Κεφάλαιο 63 Μη στερινοειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα στην ογκολογία

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Κεφάλαιο 63 Μη στερινοειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα στην ογκολογία"

Transcript

1 Κεφάλαιο 63 Μη στερινοειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα στην ογκολογία Μ. Σαμάρκος ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα (Non steroidal anti inflammatory drugs, NSAID ΜΣΑΦ) είναι μια κατηγορία φαρμάκων τα οποία αν και από χημικής απόψεως είναι ετερογενή, παρουσιάζουν παρόμοιες θεραπευτικές δράσεις αλλά και παρενέργειες. Τα ΜΣΑΦ είναι από τα πλέον χρησιμοποιούμενα φάρμακα σε ολόκληρο τον κόσμο. Υπολογίζεται ότι στις ΗΠΑ περίπου άτομα καθημερινά χρησιμοποιούν διάφορα ΜΣΑΦ 1. Η αντιπυρετική δράση του εκχυλίσματος του φλοιού της ιτιάς ήταν γνωστή από τον 18 ο αιώνα και το δραστικό συστατικό του εκχυλίσματος, η σαλικίνη, απομονώθηκε το 1829 από τον Leroux. Το 1899 η Bayer κυκλοφόρησε το ακετυλοσαλικυλικό οξύ σαν σκεύασμα με το όνομα «ασπιρίνη». Η ασπιρίνη είναι το αρχέτυπο της κατηγορίας των ΜΣΑΦ. Τη δεκαετία του 1950 κυκλοφόρησε η φαινυλβουταζόνη, το πρώτο μη σαλικυλικό ΜΣΑΦ και τη δεκαετία του 1960 η ινδομεθακίνη η οποία αποτέλεσε την αρχή μιας προσπάθειας να συντεθούν ΜΣΑΦ με μεγαλύτερη αντιφλεγμονώδη δράση και μικρότερη τοξικότητα 2. Περίπου εκείνη την εποχή οι B. Samuelsson και S. Bergstrom περιέγραψαν την οδό της σύνθεσης των προσταγλανδινών 3 και το 1971 ο J.R. Vane έδειξε ότι τα ΜΣΑΦ ασκούν τη θεραπευτική τους δράση αναστέλλοντας ένα ένζυμο που 1105 εμπλέκεται στη σύνθεση των προσταγλανδινών, την κυκλοοξυγενάση (COX) 4. Για τις ανακαλύψεις τους αυτές οι B. Samuelsson, S. Bergstrom και J.R. Vane τιμήθηκαν το 1982 με το βραβείο Nobel στη Φυσιολογία και την Ιατρική. Στα τέλη της δεκαετίας του 1990 παρουσιάστηκε μια νέα τάξη ΜΣΑΦ, οι αναστολείς της COX 2 ή κοξίμπες 5. Αρχικά θεωρήθηκε ότι η υποκατηγορία αυτή των ΜΣΑΦ θα ήταν απαλλαγμένη από τις μείζονες παρενέργειες των υπολοίπων ΜΣΑΦ ωστόσο με την πάροδο του χρόνου φάνηκε ότι και οι κοξίμπες είχαν σημαντική τοξικότητα και μάλιστα ορισμένες από αυτές αποσύρθηκαν από την φαρμακευτική αγορά το ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΔΡΑΣΕΩΣ Ο κύριος μηχανισμός δράσης των ΜΣΑΦ είναι η αναστολή της δράσης της κυκλο οξυγενάσης 4. Έχει βρεθεί ότι θεραπευτικές δόσεις ασπιρίνης και άλλων ΜΣΑΦ μειώνουν τη βιοσύνθεση προσταγλανδινών στον άνθρωπο και υπάρχει γενικά καλή συσχέτιση μεταξύ της αντιφλεγμονώδους δράσης του κάθε ΜΣΑΦ και της ικανότητάς του να αναστέλλει τη βιοσύνθεση των προσταγλανδινών 7. Η κυκλοοξυγενάση (COX) ή συνθετάση της προσταγλανδίνης Η (PGHS) είναι ένα ένζυμο το οποίο συμμετέχει στη σύνθεση προσταγλανδινών και θρομβοξανών από το αραχιδονικό οξύ 1. Επομένως τα ΜΣΑΦ δρουν τελικά αναστέλλο

2 ντας τη σύνθεση των παραπάνω ουσιών. Η σύνθεση προσταγλανδινών και θρομβοξανών Οι προσταγλανδίνες (PG) και οι θρομβοξάνες (ΤΧ) ανήκουν στην ομάδα των βιολογικά δραστικών λιπιδίων που ονομάζονται εικοσανοειδή. Σχεδόν όλα τα εμπύρηνα κύτταρα στον άνθρωπο έχουν την ικανότητα να συνθέτουν προσταγλανδίνες και θρομβοξάνες. Οι προσταγλανδίνες και οι θρομβοξάνες είναι γνωστές και με την κοινή ονομασία προστανοειδή και οι μεν προσταγλανδίνες φέρουν δακτύλιο 5 ατόμων ενώ ο δακτύλιος του μορίου των θρομβοξανών έχει 6 άτομα. Τα προστανοειδή συντίθενται μέσω της λεγόμενης οδού της κυκλοοξυγενάσης. Η οδός αυτή ξεκινά από το αραχιδονικό οξύ, από το οποίο συντίθεται προσταγλανδίνη Η (PGH) με τη δράση της κυκλοοξυγενάσης. Στη συνέχεια από την PGH, μετά από διάφορετικά ενζυματικά βήματα, συντίθενται διάφορες προσταγλανδίνες (D2, E2, F2, I2) και θρομβοξάνες (Α2, Β2). Εκτός από το αραχιδονικό οξύ, σαν βιοσυνθετικό υπόστρωμα μπορεί να χρησιμεύσει το διομογαμμαλινολενικό οξύ (DGLA) και το εικοσιπεντενοϊκό οξύ (EPA). Τα μόρια που προκύπτουν από το αραχιδονικό φέρουν το σημείο 2 (π.χ. προσταγλανδίνη Ε2) ενώ αυτά που προέρχονται από το DGLA φέρουν το σημείο 1 και από το ΕΡΑ το σημείο 3. Η μεγάλη πλειοψηφία των φυσικών προσταγλανδινών προέρχονται ωστόσο από το αραχιδονικό ο ξύ 8,9. Βιολογική δράση των προστανοειδών Τα προστανοειδή εμπλέκονται στη διαδικασία της φλεγμονής, ωστόσο αν και in vitro οι δράσεις τους είναι συγκεκριμένες, in vivo η κατάσταση δεν είναι τόσο σαφής. Οι παράγοντες που προκαλούν την ασάφεια είναι η ταυτόχρονη παραγωγή μορίων με αντίθετες in vitro δράσεις, η διαφορετική δράση του ίδιου μορίου ανάλογα με το κύτταρο στόχο και η τροποποίηση της δράσεως υπό την επίδραση του μικροπεριβάλλοντος. Η ΤΧΑ2 προάγει τη συγκόλληση των αιμοπεταλίων, ενώ η PGI2 που παράγεται στο τοίχωμα των αγγείων την αναστέλλει. Οι PGE2 και PGD2 προκαλούν διάταση και αύξηση της διαπερατότητας των αγγείων της μικροκυκλοφορίας ενώ η ΤΧΑ2 προκαλεί αγγειοσύσπαση. Η PGΕ2 προκαλεί υπεραλγησία και πυρετό ενώ οι PGD2, PGF2a και ΤΧΑ2 προκαλούν βρογχόσπασμο 8,9. Αξιοσημείωτη είναι η δράση των προσταγλανδινών στους νεφρούς όπου δρουν μέσω δύο μηχανισμών. Από τη μια πλευρά δρουν στα αγγεία, διατηρώντας τη νεφρική ροή αίματος και το ρυθμό σπειραματικής διήθησης μέσω ενίσχυσης της αγγειοσύσπασης που προκαλεί η αγγειοτασίνη ΙΙ, αυξάνοντας την έκκριση ρενίνης και ανταγωνιζόμενα τυχόν συστηματική αγγειοσύσπαση. Από την άλλη πλευρά οι προσταγλανδίνες δρουν και στα νεφρικά σωληνάρια, ανταγωνιζόμενες τη δράση της αντιδιουρητικής ορμόνης 9. Η κυκλοοξυγενάση Μέχρι στιγμής η COX φαίνεται να υ πάρχει σε δύο ισομορφές την COX 1 και την COX Πρόσφατα έχει περιγραφεί και μια τρίτη ισομορφή η COX 3 η οποία όμως είναι πιθανώς splice variant του γονιδίου COX 1 με μια επιπλέον πεπτιδική αλληλουχία. Οι δύο ισομορφές της COX κωδικοποιούνται σε διαφορετικά χρωμοσώματα αλλά οι δύο πρωτεΐνες έχουν σχεδόν το ίδιο μέγεθος (600 αμι 1106

3 νοξέα) με μοριακό βάρος 68 kda πριν τις τροποποιήσεις που ακολουθούν τη μετάφραση 11. Παρά τις μοριακές τους ο μοιότητες τα δύο ένζυμα διαφέρουν σημαντικά στο πως εκφράζονται στους ι στούς. H COX 1 εκφράζεται στους περισσότερους ιστούς αλλά σε βαθμό που ποικίλλει από ιστό σε ιστό, ενώ η COX 2 είναι μη ανιχνεύσιμη στους περισσότερους ιστούς, σε φυσιολογικές συνθήκες. Η COX 2 εκφράζεται σε σταθερά επίπεδα στον εγκέφαλο, τους νεφρούς και τα οστά ενώ η έκφρασή της στους υπόλοιπους ιστούς αυξάνεται σε συνθήκες φλεγμονής, υπό την επίδραση των κυτταροκινών και άλλων μεσολαβητών της φλεγμονής όπως η ιντερλευκίνες 1 και 2 ο παράγοντας νέκρωσης των όγκων και ο λιποπολυσακχαρίτης. Αντίστροφα α ντιφλεγμονώδεις κυτταροκίνες όπως οι ιντερλευκίνες 3, 4 και 10 καθώς και τα κορτικοειδή καταστέλλουν την έκφραση της COX 2. Είναι σημαντικό ότι η COX 1 εκφράζεται στο στομάχι, σε αντίθεση με την COX 2 10,11. Οι δύο ισομορφές της COX έχουν παρόμοια ενζυμική δραστηριότητα: δρουν στα ίδια υποστρώματα, παράγουν τα ί δια προϊόντα και καταλύουν την ίδια αντίδραση με όμοιο καταλυτικό μηχανισμό. Η κύρια δομική διαφορά τους είναι στο αμινοξύ 590 όπου η COX 1 φέρει ι σολευκίνη ενώ η COX 2 φέρει βαλίνη με αποτέλεσμα η COX 2 να έχει μεγαλύτερο θύλακο σύνδεσης και επομένως μεγαλύτερο φάσμα υποστρωμάτων. Στη μοριακή αυτή διαφορά στηρίζεται και η εκλεκτικότητα των αναστολέων της COX 2 οι οποίοι λόγω του μεγαλύτερου όγκου τους μπορούν να φθάσουν στη θέση συνδέσεως του υποστρώματος της COX 2 αλλά όχι της COX 1 μια και αυτή είναι όπως αναφέρθηκε μικρότερη Η αναστολή της δράσης της COX γίνεται με διάφορους μηχανισμούς: Μη αντιστρεπτή αναστολή όπως προκαλεί η ασπιρίνη ακετυλιώνοντας το ε νεργό κέντρο του ενζύμου. Αντιστρεπτή, ανταγωνιστική αναστολή όπως στην περίπτωση της ιβουπροφαίνης αλλά και των περισσοτέρων ΜΣΑΦ τα οποία δρουν σαν ανταγωνιστικά υποστρώματα. Αντιστρεπτή, μη ανταγωνιστική αναστολή η οποία προκαλείται από την παρακεταμόλη (ακεταμινοφαίνη) μέσω δέσμευσης ελευθέρων ριζών. Τα περισσότερα από τα ΜΣΑΦ που υπήρχαν πριν από τους εκλεκτικούς α ναστολείς της COX 2 δεν εμφανίζουν εκλεκτικότητα στην αναστολή των δύο ισομορφών της COX ή αναστέλλουν περισσότερο την COX 1 (π.χ. ινδομεθακίνη, ναπροξένη, ιβοθπροφαίνη). Ωστόσο ορισμένα από αυτά εμφανίζουν καθ υπεροχή αναστολή της COX 2 όπως η νιμεσουλίδη και η ετοδολάκη και σε μικρότερο βαθμό η μελοξικάμη και η δικλοφαινάκη. Οι εκλεκτικοί αναστολείς της COX 2 (ροφεκοξίμπη και σελεκοξίμπη σε θεραπευτικές δόσεις αναστέλλουν την COX με 300 φορές ισχυρότερα από την COX 1 5. ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ Προς το παρόν στην Ελλάδα κυκλοφορούν πάνω από 20 διαφορετικά ΜΣΑΦ 13. Με βάση τη χημική τους δομή τα ΜΣΑΦ μπορεί να καταταχθούν σε κατηγορίες με διαφορετικά χαρακτηριστικά (πίνακας 1). Τα ΜΣΑΦ σαν ομάδα έχουν παρεμφερή φαρμακοκινητικά χαρακτηριστικά. Απορροφώνται γρήγορα και σε μεγάλο βαθμό από του στόματος και κατανέμονται σε μικρό βαθμό στους ιστούς εξαι

