Επιπτώσεις της χρήσης διφωσφονικών στην οδοντιατρική Implications of bisphosphonate use in dentistry

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Επιπτώσεις της χρήσης διφωσφονικών στην οδοντιατρική Implications of bisphosphonate use in dentistry"

Transcript

1 Β. Μ. Κάρτσου, A. Seamanduras, S. Koo και Α. Ι. Ζάβρας: Επιπτώσεις της χρήσης διφωσφονικών στην οδοντιατρική 1 Επιπτώσεις της χρήσης διφωσφονικών στην οδοντιατρική Implications of bisphosphonate use in dentistry Βασιλική M. Κάρτσου 1, Alejandro Seamanduras 2, Samuel Koo 3 και Αθανάσιος Ι. Ζάβρας 4 1 Επίκουρη Καθηγήτρια, Τμήμα Ορθοδοντικής, Οδοντιατρική Σχολή Tufts, Βοστόνη, ΗΠΑ, 2 Καθηγητής, Τμήμα Στοματογναθο προσωπικής Χειρουργικής, Οδοντιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Baja California, Baja, Μεξικό, 3 Ειδικευόμενος, Τμήμα Περιοδοντολογίας, Οδοντιατρική Σχολή Harvard, Βοστόνη, ΗΠΑ, 4 Αναπληρωτής Καθηγητής και Διευθυντής, Τμήμα Στοματικής Επιδημιολογίας & Βιοστατιστικής, Οδοντιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Columbia, Nέα Υόρκη, ΗΠΑ Vassiliki M. Cartsos 1, Alejandro Seamanduras 2, Samuel Koo 3 and Athanasios I. Zavras 4 1 Assistant Professor, Department of Orthodontics, Tufts School of Dental Medicine, Boston, USA, 2 Professor, Department of Oral Maxillofacial Surgery, Faculty of Dentistry, University Autonomous of Baja California, Baja California Sur, Mexico, 3 Resident, Department of Periodontics, Harvard School of Dental Medicine, Boston, USA, 4 Associate Professor and Head, Division of Oral Epidemiology & Biostatistics, Columbia University College of Dental Medicine, New York, USA Περίληψη Τα διφωσφονικά (ΔΦ) είναι δυναμικοί αναστολείς της οστεοκλαστικής δράσης και χρησιμοποιούνται ευρέως στην αντιμετώπιση της οστικής απώλειας που συνοδεύει την οστεοπόρωση, την υπερασβεστιαιμία των νεοπλασιών, τους μεταστατικούς όγκους των οστών και τη νόσο του Paget. Τα ΔΦ έχουν θετικά αποτελέσματα στην οστική πυκνότητα και αυξανόμενος αριθμός ασθενών υποβάλλεται κάθε χρόνο σε παρατεταμένη θεραπεία με ΔΦ. Όμως, οι μακροπρόθεσμες συστηματικές επιπτώσεις των ΔΦ στο οστό των γνάθων δεν έχουν μελετηθεί επαρκώς. Αναφορές περιστατικών και πειράματα με ζώα υποδεικνύουν ότι το φατνιακό οστό γίνεται συμπαγές και συχνά οστεοπετρωτικό. Συνεπώς, οι οδοντίατροι θα πρέπει να συνεκτιμούν ότι η χορήγηση ΔΦ μπορεί να επηρεάσει θεραπευτικές παρεμβάσεις όπως η τοποθέτηση εμφυτευμάτων, οι εξαγωγές, και οι ορθοδοντικές μετακινήσεις. Εξίσου σημαντικά, τα ΔΦ έχουν συσχετιστεί με την οστεονέκρωση των γνάθων (ΟΝΓ), μια σοβαρή παρενέργεια που χαρακτηρίζεται από εκτεθειμένο νεκρωτικό οστό που δεν επουλώνεται. Η χρήση ζολεδρονάτης, η ενδοφλέβια χορήγηση ΔΦ και οι ενδοστοματικές χειρουργικές επεμβάσεις, φαίνεται ότι αποτελούν παράγοντες κινδύνου για πρόκληση ΟΝΓ. Η παρουσίαση ενός περιστατικού υπογραμμίζει την πολυπλοκότητα της νόσου και δίνει την ευκαιρία για αναφορά στις θεραπευτικές επιλογές. Αρκετοί επιστημονικοί οργανισμοί παρέχουν θεραπευτικά πρωτόκολλα και κατευθύνσεις για την οδοντιατρική αντιμετώπιση των ασθενών που υποβάλλονται σε αγωγή με ΔΦ. Περιοδοντολογικά Ανάλεκτα 2009; 20:(9)1-15 Λέξεις κλειδιά: Διφωσφονικά, οστεονέκρωση των γνάθων, ανεπιθύμητες παρενέργειες, ασφάλεια φαρμάκων, οστική απορρόφηση, οστικός ανασχηματισμός, οδοντιατρική. Abstract Bisphosphonates (BPs) are potent inhibitors of osteoclastic activity that are used widely to manage bone resorption observed in osteoporosis, hypercalcemia of malignancy, cancer metastases to bone, and Paget disease. BPs have positive effects on bone density, and long-term BP therapy is being started in an increasing number of adult patients annually. However, the longterm systematic effects of BPs on mandibular and maxillary bone have not been studied adequately. Case reports and animal experiments indicate that alveolar bone tends to become dense and often osteopetrotic. Therefore, dentists must take into account how BPs might affect therapeutic interventions such as implant placement, tooth extraction, and orthodontic movement. Equally important, BPs have been associated with osteonecrosis of the jaw (ONJ), a serious adverse effect characterized by exposed, nonhealing, necrotic bone. Use of zoledronate, intravenous BP administration, and intraoral surgical interventions appear to be potent risk factors for the development of ONJ. A case report is presented to underline the complexity of this condition and describe related treatment options. Several scientific organizations have provided treatment protocols and guidelines for the dental management of patients receiving BPs. Analecta Periodontologica 2009; 20:(9)1-15 Key words: Bisphosphonates, osteonecrosis of the jaws, adverse effects, drug safety, bone resorption, bone remodeling, dentistry. Copyright 2009 Hellenic Society of Periodontology, All Rights Reserved

2 2 Περιοδοντολογικά Ανάλεκτα Τόμος 20 (2009) Ιατρική Περιοδοντολογία Analecta Periodontologica Volume 20 (2009) Periodontal Medicine Εισαγωγή Οι σύγχρονες κοινωνίες του αναπτυγμένου κόσμου έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: μεγαλώνουν σε ηλικία. Οι πρόοδοι της ιατρικής, της διατροφής και της δημόσιας υγείας, οδηγούν σε μεγαλύτερη επιβίωση και σταδιακή μεταβολή της πληθυσμιακής δομής σε μεγαλύτερο ποσοστό ενηλίκων ηλικίας >60 ετών. Τέτοιες δημογραφικές τάσεις επηρεάζουν ποικιλοτρόπως και την οδοντιατρική. Οι οδοντίατροι περιθάλπουν σήμερα πολύ περισσότερους γηραιούς ασθενείς που διατηρούν τα δόντια τους. Ακόμη και οι οδοντίατροι που ασχολούνται με ειδικότητες που κάποτε θεωρούνταν παιδιατρικές, όπως η ορθοδοντική, περιθάλπουν αυξανόμενο αριθμό ηλικιωμένων ασθενών (Keim 2006). Τα ηλικιωμένα άτομα λαμβάνουν συχνά φάρμακα για έλεγχο χρόνιων ασθενειών όπως τα καρδιαγγειακά νοσήματα, ο διαβήτης και η οστεοπόρωση. Όμως, τα περισσότερα δεδομένα για την επίδραση των φαρμάκων στο μεταβολισμό και τον ανασχηματισμό του οστού των γνάθων και τις πιθανές αλληλεπιδράσεις με τα οδοντιατρικά θεραπευτικά αποτελέσματα, προέρχονται κυρίως από πειραματόζωα (Holliday και συν. 2003, Kalia και συν. 2004, Liu και συν. 2004, de Carlos και συν. 2006). Μια συνήθης παθολογική κατάσταση σε ηλικιωμένους ασθενείς, κυρίως γυναίκες, είναι η οστεοπόρωση. Στις ΗΠΑ, 10 εκατομμύρια άτομα ηλικίας >50 ετών πάσχουν από οστεοπόρωση, πολλοί περισσότεροι βρίσκονται σε κίνδυνο, (American Dental Association 2006a), ενώ περισσότερες από 3 εκατομμύρια γυναίκες λαμβάνουν διφωσφονικά (ΔΦ). Τα στοματικά ΔΦ χρησιμοποιούνται ευρέως στην αντιμετώπιση και πρόληψη της οστεοπόρωσης ή καταστάσεων με υπέρμετρη οστική απορρόφηση όπως η οστική νόσος του Paget (Shinoda και Takeyama 2006) και η ατελής οστεογένεση. Τα διαθέσιμα στοματικά ΔΦ σκευάσματα είναι: Αλεδρονάτη (Aledronate: Fosamax, Fosamax+D, Merck) Ετιδρονάτη (Etidronate: Didronel, Procter & Gamble) Ιβαδρονάτη (Ibadronate: Boniva, Bonviva, GSK, Roche) Ρισεδρονάτη (Risedronate: Actonel, Procter & Gamble, Warner Chilcott, Sanofi-Aventis) Τιλουδρονάτη (Tiludronate: Skelid, Sanofi-Aventis). Τα ΔΦ χρησιμοποιούνται επίσης στην ογκολογία με ενδοφλέβια χορήγηση για την αντιμετώπιση υπερασβεστιαιμίας που σχετίζεται με κακοήθειες, μεταστατικών νεοπλασιών στα οστά, και πλασματοκυτώματος/πολλαπλού μυελώματος (Abu-Id και συν. 2006). Τα διαθέσιμα ενδοφλέβια ΔΦ σκευάσματα είναι: Ζολεδρονάτη (Zoledronate: Zometa, Novartis) Κλοδρονάτη (Clodronate: Bonefos, Bayer Schering) Παμιδρονάτη (Pamidronate: Aredia, Novartis) Η ζολεδρονάτη και η παμιδρονάτη περιγράφονται ως ΔΦ που περιέχουν άζωτο, ενώ η κλοδρονάτη είναι μη αζωτούχο ΔΦ. Τα αζωτούχα ΔΦ είναι πολύ πιο δραστικά από τα στοματικά σκευάσματα που χορηγούνται στην οστεοπόρωση. Με βάση την αυξημένη αποτελεσματικότητα της, η ζολεδρονάτη έχει εγκριθεί για αντιμετώπιση της οστεοπόρωσης με ετήσια έγχυση (Reclast, Novartis). Όμως, ενώ η διαφορά αποτελεσματικότητας είναι ευπρόσδεκτη στην αντιμετώπιση της οστεοπόρωσης, σχετίζεται με την ανάπτυξη οστεονέκρωσης των γνάθων (ΟΝΓ). Επίσης, η ιβαδρονάτη κυκλοφορεί σε σκεύασμα για ενδοφλέβια χορήγηση που εφαρμόζεται τόσο στην πρόληψη της οστεοπόρωσης όσο και στην ογκολογία. Δικτυακές διασυνδέσεις με λεπτομέρειες για τον Introduction Modern societies in the developed world share a common characteristic: they are growing older. Advances in medicine, nutrition, and public health allow for longer survival and gradual shifts in population structure towards a greater proportion of adults who are older than 60 years. Such demographic trends also affect dentistry in multiple ways. Dentists today care for larger numbers of seniors who retain their teeth. Even those therapists who were once considered to work in pediatric specialties, such as orthodontics, care for larger numbers of older adult patients (Keim 2006). These seniors tend to receive more pharmacological agents to control chronic or debilitating diseases such as cardiovascular disease, diabetes, and osteoporosis. However, most data on the effect of pharmacological agents on jaw bone metabolism and remodeling, as well as possible interactions with dental treatment outcomes, are derived from animal experimentation (Holliday et al. 2003, Kalia et al. 2004, Liu et al. 2004, de Carlos et al. 2006). One common medical condition of adult patients, especially among women, is osteoporosis. In the United States, an estimated 10 million Americans over the age of 50 have osteoporosis, with many more at risk (American Dental Association 2006a), and more than 3 million women currently receive bisphosphonates (BPs). Oral BPs are commonly used to manage or prevent osteoporosis or conditions that involve excessive bone resorption, including Paget disease (Shinoda and Takeyama 2006) and osteogenesis imperfecta. The following oral BP formulations are available: Aledronate (Fosamax, Fosamax+D, Merck) Etidronate (Didronel, Procter & Gamble) Ibadronate (Boniva, Bonviva, GSK, Roche) Risedronate (Actonel, Procter & Gamble, Warner Chilcott, Sanofi-Aventis) Tiludronate (Skelid, Sanofi-Aventis). BPs are also used intravenously in oncology to manage hypercalcemia associated with malignancies, metastatic bone disease, and plasmacytoma/multiple myeloma (Abu-Id et al. 2006). The following intravenous BP formulations are available: Clodronate (Bonefos, Bayer Schering) Pamidronate (Aredia, Novartis) Zoledronate (Zometa, Novartis) Zoledronate and pamidronate are described as nitrogen-containing BPs, whereas clodronate is a non-nitrogen BP. Nitrogen-containing BPs are much more potent than the oral formulations used to treat osteoporosis. Based on its increased efficacy, zoledronate has also been approved for use in osteoporosis as a once-a-year infusion (Reclast, Novartis). However, this difference in potency, while obviously welcomed in osteoporosis management, is associated with the development of osteonecrosis of the jaw (ONJ). In addition, ibadronate is also marketed for intravenous use to manage both postmenopausal osteoporosis and oncological conditions. Web links with details about

