚΑ Κατά τη χρησιμοποίηση της άμμου ή των σκύρων για την παρασκευή διαφόρων σύνθετων υλικών (κονιαμάτων ή σκυροδεμάτων), ενδιαφέρον παρουσιάζει όχι το μέγεθος των κόκκων, αλλά το ποσοστό των διαφορετικού

Διαβάστε περισσότερα

ΞΑΠΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ. Στρατηγική Συν-Κατοίκησης

ΞΑΠΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ. Στρατηγική Συν-Κατοίκησης ΞΑΠΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ Στρατηγική Συν-Κατοίκησης Η πρόταση μας εισάγει μια νέα τυπολογία κατοικίας, αυτήν της οριζόντιας πολυκατοικίας. Η αναφορά στην ελληνική αστική πολυκατοικία είναι σκόπιμη αφού η

Διαβάστε περισσότερα

14. Κατασκευάστε μια μακέτα ανασκαφικού σκάμματος και παίξτε «ανασκαφή»! Επίσης, για την «ανασκαφή» θα χρειαστείτε:

14. Κατασκευάστε μια μακέτα ανασκαφικού σκάμματος και παίξτε «ανασκαφή»! Επίσης, για την «ανασκαφή» θα χρειαστείτε: Αρχαιολογία ένα κλειδί για την πύλη του χρόνου 14. Κατασκευάστε μια μακέτα ανασκαφικού σκάμματος και παίξτε «ανασκαφή»! Συνοπτική περιγραφή Στο Α μέρος τα παιδιά κατασκευάζουν σε συνεργασία με τον/την

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14 ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Μπορεί να λειτουργήσει ένα οικοσύστημα α) με παραγωγούς και καταναλωτές; β) με παραγωγούς και αποικοδομητές; γ)με καταναλωτές και αποικοδομητές; Η διατήρηση των οικοσυστημάτων προϋποθέτει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΓΕΤΩΝΕΣ. πηγή:nasa - Visible Earth

ΠΑΓΕΤΩΝΕΣ. πηγή:nasa - Visible Earth ΠΑΓΕΤΩΝΕΣ πηγή:nasa - Visible Earth ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Παγετώδης δράση Οι παγετώνες καλύπτουν σήµερα το 1/10 περίπου της γήινης επιφάνειας. Η δράση των παγετώνων, αποτέλεσε ένα σηµαντικό µορφογενετικό

Διαβάστε περισσότερα

Εξωγενείς. παράγοντες ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ

Εξωγενείς. παράγοντες ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Κεφάλαιο 3 ο : Αποσάθρωση Εξωγενείς παράγοντες Ονοµάζονται εκείνοι οι παράγοντες που συντελούν στην καταστροφή του αναγλύφου Ο φυσικός τους χώρος είναι η επιφάνεια της γης. Έχουν σαν έδρα τους την ατµόσφαιρα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΖΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ. Ενότητα 8: Περιβάλλοντα ιζηματογένεσης-λίμνες Δρ. Αβραμίδης Παύλος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας

ΙΖΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ. Ενότητα 8: Περιβάλλοντα ιζηματογένεσης-λίμνες Δρ. Αβραμίδης Παύλος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας ΙΖΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ Ενότητα 8: Περιβάλλοντα ιζηματογένεσης-λίμνες Δρ. Αβραμίδης Παύλος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Σκοποί ενότητας Στην ενότητα αυτή παρουσιάζονται τα βασικά χαρακτηριστικά των λιμναίων

Διαβάστε περισσότερα

Προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές φυσικής κληρονομιάς

Προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές φυσικής κληρονομιάς Προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές φυσικής κληρονομιάς Habitat: κυρίαρχη μορφή, γύρω από την οποία αναπτύσσεται ένας οικότοπος Χλωρίδα (π.χ. φυτό-φύκος) Πανίδα (π.χ. ύφαλος διθύρων) Γεωλογική μορφή (π.χ.

Διαβάστε περισσότερα

4 Μαρτίου Ελευσίνα

4 Μαρτίου Ελευσίνα Τεχνολογίες διαχείρισης θαλασσίων ιζημάτων Καθ. Κώστας Κομνίτσας Τμήμα Μηχ. Ορυκτών Πόρων Πολ. Κρήτης 4 Μαρτίου 2009 - Ελευσίνα Θαλάσσια ιζήματα Από βιομηχανικές εκπομπές (υγρά, στερεά, αέρια) Από αστικά

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχομενα ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Περιεχομενα ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Περιεχομενα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1...1 1.1 Βασικά εδαφικά συστατικά...1 1.2 Στερεή εδαφική φάση:...2 1.3 Υγρή εδαφική φάση...2 1.4 Αέρια εδαφική φάση:...3 1.5 Σχηματική απεικόνιση των τριών φάσεων εδάφους...3 1.6

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. 1. Γεωλογείν περί Σεισμών...3. 2. Λιθοσφαιρικές πλάκες στον Ελληνικό χώρο... 15. 3. Κλάδοι της Γεωλογίας των σεισμών...