4 τίας του μεγάλου ποσοστού δέσμευσής τους από τις πρωτεΐνες (π.χ. λευκωματίνη). Έχουν ελάχιστο ηπατικό μεταβολισμό και αποβάλλονται από τους νεφρούς είτε με σπειραματική διήθηση ή με σωληναριακή έκκριση 14. Πίνακας 1. Τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα* Παράγωγα σαλικυλικού οξέος (Καρβοξυλικά οξέα) Ακετυλοσαλικυλικό οξύ, Διφλουνιζάλη Παράγωγα οξεικού οξέος Ινδομεθακίνη, Ασεμετασίνη, Ετοδολάκη, Δικλοφενάκη, Τολμετίνη, Σουλινδάκη Παράγωγα προπιονικού οξέος Φαινοπροφαίνη, Φλουρβιπροφαίνη, Ιβουπροφαίνη, Κετοπροφαίνη, Ναπροξένη, Θειοπροφαινικό οξύ, Παράγωγα ανθρανιλικού οξέος (Φαιναμάτες) Μεφαιναμικό οξύ, Τολφαιναμικό οξύ Παράγωγα ενολικού οξέος (Οξικάμες) Πιροξικάμη, Μελοξικάμη, Τενοξικάμη, Φαινυλβουταζόνη Αλκανόνες Ναβουμετόνη Εκλεκτικοί αναστολείς COX 2 Νιμεσουλίδη, Σελεκοξίμπη, Ροφεκοξίμπη Άλλα ΜΣΑΦ Νιφλουμικό οξύ, Αζαπροπαζόνη, Διακετυλρεΐνη * Βασισμένος στo The pharmacological basis of therapeutics 2 και στο Εθνικό Συνταγολόγιο 13. Τα περισσότερα ΜΣΑΦ προκαλούν αντιστρεπτή αναστολή της COX, επομένως η διάρκεια δράσης τους καθορίζεται από τη φαρμακοκινητική τους. Εξαίρεση αποτελεί η ασπιρίνη η οποία προκαλεί μη αντιστρεπτή αναστολή της COX, ε πομένως η διάρκεια δράσης της εξαρτάται από το ρυθμό σύνθεσης της COX. Τα ΜΣΑΦ έτσι χωρίζονται σε αυτά με βραχύ χρόνο ημιζωής (<6 ώρες) και σε αυτά με μακρό χρόνο ημιζωής (>10 ώρες). Ένα σημαντικό φαρμακοκινητικό πλεονέκτημα των ΜΣΑΦ, το οποίο οφείλεται στο ότι είναι οργανικά οξέα, είναι η ιδιότητά τους να συσσωρεύονται στις φλεγμονώδεις εστίες 2. Η ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΜΣΑΦ Τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη θεωρούνται σαν σχετικά ήπια αναλγητικά αλλά αυτό δεν είναι απόλυτο. Η αναλγητική δράση ενός φαρμάκου πρέπει να εκτιμάται με βάση όχι μόνο την ένταση αλλά και το είδος του πόνου. Τα ΜΣΑΦ σε ορισμένες περιπτώσεις (όπως π.χ. σε μετεγχειρητικό πόνο) μπορεί να έχουν αναλγητική δράση ανώτερη και των ο πιοειδών. Τα ΜΣΑΦ φαίνεται ότι ασκούν ιδιαίτερη αναλγητική δράση σε περιπτώσεις στις οποίες ο πόνος συνδέεται με την ύπαρξη φλεγμονής. Ο πόνος στις περιπτώσεις αυτές οφείλεται πιθανώς σε τοπική διέγερση των ινών του πόνου και αυξημένη ευαισθησία στον πόνο (υπεραλγησία) η οποία εν μέρει προκύπτει από αυξημένη διεγερσιμότητα κεντρικών νευρώνων στο νωτιαίο μυελό. Η αναλγητική δράση των ΜΣΑΦ είναι βασικά περιφερική και οφείλεται στην αναστολή της σύνθεσης των προσταγλανδινών στην εστία της φλεγμονής και του πόνου. Οι προσταγλανδίνες δεν προκαλούν πόνο άμεσα αλλά ευαισθητοποιούν τις απολήξεις των νευρικών ινών του πόνου στη δράση άλλων φλεγμονωδών μεσολαβητών (βραδυκινίνη, ισταμίνη, 5 υδροξυτρυπταμίνη) ενισχύοντας έτσι το βασικό μήνυμα του πόνου. Η ευαισθητοποίηση προκαλείται κυρίως από τις προσταγλανδίνες Ε και G. Ένας άλλος μηχανισμός αναλγητικής δράσης των ΜΣΑΦ είναι άμεση δράση στους νευρώνες (κεντρικούς και περιφερικούς) με μείωση της ικανότητας αντίληψης του πόνου

5 Η αναλγητική δράση ενός συγκεκριμένου ΜΣΑΦ ποικίλει από άτομο σε ά τομο. Έτσι ενώ σε επίπεδο πληθυσμού η αναλγητική δράση όλων των ΜΣΑΦ είναι περίπου η ίδια, σε ατομικό επίπεδο υπάρχουν μεγάλες διαφορές. Στην κλινική πράξη αυτό σημαίνει ότι η έλλειψη αναλγητικής ανταπόκρισης σε ένα ΜΣΑΦ δεν προδικάζει το ίδιο για άλλα ΜΣΑΦ. Ορισμένοι ασθενείς ανταποκρίνονται καλύτερα σε ένα φάρμακο και δεν ανταποκρίνονται σε άλλο 16. Οι τυχόν διαφορές στην αποτελεσματικότητα μεταξύ διαφόρων ΜΣΑΦ φαίνεται ότι οφείλονται περισσότερο στη χρησιμοποιούμενη δοσολογία παρά στις ιδιότητες του κάθε φαρμάκου. Μία μελέτη που συνέκρινε δικλοφενάκη, ινδομεθακίνη και πιροξικάμη έδειξε ότι υπήρχαν μεγάλες διαφορές στη βιοδιαθεσιμότητα και τον μεταβολισμό μεταξύ ασθενών και υποδείκνυε ότι αυτές ήταν η αιτία της διαφοράς στην αναλγητική δράση ενός συγκεκριμένου φαρμάκου μεταξύ των ασθενών 17. Για τους παραπάνω λόγους υποστηρίζεται ότι είναι απαραίτητη η ύπαρξη διαφορετικών ΜΣΑΦ ώστε να υπάρχουν αρκετές εναλλακτικές λύσεις σε ασθενείς που δεν ανταποκρίνονται 18. ΑΝΕΠΙΘΥΜΗΤΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ Τα ΜΣΑΦ είναι μια κατηγορία φαρμάκων με σχετικά συχνές ανεπιθύμητες ενέργειες. Για παράδειγμα η αντιμετώπιση των γαστρεντερικών παρενεργειών των ΜΣΑΦ αύξησε κατά 50% το κόστος θεραπείας ασθενών με αρθρίτιδα σύμφωνα με δεδομένα του Medicaid για την περίοδο Επίσης έχει υπολογισθεί ότι 5 7% των εισαγωγών σε νοσοκομείο οφείλονται σε παρενέργειες φαρμάκων και από αυτές το 30% αντιπροσωπεύει εισαγωγές εξαιτίας ανεπι 1109 θύμητων ενεργειών ΜΣΑΦ 20. Ο εξαιρετικά μεγάλος αριθμός ασθενών οι οποίοι χρησιμοποιούν ΜΣΑΦ σε συνδυασμό με το γεγονός ότι πολλοί από αυτούς είναι υπερήλικες οδηγεί στη αύξηση του αριθμού των επεισοδίων α νεπιθύμητων ενεργειών από ΜΣΑΦ 21. Οι υπερήλικες εμφανίζουν κατά κανόνα μειωμένη συγκέντρωση λευκωματίνης στο αίμα με αποτέλεσμα υψηλότερο ε λεύθερο κλάσμα ΜΣΑΦ στο αίμα γεγονός που με τη σειρά του οδηγεί σε μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα αλλά και σε συχνότερες ανεπιθύμητες ενέργειες. Οι ανεπιθύμητες ενέργειες των ΜΣΑΦ αφορούν το πεπτικό σύστημα, τους νεφρούς, το καρδιαγγειακό σύστημα, το ήπαρ, τους νεφρούς, το δέρμα, το κεντρικό νευρικό σύστημα και το αίμα. Οι συχνότερες είναι αυτές από το πεπτικό σύστημα, το δέρμα και το κεντρικό νευρικό σύστημα αν και από κλινικής απόψεως σημαντικότερες είναι οι ανεπιθύμητες ενεργειες από το πεπτικό, τους νεφρούς, το αίμα και το ήπαρ. Είναι α ξιοσημείωτο ωστόσο ότι σε σχετική μελέτη ενώ το 72% των ιατρών ενημέρωνε τους ασθενείς για τις παρενέργειες από το γαστρεντερικό σύστημα, μόνο το 15% ανέφερε τις υπόλοιπες ανεπιθύμητες ενέργειες των ΜΣΑΦ 22. Ένα συνηθισμένο ερώτημα είναι το αν κάποια ΜΣΑΦ είναι περισσότερο τοξικά από άλλα. Οι περισσότερες από τις ανεπιθύμητες ενέργειες των ΜΣΑΦ σχετίζονται με την ικανότητά τους να αναστέλλουν τη δράση της COX. Έτσι είναι δύσκολο να πει κανείς ποιο ΜΣΑΦ είναι ασφαλέστερο. Θεωρείται ότι τα ΜΣΑΦ που αναστέλλουν ασθενώς την COX έ χουν λιγότερες ανεπιθύμητες ενέργειες. Ωστόσο επίσης σημαντικός παράγοντας είναι η δόση του ΜΣΑΦ, μια και η συ

6 χνότητα ανεπιθύμητων ενεργειών για ένα δεδομένο ΜΣΑΦ συσχετίζεται με τη δοσολογία του φαρμάκου. Μια ανασκόπηση περίπου ασθενών με ρευματοειδή αρθρίτιδα έδειξε ότι περισσότερες ανεπιθύμητες ενέργειες εμφανιζόταν με την ινδομεθακίνη, την τολμετίνη, και το μεκλοφαιναμικό ενώ λιγότερο τοξικά ήταν τα εντεροδιαλυτά σκευάσματα της ασπιρίνης και η ιβουπροφένη 23. Για την πρόληψη της τοξικότητας των ΜΣΑΦ είναι σημαντική η σωστή εκτίμηση των διαφόρων παραγόντων που αυξάνουν τον κίνδυνο τοξικότητας (π.χ. προϋπάρχουσα νεφρική δυσλειτουργία), η χορήγηση της μικρότερης δυνατής δόσης, η αποφυγή συγχορήγησης φαρμάκων που εμφανίζουν τοξικότητα κοινή με τα ΜΣΑΦ καθώς και η χρήση μέτρων πρόληψης όπως η καλή ενυδάτωση για την αποφυγή της νεφροτοξικότητας και η χορήγηση φαρμάκων όπως π.χ. οι α ναστολείς της αντλίας πρωτονίων για την μείωση της τοξικότητας από το πεπτικό σύστημα. Πεπτικό σύστημα Το μεγαλύτερο μέρος των ανεπιθύμητων ενεργειών των ΜΣΑΦ αφορά το πεπτικό σύστημα. Κυρίως προσβάλλονται ο στόμαχος και το δωδεκαδάκτυλο αν και τα ΜΣΑΦ έχουν τοξική δράση και στο λεπτό και το παχύ έντερο. Η τοξική δράση των ΜΣΑΦ είναι τοπική και συστηματική. Τα ΜΣΑΦ επειδή είναι οξέα, ιονίζονται στο ουδέτερο περιβάλλον του γαστρεντερικού βλεννογόνου και παγιδεύονται στα επιθηλιακά κύτταρα προκαλώντας τοπική βλάβη. Ωστόσο η τοξικότητα των ΜΣΑΦ στο ανώτερο πεπτικό οφείλεται κυρίως στη συστηματική δράση των φαρμάκων αυτών, μέσω της αναστολής της σύνθεσης της COX του γαστρεντερικού βλεννογόνου. Για το 1110 λόγο αυτό ακόμα και η παρεντερική χορήγηση ΜΣΑΦ προκαλεί τοξικότητα. Ο υγιής γαστροδωδεκαδακτυλικός βλεννογόνος, χρησιμοποιώντας κυρίως την COX 1, συνθέτει προσταγλανδίνες με βλεννοπροστατευτική δράση όπως η Ε2 (PGE2). Η δράση των προσταγλανδινών αυτών συνιστάται στα εξής: διέγερση της έκκρισης γλυκοπρωτεΐνών από τα κύτταρα του βλεννογόνου, αύξηση της έκκρισης διττανθρακικών, αύξηση της αιματικής ροής και της παροχής ο ξυγόνου στα κύτταρα του βλεννογόνου, επιτάχυνση της ανακύκλωσης των επιθηλιακών κυττάρων και της ικανότητας του βλεννογόνου να αποκαθιστά βλάβες. Με τους μηχανισμούς αυτούς δημιουργείται μια αλκαλική υδατική στοιβάδα πάνω από το γαστρικό βλεννογόνο η οποία τον προστατεύει από τη δράση του γαστρικού οξέος. Οι προσταγλανδίνες δεν φαίνεται να έχουν κλινικά σημαντική δράση στην έκκριση του γαστρικού οξέος. Τα ΜΣΑΦ αναστέλλοντας τη δράση της COX 1 καταλύουν τους παραπάνω προστατευτικούς μηχανισμούς, οδηγώντας σε βλάβη του βλεννογόνου, η οποία καταλήγει σε σχηματισμό ελκών στο στόμαχο ή στο δωδεκαδάκτυλο και στις αντίστοιχες επιπλοκές (αιμορραγία, διάτρηση). Η βλάβη του βλεννογόνου από τα ΜΣΑΦ αρχίζει σαν λειτουργική διαταραχή του βλεννογόνιου φραγμού, συνεχίζεται σαν μικροσκοπική βλάβη του βλεννογόνου και καταλήγει σε ενδοσκοπικά ορατή βλάβη. Οι μακροσκοπικές βλάβες περιλαμβάνουν την ερυθρότητα, το οίδημα, τις υπενδοθηλιακές αιμορραγίες, τις διαβρώσεις και τα έλκη, αλλά μόνο οι διαβρώσεις και τα έλκη έχουν κλινική σημασία. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι δεν υπάρχει καλή συσχέ

7 1111 τιση μεταξύ δυσπεπτικών ενοχλημάτων και ελκοδιαβρωτικών βλαβών του ανωτέρου πεπτικού μετά από χρήση ΜΣΑΦ. Έτσι πολλοί ασθενείς εμφανίζουν έντονα δυσπεπτικά ενοχλήματα χωρίς όμως μακροσκοπικές βλάβες και αντίστροφα άλλοι ασθενείς παρουσιάζουν σημαντικές επιπλοκές όπως η αιμορραγία χωρίς κανένα προειδοποιητικό δυσπεπτικό ε νόχλημα. Η βλάβη του βλεννογόνου μπορεί να συμβεί και με πολύ μικρές δόσεις ΜΣΑΦ αφού η αναστολή της COX 1 συμβαίνει και με χαμηλές δόσεις, αλλά η πιθανότητα τοξικότητας αυξάνει όσο αυξάνει η δόση των ΜΣΑΦ 24. Οι ανεπιθύμητες ενέργειες των ΜΣΑΦ στο λεπτό και στο παχύ έντερο περιλαμβάνουν σιδηροπενική αναιμία, υπολευκωματιναιμία, δυσαπορρόφηση, ατελή ή πλήρη απόφραξη του εντέρου από διαφράγματα, διάρροια, κολίτιδα και διάτρηση του εντέρου. Τα παραπάνω συμβάματα δεν είναι σπάνια αλλά κατά κανόνα δεν προκαλούν κλινικά σημαντικά προβλήματα 25. Οι παράγοντες που καθορίζουν τον κίνδυνο εμφάνισης σημαντικής τοξικότητας από το ανώτερο πεπτικό μετά από τη χρήση ΜΣΑΦ έχουν μελετηθεί καλά. Φαίνεται ότι οι σημαντικότεροι παράγοντες είναι η διάρκεια θεραπείας πάνω από μία εβδομάδα, η ηλικία άνω των 60 ετών, οι υψηλές δόσεις ΜΣΑΦ, το ιστορικό έλκους στομάχου ή δωδεκαδακτύλου, η εμφάνιση τοξικότητας σε προηγούμενη χορήγηση ΜΣΑΦ, η κατανάλωση αλκοόλ και η ταυτόχρονη λήψη κορτικοστεροειδών, αντιπηκτικών, διφωσφονικών ή άλλων ΜΣΑΦ 26,27. Πρέπει να σημειωθεί εδώ ο ρόλος των εκλεκτικών αναστολέων επαναπρόσληψης σεροτονίνης (SSRI) οι οποίοι φαίνεται να αυξάνουν τον κίνδυνο γαστρεντερικής τοξικότητας των ΜΣΑΦ, πιθανώς διαταράσσοντας την αιμοστατική λειτουργία των αιμοπεταλίων 28. Το είδος του ΜΣΑΦ επίσης είναι καθοριστικός παράγοντας για την εμφάνιση τοξικότητας. Ορισμένα ΜΣΑΦ εμφανίζουν υψηλό κίνδυνο τοξικότητας (π.χ. πιροξικάμη) αλλά δεν υπάρχουν σαφή δεδομένα σχετικά με το ποιά ΜΣΑΦ εμφανίζουν το μικρότερο κίνδυνο γαστρεντερικής τοξικότητας 29. Τέλος ένας άλλος σημαντικός παράγοντας κινδύνου εμφάνισης γαστρεντερικής τοξικότητας είναι η λοίμωξη από H. pylori. Η λοίμωξη από H. Pylori σε συνδυασμό με χρήση ΜΣΑΦ αυξάνει τον κίνδυνο έλκους κατά 61 φορές και τον κίνδυνο αιμορραγίας κατά 6 φορές, όπως προκύπτει από μια μεγάλη μεταανάλυση 30. Σε ασθενείς με ιστορικό έλκους στομάχου ή δωδεκαδακτύλου συνιστάται έλεγχος και θεραπεία εκκρίζωσης του H. pylori σε περίπτωση που υ πάρχει, πριν αρχίσουν θεραπεία με ΜΣΑΦ, ενώ σε ασυμπτωματικούς ασθενείς, χωρίς τέτοιο ιστορικό δεν είναι σαφές αν πρέπει να ακολουθείται η ίδια τακτική. Η υψηλή συχνότητα εμφάνισης γαστρεντερικών επιπλοκών από τα ΜΣΑΦ καθιστά απαραίτητη τη λήψη προφυλακτικών μέτρων. Η χορήγηση αντιοξίνων και η χρήση εντεροδιαλυτών δισκίων ΜΣΑΦ δεν φαίνεται να είναι αποτελεσματικά μέτρα. Οι αναστολείς Η2 υποδοχέων αν και είναι αποτελεσματικοί ως θεραπεία των ελκών από ΜΣΑΦ ωστόσο δεν φαίνεται να είναι αποτελεσματικοί στην πρόληψη της τοξικότητας, παρόλο που ορισμένες μελέτες έδειξαν θετικά αποτελέσματα, κυρίως όσον αφορά τα έλκη δωδεκαδακτύλου Αντίθετα η