3 Β. Μ. Κάρτσου, A. Seamanduras, S. Koo και Α. Ι. Ζάβρας: Επιπτώσεις της χρήσης διφωσφονικών στην οδοντιατρική 3 τρόπο δράσης, τη δοσολογία, το μεταβολισμό, την αποτελεσματικότητα, τις αλληλεπιδράσεις, τη συνέργεια, και τις ανεπιθύμητες ενέργειες των ΔΦ παρατίθενται μετά τη βιβλιογραφία. Τα ΔΦ είναι συνθετικά ανάλογα του πυροφωσφορικού που δεσμεύονται άμεσα στα οστά λόγω της συγγένειας τους με τον υδροξυαπατίτη και μειώνουν την οστεοκλαστική δραστηριότητα. Τα ΔΦ δεν μεταβολίζονται εύκολα και, συνεπώς, χαρακτηρίζονται από παρατεταμένη δράση που μπορεί να διαρκεί για αρκετά χρόνια. Η δυναμικότητα των διαφόρων ΔΦ καθορίζεται από τη μακρά R2 πλευρική αλυσίδα. Όταν η πλευρική αλυσίδα περιέχει μια αμινοτελική ομάδα ή μια κυκλική αζωτούχα αλυσίδα, παρατηρείται λογαριθμική αύξηση της δραστικότητας (Licata 2005). Για λόγους που δεν είναι επαρκώς κατανοητοί, τα ΔΦ προσελκύονται και εναποτίθενται σε περιοχές του οστού με φλεγμονή ή απορρόφηση. Τα ΔΦ ενσωματώνονται στους οστεοκλάστες, ενεργοποιούν την κυτταρική απόπτωσή τους και έτσι παρεμποδίζουν την οστεοκλαστικά καθοδηγούμενη οστική απορρόφηση (Rodan και Fleisch 1996). Οι οστεοκλάστες φαίνεται ότι επηρεάζονται τόσο αριθμητικά όσο και λειτουργικά, ενώ η δράση των ΔΦ στις οστεοβλάστες και τα οστεοκύτταρα δεν έχει διαλευκανθεί. Πειράματα σε ζώα έχουν επιδείξει αντιαγγειογενετικές ιδιότητες των ΔΦ, οι οποίες μπορεί μερικώς να εξηγούν την ανάπτυξη της οστεονέκρωσης εξαιτίας της μειωμένης αγγειογένεσης στη διάρκεια της οστικής επούλωσης (Fournier και συν. 2002). ΔΦ και αποτελέσματα οδοντιατρικής θεραπείας Ανέκδοτες συζητήσεις με ορθοπαιδικούς και γναθοπροσωπικούς χειρουργούς που επεμβαίνουν σε ασθενείς υπό ΔΦ αγωγή (ΔΦΑ) για μεγάλες χρονικές περιόδους, αναφέρουν ότι το οστό είναι πυκνό, συμπαγές, και λιγότερο αγγειοβριθές σε σχέση με ασθενείς χωρίς ΔΦ. Το οστό υφίσταται δραστικές αλλαγές κατά την περίοδο λήψης των ΔΦ και μετατρέπεται σταδιακά από οστεοπορωτικό, σε φυσιολογικό, σε συμπαγές, και συχνά οστεοπετρωτικό. Συνεπώς, είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό πως η διάρκεια λήψης και η δοσολογία των ΔΦ μπορεί να επηρεάσουν το οδοντιατρικό σχέδιο θεραπείας. Για παράδειγμα, βασισμένος στη βιολογία, κάποιος θα περίμενε καλύτερη συγκράτηση εμφυτευμάτων μετά από 1-2 χρόνια λήψης στοματικών ΔΦ, αλλά πιθανά προβλήματα αγγείωσης και συγκράτησης μετά από πολλά χρόνια χρήσης ΔΦ. Παρόμοια, βασισμένος στη συνολική διάρκεια και δοσολογία των στοματικών ΔΦ, κάποιος θα περίμενε διαφοροποιημένα ορθοδοντικά αποτελέσματα. Εάν η χρήση των στοματικών ΔΦ ξεκινήσει πολύ πριν την ορθοδοντική, η μειωμένη οστική απορρόφηση αναμένεται να καθυστερήσει ή να εμποδίσει εντελώς τη μετακίνηση των δοντιών, ενώ εάν τα στοματικά ή ενδοφλέβια ΔΦ ξεκινήσουν προς το τέλος της ορθοδοντικής, μπορεί να παρατηρηθεί μια θετική επίδραση στην μεταορθοδοντική σταθερότητα και συγκράτηση. Πράγματι, πειράματα με ζώα υποστηρίζουν τις παραπάνω υποθέσεις (Kim και συν. 1999, Sato και συν. 2000, Liu και συν. 2004, 2006, Pampu και συν. 2006). Το ζήτημα της ΟΝΓ είναι σημαντικό για τις αποφάσεις που σχετίζονται με την κατάρτιση οδοντιατρικών σχεδίων θεραπείας ασθενών που λαμβάνουν ΔΦ. Η ΟΝΓ έχει περιγραφεί ως ανεπιθύμητη παρενέργεια των ΔΦ, η οποία επηρεάζει κυρίως ενήλικες. Ενδιαφέρον είναι, ότι η παιδιατρική χρήση για συστηματικά νοσήματα όπως η ατελής οστεογένεση δεν έχει συνδεθεί με ΟΝΓ (Chahine και συν. 2008, Schwartz και συν. 2008). Το γεγονός ότι the mode of action, dose, metabolism, efficacy, interactions, synergies, and adverse effects of BP formulations are provided following the reference list. BPs are synthetic analogs of pyrophosphate that readily localize to bones because of their affinity for hydroxyapatite, where they reduce osteoclastic activity. BPs are not readily metabolized, and thus have long-lasting effects that might continue for several years. The potency of various BPs is determined by the long R2 side chain. A logarithmic increase in the efficacy of the formulation is observed when the R2 side chain is either an amino-terminal group or a cyclic-nitrogen-containing chain (Licata 2005). For reasons not adequately understood, BPs are especially attracted to, and localize in, areas of the bone undergoing inflammation or resorption. BPs are internalized by osteoclasts and trigger their apoptosis, thus inhibiting osteoclast-mediated bone resorption (Rodan and Fleisch 1996). Osteoclasts seem to be affected in both number and function, whereas the effects of BPs on osteoblasts and osteocytes are not well understood. Animal studies have also demonstrated some antiangiogenic BP properties that may partially explain the development of osteonecrosis because of reduced angiogenesis during bone healing (Fournier et al. 2002). BPs and dental treatment outcomes Anecdotal discussions with orthopedic and oral maxillofacial surgeons who have operated on patients having received BPs for long periods report that the bone is dense, compact, and less vascularized than that in BP-untreated patients. Bone experiences drastic changes over the period of BP use and is gradually transformed from osteoporotic to normal to dense and often osteopetrotic. It is thus important to understand how duration of use and dose of BP might affect dental treatment planning. For example, extrapolating from biology, one would expect better retention of an implant placed after 1 to 2 years of oral BP use, but potential issues with vascularity and retention if placed after multiple years of BP use. Similarly, one can extrapolate that, depending on total duration and dose of oral BPs, differing orthodontic treatment outcomes might be observed. If oral BPs are initiated well before orthodontics, reduced bone resorption is expected to delay the pace of tooth movement or to completely inhibit it, whereas if oral or intravenous BPs are initiated close to the end of orthodontics, then a positive effect on postorthodontic stability and retention might be observed. In fact, animal experiments support these hypotheses (Kim et al. 1999, Sato et al. 2000, Liu et al. 2004, 2006, Pampu et al. 2006). The issue of ONJ is central to decisions surrounding dental treatment planning for patients receiving BPs. ONJ has been described as an adverse effect secondary to BP use, primarily affecting adults. Interestingly, pediatric use in children with certain systemic conditions such as osteogenesis imperfecta has not been linked to ONJ (Chahine et al. 2008, Schwartz et al. 2008). The fact that there are no reported ONJ Copyright 2009 Hellenic Society of Periodontology, All Rights Reserved

4 4 Περιοδοντολογικά Ανάλεκτα Τόμος 20 (2009) Ιατρική Περιοδοντολογία Analecta Periodontologica Volume 20 (2009) Periodontal Medicine δεν έχει αναφερθεί ΟΝΓ σε παιδιά απαιτεί περαιτέρω διερεύνηση. Ο προσδιορισμός των προστατευτικών βιολογικών στοιχείων της νεότητας μπορεί να οδηγήσει σε απαντήσεις σχετικά με την παθοφυσιολογία της ΟΝΓ αργότερα στη ζωή. ΔΦ και εξαγωγές δοντιών Τα ΔΦ έχουν την τάση να προσελκύονται και να συγκεντρώνονται σε περιοχές με ταχύ οστικό ανασχηματισμό, όπως τα μετεξακτικά φατνία. Συμπεραίνοντας από το γνωστό τρόπο δράσης των ΔΦ, κάποιος θα περίμενε να παρατηρήσει αυξημένη εναπόθεση τους και μειωμένη επούλωση στην ή γύρω από τη μετεξακτική περιοχή. Πράγματι, η χορήγηση ΔΦ πριν από εξαγωγές δοντιών, καθυστερεί την επούλωση του μετεξακτικού φατνίου σε ποντίκια στην πρώτη φάση της επούλωσης (Hikita και συν. 2009). Σε ανθρώπους, οι Shetty και Bouquot (2009) έχουν περιγράψει υπολειμματικά «επίμονα φατνία» για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά από εξαγωγές, με ενδοφατνιακά πέταλα που είναι ορατά ακτινογραφικά. Με βάση τα περιορισμένα επιστημονικά στοιχεία, μεγαλύτερες περίοδοι οστικής επούλωσης είναι αναμενόμενες. Επίσης, οι ασθενείς θα πρέπει να ενημερώνονται για την καθυστερημένη επούλωση αλλά και την υπαρκτή πιθανότητα εμφάνισης πολύ σοβαρότερων ανεπιθύμητων παρενεργειών, όπως η ΟΝΓ. Αρκετές σειρές περιστατικών και αναδρομικοί έλεγχοι ιστορικών έχουν συνδέσει τις οδοντιατρικές εξαγωγές με κίνδυνο εμφάνισης ΟΝΓ. Για παράδειγμα, σε μία μελέτη 158 περιστατικών ΟΝΓ που πραγματοποιήθηκε από τους Mavrokokki και συν. (2007) οι οδοντιατρικές εξαγωγές ήταν ο κύριος εκλυτικός παράγοντας ΟΝΓ στο 73% των περιπτώσεων. Η μελέτη των Marx και συν. (2005) ανέφερε ότι στο 37,8% των 119 ασθενών, οι εξαγωγές δοντιών ήταν ο αιτιολογικός παράγοντας της ΟΝΓ. Επιπρόσθετα, οι μελέτες των Van den Wyngaert και συν. (2007), Cafro και συν. (2008), Zarychanski και συν. (2006), και Lazarovici και συν. (2009), έδειξαν ότι το 76%, 64.7%, 58.3%, και 50%, αντίστοιχα, των ασθενών με ΟΝΓ είχαν ιστορικό χειρουργικών επεμβάσεων όπως οι εξαγωγές δοντιών. Μια πρόσφατη ανάλυση ασθενών που έλαβαν ενδοφλέβιες μηνιαίες δόσεις ΔΦ, έδειξε ότι οι πιο σημαντικοί παράγοντες κινδύνου εμφάνισης ΟΝΓ ήταν η χρήση οδοντοστοιχιών (x2 αύξηση σχετικών πιθανοτήτων), το ιστορικό οδοντιατρικών εξαγωγών (αναλογία σχετικών πιθανοτήτων 32.97, p<0.05), και η χρήση ζολεδρονάτης (αναλογία σχετικών πιθανοτήτων 28.09, p<0.05) (Vahtsevanos και συν. 2009). Το κάπνισμα, η περιοδοντίτιδα, και η ενδοδοντική θεραπεία δεν επηρέασαν τον κίνδυνο εμφάνισης ΟΝΓ (Vahtsevanos και συν. 2009). Ένας απλός και αποτελεσματικός τρόπος μείωσης του κινδύνου εμφάνισης ΟΝΓ σε χρήστες ΔΦ που υποβάλλονται σε οδοντικές εξαγωγές είναι η πλήρης σύγκλειση του χειρουργικού πεδίου. Άλλοι προτείνουν την επικουρική εφαρμογή σκευάσματος (GEM 21S, Osteohealth, ΗΠΑ),ανασυνδυασμένου ανθρώπειου αιμοπεταλιακού αυξητικού παράγοντα. Σε πρώιμη μελέτη, οι Lin και συν. (2009) χρησιμοποίησαν GEM 21S σε χειρουργικές εξαγωγές 5 ασθενών, με εξαιρετικά αποτελέσματα. ΔΦ και οδοντικά εμφυτεύματα Η αντιοστεοκλαστική δράση των ΔΦ και η προοπτική καθοδήγησης της ιδιότητας αυτής με στόχο τη βελτιωμένη οστεοενσωμάτωση των εμφυτευμάτων έχει προσελκύσει το ενδιαφέρον των κλινικών, των ερευνητών, αλλά και της οδοντιατρικής βιοcases in children requires more study; identifying the protective biological elements of youth may lead to answers about the pathophysiological findings of ONJ later in life. BPs and tooth extractions BPs tend to be attracted to, and to concentrate in, areas that exhibit rapid remodeling such as in sites of extracted teeth. Extrapolating from the known mode of action of BPs, one would expect to find increased BP retention and reduced healing in or around the extraction site. In fact, BP administration prior to tooth extraction was found to delay healing of the extraction socket in rats in the initial healing period (Hikita et al. 2009). In humans, Shetty and Bouquot (2009) have described residual ghost sockets long after extractions, with laminae dura that were visible radiographically. From this limited scientific evidence, longer periods for bone healing should be expected. In addition, patients should be informed of the delayed healing and the real possibility of more serious adverse effects such as ONJ. Several case series and retrospective record reviews have linked dental extractions with ONJ risk. For example, in a study conducted by Mavrokokki et al. (2007) on 158 ONJ cases, dental extractions were found to be the main trigger of necrosis for 73% of the cases. A study by Marx et al. (2005) reported that 37.8% of 119 patients had dental extractions as the precipitating event for ONJ. Moreover, the studies of Van den Wyngaert et al. (2007), Cafro et al. (2008), Zarychanski et al. (2006), and Lazarovici et al. (2009) demonstrated that 76%, 64.7%, 58.3%, and 50%, respectively, of patients presenting with ONJ had a history of surgical procedures such as tooth extractions. A recent longitudinal analysis of 1,621 patients who received 29,006 intravenous doses of BP given monthly showed that the most important risk factors for ONJ were use of dentures, which increased the odds of disease twofold; history of dental extraction, which increased the odds of disease by 33 times (odds ratio 32.97, p<0.05); and the use of zoledronate, which increased the odds by 28 times (odds ratio 28.09, p<0.05) (Vahtsevanos et al. 2009). Smoking, periodontitis, and root canal treatment did not increase the ONJ risk (Vahtsevanos et al. 2009). One simple and effective way to minimize the risk of ONJ in BP users who require extractions is primary closure of the surgical site. Other clinicians propose augmenting primary closure with growth-factor enhanced matrix (GEM 21S, Osteohealth, Shirley, NY, USA), a purified recombinant human platelet-derived growth factor. In a preliminary study, Lin et al. (2009) used GEM 21S with excellent postoperative results in five patients who had surgical extractions. BPs and dental implants The antiosteoclastic properties of BPs, and the potential to direct these attributes to improve osseointegration of dental implants have attracted the attention of clinicians, researchers, and the dental industry

5 Β. Μ. Κάρτσου, A. Seamanduras, S. Koo και Α. Ι. Ζάβρας: Επιπτώσεις της χρήσης διφωσφονικών στην οδοντιατρική 5 μηχανίας. Αρκετά πειράματα έχουν πραγματοποιηθεί σε ζώα που υποδεικνύουν καλύτερη μηχανική συγκράτηση εμφυτευμάτων με τη χρήση ΔΦ. Για παράδειγμα, οι Eberhardt και συν. (2007) πραγματοποίησαν μια μελέτη σταθερότητας εμφυτευμάτων όπου μη επικαλυμμένα και επικαλυμμένα με υδροξυαπατίτη εμφυτεύματα τιτανίου τοποθετήθηκαν στα μηριαία οστά 88 θηλυκών Sprague Dawley αρουραίων. Ακολούθως, 1,0, 2,5, ή 5,0 μg/kg ιβαδρονάτης ή φυσιολογικού ορού χορηγούνταν καθημερινά στα πειραματόζωα. Μια σημαντική μείωση 52.6% του χρόνου που απαιτείται για επαρκή οστεοενσωμάτωση παρατηρήθηκε στην ομάδα των επικαλυμμένων με υδροξυαπατίτη εμφυτευμάτων που έλαβαν την υψηλότερη δόση ιβαδρονάτης, ενώ δεν παρατηρήθηκε επιτάχυνση σε χαμηλότερες δόσεις ΔΦ και σε μη επικαλυμμένα εμφυτεύματα (Eberhardt και συν. 2007). Άλλοι κλινικοί διερεύνησαν τη χρήση ΔΦ στην τροποποίηση της εμφυτευματικής επιφάνειας με θετικά αποτελέσματα. Σε μια πιλοτική μελέτη πέντε ασθενών που έλαβαν επτά εμφυτεύματα ο καθένας, τα εμφυτεύματα που εμποτίστηκαν με ΔΦ επέδειξαν την υψηλότερη σταθερότητα που αξιολογήθηκε με ταλάντωση συχνότητας συντονισμού (Aspenberg και συν. 2009). Όταν μελέτησαν εναλλακτικές δομικές και βιοχημικές τροποποιήσεις όμοιων εμφυτευμάτων που τοποθετήθηκαν σε πυέλους προβάτων, οι Ferguson et al. (2008) έδειξαν ότι τα ΔΦ στην εμφυτευματική επιφάνεια βελτιώνουν τον πρώιμο σχηματισμό περιεμφυτευματικού οστού. Η πρόγνωση των οδοντικών εμφυτευμάτων σε ασθενείς που λαμβάνουν στοματικά ΔΦ παραμένει μια ανοιχτή ερώτηση. Αρκετές αναδρομικές σειρές περιστατικών έχουν αναφερθεί στην οδοντιατρική βιβλιογραφία, ενώ τα δεδομένα από καλά ελεγχόμενες κλινικές μελέτες με κατάλληλο χρόνο παρακολούθησης είναι ανεπαρκή. Σε μια αναδρομική κλινική και ακτινογραφική μελέτη 46 εμφυτευμάτων που τοποθετήθηκαν σε 21 οστεοπορωτικούς ασθενείς υπό ΔΦΑ, κανένα εμφύτευμα δεν παρουσίασε κινητικότητα ή περιεμφυτευματίτιδα (Shabestari και συν. 2009). Παρόμοια αποτελέσματα χωρίς σημαντικές διαφορές επιβίωσης αναφέρθηκαν σε μια μελέτη 468 εμφυτευμάτων σε 115 ασθενείς υπό και 370 ασθενείς χωρίς ΔΦΑ (Grant και συν. 2008). Σε μια άλλη αναδρομική μελέτη επιβίωσης εμφυτευμάτων σε 42 ασθενείς (101 εμφυτεύματα) αναφέρθηκε 95% ποσοστό επιτυχίας σε χρήστες ΔΦ το οποίο ήταν παρόμοιο με το 96,5% στους ασθενείς χωρίς ΔΦ (Bell και Bell 2008). Όμως, υπάρχουν και αναφορές με μειωμένα ποσοστά επιβίωσης όπως αυτή των Kasai και συν. (2009) που κατέγραψαν ποσοστό επιτυχίας 86% σε άτομα με στοματικά ΔΦ σε αντιδιαστολή με το 95% της ομάδα ελέγχου. Οι αναδρομικοί έλεγχοι ιστορικών και οι σειρές περιστατικών πραγματοποιούνται εύκολα αλλά υπόκεινται σε συστηματικά σφάλματα (επιλογής, ανάκλησης, αναφοράς, διαφοροποίησης απωλειών στην παρακολούθηση). Λόγω έλλειψης μεθοδολογικής αυστηρότητας στην εκτίμηση των συσχετισμών, οι μελέτες αυτές είναι χρήσιμες για διατύπωση υποθέσεων παρά για την απάντησή τους. Η βελτίωση της αξιοπιστίας των παρατηρούμενων συσχετισμών απαιτεί επιβεβαίωση με κλινικές μελέτες. Η ασφάλεια των στοματικών ΔΦ σε ανθρώπους αξιολογήθηκε σε δύο ελεγχόμενες κλινικές μελέτες. Μια τυχαιοποιημένη μελέτη διερεύνησε την επίπτωση λήψης εικονικού φαρμάκου ή 70 mg αλεδρονάτης εβδομαδιαίως για 2 χρόνια, στο φατνιακό οστό 335 ασθενών με περιοδοντική νόσο (Jeffcoat και συν. 2007). Η τριετής επιβίωση εμφυτευμάτων αξιολογήθηκε σε μια ελεγχόμενη μελέτη παράλalike. Several experiments have been conducted in animals, showing better implant retention among those treated with BPs. For example, Eberhardt et al. (2007) conducted an implant stabilization study in which uncoated titanium and hydroxyapatite-coated titanium implants were surgically inserted into the medullary canal of each femur of 88 female Sprague Dawley rats. Subsequently, the animals received 1.0, 2.5, or 5.0 μg/kg per day of ibadronate or saline solution. A significant 52.6% reduction in the time required for sufficient osseointegration was observed in the hydroxyapatite-coated implant group receiving the highest dose of ibadronate (5 μg), whereas no acceleration was observed for lower doses and uncoated implants (Eberhardt et al. 2007). Other clinicians have investigated the utility of BPs as surface modifiers of dental implants, with positive results. In a pilot study of five patients receiving seven dental implants each, BP-coated implants demonstrated the highest stability assessed by measuring vibration resonance frequency (Aspenberg et al. 2009). When studying alternative structural and biochemical surface treatments applied to identical implant designs in the pelvis of a sheep model, Ferguson et al. (2008) showed that adding BP to the surface of the implant seem to enhance early peri-implant bone formation. The prognosis of dental implants in patients taking oral BPs remains an open question. Several retrospective case series have been reported in the dental literature, whereas data from well-controlled clinical trials with appropriate length of follow-up is sparse. In a clinical and radiographic retrospective survey of 46 dental implants placed in 21 osteoporotic patients taking oral BPs, no implant showed mobility or periimplantitis (Shabestari et al. 2009). Similar results of nonsignificant differences in implant survival were reported in a series of 468 implants placed in 115 patients receiving oral BPs and 370 patients not receiving BPs (Grant et al. 2008). In yet another retrospective review of dental implant survival in 42 patients (101 implants), similar survival rates were reported in BP users (95%) and nontreated patients (96.5%) (Bell and Bell 2008). However, reduced survival rates have also been published. Kasai et al. (2009) reported an overall success rate of 86% among those receiving oral BPs versus 95% for the control group. Retrospective record reviews and case series are easy to conduct, but they are usually subject to bias (selection bias, recall bias, reporting bias, differential loss to follow-up). Because they lack adequate methodological rigor in evaluating observed associations, these studies are useful in articulating hypotheses rather than in answering them. Confirmation in clinical trials is required to raise confidence for an observed association. The safety of oral BPs in humans was assessed in two controlled clinical trials. A randomized trial tested the effect of 70 mg aledronate or placebo, administered weekly for 2 years, on the alveolar bone of 335 patients with periodontal disease (Jeffcoat et al. 2007). Implant survival was evaluated for 3 years in a Copyright 2009 Hellenic Society of Periodontology, All Rights Reserved

6 6 Περιοδοντολογικά Ανάλεκτα Τόμος 20 (2009) Ιατρική Περιοδοντολογία Analecta Periodontologica Volume 20 (2009) Periodontal Medicine ληλων ομάδων 25 ασθενών με χορήγηση αλεδρονάτης ή ρισεδρονάτης σε σύγκριση με 25 εμφυτευματικούς ασθενείς χωρίς ΔΦ (Jeffcoat 2006). Η χρήση στοματικών ΔΦ δε σχετίστηκε με την εμφάνιση ΟΝΓ, τουλάχιστον στα πλαίσια της χρονικής παρακολούθησης και των δύο μελετών. Επιπρόσθετα, στην πρώτη μελέτη παρατηρήθηκε μια τάση για μικρότερη συχνότητα επιμολύνσεων και απώλειας δοντιών στην ομάδα της αλεδρονάτης (Jeffcoat και συν. 2007). ΔΦ και ορθοδοντική Οι ρυθμοί οστικού ανασχηματισμού και η οστική μάζα διαφέρουν ανάλογα με την ηλικία: μειώσεις του οστικού ανασχηματισμού συνήθως σχετίζονται με καθυστέρηση του ρυθμού ορθοδοντικής μετακίνησης (Ren και συν. 2003). Η οστική πυκνότητα φτάνει σε μια μέγιστη τιμή στην ηλικία των ετών, που ακολουθείται από μια σταθερή ετήσια μείωση 1-2%. Την περίοδο της εμμηνόπαυσης, οι γυναίκες βιώνουν μια πολύ ταχύτερη μείωση οστικής πυκνότητας, που μπορεί να φτάσει μέχρι και το 40%, οδηγώντας σε κατάγματα και άλλες ανεπιθύμητες παρενέργειες (Morse και συν. 1994, Arlot και συν. 1997). Υπάρχουν διαθέσιμες θεραπευτικές μέθοδοι για αύξηση της οστικής πυκνότητας ή για πρόληψη περαιτέρω οστικής απώλειας που περιλαμβάνουν θεραπείες ορμονικής υποκατάστασης και συμπληρωματική αγωγή καλσιτονίνης, ασβεστίου και/ή βιταμίνης D. Εύστοχες κλινικές παρατηρήσεις φανερώνουν ότι οι θεραπείες επιβράδυνσης οστικού ανασχηματισμού και απορρόφησης, όπως η θεραπεία υποκατάστασης οιστρογόνων, έχουν αρνητικές επιπτώσεις στην ταχύτητα της ορθοδοντικής θεραπείας (Tyrovola και Spyropoulos 2001). Σε μια αναφορά περιστατικού των Miyajima και συν. (1996), παρατηρήθηκε μειωμένη ή μηδενική οδοντική μετακίνηση στην ορθοδοντική θεραπεία μετεμμηνοπαυσιακής γυναίκας σε ορμονική υποκατάσταση. Παρόμοιες αναφορές έχουν εμφανιστεί στην ορθοδοντική βιβλιογραφία για ασθενείς υπό ΔΦΑ. Σε μια επιστολή προς τον εκδότη ο Schwartz (2005) επισημαίνει τη δυσκολία ορθοδοντικής θεραπείας σε μια γυναίκα 35 ετών, που υποβάλλονταν σε θεραπεία για μεταστατικό καρκίνο του μαστού. Η ασθενής είχε ξεκινήσει πρόσφατα μηνιαίες ενέσεις ζολεδρονάτης και η ορθοδοντική θεραπεία σταμάτησε μερικούς μήνες μετά την έναρξη. Ο συγγραφέας διαπίστωσε ότι η ορθοδοντική μετακίνηση των δοντιών δεν θα ήταν δυνατή κατά τη διάρκεια λήψης του συγκεκριμένου σκευάσματος (Schwartz 2005). Πέρα από αναφορές περιστατικών, υπάρχει πλήρης έλλειψη δεδομένων από επιδημιολογικές ή κλινικές μελέτες. Συνεπώς, κάποιος θα πρέπει να βασιστεί ουσιαστικά σε πειράματα με ζώα για εξαγωγή συμπερασμάτων που μπορεί να (ή να μην) έχουν εφαρμογή σε ανθρώπους. Μελέτες με πειραματόζωα, συνήθως ποντίκια Wistar, έχουν επιδείξει πειστικά, ότι η πειραματική χορήγηση ΔΦ οδηγεί σε σημαντική δοσοεξαρτώμενη αναστολή της ριζικής απορρόφησης (Igarashi και συν. 1996), μειωμένη υποτροπή μετά από ταχεία διεύρυνση της οβελιαίας ραφής (Lee και συν. 2001), και ελαττωμένη οδοντική μετακίνηση ή αναστολή υποτροπής, όταν η ορθοδοντική θεραπεία πραγματοποιείται ταυτόχρονα με τη ΔΦΑ (3 εβδομάδες καθυστέρηση έναρξης των ΔΦ) (Kim και συν. 1999, Sato και συν. 2000, Liu και συν. 2004, 2006, Pampu και συν. 2006). Ενώ τα δεδομένα από πειραματόζωα ενθαρρύνουν τη χρήση ΔΦ, ειδικά της χαμηλού κινδύνου κλοδρονάτης, ως επικουρικών θεραπευτικών κατά την ορθοδοντική, ο ενθουσιparallel-arm controlled study of 25 patients receiving aledronate or risedronate, compared with 25 implant recipients who did not receive BPs (Jeffcoat 2006). Oral BP use was not associated with the occurrence of ONJ, at least within the follow-up periods of both studies. Further, a trend toward lower incidence of infection and tooth loss was observed in the aledronate group of the first study (Jeffcoat et al. 2007). BPs and orthodontics Bone turnover rates and bone mass differ according to age; reductions in bone turnover are usually associated with a slowing in the pace of orthodontic tooth movement (Ren et al. 2003). Bone mineral density reaches a peak at the age of 30 to 40 years, followed by steady annual decreases of 1% to 2%. Around menopause women experience a much more rapid decrease in bone mineral density, which at times can reach up to 40%, leading to fractures and other adverse effects (Morse et al. 1994, Arlot et al. 1997). Several treatment modalities are available to increase bone mineral density or to prevent further bone loss, including hormone replacement therapies and calcitonin, calcium, and/or vitamin D supplementation. Astute clinical observations show that treatments that slow bone turnover and reduce the rate of resorption, such as estrogen replacement therapy, are associated with negative effects on orthodontic treatment velocity (Tyrovola and Spyropoulos 2001). In a case study reported by Miyajima et al. (1996), reduced to no tooth movement was observed during orthodontic treatment of a postmenopausal woman receiving hormone replacement therapy. Similar case reports have emerged in the orthodontic literature for patients receiving BPs. In a letter to the editor, Schwartz (2005) recounts his difficulty in providing orthodontic treatment to a 53- year-old female who was being treated for metastatic breast cancer. The patient had recently started receiving monthly zoledronate injections and all orthodontic movement stopped a few months into her treatment. The author concluded that orthodontic repositioning of her teeth would not be possible during the use of this medication (Schwartz 2005). Beyond the case reports, there is complete lack of data from epidemiological studies or clinical trials. Thus, one must rely heavily on animal experiments to draw conclusions that might (or might not) apply to humans. Animal experiments, usually on Wistar rats, have convincingly demonstrated that experimental administration of BPs leads to significant dose-dependent inhibition of root resorption (Igarashi et al. 1996), decreased skeletal relapse after rapid expansion of the sagittal suture (Lee et al. 2001), and reduced tooth movement when BPs were used concurrently with orthodontic mechanotherapy or enhanced inhibition of relapse (3-week delayed start of BPs) (Kim et al. 1999, Sato et al. 2000, Liu et al. 2004, 2006, Pampu et al. 2006). Although the animal data encourages the use of BPs as adjunct therapeutics during orthodontics, especially the lowrisk clodronate, enthusiasm about expanding their use

7 Β. Μ. Κάρτσου, A. Seamanduras, S. Koo και Α. Ι. Ζάβρας: Επιπτώσεις της χρήσης διφωσφονικών στην οδοντιατρική 7 ασμός για την επέκταση της χρήση τους στην κλινική οδοντιατρική έχει αμβλυνθεί εξαιτίας της σχέσης μεταξύ ΔΦ και ΟΝΓ. Οστεονέκρωση των γνάθων Μέχρι το 2003, λίγες μόνο παρενέργειες των αζωτούχων ΔΦ ήταν γνωστές όπως η δυσανεξία του ανώτερου γαστρεντερικού και μια βραχύχρονη αντίδραση οξέας φάσεως με πυρετό, μυαλγία, και γριπώδες σύνδρομο (Bilezikian 2006). Από το 2004, έχουν δημοσιευτεί πολλές αναφορές μιας προηγουμένως άγνωστης ανεπιθύμητης παρενέργειας που ονομάστηκε ΟΝΓ. Κλινικά, οι ενδοστοματικές βλάβες της ΟΝΓ εμφανίζονται ως νεκρωτικό οστό που δεν επουλώνεται και παραμένει αποκαλυμμένο ενδοστοματικά για περισσότερο από 8 εβδομάδες (American Association of Oral and Maxillofacial Surgeons 2007). Το μέγεθος της εκτεθειμένης περιοχής εξαρτάται από την έκταση της υποκείμενης βλάβης και ποικίλλει σε μέγεθος από 1-2 mm μέχρι ακραία περιστατικά με αλλοιώσεις που εκτείνονται σε μεγάλες περιοχές και προσβάλλουν και τις δύο γνάθους. Εξωστοματικοί ή ενδοστοματικοί συριγγώδεις πόροι μπορεί να σχετίζονται με το νεκρωτικό οστό. Ο ορισμός και η ταξινόμηση της ΟΝΓ από ΔΦ, όπως προτάθηκε από την Αμερικανική Ομοσπονδία Στοματογναθοπροσωπικών Χειρουργών (2007), απαιτεί την παρουσία εκτεθειμένου οστού χωρίς να έχει προηγηθεί ακτινοθεραπεία στην περιοχή κεφαλής και τραχήλου. Μια πιο πρόσφατη κλινική ταξινόμηση της ΟΝΓ εκτείνεται από το «Στάδιο 0» χωρίς αποκαλυμμένο οστό αλλά με παρουσία συριγγίων ή ασυμπτωματικών, βαθέων περιοδοντικών θυλάκων (Mawardi και συν. 2009, Woo και συν. 2009), μέχρι το «Στάδιο 3» των επιπλεγμένων περιστατικών με κατάγματα γνάθων, δερματικά συρίγγια, και οστεόλυση που εκτείνεται έως το κάτω χείλος της κάτω γνάθου (Ruggiero και συν. 2006, Bagan και συν. 2009). Άλλα συμπτώματα περιλαμβάνουν πόνο, οίδημα, αιμωδία, πυόρροια, και κινητικότητα δοντιών στην προσβλημένη περιοχή (American Dental Association 2006a, Woo και συν. 2006). Η κλινική αντιμετώπιση των περιστατικών ΟΝΓ ποικίλλει επίσης. Πρόσφατα, η συντηρητική θεραπεία έχει προταθεί ως έγκυρη εναλλακτική επιλογή της εκτομής των γνάθων. Η συντηρητική θεραπεία περιλαμβάνει την καθημερινή χρήση χλωρεξιδίνης, μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη για έλεγχο του πόνου κατά περίσταση, ήπιο επιφανειακό καθαρισμό όπου απαιτείται, και κατά το δυνατόν αποφυγή χειρουργικών χειρισμών. Σε περίπτωση ενεργούς λοίμωξης δεν είναι ασυνήθιστη η παρατεταμένη αντιβιοτική αγωγή. Η συντηρητική αντιμετώπιση οδηγεί σε σύγκλειση με βλεννογόνο στα μισά περίπου περιστατικά ΟΝΓ (Van den Wyngaert και συν. 2009). H πρόβλεψη επιτυχημένης αντιμετώπισης φαίνεται ότι συνδέεται με τη διάρκεια λήψης των ΔΦ, την έκταση και το στάδιο της νόσου. Σημαντική για τους οδοντίατρους είναι η αναμενόμενη συχνότητα εμφάνισης της ΟΝΓ, η οποία εξαρτάται από το είδος, τη δόση, και την οδό χορήγησης του ΔΦ. Η πλειονότητα των αναφορών, η βάση δεδομένων του Συστήματος Αναφοράς Ανεπιθύμητων Παρενεργειών του Οργανισμού Φαρμάκων των ΗΠΑ και η ανάλυση ιατρικών αιτήσεων από τους Zavras και συν. τεκμηριώνουν ένα στατιστικά σημαντικό αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης ΟΝΓ από τη χορήγηση ενδοφλέβιων, αλλά όχι στοματικών ΔΦ (Cartsos et al. 2008). Τα στοματικά μη αμινοδφ δεν σχετίζονται πρακτικά με την εμφάνιση ΟΝΓ, ενώ υπάρχουν πολλές αναφορές ΟΝΓ από στοματικά αμινοδφ. Όμως, η ακριβής επίπτωση in clinical dentistry has been dampened because of the observed association between BPs and ONJ. Osteonecrosis of the jaw Until 2003, only a few adverse side effects of nitrogen-containing BPs were known, namely, upper gastrointestinal intolerance and a short-lived acutephase reaction characterized by fever, myalgias, and an influenza-like syndrome (Bilezikian 2006). Since 2004, multiple case reports of a previously unknown adverse effect called ONJ have been published. Clinically, intraoral ONJ lesions appear as necrotic nonhealing bone that is exposed to the oral cavity and persists for more than 8 weeks (American Association of Oral and Maxillofacial Surgeons 2007). The size of the exposed area depends on the extension of the underlying bony defect, ranging from 1 to 2 mm to extreme cases that may include lesions covering large areas, at times affecting both jaws. Extraoral or intraoral sinus tracts may be associated with the necrotic bone. The definition and classification of BP-induced ONJ, as proposed by the American Association of Oral and Maxillofacial Surgeons (2007), requires the presence of exposed bone in the absence of radiation to the head and neck area. A more recent clinical classification of ONJ ranges from Stage 0 with no exposure of bone but the presence of sinus tracts or localized deep periodontal pockets without symptoms (Mawardi et al. 2009, Woo et al. 2009) to Stage 3 with severe cases involving jaw fractures, skin fistulas, and osteolysis extending to the inferior border of the mandible (Ruggiero et al. 2006, Bagan et al. 2009). Other symptoms include pain, swelling, numbness, purulent drainage, and mobility of teeth on the affected site (American Dental Association 2006a, Woo et al. 2006). Also varying is the clinical management of ONJ cases. Recently, conservative treatment has been proposed as a valid alternative to jaw resection. Conservative treatment includes the daily use of chlorhexidine, nonsteroidal anti-inflammatory drugs to control pain, minimal superficial debridement as needed, and avoidance of surgical intervention if possible. If active infection occurs, it is not uncommon for ONJ patients to be started on long-term antibiotic use. Conservative therapy leads to mucosal closure in approximately half of ONJ cases (Van den Wyngaert et al. 2009). Predictors of successful treatment seem to be linked to the duration of BP use and the extent and staging of the disease. Important for dentists is the expected frequency of ONJ, which depends on the type and dose of BP and its mode of use. The majority of case reports, the USA Food and Drug Administration Adverse Event Reporting System database, and medical claims analysis performed by Zavras et al. (2006) document a statistically significant increased risk for intravenous, but not for oral BPs (Cartsos et al. 2008). Oral nonamino BPs are not practically associated with ONJ development, whereas there have been many reports of ONJ for oral amino BPs. However, the exact incidence Copyright 2009 Hellenic Society of Periodontology, All Rights Reserved

8 8 Περιοδοντολογικά Ανάλεκτα Τόμος 20 (2009) Ιατρική Περιοδοντολογία Analecta Periodontologica Volume 20 (2009) Periodontal Medicine της ΟΝΓ από στοματικά αμινοδφ παραμένει άγνωστη. Οι περισσότερες περιγραφικές μελέτες δεν παρέχουν πληροφορίες για τον αριθμό των ατόμων σε κίνδυνο (αριθμός εκτεθειμένων), τις απώλειες ασθενών κατά την παρακολούθηση και την ορθή εφαρμογή της θεραπείας. Σύμφωνα με σχετική μελέτη, η συχνότητα ΟΝΓ ήταν 1 περιστατικό σε 952 ασθενείς υπό στοματική ΔΦΑ που ανταποκρίθηκαν σε ταχυδρομική έρευνα ή 1 περιστατικό σε συνολικά ασθενείς του κλειστού πληθυσμού (Lo και συν. 2010). Τα στοιχεία προέκυψαν από ταχυδρομική έρευνα που στόχευε εγγεγραμμένους ιατρικών ασφαλειών με συνταγογραφήσεις στοματικών ΔΦ: επί συνόλου ανταποκρινόμενων, ασθενείς ανέφεραν κάποια μορφή στοματικών συμπτωμάτων. Από αυτούς, οι εξετάστηκαν κλινικά και επιπρόσθετα, 536 παρείχαν οδοντιατρικά αρχεία. Συνολικά, αναγνωρίστηκαν 9 περιστατικά ΟΝΓ (Lo και συν. 2010). Η επίπτωση όμως, αυξάνει για άτομα υπό ΔΦΑ με ζολεδρονάτη, με εκτιμήσεις που κυμαίνονται από 5% έως 15%. Ο παρασκευαστής της ζολεδρονάτης, του πιο ισχυρού αμινοδφ, έχει περιλάβει μια μαύρη προειδοποίηση στην ετικέτα του προϊόντος και έχει κυκλοφορήσει πληροφοριακές επισημάνσεις προς τους θεράποντες ιατρούς για το σχετικό κίνδυνο. Ο κίνδυνος ΟΝΓ φαίνεται ότι είναι υψηλότερος μετά από μακροχρόνια λήψη ζολεδρονάτης από πιο ηλικιωμένους ασθενείς, συχνά σε συνδυασμό με οδοντικές εξαγωγές (Badros και συν. 2006). Άλλοι εκλυτικοί παράγοντες φαίνεται ότι είναι η γενετική προδιάθεση, μειωμένα επίπεδα βιταμίνης D και αυξημένα επίπεδα παραθορμόνης, το κάπνισμα, η παχυσαρκία, η χημειοθεραπεία, η παρατεταμένη χρήση στεροειδών, τα οδοντιατρικά χειρουργεία, και το στοματικό τραύμα (Bilezikian 2006, Wessel και συν. 2008). Η στατιστική ανάλυση του χρόνου εμφάνισης συμβάντος είναι χρήσιμη στην κατανόηση του κινδύνου σε σχέση με το χρόνο και τη δοσολογία των ΔΦ. Τα σχετικά στατιστικά δεδομένα είναι σημαντικά για τη λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων και τη σχεδίαση της οδοντιατρικής θεραπείας, ειδικά σε σχέση με επεμβατικά χειρουργεία. Πολλοί οδοντίατροι ρωτούν εάν υπάρχει οριακή δοσολογία. Υπάρχει δοσοεξάρτηση; Είναι όλοι οι ασθενείς υπό ενδοφλέβια ΔΦΑ σε κίνδυνο, ανεξάρτητα από τη δόση, ή μπορούμε να θεραπεύσουμε κάποιον ακίνδυνα στην αρχή της ΔΦΑ; Υπάρχει περίοδος ασφάλειας και πόσο διαρκεί; Θα πρέπει να συμβουλεύουμε ασθενείς να σταματούν τα ΔΦ μετά από κάποια περίοδο; Για να απαντήσουμε στις ερωτήσεις αυτές, συγκεντρώσαμε 71 σειρές περιστατικών, αθροίσαμε και σταθμίσαμε τα αποτελέσματα και μετα-αναλύσαμε το χρόνο εμφάνισης συμβάντος (Palaska και συν. 2009). Υπολογίσαμε ότι ο μέσος χρόνος εμφάνισης ΟΝΓ για θεραπεία με λοζεδρονάτη ήταν 1,8 έτη με ελάχιστο τους δέκα μήνες. Για την παμιδρονάτη, ο μέσος όρος ήταν 2,8 έτη με ελάχιστο τους 18 μήνες και για τα στοματικά ΔΦ 4,6 έτη με ελάχιστο τα τρία έτη (Palaska και συν. 2009). Παρουσίαση περιστατικού ΟΝΓ Μια ενδιαφέρουσα περίπτωση ΟΝΓ με εμπλοκή και των δύο γνάθων που προκλήθηκε από ΔΦ, υπογραμμίζει την πολυπλοκότητα της κατάστασης. Ένας άνδρας 62 ετών παραπέμφθηκε το Μάρτιο του 2008 σε ιδιωτική κλινική στοματογναθοπροσωπικής χειρουργικής για εκτίμηση μιας εμμένουσας βλάβης της άνω γνάθου σε μια περιοχή όπου πριν από 3 μήνες πραγματοποιήθηκε εξαγωγή δοντιού σε ιδιωτικό ιατρείο (Εικ. 1Α). Ο ασθενής είχε of ONJ among users of oral amino BPs remains unknown. Most descriptive studies lack information on how many people are at risk (number of exposed), the number of patients lost to follow-up, and the extent of compliance with therapy. According to one published study, the prevalence of ONJ was 1 of 952 survey respondents with oral BP exposure or 1 in 1,537 of the entire mailed cohort (Lo et al. 2010). The data came from a mailed survey targeting 13,946 medical insurance enrollees who had claims for oral BP prescriptions; 8,572 persons responded and 2,159 reported some form of oral symptoms. Of those 2,159 individuals who reported symptoms, 1,005 were examined and an additional 536 provided dental records. Nine ONJ cases were identified in total (Lo et al. 2010). The incidence, however, increases significantly for patients receiving zoledronate, estimates ranging between 5% and 15%. The manufacturer of the most potent among the amino BPs, zoledronate, has included a black box warning on the product label and has issued Dear Doctor letters to inform clinicians about the risk. The risk of ONJ seems to be the highest after long-term use of zoledronate in older patients, often in conjunction with dental extractions (Badros et al. 2006). Other predisposing factors appear to be genetic predisposition, reduced levels of vitamin D and increased parathyroid hormone levels, smoking, obesity, cancer chemotherapy, prolonged use of steroids, dental surgery, and oral trauma (Bilezikian 2006, Wessel et al. 2008). Time-to-event statistical analysis is useful in understanding how risk evolves over time and its relation to BP dose. Time-to-event statistical data are important for making informed decisions and planning dental treatment, especially in relation to invasive surgical procedures. Many dentists ask if there is a threshold dose. Is there dose response? Are all patients receiving intravenous BPs at risk irrespective of dose or are we able to treat someone without fear of ONJ in the beginning? Is there a safe period, and how long does it last? Should we advise patients to stop BPs after a certain period? To answer these questions, we compiled a comprehensive list of 71 published case series, pooled and weighted the reported measures, and meta-analyzed the time-to-event statistics (Palaska et al. 2009). We found that the mean time to ONJ after zoledronate treatment was 1.8 years and the minimum was 10 months. For pamidronate, the mean time was 2.8 years and the minimum was 18 months. Finally, for therapy with oral BPs, the mean time was 4.6 years and the minimum time was 3 years (Palaska et al. 2009). ONJ case report An interesting BP-induced ONJ case involving both the maxilla and the mandible underlines the complexity of this condition. A 62-year-old man was referred to a private oral maxillofacial surgery clinic in March 2008 to evaluate a persistent maxillary lesion in an area where a tooth had been extracted 3 months ago in a private practice (Fig. 1A). The patient had a

9 Β. Μ. Κάρτσου, A. Seamanduras, S. Koo και Α. Ι. Ζάβρας: Επιπτώσεις της χρήσης διφωσφονικών στην οδοντιατρική 9 ιστορικό καπνίσματος για 10 χρόνια ( ) και το ιατρικό ιστορικό του περιλάμβανε διαβήτη για 15 χρόνια και καρκίνο του προστάτη που διαγνώστηκε το 2001, με στοιχεία οστικής μετάστασης. Για την αντιμετώπιση της μεταστατικής νεοπλασίας, ο ασθενής ξεκίνησε το τέλος του 2002 αγωγή με ενδοφλέβια παμιδρονάτη (Aredia, 90 mg, x1/μήνα) και κατόπιν, με ενδοφλέβια ζολεδρονάτη (Zometa, 4 mg σε 15 min, x1/μήνα), μέχρι το Η ταυτόχρονη αγωγή για την αντιμετώπιση του καρκίνου του προστάτη περιλάμβανε γοσερελίνη (Zoladex, 5.6 mg υποδόρια), φλουταμίδη (250 mg, x3/24h) την περίοδο , και τη γνωστή για τη ξηροστομία που προκαλεί, βικαλουταμίδη (50 mg, x4/24h), για 6 χρόνια. Όταν ο ασθενής παρουσιάστηκε στην κλινική, ήταν υπό ΔΦΑ με ζολεδρονάτη για 4 χρόνια. Η ενδοστοματική εξέταση αποκάλυψε ότι το φατνιακό οστό στην αριστερή πλευρά της άνω γνάθου ήταν αποκαλυμμένο, νεκρωτικό, και με πυώδες εξίδρωμα ενώ οι περιβάλλοντες μαλακοί ιστοί ήταν ερυθηματώδεις και εξοιδημένοι. Δυστυχώς ο ασθενής δεν υποβλήθηκε σε κατάλληλη οδοντιατρική θεραπεία πριν την έναρξη των ΔΦ. Τα πρόσθια δόντια της κάτω γνάθου από τον αριστερό κυνόδοντα μέχρι το δεξιό προγόμφιο παρουσίαζαν προχωρημένη περιοδοντική νόσο. Αρχικά, αποφασίστηκε να γίνει προσπάθεια συντηρητικής θεραπείας και επειδή ο ασθενής ήταν συμπτωματικός, συνταγογραφήθηκαν αντιβιοτικά για πολλές εβδομάδες. Όμως, επειδή η περιοχή δεν ανταποκρίθηκε θετικά, ο ασθενής υποβλήθηκε σε απομάκρυνση του απολύματος, χειρουργικό καθαρισμό, έκπλυση του ιγμορείου και πλήρη σύγκλειση του τραύματος με παροχέτευση στην αριστερή μύτη. Μετεγχειρητικά, χορηγήθηκαν ενδοφλέβια, πενικιλλίνη (5,000,000 IU, x4/24h), μετρονιδαζόλη (500 mg, x3/24h) και αμικασίνη (500 mg, x3/24h) για 14 ημέρες. Όμως, ο ασθενής εμφάνισε ένα δερματικό συρίγγιο στην υπογενείδια χώρα με πυόρροια (Εικ. 1Β), παρουσίασε ελάχιστη βελτίωση, και συνέχισε να είναι συμπτωματικός με έντονους πόνους. Τελικά, μετά από 21 ημέρες παραμονής στο νοσοκομείο, ο πόνος υποχώρησε και ο ασθενής πήρε εξιτήριο με οδηγίες για διατήρηση άψογης στοματικής υγιεινής, χρήση διαλύματος χλωρεξιδίνης 0.12% δύο φορές την ημέρα, και λήψη δικλοξακιλλίνης (500 mg, x4/24h). Στον επανέλεγχο μετά από 4 μήνες, όλα τα εναπομείναντα δόντια της κάτω γνάθου, εκτός από τον τελευταίο αριστερό γομφίο παρουσίαζαν έντονη κινητικότητα, πυόρροια, συρίγγια, και ακτινογραφικές ενδείξεις γενικευμένης οστεόλυσης ή νέκρωσης. Ο ασθενής οδηγήθηκε στο χειρουργείο για εξαγωγή των υπόλοιπων δοντιών της κάτω γνάθου, εκτός από τον τελευταίο αριστερό γομφίο, οστεκτομή, οστεοπλαστική και απομάκρυνση των απολυμάτων. Το τραύμα παρουσίασε φτωχή επούλωση και εκτεταμένες περιοχές αποκαλυμμένου νεκρωτικού οστού με βαθιά κίτρινη απόχρωση (Εικ. 1Γ). Η βιοψία του οστού αποκάλυψε παρουσία μικρών τεμαχίων νεκρωτικού οστού, περιοχές οστεοκλαστικής δραστηριότητας χωρίς σημεία κακοήθειας και μικροβιακές αποικίες κόκκων και νηματοειδών μικροοργανισμών (Εικ. 1Δ). Σύμφωνα με τον ιστοπαθολόγο «οι βλάβες σχετίζονταν με κύτταρα χρόνιας φλεγμονής και τα ιστολογικά ευρήματα ήταν συμβατά με οστεομυελίτιδα των γνάθων». Η μετεξακτική πανοραμική ακτινογραφία (Εικ. 1Ε) φέρει ακτινοδιαυγή βλάβη με ασαφή όρια στην αριστερή άνω γνάθο με επέκταση προς την πρόσθια μοίρα του ιγμορείου άντρου και positive history of smoking for 10 years ( ) and his medical history included diabetes for 15 years and prostate cancer diagnosed in 2001 with evidence of bone metastasis. To control metastatic neoplasia, intravenous pamidronate was administered in late 2002 (Aredia, 90 mg, once a month) and, subsequently, intravenous zoledronate (Zometa, 4 mg over 15 min, once a month), until Concomitant medications for the treatment of prostate cancer included goserelin (Zoladex, 5.6 mg subcutaneous), flutamide (250 mg, tid) from , and, a known cause of xerostomia, bicalutamide (50 mg, qid), for 6 years. Τhe patient had been on zoledronate for 4 years when he presented to the clinic. Intraoral examination revealed that the alveolar bone of the maxillary left side was exposed and appeared necrotic with purulent discharge. The surrounding soft tissue was erythematous and edematous. Unfortunately, the patient received minimal dental treatment prior to the initiation of BPs. The mandibular anterior teeth from left canine to right bicuspid presented with advanced periodontal disease. Initially, a decision was made to try to treat the patient conservatively. Because the patient was symptomatic, he was prescribed antibiotics for several weeks. However, the site proved unresponsive and the patient underwent sequestrectomy, surgical debridement, sinus irrigation, and primary wound closure with drainage to the left nose. Postsurgically, the patient received intravenous penicillin (5,000,000 IU, qid), metronidazole (500 mg, tid), and amikacin (500 mg, tid) for 14 days. However, the patient developed a cutaneous fistula in the submental region with suppuration (Fig. 1B), showed minimum improvement, and continued to be symptomatic with intense pain. Eventually, after 21 days in the hospital, the pain subsided and the patient was discharged with instructions to maintain excellent oral hygiene, use a 0.12% chlorhexidine rinse twice a day, and take dicloxacillin (500 mg, qid). At the 4-month follow-up, all of the remaining mandibular teeth, except for the last left molar, presented severe mobility with pus discharge, fistulas, and radiographic evidence of generalized osteolysis or necrosis. The patient was admitted to the operating room for extraction of all remaining mandibular teeth, except for the last left molar, alveolectomy, alveoloplasty, and sequestrectomy. The wound presented poor healing and large areas of exposed necrotic bone with dark yellow coloration (Fig. 1C). Bone biopsy revealed small nonvital bone fragments, areas of osteolytic activity without signs of malignancy, and bacterial colonies of coccoid and filamentous microorganisms (Fig. 1D). According to the histopathologist, the lesions were associated with chronic inflammatory cells, and the histologic findings were compatible with osteomyelitis of the jaw. A postextraction radiograph (Fig. 1Ε) showed low diffusion radiolucency in the left maxilla, with extension to the anterior maxillary antrum and the piriform Copyright 2009 Hellenic Society of Periodontology, All Rights Reserved

10 10 Περιοδοντολογικά Ανάλεκτα Τόμος 20 (2009) Ιατρική Περιοδοντολογία Analecta Periodontologica Volume 20 (2009) Periodontal Medicine το απιοειδές ρινικό στόμιο. Η τομογραφία κωνικής δέσμης (Εικ. 1ΣΤ) αποκάλυψε ένα μεγάλο έλλειμμα της φατνιακής απόφυσης στην αριστερή άνω γνάθο με στοματοκολπική επικοινωνία και ανώμαλο φατνιακό οστό στην κάτω γνάθο. Συστάθηκε διατήρηση άψογης στοματικής υγιεινής και χρήση διαλύματος χλωρεξιδίνης 0,12%, δύο φορές καθημερινά. Ο ασθενής βρισκόταν σε αγωγή με αμοξυκιλλίνη και κλαβουλανικό οξύ (Gimaclav, 875/125mg, x3/24h) τους τελευταίους 8 μήνες, ενώ παυσίπονο (Κετορολάκη, Tramadol, 10/25 mg x3/24h) χρησιμοποιείται κατά περίσταση. Προς το παρόν, ο ασθενής είναι ασυμπτωματικός. Κλινικές συστάσεις Μολονότι οι περισσότερες βλάβες ΟΝΓ εντοπίζονται σε μία γνάθο και είναι μικρότερου μεγέθους, η παρούσα αναφορά απoδεικνύει την πολυπλοκότητα κάποιων περιστατικών ΟΝΓ. Εξαιτίας της σπανιότητας της κατάστασης και της δυσκολίας επιστράτευσης ικανών πληθυσμών για κλινικές μελέτες, υπάρχουν ακόμη διαφωνίες τόσο για τον τρόπο αντιμετώπισης των ασθενών υπό ΔΦΑ γενικά, όσο και για την κλινική θεραπεία της ΟΝΓ. Άρθρα θέσεων που δημοσιεύονται από οργανισμούς όπως η Αμερικανική Οδοντιατρική Ομοσπονδία (2006b) και η Αμερικανική Ομοσπονδία Στοματικών και Γναθοπροσωπικών Χειρουργών (2007), προσφέρουν χρήσιμες κατευθύνσεις για την ισχύουσα πρόληψη και αντιμετώπιση. Η λήψη ΔΦ πρέπει να περιλαμβάνεται στο οδοντιατρικό ιστορικό των ασθενών συμπεριλαμβάνοντας λεπτομέρειες για το είδος, την έναρξη, τη διάρκεια χρήσης, τη δοσολογία, τη συννοσηρότητα, και τους προδιαθεσικούς παράγοντες. Από αυτά τα στοιχεία, η σχετική επικινδυνότητα πρέπει να σημειώνεται για κάθε ασθενή. Οι ασυμπτωματικοί ασθενείς υπό ΔΦΑ χωρίς ενεργό οδοντιατρική νόσο θα πρέπει να καθοδηγούνται στη διατήρηση σχολαστικής στοματικής υγιεινής για αποφυγή τερηδονικής ή περιοδοντικής νόσου. Τα πρωτόκολλα στοματικής υγιεινής πρέπει να περιλαμβάνουν την καθημερινή απομάκρυνση των βιοϋμένων και χρήση φθοριούχων διαλυμάτων, και σε ξηροστομία, τη χρήση τεχνητού σάλιου ή παραγόντων διέγερσης σιελόρροιας. Πριν την έναρξη των ΔΦ, οι οδοντίατροι θα πρέπει να συμμετέχουν μαζί με ογκολόγους, ρευματολόγους και γιατρούς πρωτοβάθμιας φροντίδας στην κατάρτιση του σχεδίου θεραπείας των ασθενών με ενεργό οδοντιατρική νόσο. H ενδεδειγμένη προσέγγιση είναι η παροχή οδοντιατρικής θεραπείας αρχικά, με στόχο την εξάλειψη πιθανόν εστιών μόλυνσης. Μετά την έναρξη της ΔΦΑ, οι ασθενείς θα πρέπει να ενημερώνονται για τον κίνδυνο της ΟΝΓ, που παραμένει αυξημένος για χρόνια μετά τη διακοπή των ΔΦ (Marx 2003). Στους ασθενείς αυτούς, οι χειρουργικές παρεμβάσεις θα πρέπει να αποφεύγονται ή να σχεδιάζονται προσεκτικά. Οι χειρουργικές και μετεξακτικές περιοχές πρέπει να αντιμετωπίζονται με πλήρη σύγκλειση ενώ μπορεί να εξεταστεί η πιθανή χρήση ανασυνδυασμένου αιμοπεταλιακού αυξητικού παράγοντα. Η τροποποίηση του οδοντιατρικού σχεδίου θεραπείας για αποφυγή επεμβατικών χειρισμών, συμπεριλαμβανομένης της τοποθέτησης εμφυτευμάτων, είναι πολύ σημαντική για τους ογκολογικούς ασθενείς που λαμβάνουν ενδοφλέβια ζολεδρονάτη και εμφανίζουν τον υψηλότερο κίνδυνο ανάπτυξης ΟΝΓ. Περιοδικοί έλεγχοι με πανοραμικές ή τομογραφικές απεικονίσεις μπορεί να εντοπίσουν έγκαιρα περιοχές του επηρεασμένου οστού, πριν απογυμνωθούν ενδοστοματικά. Η πρώιμη εντόπιση μπορεί να επιτρέnasal aperture. Cone beam computed tomography scans (Fig. 1F) revealed a large defect area in the alveolar process of the left maxilla, with oroantral communication and irregular crestal bone in the mandible. The patient has been advised to maintain excellent oral hygiene and to use a 0.12% chlorhexidine rinse twice daily. The patient was put on amoxicillin with clavulanic acid (Gimaclav, 875/125mg, tid) for the last 8 months. Pain medication (Ketorolac, Tramadol, 10/25 mg tid) is also used when needed. Currently, the patient is asymptomatic. Clinical recommendations Although most ONJ lesions are localized in one jaw and are of smaller size, this case report demonstrates the complexity of some ONJ cases. Because of the rarity of the condition and the difficulty in achieving adequate sample sizes in clinical trials, controversies remain on how to manage patients receiving BPs in general and how to manage ONJ clinically. Position papers published by several organizations such as the American Dental Association (2006b) and the American Association of Oral Maxillofacial Surgeons (2007) offer useful guidelines for current prevention and management. BP use must be included in the routine dental history of adult patients, including details on type, date of initiation and duration of use, dose, comorbidities, and predisposing factors. From this information, a risk profile must be constructed for each patient. Asymptomatic patients receiving BPs with no active dental disease should be instructed to maintain a thorough oral hygiene protocol to avoid the development of dental caries or periodontal disease. Hygiene protocols should incorporate the daily removal of dental microbial biofilm, the daily use of fluoride mouthrinse, and, if xerostomia occurs, the use of artificial saliva or salivary stimulants. Prior to initiating BP therapy, dentists should join oncologists, rheumatologists, and primary care doctors to participate in the treatment planning process of patients who have active dental caries or periodontal disease. A prudent approach is to first deliver comprehensive dental care to eliminate potential sites of infection. Once patients start receiving BPs, they should be informed about the risk of developing ONJ, which remains increased for years after discontinuation of BPs (Marx 2003). In these patients, surgical intervention should be avoided or carefully planned as needed. Surgical and extraction sites must be treated with primary closure; the potential use of recombinant platelet-derived growth factor may be considered. Modifying the dental treatment plan to avoid invasive dental procedures, including implant placement, is particularly important for those oncology patients receiving intravenous zoledronate, who exhibit the highest risk for developing ONJ. Periodic screening with panoramic radiographs or computerized tomography scans may indicate early areas of affected bone prior to it becoming exposed in the oral cavity. Such early identification may allow for conservative

11 Β. Μ. Κάρτσου, A. Seamanduras, S. Koo και Α. Ι. Ζάβρας: Επιπτώσεις της χρήσης διφωσφονικών στην οδοντιατρική 11 po Α B Δ/D Ε Γ/C ΣΤ/F Εικόνα 1: Μικρή περιοχή αποκαλυμμένου οστού, 3 μήνες μετεξακτικά (A). Συνοδό δερματικό συρίγγιο στην υπογενείδια χώρα με πυόρροια (B). Εκτεταμένες μετεξακτικές περιοχές νεκρωτικού εκτεθειμένου οστού της κάτω γνάθου (Γ). Ιστοπαθολογική εικόνα (Δ) με μικρά τεμάχια νεκρωτικού οστού και μικροβιακές αποικίες (αιματοξυλίνη και ηωσίνη; αρχική μεγέθυνση x5). Πανοραμική ακτινογραφία με στοιχεία ΟΝΓ στην αριστερή άνω γνάθο (E). Η τρισδιάστατη αναδόμηση σαρώσεων της υπολογιστικής τομογραφίας κωνικής δέσμης αποκάλυψε μια στοματοκολπική επικοινωνία (ΣΤ). Figure 1: Small lesion of denuded bone, 3 months postextraction (A). Cutaneous fistula in the submental region with suppuration (B). Large postextraction areas of necrotic bone exposure in the mandible (C). Histopathology image (D) demonstrating small nonvital bone fragments and bacterial colonies (hematoxylin and eosin; original magnification x5). Panoramic radiograph with evidence of ONJ in the left maxilla (E). Reformatted 3D view, based on cone beam tomography scans, revealed an oroantral communication (F). Copyright 2009 Hellenic Society of Periodontology, All Rights Reserved

12 12 Περιοδοντολογικά Ανάλεκτα Τόμος 20 (2009) Ιατρική Περιοδοντολογία Analecta Periodontologica Volume 20 (2009) Periodontal Medicine ψει τη συντηρητική θεραπεία και την αποφυγή επεμβατικών πρακτικών. Σε περίπτωση εμφάνισης ΟΝΓ, η κλινική αντιμετώπιση στοχεύει στον έλεγχο των συμπτωμάτων και της φλεγμονής με ποικίλου βαθμού καθαρισμό του οστού. Η συντηρητική αντιμετώπιση με καθημερινή χρήση χλωρεξιδίνης, παρατεταμένη χρήση αμοξυκιλλίνης/κλαβουλανικού οξέος, σε συνδυασμό με περιορισμένο καθαρισμό σε συμπτωματικούς ασθενείς (μόνο εάν χρειαστεί), φαίνεται ότι επιτυγχάνει καλά αποτελέσματα. Συμπεράσματα Τα ΔΦ είναι πολύ αποτελεσματικά στην αντιμετώπιση της οστεοπόρωσης, της οστεόλυσης, του μεταστατικού καρκίνου των οστών και της νεοπλασματικής υπερασβεστιαιμίας. Στα πλεονεκτήματα της ΔΦΑ ξεχωρίζουν οι δραματικές αλλαγές της ποιότητας ζωής των καρκινοπαθών και η ελάττωση των καταγμάτων στις οστεοπορωτικές γυναίκες. Καθώς τα ΔΦ γίνονται πιο δημοφιλή, οι οδοντίατροι πρέπει να αναλογιστούν τις συσχετίσεις ανάμεσα στην πολύ αποτελεσματική συστηματική αντιοστεοκλαστική δράση και τις θεραπευτικές παρεμβάσεις στις γνάθους. Οι οδοντίατροι πρέπει να είναι πληροφορημένοι και να ενημερώνουν τους ασθενείς για την πιθανότητα ΟΝΓ, ειδικά σε περιπτώσεις ενδοφλέβιας χορήγησης υψηλών δόσεων ζολεδρονάτης. Καλά σχεδιασμένες κλινικές μελέτες Φάσης IV απαιτούνται για την εδραίωση και τεκμηρίωση των τοπικών επιπτώσεων των ΔΦ στις γνάθους, σε σχέση τόσο με την ασφάλεια όσο και με την αποτελεσματικότητα τους. Δηλώσεις/Ευχαριστίες Οι συγγραφείς ευχαριστούν τον Hubert Park από το Πανεπιστήμιο Tufts για τη βοήθεια του στην ανασκόπηση της βιβλιογραφίας. Η εργασία αυτή υποστηρίχτηκε μερικά από την οικονομική χορηγία DE του Εθνικού Ινστιτούτου Οδοντιατρικής και Κρανιο προσωπικής Έρευνας των ΗΠΑ (NIDCR), Bethesda, MD, ΗΠΑ. treatment and avoidance of invasive dental work. If the patient develops ONJ, clinical management is targeted towards controlling symptoms and inflammation, with varying degrees of bone debridement. Conservative management that includes the daily use of chlorhexidine, followed by prolonged antibiotic use of amoxicillin/clavulanic acid and minimum debridement for symptomatic patients (only if needed), seems to achieve good results. Conclusions BPs are very effective in managing osteoporosis, osteolysis, metastatic bone cancer, and hypercalcemia associated with cancer. Among the benefits are the dramatic increases in quality of life of cancer patients and the reduced incidence of fractures among osteoporotic women. As BPs become more popular, dentists must consider the interrelations between very effective systemic antiosteoclastic, antiresorptive activity and dental interventions in the jaws. Dentists must also be aware of, and inform their patients about, the possibility of ONJ, especially among patients receiving high doses of infused zoledronate. Well-designed Phase IV clinical trials are needed to establish and document the local effects of BPs in the mandible and the maxilla, both in terms of safety and efficacy. Acknowledgments The authors thank Hubert Park of Tufts University for his assistance in the literature review. This work was partially supported by grant DE from the National Institute of Dental and Craniofacial Research (NIDCR), National Institutes of Health, Bethesda, MD, USA.

13 Β. Μ. Κάρτσου, A. Seamanduras, S. Koo και Α. Ι. Ζάβρας: Επιπτώσεις της χρήσης διφωσφονικών στην οδοντιατρική 13 Βιβλιογραφία - Bibliography Abu-Id, M. H., Acil, Y., Gottschalk, J. & Kreusch, T. (2006) Bisphosphonate-associated osteonecrosis of the jaw. Mund-, Kiefer- und Gesichtschirurgie 10, American Association of Oral and Maxillofacial Surgeons Position paper on bisphosphonate-related osteonecrosis of the jaws (2007) Advisory task force on bisphosphonaterelated osteonecrosis of the jaws. Journal of Oral and Maxillofacial Surgery 65, American Dental Association Council on Scientific Affairs Report (2006a) Bisphosphonate medications and your oral health. Journal of the American Dental Association 137, American Dental Association Council on Scientific Affairs. (2006b) Dental management of patients receiving oral bisphosphonate therapy: Expert panel recommendations. Journal of the American Dental Association 137, Arlot, M. E., Sornay-Rendu, E., Garnero, P., Vey-Marty, B. & Delmas, P. D. (1997) Apparent pre-and postmenopausal bone loss evaluated by DXA at different skeletal sites in women: The OFELY cohort. Journal of Bone and Mineral Research 12, Aspenberg, P. (2009) Bisphopshonates and implants. Acta Orthopaedica 80, Badros, A., Weikel, D., Salama, A., Goloubeva, O., Schneider, A., Rapoport, A., Fenton, R., Gahres, N., Sausville, E., Ord, R. & Meiller T. (2006) Osteonecrosis of the jaw in multiple myeloma patients: clinical features and risk factors. Journal of Clinical Oncology 24, Bagan, J. V., Jimenez, Y., Diaz, J. M., Murillo, J., Sanchis, J. M., Poveda, R., Carbonell, E., Gavalda, C. & Scully, C. (2009) Osteonecrosis of the jaws in intravenous bisphosphonate use: Proposal for a modification of the clinical classification. Oral Oncology 45, Bell, B. M. & Bell, R. E. (2008) Oral bisphosphonates and dental implants: a retrospective study. Journal of Oral and Maxillofacial Surgery 66, Bilezikian, J. P. (2006) Osteonecrosis of the jaw do bisphosphonates pose a risk? The New England Journal of Medicine 355, Cafro, A. M., Barbarano, L., Nosari, A. M., D Avanzo, G., Nichelatti, M., Bibas, M., Gaglioti, D., Taroni, A., Riva, F., Morra, E. & Andriani, A. (2008) Osteonecrosis of the jaw in patients with multiple myeloma treated with bisphosphonates: definition and management of the risk related to zoledronic acid. Clinical Lymphoma & Myeloma 8, Cartsos, V., Zhu, S. & Zavras, A. I. Bisphosphonate use and the risk of adverse jaw outcomes: a medical claims study of 714,217 people. Journal of the American Dental Association 139, Chahine, C., Cheung, M. S., Head, T. W., Schwartz, S., Glorieux, F. H. & Rauch, F. (2008) Tooth extraction socket healing in pediatric patients treated with intravenous pamidronate. The Journal of Pediatrics 153, de Carlos, F., Cobo, J., Diaz-Esnal, B., Arguelles, J., Vijande, M. & Costales, M. (2006) Orthodontic tooth movement after inhibition of cyclooxygenase 2. American Journal of Orthodontics and Dentofacial Orthopedics 129, Eberhardt, C., Habermann, B., Muller, S., Schwarz, M., Bauss, F. & Kurth, A. H. (2007) The bisphosphonate ibandronate accelerates osseointegration of hydroxyapatite-coated cementless implants in an animal model. Journal of Orthopaedic Science 12, Ferguson, S. J., Langhoff, J. D., Voelter, K., von Rechenberg, B., Scharnweber, D., Bierbaum, S., Schnabelrauch, M., Kautz, A. R., Frauchiger, V. M., Mueller, T. L., van Lenthe, G. H. & Schlottig, F. (2008) Biomechanical comparison of different surface modifications for dental implants. The International Journal of Oral & Maxillofacial Implants 23, Fournier, P., Boissier, S., Filleur, S., Guglielmi, J., Cabon, F., Colombel, M. & Clezardin, P. (2002) Bisphosphonates inhibit angiogenesis in vitro and testosterone-stimulated vascular regrowth in the ventral prostate in castrated rats. Cancer Research 62, Grant, B. T., Amenedo, C., Freeman, K. & Kraut, R. A. (2008) Outcomes of placing dental implants in patients taking oral bisphosphonates: a review of 115 cases. Journal of Oral and Maxillofacial Surgery 66, Hikita, H., Miyazawa, K., Tabuchi, M., Kimura, M. & Goto, S. (2009) Bisphosphonate administration prior to tooth extraction delays initial healing of the extraction socket in rats. Journal of Bone and Mineral Metabolism 27, Holliday, L. S., Vakani, A., Archer, L. & Dolce, C. (2003) Effects of matrix metalloproteinase inhibitors on bone resorption and orthodontic tooth movement. Journal of Dental Research 82, Igarashi, K., Adachi, H., Mitani, H. & Shinoda, H. (1996) Inhibitory effect of the topical administration of a bisphosphonate (risedronate) on root resorption incident to orthodontic tooth movement in rats. Journal of Dental Research 75, Jeffcoat, M. K. (2006) Safety of oral bisphosphonates: controlled studies on alveolar bone. The International Journal of Oral & Maxillofacial Implants 21, Jeffcoat, M. K., Cizza, G., Shih, W. J., Genco, R. & Lombardi, A. (2007) Efficacy of bisphosphonates for the control of alveolar bone loss in periodontitis. Journal of the International Academy of Periodontology 9, Kalia, S., Melsen, B. & Verna, C. (2004) Tissue reaction to orthodontic tooth movement in acute and chronic corticosteroid treatment. Orthodontics & Craniofacial Research 7, Kasai, T., Pogrel, M. A. & Hossaini, M. (2009) The prognosis for dental implants placed in patients taking oral bisphosphonates. Journal of the California Dental Association 37, Keim, R. G. (2006) Bisphosphonates in orthodontics. Journal of Clinical Orthodontics 40, Kim, T. W., Yoshida, Y., Yokoya, K. & Sasaki, T. (1999) An ultrastructural study of the effects of bisphosphonate administration on osteoclaststic bone resorption during relapse of experimentally moved rat molars. American Journal of Orthodontics and Dentofacial Orthopedics 115, Lazarovici, T. S., Yahalom, R., Taicher, S., Elad, S., Hardan, I. & Yarom, N. (2009) Bisphosphonate-related osteonecrosis of the jaws: a single-center study of 101 patients. Journal of Oral and Maxillofacial Surgery 67, Copyright 2009 Hellenic Society of Periodontology, All Rights Reserved

14 14 Περιοδοντολογικά Ανάλεκτα Τόμος 20 (2009) Ιατρική Περιοδοντολογία Analecta Periodontologica Volume 20 (2009) Periodontal Medicine Lee, K., Suriyama, H., Imoto, S. & Tanne, K. (2001) Effects of bisphosphonate on the remodeling of rat sagittal suture after rapid expansion. The Angle Orthodontist 71, Licata, A. A. (2005) Discovery, clinical development, and therapeutic uses of bisphosphonates. The Annals of Pharmacotherapy 39, Lin, J. H. H., Perrino, M., Bunza, G., Eisig, S. & Landesberg, R. (2009) Placement of growth factor in dental extraction sites in patients receiving IV bisphosphonate therapy. Columbia Dental Review 13, Liu, L., Igarashi, K., Haruyama, N., Saeki, S., Shinoda, H. & Mitani, H. (2004) Effects of local administration of clodronate on orthodontic tooth movement and root resorption in rats. European Journal of Orthodontics 26, Liu, L., Igarashi, K., Kanzaki, H., Chiba, M., Shinoda, H. & Mitani, H. (2006) Clodronate inhibits PGE2 production in compressed periodontal ligament cells. Journal of Dental Research 85, Lo, J. C., O Ryan, F. S., Gordon, N. P., Yang, J., Hui, R. L., Martin, D., Hutchinson, M., Lathon, P. V., Sanchez, G., Silver, P., Chandra, M., McCloskey, C. A., Staffa, J. A., Willy, M., Selby, J. V. & Go, A. S. (2010) Prevalence of osteonecrosis of the jaw in patients with oral bisphosphonate exposure. Journal of Oral and Maxillofacial Surgery 68, Marx, R. E., Sawatari, Y., Fortin, M. & Broumand, V. (2005) Bisphosphonate-induced exposed bone (osteonecrosis/ osteopetrosis) of the jaws: Risk factors, recognition, prevention and treatment. Journal of Oral and Maxillofacial Surgery 63, Marx, R. E. (2003) Pamidronate (Aredia) and zoledronate (Zometa) induced avascular necrosis of the jaws: a growing epidemic. Journal of Oral and Maxillofacial Surgery 61, Mavrokokki, T., Cheng, A., Stein, B. & Goss, A. (2007) Nature and frequency of bisphosphonate-associated osteonecrosis of the jaws in Australia. Journal of Oral and Maxillofacial Surgery 65, Mawardi, H., Treister, N., Richardson, P., Anderson, K., Munshi, N., Faiella, R. A. & Woo, S. B. (2009) Sinus tracts - an early sign of bisphosphonate-associated osteonecrosis of the jaws? Journal of Oral and Maxillofacial Surgery 67, Miyajima, K., Nagahara, K. & Iizuka, T. (1996) Orthodontic treatment for a patient after menopause. The Angle Orthodontist 66, Morse, C. A., Smith, A., Dennerstein, L., Green, A., Hopper, J. & Burger, H. (1994) The treatment-seeking woman at menopause. Maturitas 18, Palaska, P. K., Cartsos, V. & Zavras, A. I. (2009) Bisphosphonates and time to osteonecrosis development. The Oncologist 14, Pampu, A. A., Dolanmaz, D., Tüz, H. H. & Karabacakoglu, A. (2006) Experimental evaluation of the effects of zoledronic acid on regenerate bone formation and osteoporosis in mandibular distraction osteogenesis. Journal of Oral and Maxillofacial Surgery 64, Ren, Y., Maltha, J. C., Van t Hof, M. A. & Kuijpers-Jagtman, A. M. (2003) Age effect on orthodontic tooth movement in rats. Journal of Dental Research 82, Rodan, G. A. & Fleisch, H. A. (1996) Bisphosphonates: mechanisms of action. The Journal of Clinical Investigation 97, Ruggiero, S. L., Fantasia, J. & Carlson, E. (2006) Bisphosphonate-related osteonecrosis of the jaw: background and guidelines for diagnosis, staging and management. Oral Surgery, Oral Medicine, Oral Pathology, Oral Radiology, and Endodontics 102, Sato, Y., Sakai, H., Kobayashi, Y., Shibasaki, Y. & Sasaki, T. (2000) Bisphosphonate administration alters subcellular localization of vacuolar-type H-ATPase and cathepsin K in osteoclasts during experimental movement of rat molars. The Anatomical Record 260, Schwartz, J. E. (2005) Ask us: Some drugs affect tooth movement. American Journal of Orthodontics and Dentofacial Orthopedics 127, 644. Schwartz, S., Joseph, C., Iera, D. & Vu, D. D. (2008) Bisphosphonates, osteonecrosis, osteogenesis imperfecta and dental extractions: a case series. Journal of the Canadian Dental Association 74, Shabestari, G. O., Shayesteh, Y. S., Khojasteh, A., Alikhasi, M., Moslemi, N., Aminian, A., Masaeli, R., Eslami, B. & Treister, N. S. Implant placement in patients with oral bisphosphonate therapy: a case series. Clinical Implant Dentistry and Related Research 2009, April 23 (Epub ahead of print). Shetty, K. & Bouquot, J. (2009) Residual (ghost) sockets in bisphosphonate use evidence of poor healing and slow bone turnover. General Dentistry 57, Shinoda, H. & Takeyama, S. (2006) Application of bisphosphonates for periodontitis. Clinical Calcium 16, Tyrovola, J. B. & Spyropoulos, M. N. (2001) Effects of drugs and systemic factors on orthodontic treatment. Quintessence International 32, Vahtsevanos, K., Kyrgidis, A., Verrou, E., Katodritou, E., Triaridis, S., Andreadis, C. G., Boukovinas, I., Koloutsos, G. E., Teleioudis, Z., Kitikidou, K., Paraskevopoulos, P., Zervas, K. & Antoniades, K. (2009) Longitudinal cohort study of risk factors in cancer patients of bisphosphonaterelated osteonecrosis of the jaw. Journal of Clinical Oncology 27, Van den Wyndgaert, T., Huizing. M. T. & Vermorken, J. B. (2007) Osteonecrosis of the jaw related to the use of bisphosphonates. Current Opinion in Oncology 19, Van den Wyngaert, T., Claeys, T., Huizing, M. T., Vermorken, J. B. & Fossion, E. (2009) Initial experience with conservative treatment in cancer patients with osteonecrosis of the jaw (ONJ) and predictors of outcome. Annals of Oncology 20, Wessel, J., Dodson, T. B. & Zavras, A. I. (2008) Zoledronate, smoking, and obesity are strong risk factors for osteonecrosis of the jaw: a case-control study. Journal of Oral and Maxillofacial Surgery 66, Woo, S. B., Hellstein, J. W. & Kalmar, J. R. (2006) Bisphosphonates and osteonecrosis of the jaws. Annals of Internal Medicine 144, Woo, S. B., Mawardi, H. & Treister, N. (2009) Comments on: Osteonecrosis of the jaws in intravenous bisphosphonate use: proposal for a modification of the clinical classification. Oral Oncology 45, 740.

15 Β. Μ. Κάρτσου, A. Seamanduras, S. Koo και Α. Ι. Ζάβρας: Επιπτώσεις της χρήσης διφωσφονικών στην οδοντιατρική 15 Zarychanski, R., Elphee, E., Walton, P. & Johnston, J. (2006) Osteonecrosis of the jaw associated with pamidronate therapy. American Journal of Hematology 81, Zavras, A. I. & Zhu, S. (2006) Bisphosphonates are associated with increased risk for jaw surgery in medical claims data: is it osteonecrosis? Journal of Oral and Maxillofacial Surgery 64, Δικτυακές διασυνδέσεις - Web links American Dental Association Council on Scientific Affairs Report. Available online at Bayer Schering (Bonefos product label). ca/files/bonefos-pm-eng-pt3-05jan rev1.pdf Merck & Co (Fosamax product label). com/fosamax/shared/documents/english/pi.pdf Novartis Oncology, September 24, 2004 Dear Doctor letter. UCM pdf Novartis Pharmaceuticals (Aredia product label). pharma.us.novartis.com/product/pi/pdf/aredia.pdf Novartis Pharmaceuticals (Zometa product label). pharma.us.novartis.com/product/pi/pdf/zometa.pdf Procter & Gamble, Warner Chilcott (Actonel product label). Procter & Gamble, Warner Chilcott (Didronel product label). Roche (Boniva product label). products/information/boniva/pdf/pi.pdf Sanofi-Aventis (Skelid product label). sanofi-aventis.us/skelid/skelid.pdf Επικοινωνία: Αθανάσιος Ι. Ζάβρας, Τμήμα Στοματικής Επιδημιολογίας & Βιοστατιστικής, Οδοντιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Columbia, 601 W 168th Str., Suite 34, Νέα Υόρκη, NY 10032, ΗΠΑ, Tηλ.: , columbia.edu Correspondence: Dr. Athanasios I. Zavras, Division of Oral Epidemiology & Biostatistics, Columbia University, College of Dental Medicine, 601 W 168th Str., Suite 34, New York, NY 10032, USA, Tel.: , columbia.edu Copyright 2009 Hellenic Society of Periodontology, All Rights Reserved

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΛΑΚΟΣΑΜΙΔΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΦΑΡΜΑΚΟΑΝΘΕΚΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑΚΗ ΕΠΙΛΗΨΙΑ Κωνσταντίνα Κυπριανού Α.Τ.:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων Καθηγητής: Δρ. Νίκος Μίτλεττον Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2 ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Ιωσηφίνα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Εργασία ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ. Ονοματεπώνυμο:

Διαβάστε περισσότερα

ΓΗΓΑΚΣΟΡΗΚΖ ΓΗΑΣΡΗΒΖ

ΓΗΓΑΚΣΟΡΗΚΖ ΓΗΑΣΡΗΒΖ ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΚΟ ΠΑΝΔΠΗΣΖΜΗΟ ΚΤΠΡΟΤ ΥΟΛΖ ΔΠΗΣΖΜΧΝ ΤΓΔΗΑ Ζ ΓΗΔΡΔΤΝΖΖ ΣΖ ΑΠΟΣΔΛΔΜΑΣΗΚΟΣΖΣΑ ΣΖ ΥΡΖΖ ΣΟΤ ΜΔΛΗΟΤ ΣΖN ANTIMETΧΠΗΖ ΣΖ ΞΖΡΟΣΟΜΗΑ ΚΑΗ ΣΖ ΣΟΜΑΣΟΒΛΔΝΝΟΓΟΝΗΣΗΓΑ Δ ΠΑΥΟΝΣΔ ΜΔ ΚΑΚΟΖΘΔΗΑ ΚΔΦΑΛΖ ΚΑΗ ΣΡΑΥΖΛΟΤ

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρα Υπολογισµού του Κινδύνου εκδήλωσης µιας κατάστασης

Μέτρα Υπολογισµού του Κινδύνου εκδήλωσης µιας κατάστασης 1st Workshop on Evidence Based Medicine Athens, 6-7 December 2003 Ελληνικό Ίδρυµα Καρδιολογίας & Εργ. Βιοστατιστικής, Τµήµατος Νοσηλευτικής Πανεπιστηµίου Αθηνών Μέτρα Υπολογισµού του Κινδύνου εκδήλωσης

Διαβάστε περισσότερα

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ Από τη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΤΡΙΣΟΚΚΑ Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ ΜΕ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ Θεοφάνης Παύλου Αρ. Φοιτ. Ταυτότητας: 2010207299 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο Μαργαρίτα Μάου Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός ΠΕΡΙΛΗΨΗ Εισαγωγή Η παιδική παχυσαρκία έχει φτάσει σε επίπεδα επιδημίας στις μέρες μας. Μαστίζει παιδιά από μικρές ηλικίες μέχρι και σε εφήβους. Συντείνουν αρκετοί παράγοντες που ένα παιδί γίνεται παχύσαρκο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Μιχαέλλα Σάββα Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος του Μαστού: Οι παράγοντες που επηρεάζουν τη ψυχοσωματική υγεία των γυναικών που υποβλήθηκαν σε μαστεκτομή και ο ρόλος του νοσηλευτή.

Καρκίνος του Μαστού: Οι παράγοντες που επηρεάζουν τη ψυχοσωματική υγεία των γυναικών που υποβλήθηκαν σε μαστεκτομή και ο ρόλος του νοσηλευτή. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Εργασία Καρκίνος του Μαστού: Οι παράγοντες που επηρεάζουν τη ψυχοσωματική υγεία των γυναικών που υποβλήθηκαν σε μαστεκτομή

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Το franchising ( δικαιόχρηση ) ως µέθοδος ανάπτυξης των επιχειρήσεων λιανικού εµπορίου

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΩΝ»

«ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΩΝ» I ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ «ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ Παναγιώτου Νεοφύτα 2008969752 Επιβλέπων καθηγητής Δρ. Νίκος Μίτλεττον,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥΣ ΣΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΦΟΡΕΙΣ ΤΟΥ ΟΓΚΟΓΟΝΙΔΙΟΥ BRCA1 ΚΑΙ BRCA2. Βασούλλα

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΤΗΘΑΓΧΗ

Πτυχιακή Εργασία Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΤΗΘΑΓΧΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΤΗΘΑΓΧΗ Νικόλας Χριστοδούλου Λευκωσία, 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΑΓΓΙΓΜΑΤΟΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΩΣ ΑΝΑΚΟΥΦΙΣΤΙΚΟ ΜΕΤΡΟ ΑΝΤΡΕΑΣ ΠΙΤΣΙΛΛΟΣ Α.Φ.Τ 2007947541 ΛΕΥΚΩΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΥ ΜΕ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝ ΑΝΤΛΙΕΣ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ΕΚΧΥΣΗΣ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΝΔΡΕΟΥ Φ.Τ:2008670839 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΜΕ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΤΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Έλλη Φωτίου 2010364426 Επιβλέπουσα

Διαβάστε περισσότερα

Υφίζηση των ούλων σε παιδιά νηπιακής και εφηβικής ηλικίας

Υφίζηση των ούλων σε παιδιά νηπιακής και εφηβικής ηλικίας ΠΑΙΔΟΔΟΝΤΙΑ 2015 29(2): 65-74 65 Υφίζηση των ούλων σε παιδιά νηπιακής και εφηβικής ηλικίας *. Παιδοδοντίατρος **. Οδοντίατρος ***. Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ-Περιοδοντολόγος Ρουμάνη Θ. *, Μπαχλαβά Ε. **,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η Διερεύνηση των Επιδράσεων που Επιφέρει ο Βελονισμός στους Καρκινοπαθείς Ευάγγελος Μπέρος Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΜΕ ΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΒΗΤΗ ΚΥΗΣΗΣ Χρυστάλλα, Γεωργίου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΧΡΗΣΗ ΚΙΝΗΤΟΥ ΤΗΛΕΦΩΝΟΥ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΟΓΚΩΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ. ΧΡΙΣΤΟΣ ΕΥΘΥΜΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2012 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ H ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΡΑΜΑΤΗΣ ΣΤΙΣ ΠΑΙΔΙΚΕΣ ΗΜΙΚΡΑΝΙΕΣ Σταύρος Έλληνας Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ Φιλίππου Άντρη Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα I Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την τροποποίηση των όρων αδειών κυκλοφορίας

Παράρτημα I Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την τροποποίηση των όρων αδειών κυκλοφορίας Παράρτημα I Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την τροποποίηση των όρων αδειών κυκλοφορίας Επιστημονικά πορίσματα Λαμβάνοντας υπόψη την έκθεση αξιολόγησης της PRAC σχετικά με την PSUR για το ζολεδρονικό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ Ονοματεπώνυμο : Φάραχ Βαλεντίνα Αρ. Φοιτητικής Ταυτότητας : 2008899422 ΚΥΠΡΟΣ- ΛΕΥΚΩΣΙΑ 2012

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΟΦΙΚΗ ΦΡΟΝΤΙ Α ΓΙΑ ΤΑΞΙ ΙΩΤΕΣ ΣΥΝΤΟΜΗΣ ΚΑΙ ΜΑΚΡΑΣ ΙΑΡΚΕΙΑΣ

ΙΑΤΡΟΦΙΚΗ ΦΡΟΝΤΙ Α ΓΙΑ ΤΑΞΙ ΙΩΤΕΣ ΣΥΝΤΟΜΗΣ ΚΑΙ ΜΑΚΡΑΣ ΙΑΡΚΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ, ΤΕΙ ΚΡΗΤΗΣ ΙΑΤΡΟΦΙΚΗ ΦΡΟΝΤΙ Α ΓΙΑ ΤΑΞΙ ΙΩΤΕΣ ΣΥΝΤΟΜΗΣ ΚΑΙ ΜΑΚΡΑΣ ΙΑΡΚΕΙΑΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΑΛΕΞΙΑ ΤΣΕΡΛΙΓΚΑ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Γ. Α. ΦΡΑΓΚΙΑ ΑΚΗΣ. 2012 σελ.

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Επιστήμη και Τεχνολογία Τροφίμων και Διατροφή του Ανθρώπου» Κατεύθυνση: «Διατροφή, Δημόσια

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ Ονοματεπώνυμο: Λοϊζιά Ελένη Λεμεσός 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ - ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΟΓΝΩΜΟΣΥΝΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ - ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΟΓΝΩΜΟΣΥΝΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΝΟΜΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Διπλωματική εργασία στο μάθημα «ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ»

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗΣ ΑΝΔΡΕΟΥ ΣΤΕΦΑΝΙΑ Λεμεσός 2012 i ii ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η συμμετοχή της ορθοδοντικής θεραπείας στη δημιουργία υφιζήσεων των ούλων. Μία σύγχρονη επισκόπηση

Η συμμετοχή της ορθοδοντικής θεραπείας στη δημιουργία υφιζήσεων των ούλων. Μία σύγχρονη επισκόπηση Ορθοδοντική ΣTOMA 2014; 42 : 177-185 Βιβλιογραφική ανασκόπηση Η συμμετοχή της ορθοδοντικής θεραπείας στη δημιουργία υφιζήσεων των ούλων. Μία σύγχρονη επισκόπηση Ε. ΓΕΩΡΓΑΚΑ 1, Κ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ 2, Ε. ΜΑΡΚΟΒΙΤΣΗ-ΓΕΩΡΓΙΑΔΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΙΔΡΥΜΑ. Θεσσαλονίκη, ύλα

ΙΔΡΥΜΑ. Θεσσαλονίκη, ύλα ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΩΠΟΝΙΑΣ, ΤΡΟΦΙΜΩΝ & ΔΙΑΤΡΟΦΗΔ ΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ & ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΡΕΜΒΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΣΤΟΝ ΔΗΜΟ ΚΑΒΑΛΑΣ Πτυχιακή

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και τρόποι αντιμετώπισης του

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και τρόποι αντιμετώπισης του 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου και τρόποι αντιμετώπισης του Ονοματεπώνυμο φοιτήτριας: Ειρήνη Αδάμου Λεμεσός 2014 2 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΔΠΗΣΖΜΗΟ ΠΑΣΡΩΝ ΣΜΖΜΑ ΖΛΔΚΣΡΟΛΟΓΩΝ ΜΖΥΑΝΗΚΩΝ ΚΑΗ ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΑ ΤΠΟΛΟΓΗΣΩΝ ΣΟΜΔΑ ΤΣΖΜΑΣΩΝ ΖΛΔΚΣΡΗΚΖ ΔΝΔΡΓΔΗΑ

ΠΑΝΔΠΗΣΖΜΗΟ ΠΑΣΡΩΝ ΣΜΖΜΑ ΖΛΔΚΣΡΟΛΟΓΩΝ ΜΖΥΑΝΗΚΩΝ ΚΑΗ ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΑ ΤΠΟΛΟΓΗΣΩΝ ΣΟΜΔΑ ΤΣΖΜΑΣΩΝ ΖΛΔΚΣΡΗΚΖ ΔΝΔΡΓΔΗΑ ΠΑΝΔΠΗΣΖΜΗΟ ΠΑΣΡΩΝ ΣΜΖΜΑ ΖΛΔΚΣΡΟΛΟΓΩΝ ΜΖΥΑΝΗΚΩΝ ΚΑΗ ΣΔΥΝΟΛΟΓΗΑ ΤΠΟΛΟΓΗΣΩΝ ΣΟΜΔΑ ΤΣΖΜΑΣΩΝ ΖΛΔΚΣΡΗΚΖ ΔΝΔΡΓΔΗΑ Γηπισκαηηθή Δξγαζία ηνπ Φνηηεηή ηνπ ηκήκαηνο Ζιεθηξνιόγσλ Μεραληθώλ θαη Σερλνινγίαο Ζιεθηξνληθώλ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΗ ΜΕ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΝΕΑΝΙΚΗ ΙΔΙΟΠΑΘΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ Όνομα Φοιτήτριας: Μαρία Θωμά Αριθμός φοιτητικής ταυτότητας:2010221455

Διαβάστε περισσότερα

Τ.Ε.Ι. ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

Τ.Ε.Ι. ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Τ.Ε.Ι. ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η προβολή επιστημονικών θεμάτων από τα ελληνικά ΜΜΕ : Η κάλυψή τους στον ελληνικό ημερήσιο τύπο Σαραλιώτου

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος ορθού Προεγχειρητική ακτινοθεραπεία. Λουίζα Βίνη Ογκολόγος Ακτινοθεραπεύτρια Τμήμα Ακτινοθεραπείας Ιατρικό Αθηνών

Καρκίνος ορθού Προεγχειρητική ακτινοθεραπεία. Λουίζα Βίνη Ογκολόγος Ακτινοθεραπεύτρια Τμήμα Ακτινοθεραπείας Ιατρικό Αθηνών Καρκίνος ορθού Προεγχειρητική ακτινοθεραπεία Λουίζα Βίνη Ογκολόγος Ακτινοθεραπεύτρια Τμήμα Ακτινοθεραπείας Ιατρικό Αθηνών Prognostic groups in 1676 patients with T3 rectal cancer treated without preoperative

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΠΝΙΣΤΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΝΑΡΞΗ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ Ονοματεπώνυμο Φοιτήτριας: Χριστοφόρου Έλενα

Διαβάστε περισσότερα

Mitomycin C application for the prevention of postoperative synechiae formation at the anterior commissure.

Mitomycin C application for the prevention of postoperative synechiae formation at the anterior commissure. Otorhinolaryngologia - Head and Neck Surgery Issue 50, October - November - December 2012, pages 18-22 ORIGINAL REVIEW ARITCLE Mitomycin C application for the prevention of postoperative synechiae formation

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΕΠΗΡΕΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ- ΑΠΟΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ BRAILLE ΑΠΟ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΤΥΦΛΩΣΗ

ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΕΠΗΡΕΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ- ΑΠΟΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ BRAILLE ΑΠΟ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΤΥΦΛΩΣΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΕΠΗΡΕΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ- ΑΠΟΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΗΣ BRAILLE

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετιζόμενα με το βρογχικό άσθμα στα παιδιά και στους έφηβους Κουρομπίνα Αλεξάνδρα Λεμεσός [2014] i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικοθεραπευτής, MSc, Εργαστηριακός συνεργάτης, Τμήμα Φυσικοθεραπείας, ΑΤΕΙ Λαμίας Φυσικοθεραπευτής

Φυσικοθεραπευτής, MSc, Εργαστηριακός συνεργάτης, Τμήμα Φυσικοθεραπείας, ΑΤΕΙ Λαμίας Φυσικοθεραπευτής ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Τα χρόνια αποτελέσματα της συστηματικής άσκησης στο διπλό γινόμενο σε υγιή άτομα Αθανάσιος Μανδηλάρης,1 Δημήτριος Σούκος2 1 Φυσικοθεραπευτής, MSc, Εργαστηριακός συνεργάτης, Τμήμα Φυσικοθεραπείας,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΙΝ ΥΝΟΙ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΘΕΣΗΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΚΑΙΣΑΡΙΚΗ ΤΟΜΗ

ΚΙΝ ΥΝΟΙ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΘΕΣΗΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΚΑΙΣΑΡΙΚΗ ΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Εργασία ΚΙΝ ΥΝΟΙ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΘΕΣΗΣ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΚΑΙΣΑΡΙΚΗ ΤΟΜΗ Παναγιώτα Κουρίδου Επιβλέπουσα

Διαβάστε περισσότερα

Σχέση στεφανιαίας νόσου και άγχους - κατάθλιψης

Σχέση στεφανιαίας νόσου και άγχους - κατάθλιψης Τρίμηνη, ηλεκτρονική έκδοση του Τμήματος Νοσηλευτικής Α, Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Αθήνας _ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ_ Πολυκανδριώτη Μαρία 1, Φούκα Γεωργία 2 1. Καθηγήτρια Εφαρμογών Νοσηλευτικής Α, ΤΕΙ Αθήνας 2.

Διαβάστε περισσότερα

ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. ΘΕΜΑ: «ιερεύνηση της σχέσης µεταξύ φωνηµικής επίγνωσης και ορθογραφικής δεξιότητας σε παιδιά προσχολικής ηλικίας»

ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. ΘΕΜΑ: «ιερεύνηση της σχέσης µεταξύ φωνηµικής επίγνωσης και ορθογραφικής δεξιότητας σε παιδιά προσχολικής ηλικίας» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟΥ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΥ «ΠΑΙ ΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ ΚΑΙ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΥΛΙΚΟ» ΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ που εκπονήθηκε για τη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Τα γνωστικά επίπεδα των επαγγελματιών υγείας Στην ανοσοποίηση κατά του ιού της γρίπης Σε δομές του νομού Λάρισας

ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Τα γνωστικά επίπεδα των επαγγελματιών υγείας Στην ανοσοποίηση κατά του ιού της γρίπης Σε δομές του νομού Λάρισας ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΥΓΕΙΑΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Τα γνωστικά επίπεδα των επαγγελματιών υγείας Στην ανοσοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΩΣ Η ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ Όνομα φοιτήτριας ΚΑΛΑΠΟΔΑ ΜΑΡΚΕΛΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ. «Θεσμικό Πλαίσιο Φωτοβολταïκών Συστημάτων- Βέλτιστη Απόδοση Μέσω Τρόπων Στήριξης»

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ. «Θεσμικό Πλαίσιο Φωτοβολταïκών Συστημάτων- Βέλτιστη Απόδοση Μέσω Τρόπων Στήριξης» ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΥ «Θεσμικό Πλαίσιο Φωτοβολταïκών Συστημάτων- Βέλτιστη Απόδοση Μέσω Τρόπων Στήριξης» Διπλωματική

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη των μεταβολών των χρήσεων γης στο Ζαγόρι Ιωαννίνων 0

Μελέτη των μεταβολών των χρήσεων γης στο Ζαγόρι Ιωαννίνων 0 Μελέτη των μεταβολών των χρήσεων γης στο Ζαγόρι Ιωαννίνων 0 ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΔΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ - ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ (Δ.Π.Μ.Σ.) "ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ" 2 η ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΤΑΣΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΓΝΩΣΕΩΝ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΕ ΜΟΝΑΔΕΣ ΕΝΤΑΤΙΚΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΟΡΓΑΝΩΝ ΑΠΟ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΟΜΕΝΗ ΙΣΧΥ ΣΕ Φ/Β ΠΑΡΚΟ 80KWp

ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΟΜΕΝΗ ΙΣΧΥ ΣΕ Φ/Β ΠΑΡΚΟ 80KWp ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤΑΔΟΣΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΟΜΕΝΗ ΙΣΧΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Ραφαέλα Χριστοδούλου Α.Φ.Τ.: 2010335637 Λεμεσός,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Ελένη Αριστοτέλους Α.Φ.Τ :2010612548

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Ελένη Αριστοτέλους Α.Φ.Τ :2010612548 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Θέμα: «Επιπλοκές της προεκλαμψίας στην εμβρυϊκή και νεογνική ηλικία» Ελένη Αριστοτέλους Α.Φ.Τ :2010612548 Επιβλέπουσα Καθηγήτρια:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΤΑΣΕΙΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΦΟΡΕΙΣ ΜΕ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΕΠΙΚΤΗΤΗΣ ΑΝΟΣΟΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ (AIDS) Αλέξης Δημήτρη Α.Φ.Τ: 20085675385 Λεμεσός

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Διατριβή Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Κα Παναγιώτα Ταμανά ΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΠΟΙΘΗΣΕΙΣ ΑΤΟΜΩΝ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟ ΕΜΒΟΛΙΟ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Πώς αλλάζει η σεξουαλική ζωή και η αυτοεικόνα της γυναίκας μετά από μαστεκτομή. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Πώς αλλάζει η σεξουαλική ζωή και η αυτοεικόνα της γυναίκας μετά από μαστεκτομή. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Πώς αλλάζει η σεξουαλική ζωή και η αυτοεικόνα της γυναίκας μετά από μαστεκτομή. Μαριλένα Παναγή Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΗΠΛΧΜΑΣΗΚΖ ΔΡΓΑΗΑ ΑΡΥΗΣΔΚΣΟΝΗΚΖ ΣΧΝ ΓΔΦΤΡΧΝ ΑΠΟ ΑΠΟΦΖ ΜΟΡΦΟΛΟΓΗΑ ΚΑΗ ΑΗΘΖΣΗΚΖ

ΓΗΠΛΧΜΑΣΗΚΖ ΔΡΓΑΗΑ ΑΡΥΗΣΔΚΣΟΝΗΚΖ ΣΧΝ ΓΔΦΤΡΧΝ ΑΠΟ ΑΠΟΦΖ ΜΟΡΦΟΛΟΓΗΑ ΚΑΗ ΑΗΘΖΣΗΚΖ ΔΘΝΗΚΟ ΜΔΣΟΒΗΟ ΠΟΛΤΣΔΥΝΔΗΟ ΥΟΛΖ ΠΟΛΗΣΗΚΧΝ ΜΖΥΑΝΗΚΧΝ ΣΟΜΔΑ ΓΟΜΟΣΑΣΗΚΖ ΓΗΠΛΧΜΑΣΗΚΖ ΔΡΓΑΗΑ ΑΡΥΗΣΔΚΣΟΝΗΚΖ ΣΧΝ ΓΔΦΤΡΧΝ ΑΠΟ ΑΠΟΦΖ ΜΟΡΦΟΛΟΓΗΑ ΚΑΗ ΑΗΘΖΣΗΚΖ ΔΤΘΤΜΗΑ ΝΗΚ. ΚΟΤΚΗΟΤ 01104766 ΔΠΗΒΛΔΠΧΝ:ΑΝ.ΚΑΘΖΓΖΣΖ ΗΧΑΝΝΖ

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ

Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΛΟΙΖΟΥ ΑΡΙΘΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Παιδιατρική ΒΟΡΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ, 23, 3. Γ Παιδιατρική Κλινική, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης, 2

Παιδιατρική ΒΟΡΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ, 23, 3. Γ Παιδιατρική Κλινική, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης, 2 162 Σύγκριση της επίδρασης της Μοντελουκάστης και των Εισπνεομένων Στεροειδών στο Εκπνεόμενο Μονοξείδιο του Αζώτου (eno) και την αναπνευστική λειτουργία σε ασθματικά παιδιά Ε. Χατζηαγόρου 1, Β. Αβραμίδου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΓΕΩΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Πτυχιακή εργασία ΥΔΡΟΠΟΝΙΚΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΔΥΟΣΜΟΥ ΣΕ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΘΡΕΠΤΙΚΑ ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ ΕΡΑΤΩ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ Λεμεσός 2014

Διαβάστε περισσότερα

H επίδραση της γονικής παρουσίας και του παιχνιδιού σε επώδυνες διαδικασίες στα παιδιά

H επίδραση της γονικής παρουσίας και του παιχνιδιού σε επώδυνες διαδικασίες στα παιδιά ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ 2008, 47(3):367 373 H επίδραση της γονικής παρουσίας και του παιχνιδιού σε επώδυνες διαδικασίες στα παιδιά Ανθή Χρυσοστόμου Νοσηλεύτρια ΠΕ, ΜSc, Kέντρο Ελέγχου και Πρόληψης

Διαβάστε περισσότερα

Πανθηλωμάτωση ουροδόχου κύστεως Πολλαπλές TUR η ριζική κυστεκτομή

Πανθηλωμάτωση ουροδόχου κύστεως Πολλαπλές TUR η ριζική κυστεκτομή Πανθηλωμάτωση ουροδόχου κύστεως Πολλαπλές TUR η ριζική κυστεκτομή ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ MD,MSc,FEBU ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΣ Β, ΟΥΡΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Α.Ο.Ν.Α Θεωρίες προέλευσης της πολλαπλότητας των όγκων

Διαβάστε περισσότερα

Οι επιδόσεις Ελλήνων στο Mini Mental State Examination με βάση την ηλικία και τη νοητική κατάσταση από την παιδική στην τρίτη ηλικία.

Οι επιδόσεις Ελλήνων στο Mini Mental State Examination με βάση την ηλικία και τη νοητική κατάσταση από την παιδική στην τρίτη ηλικία. CLINICAL TRIALS ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ 25 Οι επιδόσεις Ελλήνων στο Mini Mental State Examination με βάση την ηλικία και τη νοητική κατάσταση από την παιδική στην τρίτη ηλικία. Τσάνταλη, Ε. 1,2,3, Οικονομίδης,

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανισμοί πρόβλεψης προσήμων σε προσημασμένα μοντέλα κοινωνικών δικτύων ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

Μηχανισμοί πρόβλεψης προσήμων σε προσημασμένα μοντέλα κοινωνικών δικτύων ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ, ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Μηχανισμοί πρόβλεψης προσήμων σε προσημασμένα μοντέλα κοινωνικών

Διαβάστε περισσότερα

Διερεύνηση και αξιολόγηση μεθόδων ομογενοποίησης υδροκλιματικών δεδομένων ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

Διερεύνηση και αξιολόγηση μεθόδων ομογενοποίησης υδροκλιματικών δεδομένων ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΕΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Τομέας Υδατικών Πόρων και Περιβάλλοντος Εύα- Στυλιανή Στείρου Διερεύνηση και αξιολόγηση μεθόδων ομογενοποίησης υδροκλιματικών δεδομένων ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ Φοινίκη Αλεξάνδρου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΚΤΠΡΟΤ ΥΟΛΗ ΔΠΙΣΗΜΧΝ ΤΓΔΙΑ ΣΜΗΜΑ ΝΟΗΛΔΤΣΙΚΗ. Πηπρηαθή εξγαζία

ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΚΤΠΡΟΤ ΥΟΛΗ ΔΠΙΣΗΜΧΝ ΤΓΔΙΑ ΣΜΗΜΑ ΝΟΗΛΔΤΣΙΚΗ. Πηπρηαθή εξγαζία ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΚΤΠΡΟΤ ΥΟΛΗ ΔΠΙΣΗΜΧΝ ΤΓΔΙΑ ΣΜΗΜΑ ΝΟΗΛΔΤΣΙΚΗ Πηπρηαθή εξγαζία ΣΟ ΑΓΥΟ ΠΟΤ ΒΙΧΝΟΤΝ ΓΟΝΔΙ ΣΗΝ ΦΡΟΝΣΙΓΑ ΑΤΣΙΣΙΚΟΤ ΠΑΙΓΙΟΤ 2-18 ΔΣΧΝ Φξεηδεξίθε Νενθιένπο Λεκεζόο, 2014 ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία. Εφηβεία και χρήση αλκοόλ. Νάνσυ Σταματοπούλου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία. Εφηβεία και χρήση αλκοόλ. Νάνσυ Σταματοπούλου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Εφηβεία και χρήση αλκοόλ Νάνσυ Σταματοπούλου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗΣ ΚΑΙ Η ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: Ο.Α.Ε.Ε. ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΚΑΣΚΑΦΕΤΟΥ ΣΩΤΗΡΙΑ

ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗΣ ΚΑΙ Η ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: Ο.Α.Ε.Ε. ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΚΑΣΚΑΦΕΤΟΥ ΣΩΤΗΡΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΣΥΝΤΑΓΟΓΡΑΦΗΣΗΣ ΚΑΙ Η ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ: Ο.Α.Ε.Ε. ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

1) Abstract (To be organized as: background, aim, workpackages, expected results) (300 words max) Το όριο λέξεων θα είναι ελαστικό.

1) Abstract (To be organized as: background, aim, workpackages, expected results) (300 words max) Το όριο λέξεων θα είναι ελαστικό. UΓενικές Επισημάνσεις 1. Παρακάτω θα βρείτε απαντήσεις του Υπουργείου, σχετικά με τη συμπλήρωση της ηλεκτρονικής φόρμας. Διευκρινίζεται ότι στα περισσότερα θέματα οι απαντήσεις ήταν προφορικές (τηλεφωνικά),

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακή Εργασία: «Διερεύνηση των παραγόντων που επηρεάζουν τη διατήρηση της γεωργικής χρήσης της γης σε περιαστικές περιοχές»

Μεταπτυχιακή Εργασία: «Διερεύνηση των παραγόντων που επηρεάζουν τη διατήρηση της γεωργικής χρήσης της γης σε περιαστικές περιοχές» ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Τμήμα Αγροτικής Οικονομίας &Ανάπτυξης Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Μεταπτυχιακή Εργασία: «Διερεύνηση των παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα

Ησάλλεο ηακπνπιίδεο Οδνληίαηξνο- Εαηξφο

Ησάλλεο ηακπνπιίδεο Οδνληίαηξνο- Εαηξφο Αξηζηνηέιεην Παλεπηζηήκην Θεζζαινλίθεο Οδνληηαηξηθή ρνιή Σνκέαο Πξνζζεηηθήο Βξγαζηήξην Οδνληηθήο θαη Ώλσηέξαο Πξνζζεηηθήο Δηεπζπληήο: Καζεγεηήο Α. Πηζηώηεο Ησάλλεο ηακπνπιίδεο Οδνληίαηξνο- Εαηξφο ΤΜΒΟΛΖ

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Πειραιώς Τμήμα Πληροφορικής Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Πληροφορική»

Πανεπιστήμιο Πειραιώς Τμήμα Πληροφορικής Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Πληροφορική» Πανεπιστήμιο Πειραιώς Τμήμα Πληροφορικής Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Πληροφορική» Μεταπτυχιακή Διατριβή Τίτλος Διατριβής Επίκαιρα Θέματα Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Ονοματεπώνυμο Φοιτητή Σταμάτιος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία "Η ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΣΤΗ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ" Ειρήνη Σωτηρίου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτορική Διατριβή

Διδακτορική Διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Διδακτορική Διατριβή Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗΣ ΑΠΟ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΑΥΤΟΦΡΟΝΤΙΔΑ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΚΑΡΔΙΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΟ ΛΑΘΟΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ

ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΟ ΛΑΘΟΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ ΔΙΑΣΤΡΕΒΛΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΟ ΛΑΘΟΣ ΣΤΙΣ ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΕΙΣ Δημοσθένης Β. Παναγιωτάκος Καθηγητής Βιοστατιστικής Επιδημιολογίας ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΑΓΩΓΗΣ Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας Διατροφής ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ: ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Λουκία Βασιλείου 2010646298 Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Δρ.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΛΙΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΚΑΡΔΙΟΠΑΘΕΙΕΣ

ΣΚΟΛΙΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΚΑΡΔΙΟΠΑΘΕΙΕΣ ΣΚΟΛΙΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΚΑΡΔΙΟΠΑΘΕΙΕΣ 18 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2010 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΜΑΡΙΑ Θ. ΠΑΠΑΦΥΛΑΚΤΟΥ ΩΝΑΣΕΙΟ ΚΑΡΔΙΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκελετικές ανωμαλίες παρατηρούνται συχνά σε ασθενείς με συγγενή καρδιοπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

þÿ Ç»¹º ³µÃ ± : Ãż²» Ä Â

þÿ Ç»¹º ³µÃ ± : Ãż²» Ä Â Neapolis University HEPHAESTUS Repository School of Economic Sciences and Business http://hephaestus.nup.ac.cy Master Degree Thesis 2015 þÿ Ç»¹º ³µÃ ± : Ãż²» Ä Â þÿãå½±¹ã ¼±Ä¹º  ½ ¼ Ãͽ  þÿ±à ĵ»µÃ¼±Ä¹º

Διαβάστε περισσότερα

Number All 397 Women 323 (81%) Men 74 (19%) Age(years) 39,1 (17-74) 38,9 (17-74) 40,5 (18-61) Maximum known weight(kg) 145,4 (92,0-292,0) 138,9 (92,0-202,0) 174,1 (126,0-292,0) Body mass index (kg/m 2

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Διαπολιτισμική Εκπαίδευση και Θρησκευτική Ετερότητα: εθνικές και θρησκευτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΖΩΝΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΟΛΙΣΘΗΤΙΚΗΣ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΟΤΗΤΑΣ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΠΗΛΙΟ ΜΕ ΤΗ ΣΥΜΒΟΛΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΣΥΜΒΟΛΟΜΕΤΡΙΑΣ ΜΟΝΙΜΩΝ ΣΚΕΔΑΣΤΩΝ

ΖΩΝΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΟΛΙΣΘΗΤΙΚΗΣ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΟΤΗΤΑΣ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΠΗΛΙΟ ΜΕ ΤΗ ΣΥΜΒΟΛΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΣΥΜΒΟΛΟΜΕΤΡΙΑΣ ΜΟΝΙΜΩΝ ΣΚΕΔΑΣΤΩΝ EΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΕΙΟ Τμήμα Μηχανικών Μεταλλείων-Μεταλλουργών ΖΩΝΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΚΑΤΟΛΙΣΘΗΤΙΚΗΣ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΟΤΗΤΑΣ ΜΕ ΤΗ ΣΥΜΒΟΛΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΣΥΜΒΟΛΟΜΕΤΡΙΑΣ ΜΟΝΙΜΩΝ ΣΚΕΔΑΣΤΩΝ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Κιτσάκη Μαρίνα

Διαβάστε περισσότερα

Νέες στρατηγικές προσέγγισης των επαγγελματιών υγείας

Νέες στρατηγικές προσέγγισης των επαγγελματιών υγείας Innovating in Uncertain Times Επιστημονική Ημερίδα ΕΕΦΑΜ 27Νοεμβρίου Νοεμβρίου, 2010 Βασίλης Τριαντόπουλος Διευθύνων Σύμβουλος, BIΟΑXIS Healthcare Ltd London UK Νέες στρατηγικές προσέγγισης των επαγγελματιών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΝΑΥΤΙΛΙΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΝΑΥΤΙΛΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΝΑΥΤΙΛΙΑ ΝΟΜΙΚΟ ΚΑΙ ΘΕΣΜΙΚΟ ΦΟΡΟΛΟΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΚΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΠΛΟΙΟΥ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ που υποβλήθηκε στο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ & ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΑΓΡΟΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ» ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Οικονομετρική διερεύνηση

Διαβάστε περισσότερα

"ΦΟΡΟΛΟΓΙΑ ΕΙΣΟΔΗΜΑΤΟΣ ΕΤΑΙΡΕΙΩΝ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΑ ΓΙΑ ΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΕΤΗ 2011-2013"

ΦΟΡΟΛΟΓΙΑ ΕΙΣΟΔΗΜΑΤΟΣ ΕΤΑΙΡΕΙΩΝ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΑ ΓΙΑ ΤΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΕΤΗ 2011-2013 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ Επιμέλεια Κρανιωτάκη Δήμητρα Α.Μ. 8252 Κωστορρίζου Δήμητρα Α.Μ. 8206 Μελετίου Χαράλαμπος Α.Μ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΩΝ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΕ ΦΥΣΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΚΛΙΝΗΣ ΚΑΛΑΜΙΩΝ

ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΩΝ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΕ ΦΥΣΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΚΛΙΝΗΣ ΚΑΛΑΜΙΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΩΝ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΕ ΦΥΣΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΚΛΙΝΗΣ ΚΑΛΑΜΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΑΡΜΕΝΑΚΑΣ ΜΑΡΙΝΟΣ ΧΑΝΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη της έκφρασης του ογκοκατασταλτικού γονιδίου Cyld στον καρκίνο του μαστού

Μελέτη της έκφρασης του ογκοκατασταλτικού γονιδίου Cyld στον καρκίνο του μαστού Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Βιολογίας Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Κατεύθυνση: Εφαρμοσμένη γενετική και βιοτεχνολογία ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Μελέτη της έκφρασης του ογκοκατασταλτικού γονιδίου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ 0 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Επιβλέπων Καθηγητής: Δρ. Βασίλειος Ραφτόπουλος ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΥΘΑΝΑΣΙΑ Ονοματεπώνυμο:

Διαβάστε περισσότερα

Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: ΣΟΦΙΑ ΑΡΑΒΟΥ ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ

Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: ΣΟΦΙΑ ΑΡΑΒΟΥ ΠΑΠΑΔΑΤΟΥ EΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΤΕΙ ΙΟΝΙΩΝ ΝΗΣΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Ταχ. Δ/νση : Λεωφ. Αντ.Τρίτση, Αργοστόλι Κεφαλληνίας Τ.Κ. 28 100 τηλ. : 26710-27311 fax : 26710-27312

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤΑΔΟΣΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ Εξαγωγή χαρακτηριστικών μαστογραφικών μαζών και σύγκριση

Διαβάστε περισσότερα

A Bonus-Malus System as a Markov Set-Chain. Małgorzata Niemiec Warsaw School of Economics Institute of Econometrics

A Bonus-Malus System as a Markov Set-Chain. Małgorzata Niemiec Warsaw School of Economics Institute of Econometrics A Bonus-Malus System as a Markov Set-Chain Małgorzata Niemiec Warsaw School of Economics Institute of Econometrics Contents 1. Markov set-chain 2. Model of bonus-malus system 3. Example 4. Conclusions

Διαβάστε περισσότερα