ΜΕΡΟΣ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. 1. Γεωλογείν περί Σεισμών...3. 2. Λιθοσφαιρικές πλάκες στον Ελληνικό χώρο... 15. 3. Κλάδοι της Γεωλογίας των σεισμών... ΜΕΡΟΣ 1 1. Γεωλογείν περί Σεισμών....................................3 1.1. Σεισμοί και Γεωλογία....................................................3 1.2. Γιατί μελετάμε τους σεισμούς...........................................

Διαβάστε περισσότερα

Τύποι χωμάτινων φραγμάτων (α) Με διάφραγμα (β) Ομογενή (γ) Ετερογενή ή κατά ζώνες

Τύποι χωμάτινων φραγμάτων (α) Με διάφραγμα (β) Ομογενή (γ) Ετερογενή ή κατά ζώνες Χωμάτινα Φράγματα Κατασκευάζονται με γαιώδη υλικά που διατηρούν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους Αντλούν την αντοχή τους από την τοποθέτηση, το συντελεστή εσωτερικής τριβής και τη συνάφειά τους. Παρά τη

Διαβάστε περισσότερα

Ακρόπολη 447 π.χ. Παλάτι του Μίνωα (Κνωσός) Πύλη των λεόντων (Μυκήνες) Κατασκευασμένη από πεντελικό μάρμαρο και ασβεστόλιθο.

Ακρόπολη 447 π.χ. Παλάτι του Μίνωα (Κνωσός) Πύλη των λεόντων (Μυκήνες) Κατασκευασμένη από πεντελικό μάρμαρο και ασβεστόλιθο. ΤΟΙΧΟΠΟΙΙΑ το αρχαιότερο δομικό υλικό 1) Σύγχρονα υλικά (σκυρόδεμα και χάλυβας) περιόρισαν τη χρήση της. 2) Η τρωτότητα της υπό σεισμικές δυνάμεις κατέστησαν ακατάλληλη ως δομικό σύστημα. την Σήμερα η

Διαβάστε περισσότερα

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Aτµόσφαιρα της Γης Ατµόσφαιρα είναι η αεριώδης µάζα η οποία περιβάλλει

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΔΙΟΧΗΜΕΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΙΣΟΤΟΠΩΝ. Τμήμα Χημικών Μηχανικών

ΡΑΔΙΟΧΗΜΕΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΙΣΟΤΟΠΩΝ. Τμήμα Χημικών Μηχανικών ΡΑΔΙΟΧΗΜΕΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΙΣΟΤΟΠΩΝ Τμήμα Χημικών Μηχανικών Ιωάννα Δ. Αναστασοπούλου Βασιλική Δρίτσα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ 2. ΤΡΙΤΙΟ,

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 7: Οικοσυστήματα (I)

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 7: Οικοσυστήματα (I) Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 7: Οικοσυστήματα (I) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΠΟΡΩΝ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΠΟΡΩΝ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΟΡΥΚΤΩΝ ΠΟΡΩΝ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ''Εφαρμογή διαγραμμάτων χρόνου - θερμοκρασίας - μετατροπής ΤΤΤ στη μελέτη κεραμικών της Εποχής του Χαλκού, από την Αίγινα'' ΤΣΑΠΙΚΟΥΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΔΑΣΙΚΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Οργανική ουσία Αποτελείται από πολύπλοκες ενώσεις οι οποίες παράγονται από τα υπολείμματα των φυτικών και ζωικών οργανισμών, με την επίδραση βιολογικών, χημικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙ (ΛΑΚΜΟΣ)