8 μισοπροστόλη και οι αναστολείς αντλίας πρωτονίων (ΡΡΙ) έχουν αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα στην πρόληψη των ελκών από ΜΣΑΦ Η μισοπροστόλη είναι ένα ανάλογο της προσταγλανδίνης Ε το οποίο είναι εξαιρετικά αποτελεσματικό στην πρόληψη των γαστρεντερικών ανεπιθύμητων ενεργειών των ΜΣΑΦ. Μειώνει σημαντικά τη συχνότητα των σοβαρών επιπλοκών όπως η αιμορραγία και η διάτρηση αν και εμφανίζει σχετικά συχνά διάρροια και αίσθημα κοιλιακής δυσφορίας 34. Η μισοπροστόλη υπερτερεί συγκριτικά με τους ΡΡΙ καθώς σε σχετική μελέτη η συχνότητα ενδοσκοπικά διαπιστωμένων ελκών σε ασθενείς υπό θεραπεία με ΜΣΑΦ ήταν 7% στην ομάδα της μισοπροστόλης και 18 20% στην ομάδα της λανσαπραζόλης, αν και στην ομάδα της μισοπροστόλης υπήρχε μεγαλύτερο ποσοστό ασθενών που διέκοπταν τη θεραπεία 33. Οι εκλεκτικοί αναστολείς της COX 2 παρουσιάζουν το θεωρητικό τουλάχιστον πλεονέκτημα της μικρότερης τοξικότητας από το ανώτερο πεπτικό, αφού όπως αναφέρθηκε η προστατευτική δράση των προσταγλανδινών στο γαστροδωδεκαδακτυλικό βλεννογόνο ε ξαρτάται από την COX 1. Σε κλινικό ε πίπεδο φαίνεται ότι η μειωμένη τοξικότητα επιβεβαιώνεται από αρκετές μελέτες αν και υπάρχουν αρκετές αμφισβητήσεις σχετικά με τη μεθοδολογία της σημαντικότερη από τις μελέτες αυτές, της μελέτης CLASS 36,37. Ωστόσο η μακροπρόθεσμη χρήση των εκλεκτικών αναστολέων της COX 2 περιορίζεται από τις καρδιαγγειακές ανεπιθύμητες ενέργειές τους 6. Νεφροί Οι ανεπιθύμητες ενέργεις των ΜΣΑΦ 1112 στο νεφρό προκαλούν οξεία νεφρική α νεπάρκεια, διάμεση νεφρίτιδα και νεφρωσικό σύνδρομο. Οι ανεπιθύμητες ε νέργειες από τους νεφρούς είναι σχετικά συχνές και αναφέρονται μέχρι και στο 18% των ασθενών που ελάμβαναν ιβουπροφαίνη, ενώ ασθενείς που λαμβάνουν ΜΣΑΦ εμφανίζουν τριπλάσιο κίνδυνο οξείας νεφρικής ανεπάρκειας 38,39. Σε φυσιολογικά άτομα ο ρόλος των προσταγλανδινών στη ρύθμιση της νεφρικής ροής αίματος είναι περιορισμένος αφού εκκρίνονται σε μικρές ποσότητες. Η έκκριση των προσταγλανδινών αυξάνεται σε ορισμένες όμως κατηγορίες ασθενών και συγκεκριμένα σε εκείνους που εμφανίζουν νεφρική δυσλειτουργία, παθήσεις του σπειράματος, υ περασβεστιαιμία ή αυξημένη έκκριση αγγειοτασίνης και επινεφρίνης, εξαιτίας καρδιακής ανεπάρκειας, κίρρωσης ή υ πογκαιμίας. Στις καταστάσεις αυτές αυτές οι προσταγλανδίνες και κυρίως οι PGE2 και PGI2, δρουν αγγειοδιασταλτικά μειώνοντας την προ σπειραματική αντίσταση και έτσι διατηρούν σταθερή τη νεφρική ροή αίματος. Τα ΜΣΑΦ αναστέλλουν τη σύνθεση των προσταγλανδινών και στην περίπτωση αυτή οδηγούν σε μείωση της ενδοσπειραματικής πίεσης, πτώση του ρυθμού σπειραματικής διήθησης και οξεία νεφρική ανεπάρκεια, 3 ως 7 ημέρες μετά την έναρξη της θεραπείας. Η οξεία νεφρική ανεπάρκεια μπορεί να συμβεί με οποιοδήποτε ΜΣΑΦ ακόμα και με τους εκλεκτικούς αναστολείς της COX 2. Εκτός της οξείας νεφρικής ανεπάρκειας τα ΜΣΑΦ μπορούν να προκαλέσουν οξεία διάμεση νεφρίτιδα και νεφρωσικό σύνδρομο 40. Ο μηχανισμός με τον οποίο συμβαίνουν αυτές οι ανεπιθύμητες ενέργειες είναι άγνωστος. Κλι

9 νικά ο ασθενής εμφανίζει αιματουρία, πυουρία, πρωτεϊνουρία και κυλίνδρους στα ούρα, ενώ διαπιστώνεται και αύξηση της κρεατινίνης του ορού. Η διάμεση νεφρίτιδα κατά κανόνα είναι αναστρέψιμη αν και μπορεί να χρειαστούν αρκετές εβδομάδες γι αυτό. Το νεφρωσικό σύνδρομο κατά κανόνα συνδυάζεται με εικόνα ελαχίστων αλλοιώσεων στη βιοψία νεφρού. Τέλος η χρόνια λήψη ΜΣΑΦ έχει συσχετισθεί με χρόνια νεφροπάθεια παρόμοια με τη νεφροπάθεια από αναλγητικά, αν και το γεγονός αυτό δεν έχει ε πιβεβαιωθεί οριστικά. Καρδιαγγειακό σύστημα Οι ανεπιθύμητες ενέργειες των ΜΣΑΦ από το καρδιαγγειακό περιλαμβάνουν την υπέρταση, την επιδείνωση προϋπάρχουσας καρδιακής ανεπάρκειας και την αύξηση των στεφανιαίων επεισοδίων. Τα ΜΣΑΦ μπορεί να αυξήσουν την αρτηριακή πίεση ή να επιδεινώσουν προϋπάρχουσα υπέρταση 1,42. Αυτό συμβαίνει με δύο μηχανισμούς: τα ΜΣΑΦ αναστέλλουν τη σύνθεση αγγειοδιασταλτικών προσταγλανδινών από τους νεφρούς και έχουν άμεση αγγειοσυσπαστική επίδραση. Η πλειοψηφία των μελετών δείχνει ότι τα ΜΣΑΦ συνήθως αυξάνουν την αρτηριακή πίεση σε άτομα με υπέρταση και δεν επιδρούν σε ά τομα με φυσιολογική αρτηριακή πίεση. Ωστόσο μια μεγάλη μελέτη σε γυναίκες έδειξε ότι η χρόνια λήψη ΜΣΑΦ διπλασιάζει τον κίνδυνο ανάπτυξης υπέρτασης 43. Η επίδραση των ΜΣΑΦ στην αρτηριακή πίεση φαίνεται ότι είναι μια κοινή τους ιδιότητα αλλά φαίνεται ότι η σουλινδάκη, η πιροξικάμη, η ιβουπροφαίνη τη μικρότερη επίδραση στην αρτηριακή πίεση, ενώ τη μεγαλύτερη εμφανίζουν η ινδομεθακίνη και η ναπροξένη 41. Τα ΜΣΑΦ μπορεί να προκαλέσουν ε πιδείνωση προϋπάρχουσας καρδιακής ανεπάρκειας. Οι ασθενείς με καρδιακή ανεπάρκεια που λαμβάνουν ΜΣΑΦ εμφανίζουν 10πλάσιο κίνδυνο νοσηλείας για επιδεινωση καρδιακής ανεπάρκειας σε σχέση με αυτούς που δεν λαμβάνουν. Ο κύριος μηχανισμός είναι η αύξηση του μεταφορτίου εξαιτίας της αγγειοσύσπασης που προκαλούν τα ΜΣΑΦ 44. Τα ΜΣΑΦ μπορούν επίσης να μειώσουν τα ευεργετικά αποτελέσματα των αναστολέων του μετατρεπτικού ενζύμου της αγγειοτασίνης και της ασπιρίνης. Αναφορικά με τον καρδιαγγειακό κίνδυνο τα ευεργετικά αποτελέσματα της ασπιρίνης τόσο στην πρωτογενή όσο και στη δευτερογενή πρόληψη των στεφανιαίων επεισοδίων είναι καλά τεκμηριωμένα. Ωστόσο αυτή η δράση δεν φαίνεται να υπάρχει στα άλλα ΜΣΑΦ με την πιθανή εξαίρεση της ναπροξένης. Αντίθετα οι εκλεκτικοί αναστολείς της COX 2 φαίνεται να αυξάνουν τον κίνδυνο καρδιαγγειακών συμβαμάτων όπως το έμφραγμα του μυοκαρδίου, η καρδιακή ανεπάρκεια, το αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο και η υπέρταση. Για το λόγο αυτό οι εκλεκτικοί αναστολείς COX 2 πρέπει να περιορίζεται στους ασθενείς στους οποίους δεν υπάρχει κάποια άλλη εναλλακτική θεραπεία και τότε θα πρέπει να χορηγούνται στη μικρότερη δυνατή δόση 45. Ήπαρ Ανεπιθύμητες ενέργειες συμβαίνουν περίπου στο 3% των ασθενών που λαμβάνουν ΜΣΑΦ. Συνήθως πρόκειται για ασυμπτωματική μικρή άνοδο των τραν και η ασπιρίνη σε χαμηλές δόσεις έχουν σαμινασών, ενώ πολύ σπάνια προκαλεί 1113

10 ται ηπατική ανεπάρκεια 46. Σε λίγες περιπτώσεις προκαλείται χολόσταση ή μικτή βλάβη. Η ηπατοτοξικότητα μάλλον είναι χαρακτηριστικό της κατηγορίας, αν και αναφέρεται ότι είναι συχνότερη στην περίπτωση της σουλινδάκης. Η ηπατοτοξικότητα προκαλείται με ανοσολογικούς ή μεταβολικούς μηχανισμούς και είναι συνήθως ήπια και αναστρέψιμη 47. Αναπνευστικό σύστημα Οι ανεπιθύμητες ενέργειες των ΜΣΑΦ από το αναπνευστικό είναι σπάνιες. Η πλέον αξιοσημείωτη είναι το άσθμα και τα πνευμονικά διηθήματα με ηωσινοφιλία. Το άσθμα μπορεί να συσχετίζεται με λήψη ασπιρίνης ή άλλων ΜΣΑΦ και συνήθως εκδηλώνεται με βρογχόσπασμο, ρινική καταρροή, δακρύρροια και συμπτωματολογία από το πεπτικό. Συνήθως δεν υπάρχει κνιδωτικό ή άλλο εξάνθημα. Δεν είναι αντίδραση υπερευαισθησίας αλλά οφείλεται σε εκτροπή του μεταβολισμού του αραχιδονικού ο ξέος προς την παραγωγή αυξημένων ποσών λευκοτριενίων 48. Είναι σημαντικό ότι οι εκλεκτικοί αναστολείς της COX 2 φαίνεται να στερούνται αυτής της ανεπιθύμητης ενέργειας. Αιμα Η τοξικότητα των ΜΣΑΦ στο αίμα περιλαμβάνει ουδετεροπενία και αντιαιμοπεταλιακή δράση. Η ουδετεροπενία είναι ασυνήθιστη (<1%), ενώ η αντιαιμοπεταλιακή τους δράση θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη σε ασθενείς που εμφανίζουν άλλους παράγοντες που επηρεάζουν τη λειτουργία των αιμοπεταλίων (π.χ. ουραιμία), σε ασθενείς με προϋπάρχουσα θρομβοπενία και σε ασθενείς που λαμβάνουν κουμαρινικά ή άλλα αντιπηκτικά. Τα ΜΣΑΦ δεν αλληλεπιδρούν φαρμακευτικά με τα κουμαρινικά αντιπηκτικά, δηλαδή δεν επηρεάζουν το χρόνο προθρομβίνης, αλλά η συγχορήγησή τους αυξάνει τον κίνδυνο αιμορραγικών επιπλοκών. Τέλος όσον αφορά την αντιαιμοπεταλιακή δράση της ασπιρίνης πρέπει να τονισθεί ότι λόγω της μη αντιστρεπτής αναστολής της COX από την ασπιρίνη η λειτουργικότητα των αιμοπεταλίων αποκαθίσταται περίπου μία εβδομάδα μετά τη διακοπή της ασπιρίνης. Για τα άλλα ΜΣΑΦ ο χρόνος αυτός ισούται με 4 5 χρόνους ημιζωής του φαρμάκου 49. Άλλες ανεπιθύμητες ενέργειες Αυτές περιλαμβάνουν παρενέργειες από το κεντρικό νευρικό σύστημα όπως η άσηπτη μηνιγγίτιδα, η ψύχωση και οι γνωσιακές διαταραχές καθώς και δερματικές ανεπιθύμητες ενέργειες με συνηθέστερες τα κηλιδοβλατιδώδη ή κνιδωτικά εξανθήματα και σημαντικότερες το σύνδρομο Stevens Johnson και την τοξική επιδερμονεκρόλυση (TEN) οι οποίες όμως συμβαίνουν σπάνια. Σημειώνεται ότι από τα ΜΣΑΦ η ομάδα των οξικαμών εμφανίζει τον υψηλότερο σχετικό κίνδυνο εμφάνισης Stevens Johnson/TEN ενώ η δικλοφαινάκη και η ιβουπροφαίνη τον χαμηλότερο από τα ΜΣΑΦ 50. Πρέπει να σημειωθεί ότι ο απόλυτος κίνδυνος εμφάνισης των παραπάνω επιπλοκών των ΜΣΑΦ είναι της τάξεως του 1: κατά τις πρώτες οκτώ εβδομάδες θεραπείας. ΚΛΙΝΙΚΗ ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΣΑΦ ΣΤΗΝ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ Ο πόνος στους ασθενείς με καρκίνο αποτελεί μείζον πρόβλημα, με συνεχώς αυξανόμενη επίπτωση και προβληματική αντιμετώπιση, καθώς συχνά υποθεραπεύεται 51,52. Ο πόνος σε ογκολογικούς 1114