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙ (ΛΑΚΜΟΣ) ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙ (ΛΑΚΜΟΣ) Θεσσαλονίκη 2011 Η απόφαση για μια αναγνωριστική αποστολή πάνω από το χωριό Χαλίκι, στο όρος Λάκμος ή Περιστέρι, πάρθηκε κατά τη διάρκεια της αποστολής του συλλόγου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ. Τίτλοι ερευνών Διατύπωση υπόθεσης Ανεξάρτητη, εξαρτημένη και ελεγχόμενες μεταβλητές.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ. Τίτλοι ερευνών Διατύπωση υπόθεσης Ανεξάρτητη, εξαρτημένη και ελεγχόμενες μεταβλητές. Άσκηση1: ΑΣΚΗΣΕΙΣ Τίτλοι ερευνών Διατύπωση υπόθεσης Ανεξάρτητη, εξαρτημένη και ελεγχόμενες μεταβλητές. Στις παρακάτω προτάσεις υπογραμμίστε με μια γραμμή την ανεξάρτητη και με δύο την εξαρτημένη μεταβλητή:

Διαβάστε περισσότερα

ΙΖΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ. Ενότητα 9: Περιβάλλοντα ιζηματογένεσης Ποτάμια 2. Δρ. Αβραμίδης Παύλος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας

ΙΖΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ. Ενότητα 9: Περιβάλλοντα ιζηματογένεσης Ποτάμια 2. Δρ. Αβραμίδης Παύλος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας ΙΖΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ Ενότητα 9: Περιβάλλοντα ιζηματογένεσης Ποτάμια 2 Δρ. Αβραμίδης Παύλος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Σκοποί ενότητας Σκοπός της ενότητας αυτής είναι η περιγραφή των συνθηκών σχηματισμού

Διαβάστε περισσότερα

1. Επεμβάσεις συντήρησης

1. Επεμβάσεις συντήρησης Έκθεση εργασιών συντήρησης αρχιτεκτονικών καταλοίπων στον αρχαιολογικό του Αζοριά κατά την ανασκαφική περίοδο του 2014 της Σ. Χλουβεράκη, Επιστημονική Συνεργάτιδα, ΙΝΣΤΑΠ Κέντρο Μελέτης Αν Κρήτης Αρ. Αδειας

Διαβάστε περισσότερα

Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου;

Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου; Μπορεί η διαχείριση των εδαφικών πόρων να συμβάλλει στη μείωση των αερίων του θερμοκηπίου; Δημ. Αλιφραγκής Καθηγητής Εργαστήριο Δασικής Εδαφολογίας ΑΠΘ Αύξηση του ρυθμού δέσμευσης του διοξειδίου του άνθρακα

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ΡΟΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Η ροή του νερού μεταξύ των άλλων καθορίζει τη ζωή και τις λειτουργίες των έμβιων οργανισμών στο ποτάμι. Διαμορφώνει το σχήμα του σώματός τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

iv. Παράκτια Γεωμορφολογία

iv. Παράκτια Γεωμορφολογία iv. Παράκτια Γεωμορφολογία Η παράκτια ζώνη περιλαμβάνει, τόσο το υποθαλάσσιο τμήμα της ακτής, μέχρι το βάθος όπου τα ιζήματα υπόκεινται σε περιορισμένη μεταφορά εξαιτίας της δράσης των κυμάτων, όσο και

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ Ενότητα 3: Γεωχημική διαφοροποίηση και Κρυσταλλοχημικοί κανόνες ενσωμάτωσης χημικών στοιχείων Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

1.5 Ταξινόμηση της ύλης

1.5 Ταξινόμηση της ύλης 1.5 Ταξινόμηση της ύλης Θεωρία 5.1. Πως ταξινομείται η ύλη; Η ύλη ταξινομείται σε καθαρές ή καθορισμένες ουσίες και μίγματα. Τα μίγματα ταξινομούνται σε ομογενή και ετερογενή. Οι καθορισμένες ουσίες ταξινομούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη Οι υδρίτες (εικ. 1) είναι χημικές ενώσεις που ανήκουν στους κλειθρίτες, δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Δρ. Χαρ. Ντρίνια Επίκ. Καθηγήτρια

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Δρ. Χαρ. Ντρίνια Επίκ. Καθηγήτρια ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΓΕΩΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΙΖΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ Δρ. Χαρ. Ντρίνια Επίκ. Καθηγήτρια ΑΘΗΝΑ 2007 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΙΖΗΜΑΤΟΓΕΝΕΙΣ ΦΑΣΕΙΣ ΓΕΝΙΚΑ Η έννοια

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ενότητα 9: Υγρά αστικά απόβλητα Διάθεση λυμάτων στο έδαφος (φυσικά συστήματα επεξεργασίας) (Μέρος 1 ο ) Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

Οι ασυνέχειες επηρεάζουν τη συμπεριφορά του τεχνικού έργου και πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στο σχεδιασμό του.

Οι ασυνέχειες επηρεάζουν τη συμπεριφορά του τεχνικού έργου και πρέπει να λαμβάνονται υπόψη στο σχεδιασμό του. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΑΣΥΝΕΧΕΙΩΝ ΒΡΑΧΟΥ Όπως έχουμε ήδη αναφέρει οι ασυνέχειες αποτελούν επίπεδα αδυναμίας της βραχόμαζας που διαχωρίζει τα τεμάχια του ακέραιου πετρώματος. Κάθετα σε αυτή η εφελκυστική αντοχή είναι

Διαβάστε περισσότερα

Α.3.4. Προκαταρκτική Μελέτη Γεωλογικής Καταλληλότητας

Α.3.4. Προκαταρκτική Μελέτη Γεωλογικής Καταλληλότητας Α.3.4. Προκαταρκτική Μελέτη Γεωλογικής Καταλληλότητας Εισαγωγή Ο σκοπός της παρούσας μελέτης είναι ο εντοπισμός τμημάτων καταρχήν κατάλληλων από γεωλογική άποψη για οικιστική ή άλλη συναφή με δόμηση ανάπτυξη,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑ (ORE DEPOSIT GEOLOGY)

ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑ (ORE DEPOSIT GEOLOGY) ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑ (ORE DEPOSIT GEOLOGY) 7.3.05.4 Τομέας Γεωλογικών Επιστημών Τμήμα Μηχανικών Μεταλλείων Μεταλλουργών ΜΑΘΗΜΑ 1 ο. ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ Σταύρος Τριανταφυλλίδης, 2015 Λέκτορας Κοιτασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 5 η ΤΕΧΝΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ Ι ΤΕΧΝΙΚΟΓΕΩΛΟΓΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΣΗΡΑΓΓΑΣ

ΑΣΚΗΣΗ 5 η ΤΕΧΝΙΚΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ Ι ΤΕΧΝΙΚΟΓΕΩΛΟΓΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΣΗΡΑΓΓΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ MΕΤΑΛΛΟΥΡΓΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΕΧΝ. ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ & ΥΔΡΟΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΗΡΩΩΝ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟΥ `9, 157 80 ΖΩΓΡΑΦΟΥ, ΑΘΗΝΑ NATIONAL TECHNICAL

Διαβάστε περισσότερα

Χρονική σχέση με τα φιλοξενούντα πετρώματα

Χρονική σχέση με τα φιλοξενούντα πετρώματα 1 Χρονική σχέση με τα φιλοξενούντα πετρώματα Συγγενετικές ανωμαλίες: Προκύπτουν συγχρόνως με το σχηματισμό των πετρωμάτων Επιγενετικές ανωμαλίες: Έπονται του φιλοξενούντος πετρώματος, τροποποιούν την ορυκτολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΙΖΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ. Ενότητα 11: Περιβάλλοντα ιζηματογένεσης- Δελταϊκά περιβάλλοντα Δρ. Αβραμίδης Παύλος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας

ΙΖΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ. Ενότητα 11: Περιβάλλοντα ιζηματογένεσης- Δελταϊκά περιβάλλοντα Δρ. Αβραμίδης Παύλος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας ΙΖΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ Ενότητα 11: Περιβάλλοντα ιζηματογένεσης- Δελταϊκά περιβάλλοντα Δρ. Αβραμίδης Παύλος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Σκοποί ενότητας Στην ενότητα αυτή οι φοιτητές εισάγονται στον τρόπο

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα συντεταγμένων

Συστήματα συντεταγμένων Κεφάλαιο. Για να δημιουργήσουμε τρισδιάστατα αντικείμενα, που μπορούν να παρασταθούν στην οθόνη του υπολογιστή ως ένα σύνολο από γραμμές, επίπεδες πολυγωνικές επιφάνειες ή ακόμη και από ένα συνδυασμό από

Διαβάστε περισσότερα

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ & ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ & ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ 1 ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ & ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΠΙΘΑΝΑ ΑΙΤΙΑ ΤΩΝ ΠΑΡΑΤΗΡΟΥΜΕΝΩΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΣΤΟ ΠΑΛΑΙΟΚΑΣΤΡΟ ΝΙΣΥΡΟΥ ΠΡΟ ΡΟΜΗ ΓΕΩΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Από Γ. Ε. Βουγιουκαλάκη Αθήνα, Άυγουστος 2003 2 Πιθανά αίτια