11 ασθενείς προκαλείται ή από τον ίδιο τον όγκο (διήθηση ιστών, πίεση νεύρων) ή είναι επιπλοκή κάποιου θεραπευτικού χειρισμού (μετεγχειρητικός πόνος, μετακτινική ίνωση). Πάντα πρέπει να εξετάζεται και το ενδεχόμενο ο πόνος να μην έχει σχετίζεται με το κακόηθες νόσημα. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) διακρίνει τρία βήματα στην φαρμακολογική αντιμετώπιση του πόνου σε ασθενείς με καρκίνο 53 : Στο πρώτο βήμα, που αφορά ασθενείς με ήπιο πόνος χρησιμοποιούνται μη ο πιούχα αναλγητικά. Στο δεύτερο βήμα, που αφορά ασθενείς με μέτριο πόνο ή ασθενείς με ήπιο πόνο που δεν ανταποκρίνονται στα φάρμακα του πρώτου βήματος, εισάγονται τα οπιούχα ή χρησιμοποιούνται συνδυασμοί. Στο τρίτο βήμα, που αφορά ασθενείς με έντονο πόνο ή ασθενείς που δεν ανταποκρίθηκαν στα αναλγητικά του δεύτερου βήματος, χρησιμοποιούνται ισχυρότερα οπιούχα ή συνδυασμοί. Σημειώνεται ότι μερικές φορές, όταν ο πόνος είναι έντονος μπορεί κανείς να ξεκινήσει ακόμα και από το τρίτο βήμα αντιμετώπισης 54. Τα ΜΣΑΦ είναι από τα συχνότερα χρησιμοποιούμενα φάρμακα, ή μόνα τους σε ασθενείς με ήπιο πόνο (βήμα 1) ή σε συνδυασμούς με άλλα αναλγητικά σε ασθενείς με εντονότερο πόνο. Σύμφωνα με τις οδηγίες του ΠΟΥ σε ασθενείς με ήπιο πόνο η αρχική αγωγή θα πρέπει να είναι ένα ΜΣΑΦ ή ακεταμινοφαίνη 53. Τα ΜΣΑΦ πρέπει να χρησιμοποιούνται σε κατάλληλη συχνότητα και επαρκή δοσολογία ώστε να καλύπτουν τις ανάγκες του ασθενούς. Παράλληλα πρέπει να υπάρχει επαγρύπνηση για τυχόν εμφάνιση ανεπιθύμητων ενεργειών (βλέπε ανωτέρω). Τα 1115 πλέονεκτήματα των ΜΣΑΦ είναι η διαθεσιμότητά τους, το γεγονός ότι αποτελούν φάρμακα με τα οποία οι ασθενείς και οι οικογένειές τους είναι εξοικειωμένοι, η ευκολία στη χορήγησή τους, η α θροιστική τους δράση όταν συνδυάζονται με οπιούχα και το σχετικά μικρό τους κόστος, τουλάχιστον για ορισμένα από αυτά. Το κυριότερο ίσως πρόβλημα της χρήσης των ΜΣΑΦ, εκτός από τις ανεπιθύμητες ενέργειες οι οποίες έχουν ήδη α ναφερθεί αναλυτικά, είναι το ότι χαρακτηρίζονται από αναλγητική δράση η οποία δεν μπορεί να αυξηθεί περαιτέρω παρά την αύξηση της δόσης (φαινόμενο «οροφής») 55. Η επιλογή του κατάλληλου ΜΣΑΦ είναι ένα δύσκολο πρόβλημα. Αν και όπως αναφέρθηκε υπάρχουν πολλά ΜΣΑΦ η βιβλιογραφία όσον αφορά τη συγκριτική τους αποτελεσματικότητα σε ασθενείς με καρκίνο είναι σχετικά περιορισμένη 51, Τα κύρια ερωτήματα που απασχολούν τη σχετική βιβλιογραφία είναι η αποτελεσματικότητα των ΜΣΑΦ σχετικά με το εικονικό φάρμακο, η συγκριτική αποτελεσματικότητα των ΜΣΑΦ, η αποτελεσματικότητα των ΜΣΑΦ σε συνδυασμό ή χωρίς οπιούχο και τέλος η κατάλληλη δοσολογία για τη μέγιστη αναλγητική τους δράση. Σε αυτά τα ε ρωτήματα προσπάθησε να απαντήσει μια πρόσφατη μετα ανάλυση η οποία περιέλαβε 42 κλινικές μελέτες με ασθενείς συνολικά, οι οποίες αναφέρονταν στη χρήση ΜΣΑΦ σε ογκολογικούς ασθενείς 58. Τα δύο κυριότερα προβλήματα ήταν η ετερογένεια των μελετών και η μικρή τους διάρκεια. Οι μελέτες διέφεραν στα δοσολογικά σχήματα, στις οδούς χορήγησης των φαρμάκων, στον τύπο καρκί

12 νου, στην αρχική ένταση του πόνου, στον τύπο του πόνου και στα καταληκτικά σημεία. Οι διαφορές αυτές ήταν τέτοιες που πρακτικά απαγόρευαν τη στατιστική μετα ανάλυση των μελετών. Το δεύτερο πρόβλημα ήταν η μικρή διάρκεια των μελετών. Μόνο 16 από τις 42 μελέτες διήρκεσαν πάνω από μία ε βδομάδα και σε καμία οι ασθενείς δεν παρακολουθήθηκαν για περισσότερο από 12 εβδομάδες 58. Παρά τους περιορισμούς αυτούς φαίνεται ότι τα ΜΣΑΦ έχουν τεκμηριωμένη αναλγητική δράση συγκριτικά με εικονικό φάρμακο. Ορισμένες μελέτες έδειξαν κάποιες διαφορές στην αποτελεσματικότητα μεταξύ των ΜΣΑΦ αλλά κατά κανόνα χωρίς κλινική σημασία. Επομένως, και με δεδομένους τους περιορισμούς που αναφέρθηκαν, ασφαλή συμπεράσματα σχετικά με το καταλληλότερο ΜΣΑΦ για τους ασθενείς με καρκίνο, δεν είναι δυνατόν να εξαχθούν. Όσον αφορά τη σύγκριση ΜΣΑΦ με ο πιούχα τα αποτελέσματα των μελετών είναι αντικρουόμενα. Αντίθετα φαίνεται ότι ο συνδυασμός ΜΣΑΦ με οπιούχα πιθανώς μειώνει τις χρησιμοποιούμενες δόσεις 58. Στην ίδια μετα ανάλυση εξετάστηκαν και οι ανεπιθύμητες ενέργειες των ΜΣΑΦ. Αν και οι ανεπιθύμητες ενέργειες δεν αναφερόταν σε όλες τις μελέτες φαίνεται ότι αυτές ήταν ασυνήθιστες και κατά κανόνα ελάσσονες. Ωστόσο η μικρή διάρκεια των μελετών αποτελεί και στην περίπτωση αυτή πρόβλημα, αφού πολλές από τις ανεπιθύμητες ενέργειες δεν εκδηλώνονται σε βραχυπρόθεσμη χορήγηση των ΜΣΑΦ 58. Συμπερασματικά θα πρέπει να αναφερθεί ότι αν και δεν υπάρχουν ισχυρά τεκμήρια από κλινικές μελέτες τα 1116 ΜΣΑΦ ενδείκνυται για την αντιμετώπιση του πόνου σε ασθενείς με καρκίνο. Πρέπει να χρησιμοποιούνται είτε σε α σθενείς με ήπιο πόνο ή σε ασθενείς με μέτριας βαρύτητας πόνο σε συνδυασμό με οπιούχα. Η συχνότητα των ανεπιθύμητων ενεργειών δεν φαίνεται να είναι υψηλή. Ωστόσο πρέπει ο κάθε ασθενής να αξιολογείται για παράγοντες κινδύνου που θα αύξαναν την πιθανότητα εμφάνισης κάποιων από τις ανεπιθύμητες ενέργειες και οι ασθενείς να παρακολουθούνται τακτικά για τυχόν ανεπιθύμητες ενέργειες. Ιδιαίτερη σημασία έχει ο θεραπευτικός σχεδιασμός της α ναλγητικής αγωγής, αν δηλαδή θα είναι βραχυπρόθεσμη ή μακροπρόθεσμη, α φού η συχνότητα των ανεπιθύμητων ε νεργειών θα είναι μεγαλύτερη στην πρώτη περίπτωση. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Simon LS. NSAID: Mechanisms of action. In: Rose BD, editor. UpToDate ed. Wellesley, MA: UpToDate ; Jackson Roberts L, Morrow JD. Analgesic, antipyretic and anti inflammatory agents. In: Hardman JG, Limbird LE, editors. Goodman and Gillmanʹs Pharmacological Basis of Therapeutics. 10th ed. New York: McGraw Hill; p Bergston S, Samuelson B. The prostaglandins. Endavour 1968;27: Vane JR. Inhibition of prostaglandin synthesis as a mechanism of action for aspirinlike drus. Nat New Biol 1971;231: Fitzgerald GA, Patrono C. The coxibs, selective inhibitors of cyclooxygenase 2. N Engl J Med 2001;345: Topol EJ. Failing the public health Rofecoxib, Merck, and the FDA. N Engl J Med 2004;351: Vane JR, Botting RM. New insights into the mode of action of anti inflammatory drugs. Inflamm Res 1995;44: Morrow JD, Jackson Roberts L. Lipid de

13 rived autacoids. In: Hardman JG, Limbird LE, editors. Goodman and Gillmanʹs Pharmacological Basis of Therapeutics. 10th ed. New York: McGraw Hill; p tiple nonsteroidal antiinflammatory drug preparations within individual rheumatology private practices. J Rheumatol 1989 Sep;16(9): Bloom B. Direct medical costs of disease 9. Penrose JF. Physiology of lipid mediators and gastrointestinal side effects during (prostaglandins, leukotrienes and lipoxins) treatment for arthritis. Am J Med and their role in inflammation I & II. In: Rose BD, editor. UpToDate ed. Wellesley, MA: UpToDate; Dubois RN, Abramson SB, Crofford L, Gupta RA, Simon LS, Van De Putte LB, et al. Cyclooxygenase in biology and disease. 1988;(Suppl 2A): Pirmohamed M, James S, Meakin S, Green C, Scott AK, Walley TJ, et al. Adverse drug reactions as cause of admission to hospital: prospective analysis of patients. BMJ 2004;329:15 9. FASEB J 1998 Sep;12(12): Weinblatt ME. Nonsteroidal antiinflammatory 11. Zha S, Yegnasubramanian V, Nelson WG, Isaacs WB, De Marzo AM. Cyclooxygenases in cancer: progress and perpective. Cancer Lett 2004;215: Kurumbail RG, Stevens AM, Gierse JK, drug toxicity: increased risk in the elderly. Scand J Rheumatol Suppl 1991;91: Katz JN, Daltroy LH, Brennan TA, Liang MH. Informed consent and the prescription McDonald JJ, Stegeman RA, Pak JY, et al. of nonsteroidal antiinflammatory Structural basis for selective inhibition of drugs. Arthritis Rheum 1992 cyclooxygenase 2 by anti inflammatory Nov;35(11): agents. Nature 1996 Dec 19;384(6610): Fries JF, Williams CA, Bloch DA. The relative toxicity of nonsteroidal antiinflammatory 13. Φάρμακα αρθροπαθειών, μυοσκελετικών drugs. Arthritis Rheum 1991 παθήσεων, νόσων του συνδετικού ιστού και ορισμένων μεταβολικών νοσημάτων. Nov;34(11): Weil J, Colin Jones D, Langman M, Law Εθνικό Συνταγολόγιο.Αθήνα: son D, Logan R, Murphy M, et al. Prophy Εθνικός Οργανισμός Φαρμάκου ; p Verbeeck R, Blackburn J, Lowewen G. Clinical pharmacokinetics of nonsteroidal anti inflammatory drugs. Clin Pharmacokinet 1983;8: Konttinen YT, Kemppinen P, Segerberg M, Hukkanen M, Rees R, Santavirta S, et al. Peripheral and spinal neural mechanisms in arthritis, with particular reference to treatment of inflammation and pain. Arthritis Rheum 1994 Jul;37(7): Day RO, Graham GG, Williams KM, Brooks PM. Variability in response to NSAIDs. Fact or fiction? Drugs 1988 Dec;36(6): Brune K. Clinical relevance of nonsteroidal anti inflammatory drug phamacokinetics. Eur J Rheumatol Inflamm 1987;8: Pincus T, Callahan LF. Clinical use of mullactic aspirin and risk of peptic ulcer bleeding. BMJ 1995;310: Bjarnason I, Hayllar J, MacPherson AJ, Russell AS. Side effects of nonsteroidal anti inflammatory drugs on the small and large intestine in humans. Gastroenterology 1993;104: Fries JF, Williams CA, Bloch DA, Michel BA. Nonsteroidal anti inflammatory drugassociated gastropathy: incidence and risk factor models. Am J Med 1991;91: Gabriel SE, Jaakkimainen L, Bombardier C. Risk for serious gastrointestinal complications related to use of nonsteroidal antiinflammatory drugs. A meta analysis. Ann Intern Med 1991;115: de Abajo FJ, Rodriguez LA, Montero D. Association between selective serotonin reuptake inhibitors and upper gastrointestinal bleeding: population based case 1117

14 control study. BMJ 1999;319: Garcia Rodriguez LA, Jick H. Risk of upper gastrointestinal bleeding and perforation CLASS study: A randomized controlled trial. Celecoxib Long term Arthritis Safety Study. JAMA 2000;284: associated with individual non 37. Jόni P, Rutjes AWS, Dieppe PA. Are selec steroidal anti inflammatory drugs. Lancet 1994;343: Huang JQ, Sridhar S, Hunt RH. Role of Helicobacter pylori infection and nonsteroidal anti inflammatory drugs in peptic ulcer disease: a meta analysis. Lancet 2002;359: Koch M, Dezi A, Ferrario F, Capurso I. tive COX 2 inhibitors superior to traditional non steroidal anti inflammatory drugs? BMJ 2002;324: Huerta C, Castellsague J, Varas Lorenzo C, Garcia Rodriguez LA. Nonsteroidal antiinflammatory drugs and risk of ARF in the general population. Am J Kidney Dis 2005;45: Prevention of nonsteroidal antiinflammatory 39. Murray M, Brater D. Adverse effects of drug induced gastrointesti nal mucosal injury. A meta analysis of randomized controlled clinical trials. Arch Intern Med 1996;156: nonsteroidal drugs on renal function. Ann Intern Med 1990;112: Clive DM, Stoff JS. Renal syndromes associated with nonsteroidal antiinflammatory 32. Taha AS, Hudson N, Hawkey CJ, Swannell drugs. N Engl J Med 1984 Mar AJ, Trye PN, Cottrell J, et al. Famotidine for the prevention of gastric and duodenal ulcers caused by nonsteroidal antiinflammatory drugs. N Engl J Med 1996;334: Hooper L, Brown TJ, Elliott R, Payne K, Roberts C, Symmons D. The effectiveness of five strategies for the prevention of gastrointestinal toxicity induced by nonsteroidal 1;310(9): Pope JE, Anderson JJ, Felson DT. A metaanalysis of the effects of nonsteroidal antiinflammatory drugs on blood pressure. Arch Intern Med 1993 Feb 22;153(4): Johnson AG, Nguyen TV, Day RO. Do nonsteroidal anti inflammatory drugs affect blood pressure? A meta analysis. Ann Intern Med 1994 Aug 15;121(4): anti inflammatory drugs: sys 43. Curhan GC, Willett WC, Rosner B, tematic review. BMJ 2004;329: Silverstein FE, Graham DY, Senior JR, Davies Stampfer MJ. Frequency of analgesic use and risk of hypertension in younger HW, Struthers BJ, Bittman RM, et al. women. Arch Intern Med 2002 Oct Misoprostol reduces serious gastrointestinal complications in patients with rheumatoid arthritis receiving nonsteroidal antiinflammatory drugs. A randomized, double blind, placebo controlled trial. Ann Intern Med 1995;123: Cullen D, Bardhan KD, Eisner M, Kogut DG, Peacock RA, Thomson JM, et al. Primary 28;162(19): Page J, Henry D. Consumption of NSAIDs and the development of congestive heart failure in elderly patients: an underrecognized public health problem. Arch Intern Med 2000 Mar 27;160(6): Bennett JS, Daugherty A, Herrington D, Greenland P, Roberts H, Taubert KA. The gastroduodenal prophylaxis with use of nonsteroidal anti inflammatory omeprazole for non steroidal antiinflammatory drugs (NSAIDs): a science advisory from drug users. Aliment Phar macol Ther 1998;12: Silverstein FE, Faich G, Goldstein JL, Simon LS, Pincus T, Whelton A, et al. Gastrointestinal toxicity with celecoxib vs nonsteroidal anti inflammatory drugs for osteoarthritis and rheumatoid arthritis: the the American Heart Association. Circulation 2005 Apr 5;111(13): Rabinovitz M, Van Thiel D. Hepatotoxicity of nonsteroidal anti inflammatory drugs. Am J Gastroenterol 1992;87: Rostom A, Goldkind L, Laine L. Nonsteroidal anti inflammatory drugs and hepatic 1118

15 toxicity: a systematic review of randomized controlled trials in arthritis patients. Clin Gastroenterol Hepato 2005;3: Szczeklik A, Stevenson DD. Aspirininduced asthma: advances in pathogenesis, diagnosis, and management. J Allergy Clin Immunol 2003;111: Patrono C. Aspirin as an antiplatelet drug. N Engl J Med 1994;330: Mockenhaupt M, Kelly JP, Kaufman D, Stern RS. he risk of Stevens Johnson syndrome and toxic epidermal necrolysis associated with nonsteroidal antiinflammatory drugs: a multinational perspective. J Rheumatol 2006;30: Levy MH, Thomas AS. Management of cancer pain. Semin Oncol 2005;32: Cleeland CS, Gonin R, Hatfield AK, Edmonson JH, Blum RH, Stewart JA, et al. Pain and its treatment in outpatients with metastatic cancer. N Engl J Med 1994 Mar 3;330(9): Guidelines: Cancer pain relief. 2nd ed. Geneva, Switzerland: World Health Organization; Prommer EE, Casciato DA. Supportive Care. In: Casciato DA, editor. Manual of Clinical Oncology. 5th ed. Lippincot Williams & Wilkins; p Jacox A, Carr DB, Payne R. Management of Cancer Pain:Clinical Practice Guidelines Number 9. AHCRP Publication ed. Rockville, MD.: Agency for Health Polich and Research.; Amadio PJ, Cummings DM, Amadio PB. NSAIDs revisited: selection, monitoring, and safe use. Postgrad Med 1997;101: Carr DB, Goudas LC, Balk EM, Bloch R, Ioannidis JP, Lau J. Evidence report on the treatment of pain in cancer patients. J Natl Cancer Inst Monogr 2004;(32): McNicol E, Strassels S, Goudas L, Lau J, Carr D. Nonsteroidal anti inflammatory drugs, alone or combined with opioids, for cancer pain: a systematic review. J Clin Oncol 2004 May 15;22(10): Eisenberg E, Berkey CS, Carr DB, Mosteller F, Chalmers TC. Efficacy and safety of nonsteroidal antiinflammatory drugs for cancer pain: a meta analysis. J Clin Oncol 1994 Dec;12(12):

Αποδεικτικές Διαδικασίες και Μαθηματική Επαγωγή.

Αποδεικτικές Διαδικασίες και Μαθηματική Επαγωγή. Αποδεικτικές Διαδικασίες και Μαθηματική Επαγωγή. Mαθηματικό σύστημα Ένα μαθηματικό σύστημα αποτελείται από αξιώματα, ορισμούς, μη καθορισμένες έννοιες και θεωρήματα. Η Ευκλείδειος γεωμετρία αποτελεί ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ

ΜΑΘΗΜΑ: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια «ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ» προετοιμάζοντας σε ολιγομελείς ομίλους τους υποψήφιους για τον επικείμενο διαγωνισμό του Υπουργείου Οικονομικών, με κορυφαίο επιτελείο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΙΖΩΝ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ. Από τι προκαλείται η κατάθλιψη?

ΜΕΙΖΩΝ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ. Από τι προκαλείται η κατάθλιψη? Η μείζων κατάθλιψη ανήκει σε μια κατηγορία ψυχικών διαταραχών που ονομάζονται διαταραχές της διάθεσης. Η κατάθλιψη είναι αρκετά συχνή. Υπολογίζεται ότι 15 στους 100 ανθρώπους θα πάθουν κατάθλιψη κάποια

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 55 Θεραπεία ναυτίας και εμέτου από χημειοθεραπεία

Κεφάλαιο 55 Θεραπεία ναυτίας και εμέτου από χημειοθεραπεία Κεφάλαιο 55 Θεραπεία ναυτίας και εμέτου από χημειοθεραπεία Β. Μπαρμπούνης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ναυτία και ο έμετος που προκαλούνται από τη χορήγηση χημειοθεραπευτικών φαρμάκων είναι μεταξύ των πλέον δυσάρεστων εμπειριών

Διαβάστε περισσότερα

Μονάδες 5 1.2.α. Να γράψετε στο τετράδιό σας τον παρακάτω πίνακα σωστά συµπληρωµένο.

Μονάδες 5 1.2.α. Να γράψετε στο τετράδιό σας τον παρακάτω πίνακα σωστά συµπληρωµένο. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 12 ΙΟΥΝΙΟΥ 2000 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ): ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Διαφορές εσωτερικού εξωτερικού δανεισμού. Η διαχρονική κατανομή του βάρους από το δημόσιο δανεισμό.

ΘΕΜΑ: Διαφορές εσωτερικού εξωτερικού δανεισμού. Η διαχρονική κατανομή του βάρους από το δημόσιο δανεισμό. 1 ΘΕΜΑ: Διαφορές εσωτερικού εξωτερικού δανεισμού. Η διαχρονική κατανομή του βάρους από το δημόσιο δανεισμό. Σύνταξη: Παπαδόπουλος Θεοχάρης, Οικονομολόγος, Οικονομολόγος, MSc, PhD Candidate, εισηγητής Φροντιστηρίων

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ-ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ

ΜΑΘΗΜΑ: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ-ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑ: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ-ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Σύνταξη: Παπαδόπουλος Θεοχάρης, Οικονομολόγος, MSc, PhD Candidate Κατηγορίες οφέλους και κόστους που προέρχονται από τις δημόσιες δαπάνες Για την αξιολόγηση

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 43 Αλκαλοειδή της βίνκα ρόζεα

Κεφάλαιο 43 Αλκαλοειδή της βίνκα ρόζεα Κεφάλαιο 43 Αλκαλοειδή της βίνκα ρόζεα Ε. Ξυδάκης Γ. Μαρκάτος 732 ΓΕΝΙΚΑ ΧΗΜΙΚΗ ΔΟΜΗ Τα αλκαλοειδή της βίνκα (vinca alkaloids) είναι μεταξύ των πρώτων κυτταροτοξικών φαρμάκων που αποκαλύφθηκαν και χρησιμοποιήθηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 57 Εκλεκτικοί τροποποιητές των ορμονικών υποδοχέων

Κεφάλαιο 57 Εκλεκτικοί τροποποιητές των ορμονικών υποδοχέων Κεφάλαιο 57 Εκλεκτικοί τροποποιητές των ορμονικών υποδοχέων Ε. Ξυδάκης ΟΙΣΤΡΟΓΟΝΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ Ως γνωστόν, τα οιστρογόνα αποτελούν σημαντικότατους για τη φυσιολογία του οργανισμού παράγοντες.

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΑΧΝΟΕΙΔΗΣ ΑΙΜΟΡΡΑΓΙΑ : «ΚΕΡΑΥΝΟΣ ΕΝ ΑΙΘΡΙΑ» Του Δρος Χρήστου Γεωργόπουλου

ΥΠΑΡΑΧΝΟΕΙΔΗΣ ΑΙΜΟΡΡΑΓΙΑ : «ΚΕΡΑΥΝΟΣ ΕΝ ΑΙΘΡΙΑ» Του Δρος Χρήστου Γεωργόπουλου ΥΠΑΡΑΧΝΟΕΙΔΗΣ ΑΙΜΟΡΡΑΓΙΑ : «ΚΕΡΑΥΝΟΣ ΕΝ ΑΙΘΡΙΑ» Του Δρος Χρήστου Γεωργόπουλου Τι είναι Υπαραχνοειδής αιμορραγία είναι ένας ιδιαίτερος τύπος εγκεφαλικής αιμορραγίας που συνήθως εκδηλώνεται αιφνιδιαστικά

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 42 Αλκυλιούντες παράγοντες και αντινεοπλασματικά αντιβιοτικά

Κεφάλαιο 42 Αλκυλιούντες παράγοντες και αντινεοπλασματικά αντιβιοτικά Κεφάλαιο 42 Αλκυλιούντες παράγοντες και αντινεοπλασματικά αντιβιοτικά Σ. Ντρουφάκου ΑΛΚΥΛΙΟΥΝΤΕΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι αλκυλιούντες παράγοντες στοχεύουν το DNA και είναι κυτταροτοξικές, μεταλλαξιογόνες

Διαβάστε περισσότερα

Οι γέφυρες του ποταμού... Pregel (Konigsberg)

Οι γέφυρες του ποταμού... Pregel (Konigsberg) Οι γέφυρες του ποταμού... Pregel (Konigsberg) Β Δ Β Δ Γ Γ Κύκλος του Euler (Euler cycle) είναι κύκλος σε γράφημα Γ που περιέχει κάθε κορυφή του γραφήματος, και κάθε ακμή αυτού ακριβώς μία φορά. Για γράφημα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: ΕΠΩΝΥΜΟ: ΟΝΟΜΑ: ΟΜΑΔΑ Α Για τις προτάσεις Α1 μέχρι και Α6 να

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια «ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ» προετοιμάζοντας σε ολιγομελείς ομίλους τους υποψήφιους για τον επικείμενο διαγωνισμό του Υπουργείου Οικονομικών, με κορυφαίο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΟΥΣΙΩΝ

ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΟΥΣΙΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΟΥΣΙΩΝ Σύμφωνα με τα διεθνή συστήματα ταξινόμησης ICD 10 και DSM IV υπάρχουν 2 κατηγορίες διαταραχών που σχετίζονται με ουσίες. Στην πρώτη κατηγορία εντάσσονται οι διαταραχές που σχετίζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΘΕΜΑ. Μορφές δημόσιου δανεισμού. Σύνταξη: Παπαδόπουλος Θεοχάρης, Οικονομολόγος, MSc, PhD Candidate

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΘΕΜΑ. Μορφές δημόσιου δανεισμού. Σύνταξη: Παπαδόπουλος Θεοχάρης, Οικονομολόγος, MSc, PhD Candidate ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΘΕΜΑ Μορφές δημόσιου δανεισμού Σύνταξη: Παπαδόπουλος Θεοχάρης, Οικονομολόγος, MSc, PhD Candidate 1 Ανάλογα με την πηγή προελεύσεως των πόρων Με βάση το κριτήριο αυτό, ο δανεισμός διακρίνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Aποτελεσματικότητα της νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής σε μια ανοικτή οικονομία

ΘΕΜΑ: Aποτελεσματικότητα της νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής σε μια ανοικτή οικονομία ΘΕΜΑ: ποτελεσματικότητα της νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής σε μια ανοικτή οικονομία Σύνταξη: Μπαντούλας Κων/νος, Οικονομολόγος, Ms Χρηματοοικονομικών 1 Η πρώτη θεωρία σχετικά με τον αυτόματο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΦΑΡΜΑΚΕΙΟ. Με την πιστοποίηση του έχει πρόσβαση στο περιβάλλον του φαρμακείου που παρέχει η εφαρμογή.

ΣΤΟ ΦΑΡΜΑΚΕΙΟ. Με την πιστοποίηση του έχει πρόσβαση στο περιβάλλον του φαρμακείου που παρέχει η εφαρμογή. ΣΤΟ ΦΑΡΜΑΚΕΙΟ Ο ασθενής έχοντας μαζί του το βιβλιάριο υγείας του και την τυπωμένη συνταγή από τον ιατρό, η οποία αναγράφει τον μοναδικό κωδικό της, πάει στο φαρμακείο. Το φαρμακείο αφού ταυτοποιήσει το

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 52 Ανακάλυψη και ανάπτυξη νέων. νέων αντινεοπλασματικών φαρμάκων

Κεφάλαιο 52 Ανακάλυψη και ανάπτυξη νέων. νέων αντινεοπλασματικών φαρμάκων Κεφάλαιο 52 Ανακάλυψη και ανάπτυξη νέων αντινεοπλασματικών φαρμάκων Α. Γ. Πάλλης Α. Καλυκάκη Β. Γεωργούλιας ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στον ανεπτυγμένο κόσμο περίπου ένα στα τρία άτομα θα προσβληθεί κάποια στιγμή της ζωής

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 56 Αντίδοτα και φάρμακα διάσωσης από την τοξικότητα της θεραπείας και τις επιπλοκές

Κεφάλαιο 56 Αντίδοτα και φάρμακα διάσωσης από την τοξικότητα της θεραπείας και τις επιπλοκές Κεφάλαιο 56 Αντίδοτα και φάρμακα διάσωσης από την τοξικότητα της θεραπείας και τις επιπλοκές Γ. Πανάγος 985 ΛΕΥΚΟΒΟΡΙΝΗ Συνώνυμα: Calcium Folinate, Citrovorum factor, Φυλλινικό ασβέστιο, LEUCOVO RIN Vials

Διαβάστε περισσότερα

Έννοια. Η αποδοχή της κληρονομίας αποτελεί δικαίωμα του κληρονόμου, άρα δεν

Έννοια. Η αποδοχή της κληρονομίας αποτελεί δικαίωμα του κληρονόμου, άρα δεν 1 1. Αποδοχή κληρονομίας Έννοια. Η αποδοχή της κληρονομίας αποτελεί δικαίωμα του κληρονόμου, άρα δεν μπορεί να ασκηθεί από τους δανειστές του κληρονόμου, τον εκτελεστή της διαθήκης, τον κηδεμόνα ή εκκαθαριστή

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 64 Τα οπιοειδή στην αναλγησία του χρόνιου καρκινικού πόνου

Κεφάλαιο 64 Τα οπιοειδή στην αναλγησία του χρόνιου καρκινικού πόνου Κεφάλαιο 64 Τα οπιοειδή στην αναλγησία του χρόνιου καρκινικού πόνου Χ. Μπούκης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο καρκινικός πόνος είναι κυρίως χρόνιος πόνος, η διάρκεια του είναι μεγαλύτερη των 3 μηνών, εμφανίζεται σχεδόν καθημερινά,

Διαβάστε περισσότερα

Εξαναγκασμένες ταλαντώσεις, Ιδιοτιμές με πολλαπλότητα, Εκθετικά πινάκων. 9 Απριλίου 2013, Βόλος

Εξαναγκασμένες ταλαντώσεις, Ιδιοτιμές με πολλαπλότητα, Εκθετικά πινάκων. 9 Απριλίου 2013, Βόλος ιαφορικές Εξισώσεις Εξαναγκασμένες ταλαντώσεις, Ιδιοτιμές με πολλαπλότητα, Ατελείς ιδιοτιμές Εκθετικά πινάκων Μανόλης Βάβαλης Τμήμα Μηχανικών Η/Υ Τηλεπικοινωνιών και ικτύων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 9 Απριλίου

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 48 Ανοσοτρποποιητικά αντινεοπλασματικά φάρμακα, αναστολείς της τυροσινικής κινάσης, και αναστολείς του πρωτεοσωματίου

Κεφάλαιο 48 Ανοσοτρποποιητικά αντινεοπλασματικά φάρμακα, αναστολείς της τυροσινικής κινάσης, και αναστολείς του πρωτεοσωματίου Κεφάλαιο 48 Ανοσοτρποποιητικά αντινεοπλασματικά φάρμακα, αναστολείς της τυροσινικής κινάσης, και αναστολείς του πρωτεοσωματίου Γ. Πανάγος ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στο κεφάλαιο αυτό θα αναφερθούμε σε νεότερα φάρμακα που

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΜΑΘΗΜΑ: ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια «ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ» προετοιμάζοντας σε ολιγομελείς ομίλους τους υποψήφιους για τον επικείμενο διαγωνισμό του Υπουργείου Οικονομικών, με κορυφαίο επιτελείο

Διαβάστε περισσότερα

{ i f i == 0 and p > 0

{ i f i == 0 and p > 0 ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ - ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ Σχεδίαση και Ανάλυση Αλγορίθμων Διδάσκων: Ε. Μαρκάκης, Φθινοπωρινό εξάμηνο 014-015 Λύσεις 1ης Σειράς Ασκήσεων

Διαβάστε περισσότερα

21/11/2005 Διακριτά Μαθηματικά. Γραφήματα ΒΑΣΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ : ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΚΑΙ ΚΥΚΛΟΙ Δ Ι. Γεώργιος Βούρος Πανεπιστήμιο Αιγαίου

21/11/2005 Διακριτά Μαθηματικά. Γραφήματα ΒΑΣΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ : ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΚΑΙ ΚΥΚΛΟΙ Δ Ι. Γεώργιος Βούρος Πανεπιστήμιο Αιγαίου Γραφήματα ΒΑΣΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ : ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΚΑΙ ΚΥΚΛΟΙ A Ε B Ζ Η Γ K Θ Δ Ι Ορισμός Ένα (μη κατευθυνόμενο) γράφημα (non directed graph) Γ, είναι μία δυάδα από σύνολα Ε και V και συμβολίζεται με Γ=(Ε,V). Το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 47 Αντιμεταβολίτες

Κεφάλαιο 47 Αντιμεταβολίτες Κεφάλαιο 47 Αντιμεταβολίτες Χ. Πανόπουλος 763 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι αντιμεταβολίτες είναι φάρμακα με δομή όμοια με φυσικές ουσίες, που α παιτούνται για την ομαλή λειτουργία του κυττάρου. Η δομική αυτή ομοιότητα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 49 Αντινεοπλασματικά φάρμακα με περιορισμένες ενδείξεις και αμφισβητούμενης κατάταξης αντινεοπλασματικά χημειοθεραπευτικά φάρμακα

Κεφάλαιο 49 Αντινεοπλασματικά φάρμακα με περιορισμένες ενδείξεις και αμφισβητούμενης κατάταξης αντινεοπλασματικά χημειοθεραπευτικά φάρμακα Κεφάλαιο 49 Αντινεοπλασματικά φάρμακα με περιορισμένες ενδείξεις και αμφισβητούμενης κατάταξης αντινεοπλασματικά χημειοθεραπευτικά φάρμακα Γ. Πανάγος ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στο κεφάλαιο αυτό περιελάβαμε κυρίως παλαιότερα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 40 Ένταση και πυκνότητα χορήγησης χημειοθεραπείας

Κεφάλαιο 40 Ένταση και πυκνότητα χορήγησης χημειοθεραπείας Κεφάλαιο 40 Ένταση και πυκνότητα χορήγησης χημειοθεραπείας Χ. Ζουμπλιός ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο ιδανικός στόχος κάθε θεραπευτικής αγωγής είναι η ίαση. Στην κλινική πράξη όμως, για πάρα πολλά νοσήματα ό λων των ειδικοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΕΠ 2000 ΑΣΕΠ 2000 Εμπορική Τράπεζα 1983 Υπουργείο Κοιν. Υπηρ. 1983

ΑΣΕΠ 2000 ΑΣΕΠ 2000 Εμπορική Τράπεζα 1983 Υπουργείο Κοιν. Υπηρ. 1983 20 Φεβρουαρίου 2010 ΑΣΕΠ 2000 1. Η δεξαμενή βενζίνης ενός πρατηρίου υγρών καυσίμων είναι γεμάτη κατά τα 8/9. Κατά τη διάρκεια μιας εβδομάδας το πρατήριο διέθεσε τα 3/4 της βενζίνης αυτής και έμειναν 4000

Διαβάστε περισσότερα

23/2/07 Sleep out Πλατεία Κλαυθμώνος

23/2/07 Sleep out Πλατεία Κλαυθμώνος 23/2/07 Sleep out Πλατεία Κλαυθμώνος Μια βραδιά στο λούκι με τους αστέγους «Έχετε ποτέ σκεφτεί να κοιμηθείτε μια χειμωνιάτικη νύχτα στο δρόμο;» Με αυτό το ερώτημα απευθύναμε και φέτος την πρόσκληση στους

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7 Ορμόνες και καρκίνος

Κεφάλαιο 7 Ορμόνες και καρκίνος Κεφάλαιο 7 Ορμόνες και καρκίνος Σ. Τσαγκαράκης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ορμονοεξαρτώμενη καρκινογένεση αφορά την πρόκληση νεοπλασματικών εξεργασιών στους ενδοκρινείς αδένες και ιστούς στόχους των ορμονών από ενδογενώς

Διαβάστε περισσότερα

1. Σε περίπτωση κατά την οποία η τιμή ενός αγαθού μειωθεί κατά 2% και η ζητούμενη

1. Σε περίπτωση κατά την οποία η τιμή ενός αγαθού μειωθεί κατά 2% και η ζητούμενη Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια «ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ» προετοιμάζοντας σε ολιγομελείς ομίλους τους υποψήφιους για τον επικείμενο διαγωνισμό του Υ- πουργείου Οικονομικών και στοχεύοντας στην όσο το δυνατό πληρέστερη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΠΡΟΣΟΡΜΙΣΗΣ, ΠΑΡΑΒΟΛΗΣ, ΠΡΥΜΝΟΔΕΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΛΛΙΜΕΝΙΣΜΟΥ ΣΚΑΦΩΝ ΣΕ ΘΑΛΑΣΣΙΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ. (ΛΙΜΑΝΙΑ κ.λπ.) ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΡΜΟΔΙΟΤΗΤΑΣ ΛΙΜΕΝΙΚΩΝ

ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΠΡΟΣΟΡΜΙΣΗΣ, ΠΑΡΑΒΟΛΗΣ, ΠΡΥΜΝΟΔΕΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΛΛΙΜΕΝΙΣΜΟΥ ΣΚΑΦΩΝ ΣΕ ΘΑΛΑΣΣΙΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ. (ΛΙΜΑΝΙΑ κ.λπ.) ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΡΜΟΔΙΟΤΗΤΑΣ ΛΙΜΕΝΙΚΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΠΡΟΣΟΡΜΙΣΗΣ, ΠΑΡΑΒΟΛΗΣ, ΠΡΥΜΝΟΔΕΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΛΛΙΜΕΝΙΣΜΟΥ ΣΚΑΦΩΝ ΣΕ ΘΑΛΑΣΣΙΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ (ΛΙΜΑΝΙΑ κ.λπ.) ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΡΜΟΔΙΟΤΗΤΑΣ ΛΙΜΕΝΙΚΩΝ ΤΑΜΕΙΩΝ ΚΑΙ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΛΙΜΕΝΙΚΩΝ ΤΑΜΕΙΩΝ Επιμέλεια Άγγελου Αργυρακόπουλου

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 11 Επιδημιολογία του καρκίνου

Κεφάλαιο 11 Επιδημιολογία του καρκίνου Κεφάλαιο 11 Επιδημιολογία του καρκίνου Μ. Παπαδάκου ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι ανθρώπινες απώλειες που προκαλεί ο καρκίνος είναι τεράστιες. Παραμένει η κυριότερη αιτία θανάτου μετά τις καρδιαγγειακές παθήσεις. Σύμφωνα

Διαβάστε περισσότερα

Ταξινόμηση των μοντέλων διασποράς ατμοσφαιρικών ρύπων βασισμένη σε μαθηματικά κριτήρια.

Ταξινόμηση των μοντέλων διασποράς ατμοσφαιρικών ρύπων βασισμένη σε μαθηματικά κριτήρια. ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ Ταξινόμηη των μοντέλων διαποράς ατμοφαιρικών ρύπων βαιμένη ε μαθηματικά κριτήρια. Μοντέλο Ελεριανά μοντέλα (Elerian) Λαγκρατζιανά μοντέλα (Lagrangian) Επιπρόθετος διαχωριμός Μοντέλα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 29 Βασικές αρχές ακτινοβιολογίας

Κεφάλαιο 29 Βασικές αρχές ακτινοβιολογίας Κεφάλαιο 29 Βασικές αρχές ακτινοβιολογίας Θ. Αντωνάδου Ν. Θρουβάλας ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η σημασία της ακτινοβιολογίας στην ακτινοθεραπεία Ο ρόλος της ακτινοθεραπείας στην αντιμετώπιση του καρκίνου Η ακτινοθεραπεία

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 59 Ο ρόλος των μονοκλωνικών αντισωμάτων στην αντιμετώπιση συμπαγών όγκων

Κεφάλαιο 59 Ο ρόλος των μονοκλωνικών αντισωμάτων στην αντιμετώπιση συμπαγών όγκων Κεφάλαιο 59 Ο ρόλος των μονοκλωνικών αντισωμάτων στην αντιμετώπιση συμπαγών όγκων Χ. Π. Καλόφωνος Π. Δ. Γρίβας ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η κατανόηση των μοριακών μηχανισμών που διέπουν την πορεία της κακο ήθους εξαλλαγής

Διαβάστε περισσότερα

Eισηγητής: Μουσουλή Μαρία

Eισηγητής: Μουσουλή Μαρία Eισηγητής: Μουσουλή Μαρία Κλασικός Αθλητισμός Δρόμοι : Μεσαίες και μεγάλες αποστάσεις Ταχύτητες Σκυταλοδρομίες Δρόμοι με εμπόδια Δρόμοι Μεσαίων και Μεγάλων αποστάσεων Στην αρχαία εποχή ο δρόμος που είχε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 60 Οι αυξητικοί παράγοντες της ερυθράς σειράς

Κεφάλαιο 60 Οι αυξητικοί παράγοντες της ερυθράς σειράς Κεφάλαιο 60 Οι αυξητικοί παράγοντες της ερυθράς σειράς Κ. Κανδύλης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η αναιμία είναι μία από τις συχνότερες επιπλοκές του καρκίνου και συμβαίνει σε ένα μεγάλο ποσοστό ασθενών. Η ακριβής συχνότητά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Διδάσκων : Πομπιέρη Βασιλεία, Δικηγόρος, LLM UCL Πτωχευτικό Δίκαιο Σημαντικότερες ρυθμίσεις σε προπτωχευτικό στάδιο. Εισαγωγή της διαδικασίας συνδιαλλαγής Σκοπός Η διάσωση και εξυγίανση

Διαβάστε περισσότερα

Ταξάνες Χ. Πανόπουλος ΠΑΚΛΙΤΑΞΕΛΗ (TAXOL) ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ταξάνες Χ. Πανόπουλος ΠΑΚΛΙΤΑΞΕΛΗ (TAXOL) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Κεφάλαιο 46 Ταξάνες Χ. Πανόπουλος 756 Τα κύτταρα υποστηρίζονται από ένα κυτταροσκελετό που αποτελείται από πρωτεϊνικές ίνες. Ένας αστεροειδής σχηματισμός από μικροσωληνίσκους, εκτείνεται από το κέντρο

Διαβάστε περισσότερα

Α) Ανάλογα με τη φύση των κονδυλίων που περιλαμβάνουν οι προϋπολογισμοί διακρίνονται σε:

Α) Ανάλογα με τη φύση των κονδυλίων που περιλαμβάνουν οι προϋπολογισμοί διακρίνονται σε: Ο διαγωνισμός της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης προϋποθέτει, ως γνωστόν, συνδυασμό συνδυαστικής γνώσης της εξεταστέας ύλης και θεμάτων πολιτικής και οικονομικής επικαιρότητας. Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια

Διαβάστε περισσότερα

Ποια έντομα είναι εχθροί των φυτών και πώς θα τα αντιμετωπίσετε

Ποια έντομα είναι εχθροί των φυτών και πώς θα τα αντιμετωπίσετε Ποια έντομα είναι εχθροί των φυτών και πώς θα τα αντιμετωπίσετε Δυστυχώς είναι μια πραγματικότητα της ζωής ότι αν διατηρείτε στο σπίτι σας φυτά, υπάρχει πάντα η πιθανότητα να υποστούν ζημίες από βλαβερούς

Διαβάστε περισσότερα

Συντάκτης: Παναγιώτης Βεργούρος, Οικονομολόγος Συγγραφέας βιβλίων, Μικρο μακροοικονομίας διαγωνισμών ΑΣΕΠ

Συντάκτης: Παναγιώτης Βεργούρος, Οικονομολόγος Συγγραφέας βιβλίων, Μικρο μακροοικονομίας διαγωνισμών ΑΣΕΠ Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια «ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ» προετοιμάζοντας σε ολιγομελείς ομίλους τους υποψήφιους για τον επικείμενο διαγωνισμό του Υ- πουργείου Οικονομικών και στοχεύοντας στην όσο το δυνατό πληρέστερη

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 26 Χειρουργική των μεταστάσεων

Κεφάλαιο 26 Χειρουργική των μεταστάσεων Κεφάλαιο 26 Χειρουργική των μεταστάσεων Γ. Σαββανής 414 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ένα από τα χαρακτηριστικά των κακοήθων όγκων είναι η ικανότητά τους να δημιουργούν μεταστάσεις οι οποίες αποτελούν την κύρια αιτία θανάτου

Διαβάστε περισσότερα

Ημέρα 3 η. (α) Aπό την εργασιακή διαδικασία στη διαδικασία παραγωγής (β) Αξία του προϊόντος και αξία της εργασιακής δύναμης

Ημέρα 3 η. (α) Aπό την εργασιακή διαδικασία στη διαδικασία παραγωγής (β) Αξία του προϊόντος και αξία της εργασιακής δύναμης Ημέρα 3 η. (α) Aπό την εργασιακή διαδικασία στη διαδικασία παραγωγής (β) Αξία του προϊόντος και αξία της εργασιακής δύναμης Η εργασιακή διαδικασία και τα στοιχεία της. Η κοινωνική επικύρωση των ιδιωτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΣΤΗ ΚΡΗΤΗ

ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΣΤΗ ΚΡΗΤΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΣΤΗ ΚΡΗΤΗ ΑΝΤΙΟΠΗ ΓΙΓΑΝΤΙ ΟΥ Τοµεάρχης Λειτουργίας Κέντρων Ελέγχου Συστηµάτων Μεταφοράς ιεύθυνσης ιαχείρισης Νησιών ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΡΗΤΗΣ 2009 Εγκατεστηµένη Ισχύς (Ατµοµονάδες, Μονάδες

Διαβάστε περισσότερα

Ημέρα 4 η (α) Αγορά και πώληση της εργασιακής δύναμης. (β) Η απόλυτη υπεραξία. Αγορά και πώληση της εργασιακής δύναμης

Ημέρα 4 η (α) Αγορά και πώληση της εργασιακής δύναμης. (β) Η απόλυτη υπεραξία. Αγορά και πώληση της εργασιακής δύναμης Ημέρα 4 η (α) Αγορά και πώληση της εργασιακής δύναμης (β) Η απόλυτη υπεραξία Αγορά και πώληση της εργασιακής δύναμης Στο κεφάλαιο για την αγορά και την πώληση της εργατικής δύναμης (ελληνική έκδοση: τόμος

Διαβάστε περισσότερα

1. Ας υποθέσουμε ότι η εισοδηματική ελαστικότητα ζήτησης για όσπρια είναι ίση με το μηδέν. Αυτό σημαίνει ότι:

1. Ας υποθέσουμε ότι η εισοδηματική ελαστικότητα ζήτησης για όσπρια είναι ίση με το μηδέν. Αυτό σημαίνει ότι: 1. Ας υποθέσουμε ότι η εισοδηματική ελαστικότητα ζήτησης για όσπρια είναι ίση με το μηδέν. Αυτό σημαίνει ότι: α) Ανεξάρτητα από το ύψος της τιμής των οσπρίων, ο καταναλωτής θα δαπανά πάντα ένα σταθερό

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 53 Η θέση της χημειοπροφυλάξεως στα κακοήθη συμπαγή νεοπλάσματα

Κεφάλαιο 53 Η θέση της χημειοπροφυλάξεως στα κακοήθη συμπαγή νεοπλάσματα Κεφάλαιο 53 Η θέση της χημειοπροφυλάξεως στα κακοήθη συμπαγή νεοπλάσματα Μ. Μ. Βασλαματζής 863 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Παρά τις προσπάθειες για την βελτίωση των θεραπειών σε κακοήθη συμπαγή νεοπλάσματα προχωρημένων σταδίων

Διαβάστε περισσότερα

- 1 - Ποιοι κερδίζουν από το εμπόριο αγαθών και υπηρεσιών; Γιατί η άμεση ανταλλαγή αγαθών, ορισμένες φορές, είναι δύσκολο να

- 1 - Ποιοι κερδίζουν από το εμπόριο αγαθών και υπηρεσιών; Γιατί η άμεση ανταλλαγή αγαθών, ορισμένες φορές, είναι δύσκολο να - 1 - Ο παράξενος πραματευτής Ανθολόγιο Ε & Στ τάξης: 277-279 Οικονομικές έννοιες Ανταλλαγή Αντιπραγματισμός Εμπόριο Ερωτήσεις Ποιοι κερδίζουν από το εμπόριο αγαθών και υπηρεσιών; Γιατί η άμεση ανταλλαγή

Διαβάστε περισσότερα

«ΔΙΑΚΡΙΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ»

«ΔΙΑΚΡΙΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ» HY 118α «ΔΙΚΡΙΤ ΜΘΗΜΤΙΚ» ΣΚΗΣΕΙΣ ΠΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΠΟΛΟΙΣΤΩΝ εώργιος Φρ. εωργακόπουλος ΜΕΡΟΣ (1) ασικά στοιχεία της θεωρίας συνόλων. Π. ΚΡΗΤΗΣ ΤΜ. ΕΠ. ΥΠΟΛΟΙΣΤΩΝ «ΔΙΚΡΙΤ ΜΘΗΜΤΙΚ». Φ. εωργακόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

HY 280. θεμελιακές έννοιες της επιστήμης του υπολογισμού ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ. Γεώργιος Φρ.

HY 280. θεμελιακές έννοιες της επιστήμης του υπολογισμού ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ. Γεώργιος Φρ. HY 280 «ΘΕΩΡΙΑ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΥ» θεμελικές έννοιες της επιστήμης του υπολογισμού ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ Γεώργιος Φρ. Γεωργκόπουλος μέρος Α Εισγωγή, κι η σική θεωρί των πεπερσμένων

Διαβάστε περισσότερα

Προτεινόμενα θέματα στο μάθημα. Αρχές Οικονομικής Θεωρίας ΟΜΑΔΑ Α. Στις προτάσεις από Α.1. μέχρι και Α10 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της

Προτεινόμενα θέματα στο μάθημα. Αρχές Οικονομικής Θεωρίας ΟΜΑΔΑ Α. Στις προτάσεις από Α.1. μέχρι και Α10 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της Προτεινόμενα θέματα στο μάθημα Αρχές Οικονομικής Θεωρίας ΟΜΑΔΑ Α Στις προτάσεις από Α.1. μέχρι και Α10 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της καθεμιάς και δίπλα σε κάθε αριθμό την ένδειξη Σωστό, αν

Διαβάστε περισσότερα

α) Το έλλειμμα ή το πλεόνασμα του εμπορικού ισοζυγίου δεν μεταβάλλεται

α) Το έλλειμμα ή το πλεόνασμα του εμπορικού ισοζυγίου δεν μεταβάλλεται 1. Ο πληθωρισμός ορίζεται ως εξής: (Δ= μεταβολή, Ρ= επίπεδο τιμών, Ρ e = προσδοκώμενο επίπεδο τιμών): α) Δ Ρ e /Ρ β) Ρ e / Ρ γ) Δ Ρ/Ρ δ) (Ρ Ρ e )/Ρ 2. Όταν οι εξαγωγές αυξάνονται: α) Το έλλειμμα ή το πλεόνασμα

Διαβάστε περισσότερα

Συγκέντρωση Κίνησης. 6.1. Εισαγωγή. 6.2. Στατική Συγκέντρωση Κίνησης

Συγκέντρωση Κίνησης. 6.1. Εισαγωγή. 6.2. Στατική Συγκέντρωση Κίνησης Συγκέντρωση Κίνησης 6.1. Εισαγωγή Σε ένα οπτικό WDM δίκτυο, οι κόμβοι κορμού επικοινωνούν μεταξύ τους και ανταλλάσουν πληροφορία μέσω των lightpaths. Ένα WDM δίκτυο κορμού είναι υπεύθυνο για την εγκατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

Αναγνώριση Προτύπων. Σημερινό Μάθημα

Αναγνώριση Προτύπων. Σημερινό Μάθημα Αναγνώριση Προτύπων Σημερινό Μάθημα Η κατάρα της διαστατικότητας Μείωση διαστάσεων εξαγωγή χαρακτηριστικών επιλογή χαρακτηριστικών Αναπαράσταση έναντι Κατηγοριοποίησης Ανάλυση Κυρίων Συνιστωσών PCA Γραμμική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ Αίτια πριν τη γέννηση

ΑΙΤΙΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΣΥΧΝΟΤΗΤΑ Αίτια πριν τη γέννηση ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ Ο ορισμός που δίνεται από το DSM IV και το ICD 10 ορίζει τη νοητική υστέρηση ως την ύπαρξη νοητικού πηλίκου μικρότερου από 70, όπως αυτό ορίζεται από τα ψυχομετρικά τεστ. Πρέπει επίσης

Διαβάστε περισσότερα

Eισηγητής: Μουσουλή Μαρία

Eισηγητής: Μουσουλή Μαρία Eισηγητής: Μουσουλή Μαρία Τεχνική φλοπ Φορά Σκοπός της φοράς είναι να αναπτυχθεί μια ιδανική για τον κάθε αθλητή ταχύτητα και ταυτόχρονα να προετοιμάσει το πάτημα. Το είδος της φοράς του Fosbury ήτα, μια

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2 Ιική καρκινογένεση

Κεφάλαιο 2 Ιική καρκινογένεση Κεφάλαιο 2 Ιική καρκινογένεση Σ. Δ. Κοτταρίδης ΕΙΣΑΓΩΓΗ H επιστήμη της ιολογίας συμπεριλαμβάνει μελέτες που στοχεύουν το μηχανισμό με τον οποίο οι ιοί προκαλούν νόσους καθώς επίσης τη χρήση των ιών ως

Διαβάστε περισσότερα

Ιδιαιτερότητες παιδικού άσθματος

Ιδιαιτερότητες παιδικού άσθματος Ιδιαιτερότητες παιδικού άσθματος Νίκος Παπαδόπουλος Αλλεργιολογικό τμήμα Β ΠΠΚ Εισαγωγή Το παιδί δεν είναι ένας ενήλικας σε μικρογραφία Δυναμική ανάπτυξη οργάνων Πνεύμονες Ανοσιακό σύστημα Δυναμική ειδικοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΔΙΚΑΣΤΩΝ

ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΔΙΚΑΣΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΔΙΚΑΣΤΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Πατρίκιος, Δικηγόρος, ΜΔΕ Δημοσίου Δικαίου, Υπ. Διδάκτωρ Νομικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών. ΘΕΜΑΤΙΚΗ : Η αρμοδιότητα των διοικητικών

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3 Χημική καρκινογένεση

Κεφάλαιο 3 Χημική καρκινογένεση Κεφάλαιο 3 Χημική καρκινογένεση Μ. Μπόνιος Ε. Ρεπάσος Μ. Πούλου Χ. Μελεξοπούλου Μ. Παπαδάκου ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι πρώτες παρατηρήσεις ότι χημικές ουσίες μπορεί να σχετίζονται με τη δημιουργία νεοπλασμάτων τοποθετούνται

Διαβάστε περισσότερα

Μητροπολιτικά Οπτικά Δίκτυα. 11.1. Εισαγωγή

Μητροπολιτικά Οπτικά Δίκτυα. 11.1. Εισαγωγή Μητροπολιτικά Οπτικά Δίκτυα 11.1. Εισαγωγή Τα τηλεπικοινωνιακά δίκτυα είναι διαιρεμένα σε μια ιεραρχία τριών επιπέδων: Στα δίκτυα πρόσβασης, τα μητροπολιτικά δίκτυα και τα δίκτυα κορμού. Τα δίκτυα κορμού

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 28 Η σύγχρονη θεραπευτική αντιμετώπιση των μεταστάσεων του κεντρικού νευρικού συστήματος

Κεφάλαιο 28 Η σύγχρονη θεραπευτική αντιμετώπιση των μεταστάσεων του κεντρικού νευρικού συστήματος Κεφάλαιο 28 Η σύγχρονη θεραπευτική αντιμετώπιση των μεταστάσεων του κεντρικού νευρικού συστήματος Ν. Ι. Κορδιολής Δ. Καζαντζής ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όπως διαπιστώνεται, οι μεταστάσεις στον εγκέφαλο την σπονδυλική στήλη

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2.6: Η Διαδικασία Εντοπισμού Επιχειρηματικών Ευκαιριών. Το έκτο κεφάλαιο πραγματεύεται την ευρύτερη έννοια της

Κεφάλαιο 2.6: Η Διαδικασία Εντοπισμού Επιχειρηματικών Ευκαιριών. Το έκτο κεφάλαιο πραγματεύεται την ευρύτερη έννοια της Κεφάλαιο 2.6: Η Διαδικασία Εντοπισμού Επιχειρηματικών Ευκαιριών Περίληψη Κεφαλαίου: Το έκτο κεφάλαιο πραγματεύεται την ευρύτερη έννοια της Επιχειρηματικής Ευκαιρίας, τα στάδια εντοπισμού της και τους γενικότερους

Διαβάστε περισσότερα

Eισηγητής: Μουσουλή Μαρία

Eισηγητής: Μουσουλή Μαρία Eισηγητής: Μουσουλή Μαρία Κινητική Μάθηση Μέρος Πρώτο : Ανθρώπινη απόδοση εκτέλεση 1. Εισαγωγή «Η ικανότητα που έχει κάποιος, να πετυχαίνει ένα τελικό αποτέλεσμα με την μεγαλύτερη δυνατή σιγουριά και τη

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 25 Γενικές αρχές παρηγορητικής και θεραπευτικής χειρουργικής στην ογκολογία

Κεφάλαιο 25 Γενικές αρχές παρηγορητικής και θεραπευτικής χειρουργικής στην ογκολογία Κεφάλαιο 25 Γενικές αρχές παρηγορητικής και θεραπευτικής χειρουργικής στην ογκολογία Γ. Πλατανιώτης 407 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο χειρουργός ογκολόγος είναι υπεύθυνος πολλές φορές για την αρχική διάγνωση, την σταδιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Βελτίωση Εικόνας. Σήμερα!

Βελτίωση Εικόνας. Σήμερα! Βελτίωση Εικόνας Σήμερα! Υποβάθμιση εικόνας Τεχνικές Βελτίωσης Restoration (Αποκατάσταση) Τροποποίηση ιστογράμματος Ολίσθηση ιστογράμματος Διάταση (stretching) Ισοστάθμιση του ιστογράμματος (histogram

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 41 Γενικές παράμετροι τελικού ελέγχου αξιολόγησης της ανταπόκρισης στη θεραπεία

Κεφάλαιο 41 Γενικές παράμετροι τελικού ελέγχου αξιολόγησης της ανταπόκρισης στη θεραπεία Κεφάλαιο 41 Γενικές παράμετροι τελικού ελέγχου αξιολόγησης της ανταπόκρισης στη θεραπεία Χ. Κουρούσης Λ. Χέλης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η εκτίμηση της ανταπόκρισης στην αντινεοπλασματική θεραπεία αποτελεί συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

«Διεργασίες μεταφοράς και διασποράς της αέριας ρύπανσης

«Διεργασίες μεταφοράς και διασποράς της αέριας ρύπανσης ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ «Διεργασίες μεταφοράς και διασποράς της αέριας ρύπανσης 1 Ατμοσφαιρικός κύκλος της ρύπανσης Ως γνωστόν, οι ανθρωπογενείς εκπομπές ρύπων είναι υπεύθυνες για τα υψηλά επίπεδα ρύπανσης

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2.3: Marketing Κοινωνικών Επιχειρήσεων. Στο παρόν κεφάλαιο παρουσιάζονται εν τάχει τα βασικά

Κεφάλαιο 2.3: Marketing Κοινωνικών Επιχειρήσεων. Στο παρόν κεφάλαιο παρουσιάζονται εν τάχει τα βασικά Κεφάλαιο 2.3: Marketing Κοινωνικών Επιχειρήσεων Περίληψη Κεφαλαίου: Στο παρόν κεφάλαιο παρουσιάζονται εν τάχει τα βασικά χαρακτηριστικά του μείγματος Marketing (Μ.Κ.Τ.), στο πλαίσιο της εύρυθμης λειτουργίας

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Παπαθεοδωρίδης. Εισαγωγή

Γεώργιος Παπαθεοδωρίδης. Εισαγωγή ÐÑÁÊÔÉÊÁ 12ïõ ÅËËÇÍÉÊÏÕ ÓÕÍÅÄÑÉÏÕ ÃÉÁ ÔÏ ÅËÉÊÏÂÁÊÔÇÑÉÄÉÏ ÔÏÕ ÐÕËÙÑÏÕ ÁèÞíá, 2007 Πόσο διαφορετική είναι η ασπιρίνη από τα άλλα ΜΣΑΦ σε σχέση με το Ελικοβακτηρίδιο του πυλωρού και ποιες πρέπει να είναι

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2.4: Τα βασικά στοιχεία ενός Επιχειρηματικού Σχεδίου (Business Plan) Μέσα από αυτό το κεφάλαιο φαίνεται ότι αφενός η σωστή δημιουργία και

Κεφάλαιο 2.4: Τα βασικά στοιχεία ενός Επιχειρηματικού Σχεδίου (Business Plan) Μέσα από αυτό το κεφάλαιο φαίνεται ότι αφενός η σωστή δημιουργία και Κεφάλαιο 2.4: Τα βασικά στοιχεία ενός Επιχειρηματικού Σχεδίου (Business Plan) Περίληψη Κεφαλαίου: Μέσα από αυτό το κεφάλαιο φαίνεται ότι αφενός η σωστή δημιουργία και αφετέρου η σωστή εφαρμογή του Επιχειρηματικού

Διαβάστε περισσότερα

2. Κατάθεσε κάποιος στην Εθνική Τράπεζα 4800 με επιτόκιο 3%. Μετά από πόσο χρόνο θα πάρει τόκο 60 ; α) 90 ημέρες β) 1,5 έτη γ) 5 μήνες δ) 24 μήνες

2. Κατάθεσε κάποιος στην Εθνική Τράπεζα 4800 με επιτόκιο 3%. Μετά από πόσο χρόνο θα πάρει τόκο 60 ; α) 90 ημέρες β) 1,5 έτη γ) 5 μήνες δ) 24 μήνες 20 Φεβρουαρίου 2010 1. Ένας έμπορος αγόρασε 720 κιλά κρασί προς 2 το κιλό. Πρόσθεσε νερό, το πούλησε προς 2,5 το κιλό και κέρδισε 500. Το νερό που πρόσθεσε ήταν σε κιλά: α) 88 β) 56 γ) 60 δ) 65 2. Κατάθεσε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 61 Οι αυξητικοί παράγοντες της λευκής σειράς

Κεφάλαιο 61 Οι αυξητικοί παράγοντες της λευκής σειράς Κεφάλαιο 61 Οι αυξητικοί παράγοντες της λευκής σειράς Ε. Δεμίρη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η μυελοκαταστολή αποτελεί συχνή παρενέργεια πολλών χημειοθεραπευτικών σχημάτων και αυτό περιορίζει την χορήγησή τους. 1 Επιπλέον

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ Οι ερωτήσεις προέρχονται από την τράπεζα των χιλιάδων θεμάτων του γνωστικού αντικειμένου των θεολόγων που επιμελήθηκε η εξειδικευμένη ομάδα εισηγητών των Πανεπιστημιακών Φροντιστηρίων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ 1

ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ 1 ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ 1 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Περίληψη. Στο κείμενο τονίζεται η σημασία της ανθρώπινης επικοινωνίας και η ανάγκη της πραγμάτωσής της σε εναρμόνιση με το φυσικό περιβάλλον.

Διαβάστε περισσότερα

17 Μαρτίου 2013, Βόλος

17 Μαρτίου 2013, Βόλος Συνήθεις ιαφορικές Εξισώσεις 1ης Τάξης Σ Ε 1ης τάξης, Πεδία κατευθύνσεων, Υπαρξη και μοναδικότητα, ιαχωρίσιμες εξισώσεις, Ολοκληρωτικοί παράγοντες, Αντικαταστάσεις, Αυτόνομες εξισώσεις Μανόλης Βάβαλης

Διαβάστε περισσότερα

Το εγχειρίδιο του καλού κηπουρού

Το εγχειρίδιο του καλού κηπουρού Το εγχειρίδιο του καλού κηπουρού 1. Φροντίδα των φυτών Αφού αποφάσισες να φυτέψεις πρέπει να είσαι έτοιμος να ασχοληθείς με τα φυτά σου και να παρακολουθείς τις ανάγκες τους. Θα πρέπει να ποτίζεις όποτε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 50 Η χημειοθεραπεία σαν μέρος της αρχικής αντιμετώπισης του καρκίνου

Κεφάλαιο 50 Η χημειοθεραπεία σαν μέρος της αρχικής αντιμετώπισης του καρκίνου Κεφάλαιο 50 Η χημειοθεραπεία σαν μέρος της αρχικής αντιμετώπισης του καρκίνου Ν. Α. Μαλάμος Σ. Κ. Ρηγάτος ΟΡΙΣΜΟΣ Ως προεγχειρητική χημειοθεραπεία ορίζεται η πρώτη συστηματική θεραπεία που χορηγείται αμέσως

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥΣ ΑΠΟ ΜΕΡΟΥΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥΣ ΑΠΟ ΜΕΡΟΥΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΧΡΙΣΤΙΝΑ Δ. ΑΪΒΑΛΙΩΤΟΥ Φοιτήτρια Π.Μ.Σ. ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥΣ ΑΠΟ

Διαβάστε περισσότερα

1. Ο εγγυημένος ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης στο υπόδειγμα Harrod Domar εξαρτάται

1. Ο εγγυημένος ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης στο υπόδειγμα Harrod Domar εξαρτάται 1. Ο εγγυημένος ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης στο υπόδειγμα Harrod Domar εξαρτάται από: α) Τη ροπή για αποταμίευση β) Το λόγο κεφαλαίου προϊόντος και τη ροπή για αποταμίευση γ) Το λόγο κεφαλαίου προϊόντος

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 36 Μοριακή στοχευμένη θεραπεία με ραδιοϊσότοπα

Κεφάλαιο 36 Μοριακή στοχευμένη θεραπεία με ραδιοϊσότοπα Κεφάλαιο 36 Μοριακή στοχευμένη θεραπεία με ραδιοϊσότοπα Σ. Σαράντη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο όρος ραδιοϊσοτοπική μοριακή στόχευση μπορεί να καθορισθεί σαν η ειδική συγκέντρωση ενός διαγνωστικού ή θεραπευτικού ραδιοϊσοτόπου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ. Πραγματοποιούν Χειμερινό Σχολείο με Θέμα: «Υποστήριξη ασθενών με καρκίνο και των φροντιστών τους»

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ. Πραγματοποιούν Χειμερινό Σχολείο με Θέμα: «Υποστήριξη ασθενών με καρκίνο και των φροντιστών τους» ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ Το Τμήμα του, το ΓΟΝ «Άγιοι, το ΠΜΣ «ΜΕΘ και Επείγουσα Νοσηλευτική» και η Ελληνική Εταιρεία Έρευνας και Εκπαίδευσης (ΕΕΝΕΕ) Πραγματοποιούν Χειμερινό Σχολείο με Θέμα: «Υποστήριξη ασθενών με καρκίνο

Διαβάστε περισσότερα

Διάγνωση και θεραπεία σε ασθενείς υπό ασπιρίνη ή μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη

Διάγνωση και θεραπεία σε ασθενείς υπό ασπιρίνη ή μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη ΔιΑγνωση ÐÑÁÊÔÉÊÁ και θεραπεiα 13ïõ ÅËËÇÍÉÊÏÕ του ΕλικοβακτηριδIου ÓÕÍÅÄÑÉÏÕ ÃÉÁ του ÔÏ πυλωροy ÅËÉÊÏÂÁÊÔÇÑÉÄÉÏ ÔÏÕ ÐÕËÙÑÏÕ ÁèÞíá, 2008 Διάγνωση και θεραπεία σε ασθενείς υπό ασπιρίνη ή μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη

Διαβάστε περισσότερα

Projects για το εργαστήριο. των Βάσεων Δεδομένων

Projects για το εργαστήριο. των Βάσεων Δεδομένων Projects για το εργαστήριο των Βάσεων Δεδομένων Θεσσαλονίκη, Νοέμβριος Δεκέμβριος 2013 1. Το πολυκατάστημα Το πολυκατάστημα έχει ένα σύνολο από εργαζομένους. Κάθε εργαζόμενος χαρακτηρίζεται από έναν κωδικό

Διαβάστε περισσότερα

1. Η Μακροοικονομική ασχολείται με τη λειτουργία και τα προβλήματα: α) των δημοσίων επιχειρήσεων και των οργανισμών. β) των ιδιωτικών επιχειρήσεων

1. Η Μακροοικονομική ασχολείται με τη λειτουργία και τα προβλήματα: α) των δημοσίων επιχειρήσεων και των οργανισμών. β) των ιδιωτικών επιχειρήσεων 1. Η Μακροοικονομική ασχολείται με τη λειτουργία και τα προβλήματα: α) των δημοσίων επιχειρήσεων και των οργανισμών. β) των ιδιωτικών επιχειρήσεων γ) του στενού δημόσιου τομέα. δ) της συμπεριφοράς ολόκληρης

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 38 Κυτταρικός κύκλος, φαρμακευτική αντίσταση και ογκοκατασταλτικό γονίδιο p53

Κεφάλαιο 38 Κυτταρικός κύκλος, φαρμακευτική αντίσταση και ογκοκατασταλτικό γονίδιο p53 Κεφάλαιο 38 Κυτταρικός κύκλος, φαρμακευτική αντίσταση και ογκοκατασταλτικό γονίδιο p53 Δ. Μουρατίδου Α. Μπούτης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ανάμεσα σε όλα τα φαινόμενα που σχετίζονται με τη διατήρηση ενός κυτταρικού πληθυσμού,

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 44 Αναστολείς τοποϊσομερασών

Κεφάλαιο 44 Αναστολείς τοποϊσομερασών Κεφάλαιο 44 Αναστολείς τοποϊσομερασών Χ. Πανόπουλος ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι τοποϊσομεράσες του DNA, αποτελούν μία ομάδα ενζύμων, τα οποία υ πάρχουν τόσο στα ευκαριωτικά όσο και στα προκαριωτικά κύτταρα, όπου δρουν

Διαβάστε περισσότερα

Συμπεριφοριακή Επιχειρηματικότητα

Συμπεριφοριακή Επιχειρηματικότητα Συμπεριφοριακή Επιχειρηματικότητα Great talent can come from anywhere, free your mind Το ταλέντο μπορεί να εμφανιστεί από οπουδήποτε, ελευθερώστε το μυαλό σας 1 Επιχειρηματίας Entrepreneur Γαλλική προέλευση

Διαβάστε περισσότερα

Σχέσεις και ιδιότητές τους

Σχέσεις και ιδιότητές τους Σχέσεις και ιδιότητές τους Διμελής (binary) σχέση Σ από σύνολο Χ σε σύνολο Υ είναι ένα υποσύνολο του καρτεσιανού γινομένου Χ Υ. Αν (χ,ψ) Σ, λέμε ότι το χ σχετίζεται με το ψ και σημειώνουμε χσψ. Στην περίπτωση

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 9 Ο κυτταρικός κύκλος

Κεφάλαιο 9 Ο κυτταρικός κύκλος Κεφάλαιο 9 Ο κυτταρικός κύκλος Γ. Ρήγας Α. Αθανασίου 127 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Κάθε ζωντανός οργανισμός αποτελείται από μονάδες που ονομάζονται κύτταρα, τα οποία συγκροτούν ομάδες, τα όργανα, που με την σειρά τους

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 68 Σχεδιασμός κλινικών μελετών και διαχείριση δεδομένων έρευνας

Κεφάλαιο 68 Σχεδιασμός κλινικών μελετών και διαχείριση δεδομένων έρευνας Κεφάλαιο 68 Σχεδιασμός κλινικών μελετών και διαχείριση δεδομένων έρευνας Γ. Η. Πανάγος 1195 ΟΡΘΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΔΙΕΞΑΓΩΓΗΣ ΚΛΙ ΝΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΏΝ Η ορθή πρακτική διεξαγωγής των κλινικών δοκιμών (GCP) είναι ένα διεθνές

Διαβάστε περισσότερα

Γιάννης Ι. Πασσάς. Γλώσσα. Οι λειτουργίες της γλώσσας Η γλωσσική 4εταβολή και ο δανεισ4ός

Γιάννης Ι. Πασσάς. Γλώσσα. Οι λειτουργίες της γλώσσας Η γλωσσική 4εταβολή και ο δανεισ4ός Γιάννης Ι. Πασσάς Γλώσσα Οι λειτουργίες της γλώσσας Η γλωσσική 4εταβολή και ο δανεισ4ός Αρχή πάντων ορισµός εστί Γλώσσα: Κώδικας ση4είων ορισ4ένης 4ορφής (γλωσσικής), 4ε τα ο

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 24 Η χειρουργική στη διάγνωση και σταδιοποίηση του καρκίνου

Κεφάλαιο 24 Η χειρουργική στη διάγνωση και σταδιοποίηση του καρκίνου Κεφάλαιο 24 Η χειρουργική στη διάγνωση και σταδιοποίηση του καρκίνου Ζ. Τουλούμης Κ. Αυγερινός Χ. Δερβένης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η συνεχιζόμενη ανάπτυξη της εξέλιξης της ιατρικής τεχνολογίας κυρίως στον τομέα της απεικόνισης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΑΔΟΣ: ΠΕ11 ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

ΚΛΑΔΟΣ: ΠΕ11 ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΛΑΔΟΣ: ΠΕ11 ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Μάθημα: Ενόργανη Γυμναστική Χρήσιμα θεωρία στο κεφάλαιο της ενόργανης γυμναστικής για το γνωστικό αντικείμενο ΠΕ11 της Φυσικής Αγωγής από τα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια Κολλίντζα.

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήριο 2: Ανάλυση Αλγόριθμου. Νικόλας Νικολάου ΕΠΛ432: Κατανεμημένοι Αλγόριθμοι 1 / 10

Φροντιστήριο 2: Ανάλυση Αλγόριθμου. Νικόλας Νικολάου ΕΠΛ432: Κατανεμημένοι Αλγόριθμοι 1 / 10 Φροντιστήριο 2: Ανάλυση Αλγόριθμου Εκλογής Προέδρου με O(nlogn) μηνύματα Νικόλας Νικολάου ΕΠΛ432: Κατανεμημένοι Αλγόριθμοι 1 / 10 Περιγραφικός Αλγόριθμος Αρχικά στείλε μήνυμα εξερεύνησης προς τα δεξιά

Διαβάστε περισσότερα