Διαβάστε περισσότερα

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ & ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΥΠΟΕΡΓΟ: ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΜΑΡΜΑΡΩΝ ΚΑΙ ΛΟΙΠΩΝ ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΩΝ ΠΕΤΡΩΜΑΤΩΝ (ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ)

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ & ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΥΠΟΕΡΓΟ: ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΜΑΡΜΑΡΩΝ ΚΑΙ ΛΟΙΠΩΝ ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΩΝ ΠΕΤΡΩΜΑΤΩΝ (ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ) ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΩΝ & ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ Γ ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΣΤΗΡΙΞΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΥΓΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΟΥΜΕΝΟ ΕΡΓΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ (ΕΤΠΑ) ΕΛΛΑΔΑΣ (ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ) ΕΡΓΟ:ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

Συμπίεση Αστικών Εδαφών Αιτίες-Επιπτώσεις-Έλεγχος

Συμπίεση Αστικών Εδαφών Αιτίες-Επιπτώσεις-Έλεγχος Συμπίεση Αστικών Εδαφών Αιτίες-Επιπτώσεις-Έλεγχος ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΜΑΤΖΙΡΗΣ Δρ. Δασολόγος Περιβαλλοντολόγος Προϊστάμενος Τμήματος Συντήρησης Κήπων Δήμου Θεσσαλονίκης Το έδαφος είναι το δημιούργημα της ζωής και

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική μηχανική

Περιβαλλοντική μηχανική Περιβαλλοντική μηχανική 2 Εισαγωγή στην Περιβαλλοντική μηχανική Enve-Lab Enve-Lab, 2015 1 Environmental Μεγάλης κλίμακας περιβαλλοντικά προβλήματα Παγκόσμια κλιματική αλλαγή Όξινη βροχή Μείωση στρατοσφαιρικού

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΔΟΝΙΟ - Ιοντίζουσες Ακτινοβολίες

ΡΑΔΟΝΙΟ - Ιοντίζουσες Ακτινοβολίες ΡΑΔΟΝΙΟ - Ιοντίζουσες Ακτινοβολίες. Το πρόβλημα είναι γνωστό εδώ και πολλές δεκαετίες στο εξωτερικό. Στη χώρα μας πολύ πρόσφατα άρχισε ν' απασχολεί εντονότερα τους ειδικούς. Σε πολλές πολιτείες των ΗΠΑ

Διαβάστε περισσότερα

γεωγραφικό γλωσσάρι για την πέμπτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω την Ελλάδα» του ΟΕΔΒ)

γεωγραφικό γλωσσάρι για την πέμπτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω την Ελλάδα» του ΟΕΔΒ) γεωγραφικό γλωσσάρι για την πέμπτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω την Ελλάδα» του ΟΕΔΒ) Α Κεφ. αβιοτικό κάθε στοιχείο που δεν έχει ζωή 4 αιολική διάβρωση Η διάβρωση που οφείλεται στον άνεμο 5 ακρωτήριο ακτογραμμή

Διαβάστε περισσότερα

Η ατμόσφαιρα και η δομή της

Η ατμόσφαιρα και η δομή της 1 Η ατμόσφαιρα και η δομή της Ατμόσφαιρα λέγεται το αεριώδες στρώμα που περιβάλλει τη γη και το οποίο την ακολουθεί στο σύνολο των κινήσεών της. 1.1 Έκταση της ατμόσφαιρας της γης Το ύψος στο οποίο φθάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΟΛΙΣΘΗΣΕΙΣ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΓΝΑΤΙΑ ΟΔΟ. Dr. Βανδαράκης Δημήτριος (dbandarakis@hua.gr) Dr. Παυλόπουλος Κοσμάς Καθηγητής (kpavlop@hua.

ΚΑΤΟΛΙΣΘΗΣΕΙΣ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΓΝΑΤΙΑ ΟΔΟ. Dr. Βανδαράκης Δημήτριος (dbandarakis@hua.gr) Dr. Παυλόπουλος Κοσμάς Καθηγητής (kpavlop@hua. ΚΑΤΟΛΙΣΘΗΣΕΙΣ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΓΝΑΤΙΑ ΟΔΟ Dr. Βανδαράκης Δημήτριος (dbandarakis@hua.gr) Dr. Παυλόπουλος Κοσμάς Καθηγητής (kpavlop@hua.gr) ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΑΤΟΛΙΣΘΗΣΕΙΣ ΤΜΗΜΑΤΑ ΚΑΤΟΛΙΣΘΗΣΕΩΝ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα