Η Φωνητική Ορθοφωνία

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η Φωνητική Ορθοφωνία"

Transcript

1 Η Φωνητική Ορθοφωνία µε απλά στοιχεία ανατοµίας και λειτουργίας του φωνητικού και αναπνευστικού συστήµατος Από τον καθηγητή της Μουσικής, της Μονωδίας και της Μελοδραµατικής Τέχνης Ονούφριο Αν. Σώχο Έκδοση Β Αθήνα 2000

2

3 Η Φωνητική Ορθοφωνία µε απλά στοιχεία ανατοµίας και λειτουργίας του φωνητικού και αναπνευστικού συστήµατος Η φωνή µας στην τέχνη του τραγουδιού, της ψαλτικής και του προφορικού λόγου Από τον καθηγητή της Μουσικής, της Μονωδίας και της Μελοδραµατικής Τέχνης Ονούφριο Αν. Σώχο Ιδρυτή και Καλλιτεχνικό Διευθυντή της Μουσικής Σχολής «Ο Ύδραυλος» και της Ανώτερης Ιδιωτικής Σχολής Δραµατικής και Μελοδραµατικής Τέχνης, τ. Καθηγητή Γυµνασίου και έκτακτο Καθηγητή Τ.Ε.Ι. Αθήνας, Καλλιτέχνη της Ε.Λ.Σ. Για: Τους σπουδαστές των Ωδείων, των Μουσικών και Δραµατικών Σχολών. Τους Δασκάλους της Φωνητικής Μουσικής και της Ορθοφωνίας. Τους Τραγουδιστές, τους Ιεροψάλτες, τους Ηθοποιούς, τους Αξιωµατικούς. Τους Εκπαιδευτικούς, τους Ρήτορες και τους Οµιλητές.

4

5 Το βιβλίο αυτό απευθύνεται σε όλους εκείνους που ασχολούνται µε το τραγούδι και γενικά τις φωνητικές τέχνες. Δίνει την ευκαιρία να γίνει ένα βοήθηµα στα µαθήµατα ορθοφωνίας και γενικότερα στην εκτέλεση των φωνητικών ασκήσεων. Συµπληρώνει την όχι πλούσια ελληνική βιβλιογραφία και δίνει γενικές κατευθύνσεις σ αυτούς που θα ασχοληθούν µε το επαγγελµατικό ή όχι τραγούδι. Ελευθέριος Φερεκύδης Αν. Καθηγητής Ωτορινολαρυγγολογίας του Πανεπιστηµίου Αθηνών και του Ιπποκρατείου Νοσοκοµείου

6

7 Η φωνητική ορθοφωνία 7 Περιεχόµενα Περιεχόµενα... 7 Πρόλογος Πρόλογος Β εκδόσεως Βιογραφικό σηµείωµα του Ονουφρίου Σώχου Εισαγωγή Κεφάλαιο πρώτο Στοιχεία ανατοµίας του φωνητικού οργάνου Ο λάρυγγας Τα µέρη του λάρυγγα Κρικοειδής χόνδρος Θυρεοειδής χόνδρος Αρυταινοειδείς χόνδροι Η επιγλωττίδα Φωνητικές χορδές Οι φωνητικοί σύνδεσµοι Η γλωττιδική σχισµή και οι φωνητικοί µύες Οι µύες Οι κρικοθυρεοειδείς µύες Οι οπίσθιοι κρικοαρυταινοειδείς µύες Οι πλάγιοι και οι λοξοί αρυταινοειδείς µύες Οι θυρεοειδείς µύες Οι ψευδοχορδές Φωνητικές κοιλότητες - «τα κολπώµατα του Γαληνού» Κεφάλαιο δεύτερο Π ε ρ ι ε χ ό µ ε ν α

8 8 Ονουφρίου Α. Σώχου Τα φωνητικά κοιλώµατα ως αντηχεία...40 Τα άνω αντηχεία...40 Ο φάρυγγας...40 Το στόµα...41 Η κάτω γνάθος...41 Η υπερώα...42 Οι αµυγδαλές, οι καµάρες, «ο ισθµός του φάρυγγα» Μύτη (ρις)...43 Οι ρινικοί θάλαµοι...43 Οι ρινικές κόγχες...44 Οι ρινικοί πόροι...44 Το κρανίο...44 Οι γναθιαίοι κόλποι...44 Οι µετωπιαίοι κόλποι...44 Οι σφηνοειδείς κόλποι...44 Ο βλεννογόνος...45 Τα κάτω αντηχεία...45 Η τραχεία...45 Οι βρόγχοι...46 Οι πνεύµονες...46 Ο θώρακας...47 Κεφάλαιο τρίτο...49 Το µυϊκό αναπνευστικό σύστηµα...49 Οι εισπνευστικοί µύες...49 Οι εκπνευστικοί µύες...49 Το διάφραγµα...52 Κεφάλαιο τέταρτο...54 Η λειτουργία της αναπνοής και η παραγωγή του ήχου...54 Αναπνοή...57 Η εισπνοή...57 Π ε ρ ι ε χ ό µ ε ν α

9 Η φωνητική ορθοφωνία 9 Η εκπνοή Η ποσότητα του αναπνευστικού αέρα Αναπνευστικοί τρόποι Η ανώτερη πλευρική ή κλειδική αναπνοή Η µέση πλευρική ή πλευροδιαφραγµατική αναπνοή Η διαφραγµατική ή κοιλιακή αναπνοή η κατηγορία η κατηγορία Αναπνευστικές Οδοί Αναπνευστικές ασκήσεις Μία απλή άσκηση Πρώτη κατηγορία ασκήσεων Άσκηση 1α Άσκηση 1β Άσκηση 1γ Άσκηση 1δ Άσκηση 1ε Άσκηση 1στ Δεύτερη κατηγορία ασκήσεων Άσκηση 2α Άσκηση 2β Άσκηση 2γ Μία τελευταία άσκηση Το ρωσικό σύστηµα αναπνοής για τους τραγουδιστές και τους ηθοποιούς Κεφάλαιο πέµπτο Οι δύο πηγές του λάρυγγα Πρώτη πηγή, οι φωνητικές χορδές Δεύτερη πηγή: Τα κολπώµατα του Γαληνού Τα άνω και κάτω αντηχεία ως ενισχυτές της φωνής Ο θώρακας Π ε ρ ι ε χ ό µ ε ν α

10 10 Ονουφρίου Α. Σώχου Ο λάρυγγας...75 Ο φάρυγγας...75 Το στόµα...75 Οι ρινικοί θάλαµοι...76 Συµπεράσµατα...76 Οι χαρακτήρες του ήχου...77 Κεφάλαιο έκτο...79 Τα είδη της ανθρώπινης φωνής...79 Ανδρικές φωνές...79 Γυναικείες φωνές...81 Ακουστικά γνωρίσµατα των φωνών και το ρεπερτόριο των ανδρών 82 Ο δυνατός οξύφωνος που λέγεται Tenoro Dramatico...82 Ο Βαγκνέριος οξύφωνος που λέγεται Tenore Forte...82 Ο Πρώτος οξύφωνος που λέγεται Tenoro Lyrico...82 Ο Ελαφρύς οξύφωνος που λέγεται Tenoro Leggero...83 Ο Ουδέτερος οξύφωνος που λέγεται Contra Tenoro ή Castrato...83 Ο Bαθύς µεσόφωνος που λέγεται Barytono Dramatico...84 Ο Ελαφρύς βαρύτονος που λέγεται Barytono Lyrico...84 Ο Ελαφρύς βαθύφωνος ή Basso Lyrico ή Cantabile...84 Ο Βαρύς βαθύφωνος που λέγεται Basso Profonto...85 Ο βαθύφωνος Υπόφωνος που λέγεται Contra Basso...85 Ακουστικά γνωρίσµατα των φωνών και το ρεπερτόριο των γυναικών...86 Soprano dramatico...86 Soprano Lyrico...87 Soprano leggera di gracia (coloratura)...88 Lyrico - leggera soprano...88 Soprano forte...88 Mezzo soprano...89 Contralto...89 Κατάταξη των φωνών σε κατηγορίες...90 Π ε ρ ι ε χ ό µ ε ν α

11 Η φωνητική ορθοφωνία 11 Τι πρέπει να γνωρίζει ο δάσκαλος Λαρυγγοσκοπικά γνωρίσµατα των φωνών Οξύφωνοι και υψίφωνες ελαφρείς (Lyrico & Leggero) Οξύφωνοι και υψίφωνες δυνατοί (Dramatico) Βαθύφωνοι και βαρύφωνες (Bassi, Barytone, Mezzo, Contralto)105 Κεφάλαιο έβδοµο Οι ενισχυτές της φωνής Οι κάτω ενισχυτές Ο θώρακας Ο φάρυγγας Οι άνω ενισχυτές Η φαρυγγοστοµατική κοιλότητα Άνω φαρυγγικός ή ρινοφαρυγγικός ενισχυτής Οπίσθιος φορυγγοστοµατικός ενισχυτής Κεφάλαιο όγδοο Οι τρεις θέσεις της φωνής Θωρακική φωνή Μέση ή µικτή φωνή (φαρυγγική) Κεφαλική φωνή Συµπεράσµατα Κεφάλαιο ένατο Οι βλάβες των φωνητικών οργάνων Η υπερκόπωση Η οργανική βλάβη του φωνητικού συστήµατος Η καταπόνηση των φωνητικών οργάνων κατά τη µεταφώνηση..123 Κεφάλαιο δέκατο Η φωνή µας στη χρήση του προφορικού λόγου Η ρητορική τέχνη στην Αρχαία Ελλάδα Τα είδη του ρητορικού λόγου Η ρητορική τέχνη στο θέατρο Π ε ρ ι ε χ ό µ ε ν α

12 12 Ονουφρίου Α. Σώχου Η «νέα» σχολή της ρητορικής τέχνης Κεφάλαιο ενδέκατο Φωνητικές ασκήσεις Οδηγίες εκτελέσεως Οδηγίες εκτελέσεως των ασκήσεων σε βυζαντινή παρασηµαντική από ψάλτες Άσκηση 1η Άσκηση 2η Άσκηση 3η Άσκηση 4η Άσκηση 5η Άσκηση 6η (α) Άσκηση 6η (β) Άσκηση 7η Άσκηση 8η Άσκηση 9η Άσκηση 10η Άσκηση 11η Άσκηση 12η Άσκηση 13η Άσκηση 14η Άσκηση 15η (α) Άσκηση 15η (β) Άσκηση 16η (α) Άσκηση 16η (β) Άσκηση 17η Άσκηση 18η Άσκηση 19η Άσκηση 20η Άσκηση 1η (τελική) Άσκηση 2η (τελική) Π ε ρ ι ε χ ό µ ε ν α

13 Η φωνητική ορθοφωνία 13 Κεφάλαιο δωδέκατο Η υγιεινή των φωνητικών και αναπνευστικών οργάνων Παράρτηµα Α' Βιβλιογραφία Παράρτηµα Β Πίνακας εικόνων Π ε ρ ι ε χ ό µ ε ν α

14 14 Ονουφρίου Α. Σώχου Πρόλογος Ο καθένας βλέποντας αυτό το βιβλίο και διαβάζοντας τον τίτλο του «Η φωνητική ορθοφωνία» θα σκεφθεί αµέσως: «Να ένα ακόµη βιβλίο για τους ειδικούς!». Ε, όχι! Σας πληροφορώ πως απευθύνεται όχι µόνο στους «ειδικούς» (τραγουδιστές, ψάλτες, ηθοποιούς, ιερείς, αξιωµατικούς, εκπαιδευτικούς, δικηγόρους και ρήτορες), αλλά και προς κάθε Ελληνόπουλο. Ναι, παιδιά, νέες και νέοι, σε σας απευθύνεται, για να µάθετε σωστά και Ελληνοπρεπέστατα να µιλάτε, να τραγουδάτε και να διαβάζετε καθαρά και µεγαλόφωνα, ειδικότερα σε σας τα νιάτα που θα διαλέξετε ένα από τα επαγγέλµατα που προανέφερα. Απευθύνεται, ακόµη ειδικότερα, στους δασκάλους του τραγουδιού και της ψαλτικής τέχνης, παλαιούς και νέους, για να αποκτήσουν µεγαλύτερη κατάρτιση για το δύσκολο έργο που αναλαµβάνουν και να µην παρασύρουν, από άγνοια ή από εγωισµό, νεαρά άτοµα -άγουρα φωνητικά, στην ηλικία της µεταφώνησης, από 13 έως 17 ετών- στα επίπονα µαθήµατα της φωνητικής µουσικής, καταστρέφοντάς τα φωνητικά, εκ του ασφαλούς. Το έργο µου αυτό, της «φωνητικής ορθοφωνίας», είναι κάτι που λείπει από τη σύγχρονη Ελλάδα. Αυτό έχει επισηµανθεί πολλές φορές από τους πλέον ειδήµονες. Αισθάνοµαι βαθιά την υποχρέωση να ευχαριστήσω από την καρδιά µου, για την µέχρι τώρα συνεργασία µας, αφ' ενός τον κ.ελευθέριο Φερεκύδη, ιατρό Λαρυγγολόγο-Φωνολόγο, Αναπληρωτή Καθηγητή του Πανεπιστηµίου Αθηνών, του Ιπποκρατείου Νοσοκοµείου, για την επί χρόνια ανταλλαγή απόψεων και εµπειριών, αλλά και ιατρικών γνωµατεύσεων επί δυσκόλων περιπτώσεων σπουδαστών µου, αφ' ετέρου τον κ.θεόδωρο Βασιλείου, Καθηγητή της Βυζαντινής Μουσικής, Ερευνητή της εν γένει Εθνικής Μουσικής, Πρωτοψάλτη και Εθνοµουσικό, για την από του Ραδιοφωνικού Σταθµού 89,4FM της Εκκλησίας της Ελλάδος, προβολή της Εθνικής µας Μουσικής και την προβολή της Φωνητικής Μουσικής. Κλείνοντας τον πρόλογο, απευθύνω έκκληση προς τους υπευθύνους του Υπουργείου Παιδείας, να στελεχώσουν κυρίως την Πρωτοβάθµια και Δευτεροβάθµια εκπαίδευση, όχι απλώς µε πτυχιούχους αρµονίας και µουσικούς αλλά µε Δασκάλους, που να έχουν πλήρη κατάρτιση Φωνητικής Μουσικής παράλληλα µε τη Π ρ ό λ ο γ ο ς

15 Η φωνητική ορθοφωνία 15 θεωρητική τους µουσική κατάρτιση. Πρέπει να τραγουδάει ο Δάσκαλος ή η Δασκάλα, για να τους µιµηθούν οι µαθητές τους µε το ζωντανό τραγούδι. Το όφελος είναι πολλαπλό, διότι η Φωνητική Ορθοφωνία αναγκάζει τους πνεύµονες των παιδιών να γυµνάζονται και να µην αρρωσταίνουν, αφ' ετέρου να µαθαίνουν να τραγουδούν και να µην καπνίζουν, γιατί Το τραγούδι είναι ζωή, το κάπνισµα είναι αργός θάνατος. Ελπίζω από τα ολίγα του προλόγου, να σας κέντρισα το ενδιαφέρον και την περιέργεια για τις επόµενες σελίδες του βιβλίου που ακολουθούν. Π ρ ό λ ο γ ο ς

16 16 Ονουφρίου Α. Σώχου Πρόλογος Β εκδόσεως Τη δεύτερη έκδοση του βιβλίου «Η Φωνητική Ορθοφωνία» επιµελήθηκε ο καθηγητής του Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων και Ιεροψάλτης κ. Γεώργιος Κατσούρης προς τον οποίο αισθάνοµαι βαθιά ευγνωµοσύνη και απευθύνω ένα µεγάλο ευχαριστώ. Όµως στον κ. Δηµήτριο Γαλάνη, Πρωτοψάλτη του Ι.Ν. Αγ. Βαρβάρας Πατρών και καθηγητή της Βυζαντινής και Παραδοσιακής Μουσικής του Μουσικού Γυµνασίου-Λυκείου Πατρών οφείλω τις πλέον εγκάρδιες ευχαριστίες για την τόσο σπουδαία εργασία προς τους Ιεροψάλτες, µεταγράφοντας τις φωνητικές ασκήσεις µου από την Ευρωπαϊκή γραφή στη Βυζαντινή Παρασηµαντική. Τέλος, στο µαθητή µου κ. Γεώργιο Βασιλείου, διπλωµατούχο της Βυζαντινής Μουσικής, απευθύνω ένα µεγάλο ευχαριστώ, µια και συνέβαλε τα µέγιστα στην παρουσίαση της δεύτερης εκδόσεως του βιβλίου µου, δηµιουργώντας στον υπολογιστή την ηλεκτρονική του µορφή. Π ρ ό λ ο γ ο ς Β ε κ δ ό σ ε ω ς

17 Η φωνητική ορθοφωνία 17 Βιογραφικό σηµείωµα του Ονουφρίου Σώχου Ο Ονούφριος Σώχος γεννήθηκε στην Αθήνα, στην οδό Καρόλου, στις 10 Σεπτεµβρίου 1934 αλλά δηλώθηκε στο Δήµο Αµαρουσίου Αττικής στις 24 Σεπτεµβρίου 1934, επειδή οι γονείς του διατηρούσαν εξοχική κατοικία στο Μαρούσι. Ο πατέρας του Αναστάσιος διατηρούσε λατοµεία µαρµάρων στην Πεντέλη από το 1930 µέχρι το 1940 και µετά τη λήξη της κατοχής από το 1945 έως και το 1946, οπότε η Ιερά Μονή Πεντέλης, επί ηγουµενίας Δασκαλάκη, του έκανε έξωση λόγω οφειλής ενοικίων κατά τη διάρκεια της κατοχής. Ο καραγωγέας του πατέρα του Εµµανουήλ Μοσχούς, που του µετέφερε τους όγκους των µαρµάρων από την Πεντέλη στα σχιστήρια στη Λεωφόρο Κηφισίας στην περιοχή της Αγίας Βαρβάρας -όπου και εβάπτισε το γιο του Ονούφριο- βρέθηκε πάµπλουτος µετά τη λήξη της κατοχής κι επλήρωσε τα οφειλόµενα ενοίκια στην Ι.Μ. Πεντέλης. Έτσι ο πρώην καραγωγέας έγινε µεγαλοβιοµήχανος µαρµάρων µέσα σε µία νύχτα! Τα στοιχεία αυτά αναφέρονται διότι από τότε άρχισε η µεγάλη οδύσσεια του Ονουφρίου Σώχου και της οικογενείας του. Ο πατέρας του έφυγε στην Αµερική ως µετανάστης για να µην σκοτώσει τον Μοσχού, κι έτσι στην Ελλάδα έµεινε η µητέρα του Μαριέττα Σώχου, το γένος Ονουφρίου Σώχου, µαζί µε τα άλλα 3 µεγαλύτερα αδέλφια του. Οι γονείς του Ονουφρίου είναι εξαδέλφια της ίδιας οικογένειας των γλυπτών Σώχου. Ο µεγάλος γλύπτης Λάζαρος Σώχος, ο δηµιουργός του ανδριάντα του Θ. Κολοκοτρώνη ήταν αδελφός του παππού του από τη µητέρα του και πρώτος εξάδελφος του παππού του από τον πατέρα του. Ο δε Ακαδηµαϊκός γλύπτης Αντώνιος Σώχος ήταν πρώτος εξάδελφος του πατέρα του Ονούφριου. Καθ όλη τη διάρκεια της κατοχής ο Ονούφριος Σώχος έζησε στο χωριό των γονιών, τα Υστέρνια της Τήνου. Εκεί πρωτοπήγε στο σχολείο και έβγαλε τις τέσσερις πρώτες τάξεις του Δηµοτικού. Εκεί πρωτόµαθε να ψάλλει στην εκκλησία του χωριού, την Αγία Παρασκευή. Έµαθε δε όλους τους ύµνους απ έξω: Θ. Λειτουργία, Εσπερινό, Παρακλήσεις, Απόδειπνο, Χαιρετισµούς, Μεγάλη Εβδοµάδα κ.λπ. Ήταν το πρώτο παπαδάκι στην εκκλησία και το πρώτο Β ι ο γ ρ α φ ι κ ό σ η µ είωµα τ ο υ Ο ν ο υ φ ρ ίο υ Σ ώχ ο υ

18 18 Ονουφρίου Α. Σώχου «διαβολάκι» στο σχολείο και τη γειτονιά, σκανταλιάρης και φωνακλάς! Ο δάσκαλός του του έλεγε: «Βρε αθεόφοβε θεοσεβούµενε, τι έκανες πάλι;» Και οι ξυλιές έπεφταν βροχή! Εκεί, µέσα στην εκκλησία µαζί µε τ άλλα παιδιά έµαθε να «ξάνει» το µαλλί που έπλεκαν τα κορίτσια και οι γυναίκες του χωριού και έφτιαχναν πουλόβερ, γάντια και τσουράπια (κάλτσες) για τους στρατιώτες µας που πολεµούσαν στο µέτωπο της Πίνδου. Στα Υστέρνια έµαθε ο Ονούφριος και όλες τις αγροτικές εργασίες: σκάψιµο, πότισµα, κλάδεµα, αλώνισµα, ψάρεµα κ.λπ. Ακόµη έµαθε να κατασκευάζει βάρκες και καΐκια από τις άδειες κονσέρβες που πετούσαν οι Ιταλοί καραµπινιέροι, αφού έτρωγαν προηγουµένως αυτοί το περιεχόµενό τους. Εκεί είδε πως πέθαιναν οι άνθρωποι από την πείνα, εκεί έµαθε να ξεχωρίζει τους φιλεύσπλαχνους από τους άσπλαχνους, τους άρπαγες και τους εκµεταλλευτές, τους µαυραγορίτες από τους αγίους, που προτιµούσαν να πεθάνουν οι ίδιοι από την πείνα και να δώσουν την τελευταία µπουκιά τους στο διπλανό τους, όπως έκανε ο παπάς του χωριού πατήρ Ιάκωβος Σκούταρης. Εκεί έµαθε να γεµίζει του άδειους κάλυκες µε πυρίτιδα και να τους σκάει στ αναµµένα φρύγανα. Εκεί έµαθε να ονειροπολεί και να µαγεύεται από το χάραγµα της αυγής, όταν ο ήλιος έβγαινε απ το απέραντο Αιγαίο στα βόρεια του νησιού πριν µπει στο ιερό του εξωκλησιού µαζί µε τον παπά για να κάνουν τη Θ. Λειτουργία. Ήταν βλέπετε ο επίσηµος βοηθός του, ψάλτης και «διάκος» µαζί. Το 1945 η οικογένειά του επανέρχεται στην Αθήνα. Τι απογοήτευση! Πίκρα, κλάµα, δυστυχία για όλα τα συµβάντα στην υπόθεση της επιχείρησης του πατέρα του. Η µόνη του παρηγοριά ήταν η εκκλησία της Ζωοδόχου Πηγής στην οδό Ακαδηµίας, που σαν παπαδάκι έµαθε τα «µυστικά» των Αθηναϊκών Ναών. Την εποχή εκείνη και για µία δεκαετία ( ) είχε την τύχει να ψάλλει φοβισµένα στα πόδια του µεγάλου πρωτοψάλτη Πέτρου Μανέα. Το σπίτι που έµενε ο Ονούφριος ήταν στα Εξάρχεια, στην συµβολή των οδών Ζωοδόχου Πηγής και Σόλωνος. Απέναντι βρισκόταν η ταβέρνα του «Γιαµπάνη» όπου οι καλλιτέχνες της Λυρικής Σκηνής τραγουδούσαν µε κιθάρες. Οι φωνές τους και τα ωραία τους τραγούδια µάγευαν το µικρό Ονούφριο, που καθόταν µε τις ώρες στο πεζοδρόµιο για να τους ακούει. Πιο πέρα από το σπίτι του ήταν το Ελληνικό ωδείο στην οδό Φειδίου και οι φωνές και τα όργανα τραβούσαν το αυτί του και την ψυχή του. Όµως ήταν αδιανόητο για τη µητέρα του και τα άλλα 3 µεγαλύτερα αδέλφια του (1 αδελφό και 2 αδελφές) να τον στείλουν να σπουδάσει µουσική. Η δυστυχία και ο πόνος βασιλεύουν στο σπίτι τους, κι έτσι περιοριζόταν µόνο στην ψαλτική. Στην οδό Κωλέττη στα Εξάρχεια στο 3ο Δηµοτικό σχολείο τελείωσε και τις άλλες τάξεις του Δηµοτικού. Το 1947 µπήκε στο Γυµνάσιο και φοίτησε στην Α τάξη του Ε Γυµνασίου στα Εξάρχεια. Εκεί Β ι ο γ ρ α φ ι κ ό σ η µ είωµα τ ο υ Ο ν ο υ φ ρ ίο υ Σ ώχ ο υ

19 Η φωνητική ορθοφωνία 19 είχε καθηγητή µουσικής τον ανυπέρβλητο µουσικοπαιδαγωγό Κώστα Χάγιο. Ο καθηγητής του τον πήρε αµέσως στη Χορωδία και µε τους άλλους µαθητές του Γυµνασίου Γιώργο Μούτσιο, Γιώργο Ζωγράφο, Σταύρο Ξαρχάκο, Σταύρο Παράβα και άλλους πήγαιναν κάθε Σαββατοκύριακο και ψυχαγωγούσαν τους τραυµατίες στα στρατιωτικά νοσοκοµεία. Όµως οι ανάγκες της οικογένειας ήταν µεγάλες και αναγκάζεται να διακόψει τη φοίτησή του στο ηµερήσιο Γυµνάσιο και γράφτηκε στο Α Νυχτερινό Γυµνάσιο στο ίδιο κτίριο που τελείωσε το Δηµοτικό, στο οποίο το απόγευµα λειτουργούσε το Βαρβάκειο Γυµνάσιο, για να εργαστεί ως εµποροϋπάλληλος στο κατάστηµα των αδελφών Δελούδη, Εµµ. Μπενάκη 6 στην Οµόνοια. Τελείωσε το Νυχτερινό Γυµνάσιο το Συγχρόνως το 1949 γίνεται µέλος της Χορωδίας του παρεκκλησίου των Ανακτόρων ως Μπάσος, όπου µαέστρος ήταν ο Μιχαήλ Αδάµης. Το 1950 προσλαµβάνεται ως Μπάσος αµειβόµενος στη Χορωδία του Ι. Ν. Αγίου Γεωργίου Καρύτση µε µαέστρο τον Αλέκο Θεοφιλόπουλο. Έτσι αρχίζει η καλλιτεχνική του καριέρα, για να συµπληρώσει τώρα το 2000, τα 50 χρόνια ως επαγγελµατίας µουσικός. Το 1954 η µητέρα του τον πήγε στο συγγενή της Ιερώνυµο Κοτσώνη, τον µετέπειτα Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και πάσης Ελλάδος, για να τον κάνει παπά. Μετά από µία σύντοµη συνοµιλία κατ ιδίαν στο γραφείο του στην Ι. Μονή Πετράκη, ο Ιερώνυµος βγήκε και ανακοίνωσε στη µητέρα του: «Στην οικογένειά µας θα έχουµε έναν µουσικό, όχι παπά». Έτσι πήγε για πρώτη φορά στο Ελληνικό Ωδείο ως σπουδαστής της Μονωδίας και των Θεωρητικών, αφού πρώτα τον άκουσε ο διευθυντής Αντίοχος Ευαγγελάτος και µετά ο µουσουργός Λώρης Μαργαρίτης. Το 1956 στρατεύεται και διακόπτει τις σπουδές του. Το 1958 εγγράφεται στη σχολή Μονωδίας του Εθνικού Ωδείου, παράλληλα µε τις Θεωρητικές σπουδές του στο Ελληνικό Ωδείο και το 1963 πήρε πτυχίο Ανωτ. Θεωρητικών µε επιτροπή τους Α. Ευαγγελάτο, Π. Βάρβογλη, Γ. Κουτούγκο και Β. Μακρύδη. Το 1960 προσλαµβάνεται ως Μπάσος στη Χορωδία του Φεστιβάλ Αθηνών και λαµβάνει µέρος σε όλες τις παραστάσεις µέχρι το Τότε διορίστηκε καθηγητής Μουσικής στο Δηµόσιο και παρουσιάστηκε στο Γυµνάσιο Αρρένων Γρεβενών, όπου διοργάνωσε ορχήστρα, χορωδίες και θεατρικές παραστάσεις. Το 1962 εγγράφεται στη Μελοδραµατική Σχολή του «Ορφείου Αθηνών» από όπου το 1966 πήρε Δίπλωµα Μονωδίας και Μελοδραµατικής ως Μπάσος, µε δασκάλους τον Τάσο Εµµανουήλ, Στέφανο Βαλτετσιώτη, Ριτσιάρδη, Προκοπίου και Ιωσήφ Γκρέκα. Όλο αυτό το διάστηµα έως το 1964 παράλληλα ως καλλιτέχνης της όπερας εργάζεται σε διάφορες άλλες εργασίες. Το Νοέµβριο του Β ι ο γ ρ α φ ι κ ό σ η µ είωµα τ ο υ Ο ν ο υ φ ρ ίο υ Σ ώχ ο υ

20 20 Ονουφρίου Α. Σώχου 1964 παντρεύεται. Από το γάµο αυτό απέκτησε δύο παιδιά, το Γιώργο και τη Μαριέττα. Από το 1967 έως το 1986 εργάζεται πλέον ως καλλιτέχνης της όπερας (Εθνική Λυρική Σκηνή) και ως καθηγητής Μονωδίας και Θεωρητικών στα Γυµνάσια του Πειραιά και σε Ωδεία της Αθήνας, ενώ από το 1965 έως το 1967 υπηρετεί στο Γυµνάσιο της Τήνου. Το 1976 ιδρύει και διευθύνει τη Μουσική Σχολή «Ύδραυλος» στην Αθήνα, στην οδό Αριστοτέλους 10 στην Οµόνοια. Το 1977 ιδρύσει τη Σχολή Θεάτρου και Μελοδραµατικής που στεγάστηκε στο ίδιο κτίριο, ενώ παράλληλα ιδρύει το µη κερδοσκοπικό Σωµατείο Φ.Ε.Κ.Ε.Μ. «Φίλοι Ελληνικής Κλασσικής και Εκκλησιαστικής Μουσικής» µε αποκλειστικό σκοπό την παρουσίαση έργων των Ελλήνων συνθετών, µε την παρουσίαση πολυάριθµων συναυλιών, µε τη χορωδία Ύδραυλος και το Συγκρότηµα Μουσικής Δωµατίου «Νικόλαος Μάντζαρος». Το 1978 ιδρύει τη Σχολή Χορού µε διευθύντρια τη Λιλή Μπερδέ, στο ίδιο κτίριο. Το 1980 ανοίγει παράρτηµα των Σχολών στο Κορωπί, ενώ το 1984 ανοίγει παράρτηµα και στην Παιανία, δηµιουργώντας έτσι µία σοβαρή καλλιτεχνική εστία στα Μεσόγεια Αττικής, δίνοντας πολλές συναυλίες δωρεάν µε τους σπουδαστές των Σχολών του. Το 1984 αναγνωρίζεται η Σχολή Θεάτρου του ως Ανωτέρα από το ΥΠ.ΠΟ. µε διευθυντή το Θάνο Κωτσόπουλο. Το 1986 βρίσκεται για 6 µήνες στις Η.Π.Α., όπου στα Πανεπιστήµια της πόλης Rochester δίνει διαλέξεις για την καταγωγή του Αρµονίου (ύδραυλις) και του µπουζουκιού (πανδωρίς) και παρακολουθεί µαθήµατα Μελοδραµατικής (όπερας) και του αναγνωρίζεται doctora. Από το διευθύνει την Εκκλησιαστική τετράφωνη Χορωδία του Αγ. Λουκά Πατησίων στην Αθήνα. Από το προσλαµβάνεται ως έκτακτος καθηγητής και ιδρύει τµήµα Μουσικής και Θεάτρου στα Τ.Ε.Ι. Αθήνας. Την ίδια περίοδο προσλαµβάνεται από το Ρωσικό Ναό Αθήνας (οδός Φιλελλήνων) ως διευθυντής της Χορωδίας και εορτάζεται η χιλιετία της Ορθοδοξίας στη Ρωσία. Το 1992 ιδρύει παράρτηµα των Σχολών του στο Άστρος Κυνουρίας. Από το 1993 µέχρι σήµερα διευθύνει εναλλάξ τις Χορωδίες του Ι.Ν. Αγ. Παρασκευής Ν. Σµύρνης, του Ι.Ν. Αγ. Φωτεινής Ν. Σµύρνης και την Πολυφωνική Χορωδία του Σωµατείου «Οι φίλοι των τεχνών» της Ν. Σµύρνης µε πληθώρα συναυλιών. Β ι ο γ ρ α φ ι κ ό σ η µ είωµα τ ο υ Ο ν ο υ φ ρ ίο υ Σ ώχ ο υ

21 Η φωνητική ορθοφωνία 21 Από το 1992 µέχρι σήµερα εκλέγεται ως µέλος του Δ.Σ. της «Ευρωπαϊκής Ενώσεως Εκπαιδευτικών» µε το διεθνή τίτλο A.E.D.E. Το 1994 συγγράφει το παρόν βιβλίο «Η Φωνητική Ορθοφωνία» µετά από 50ετή εµπειρία στο τραγούδι, το θέατρο και τη διδασκαλία. Η πρώτη έκδοση του βιβλίου µοιράστηκε δωρεάν σε φίλους συναδέλφους του. Κατά καιρούς αρθρογραφεί σε εφηµερίδες και περιοδικά µε θέµατα µουσικοπαιδαγωγικά. Από τους σπουδαστές των σχολών του αρκετοί είναι εκείνοι που στελεχώνουν, κυρίως την Εθνική Λυρική µας Σκηνή αλλά και άλλα θέατρα. 7 σολίστ και 36 χορωδοί, στελεχώνουν µεταξύ άλλων επαγγελµατικών χορωδιών και τη χορωδία της ΕΡΤ, ενώ 6 κάνουν καριέρα στις Όπερες της Γερµανίας και της Αµερικής. Άλλοι µαθητές του στελεχώνουν τη Δηµόσια Εκπαίδευση ως Δάσκαλοι και Καθηγητές της Μουσικής. Τα τελευταία 10 χρόνια µία πλειάδα Ιεροψαλτών από διάφορα µέρη της Ελλάδας έχουν πάρει µαθήµατα Φωνητικής Μουσικής και κοσµούν µε τις ωραίες και καλλιεργηµένες φωνές τους τους Ιερούς Ναούς στην Αθήνα, την Πάτρα, το Ηράκλειο Κρήτης, τον Αγ. Νικόλαο Κρήτης, την Κάλυµνο, τα Ιωάννινα, το Άγιο Όρος, τη Ρόδο και αλλού. Μεγάλη προσπάθεια καταβάλει ο Ονούφριος Σώχος ώστε: 1) Να δηµιουργήσει το «Βυζαντινό Υµνόδραµα» από τις καλλιεργηµένες φωνές των Ιεροψαλτών, και 2) Να επαναλειτουργήσει Όπερα στην Πάτρα όπως υπήρχε προπολεµικά. Β ι ο γ ρ α φ ι κ ό σ η µ είωµα τ ο υ Ο ν ο υ φ ρ ίο υ Σ ώχ ο υ

22 22 Ονουφρίου Α. Σώχου Εισαγωγή Πόσοι από εµάς δεν έχουν συνειδητοποιήσει ότι ο άνθρωπος, δηλαδή ο ίδιος ο εαυτός µας, είναι ένα σύνολο από µουσικά όργανα, που ξεκινούν από την κεφαλή και φθάνουν έως τα άκρα των χεριών και των ποδιών µας, όπως πνευστό, έγχορδο και κρουστό; Ο ίδιος ο άνθρωπος, όχι µόνο είναι σύνολο µουσικών οργάνων, αλλά είναι και εκτελεστής των δικών του οργάνων, γιατί: Τραγουδάει µε τη φωνή του. Χορεύει µε το σώµα του. Κρατάει τους ρυθµούς µε τα άκρα του. Και το θαυµαστότερο, ο ίδιος ο άνθρωπος είναι συγχρόνως: Ακροατής των δικών του ηχητικών µουσικών οργάνων, γιατί ακούει τη φωνή του. Θεατής των χορευτικών του ικανοτήτων, γιατί βλέπει τις κινήσεις του σώµατός του. Δηµιουργός ποικίλων ρυθµών, γιατί τους αισθάνεται, αφού πηγάζουν από µέσα του. Ακόµη έχει και τη µοναδικότητα του διττού µουσικού οργάνου στον κόσµο, που είναι συγχρόνως πνευστό και έγχορδο, παράγοντας τον ένα και µοναδικό ήχο, τη φωνή του. Τα ίδια ακριβώς όργανα του σώµατός του, ο άνθρωπος χρησιµοποιεί, εκτός των ποικίλων άλλων ζωτικών εργασιών και λειτουργιών που κάνουν, ως Μουσικά όργανα για να ψυχαγωγείται, ώστε να µην αισθάνεται ποτέ µόνος και εγκαταλελειµµένος. Έτσι µπορεί τόσο στη µοναξιά του όσο και µε συντροφιά να χαίρεται και να εκφράζει τις ιδέες του, τα όνειρά του και τα συναισθήµατά του, πρώτον µε τον προφορικό του Λόγο, δεύτερον µε τη µελωδικότητα της φωνής του και τρίτον µε την αρµονικότητα των ρυθµικών του κινήσεων. Αυτά είναι, και τα τρία, στοιχεία της ψυχοσυνθέσεως της Ελληνικής Φυλής: η ποίηση, το τραγούδι και ο χορός. Εισ α γ ω γ ή

23 Η φωνητική ορθοφωνία 23 Μ' αυτά ο Έλληνας παρακαλεί και ευχαριστεί το Θεό, µ' αυτά ο Έλληνας κλαίει και γελάει, µ' αυτά ο Έλληνας ζει σε πόλεµο και ειρήνη, µ' αυτά ο Έλληνας αποδεικνύει, τέλος, ότι ήταν προ χιλιάδων ετών, είναι τώρα και θα είναι για πάντα Έλληνας. Είναι καιρός αλλά και απαραίτητο να γνωρίζουµε όλοι οι άνθρωποι και ιδιαίτερα όσοι ασχολούµαστε µε την Τέχνη του Τραγουδιού, της Ψαλτικής και της Ρητορικής, τη λειτουργία: Του φωνητικού συστήµατος, Του αναπνευστικού συστήµατος. Έτσι θα αναπτύξω, στο πρώτο κεφάλαιο, την Ανατοµία του φωνητικού οργάνου και τη λειτουργία του. Θα αναφερθώ στα βασικά στοιχεία της ανατοµίας και της λειτουργίας του όλου φωνητικού συστήµατος και δεν θα υπεισέλθω σε λεπτοµερή και εξειδικευµένη περιγραφή, διότι: Θα εκθέσω κυρίως τα αποτελέσµατα της καλής ή της κακής χρήσεως των οργάνων αυτών, τόσο από πλευράς των καλλιτεχνών-εκτελεστών (τραγουδιστών, ψαλτών και ρητόρων) όσο, και κυρίως, από πλευράς των δασκάλων. Είµαι ο ίδιος καλλιτέχνης και δάσκαλος της Φωνητικής Μουσικής και συνεπώς µελετητής και ερευνητής επιστηµονικών συγγραµµάτων γύρω από τα θέµατα αυτά, αλλά δεν είµαι φωνίατρος. Βεβαίως θα αναφερθώ σε σπουδαία συγγράµµατα διαπρεπών φωνιάτρων, που χάρη σε αυτούς έχουµε έστω και ελάχιστες γνώσεις των θεµάτων αυτών. Τέλος θα προσπαθήσω να τα διατυπώσω όλα αυτά, σε µια γλώσσα όσο µπορώ απλούστερη, για να µε καταλάβουν ακόµη και τα παιδιά του σχολείου. Ο Συγγραφέας Εισ α γ ω γ ή

24 24 Ονουφρίου Α. Σώχου Κεεφάάλλ αα ιοο ι ππρρώττοο Στοιχεία ανατοµίας του φωνητικού οργάνου Ο λάρυγγας Ο λάρυγγας είναι το πρώτο και το κυριότερο φωνητικό όργανο του ανθρώπου, µέσα στον οποίο περικλείονται και οι φωνητικές χορδές. Βρίσκεται κατά µήκος του λαιµού µας. Είναι γνωστή σε όλους µας η θέση του, γιατί φαίνεται αµέσως µε πρώτη µατιά, όταν δούµε κάποιον συνάνθρωπό µας από µπροστά ή τον εαυτό µας στον καθρέφτη, ακριβώς στο ύψος του λαιµού, να προεξέχει αυτό που λέγεται «µήλο του Αδάµ» ή κοινώς «καρύδι». Εκεί είναι το εµπρόσθιο µέρος του λάρυγγα. Σε άλλους ανθρώπους προεξέχει αρκετά, ιδίως στους λεπτούς και οστεώδεις άνδρες, και σε άλλους καθόλου, ιδίως στις γυναίκες, τα παιδιά και τους παχύτερους άνδρες. Το παρατηρούµε δε να ανεβοκατεβαίνει τόσο στην οµιλία µας και στο τραγούδι, όσο και όταν καταπiνουµε. Εκεί βρίσκεται το κυρίως φωνητικό όργανο στο εσωτερικό του οποίου, όπως είπα είναι: οι φωνητικές χορδές, οι ψευδοχορδές και τα Κολπώµατα του Γαληνού ή το φωνητικό άδυτο κατά τον Α. Ευσταθιανό, που θα αναλύσω λεπτοµερέστερα σε επόµενο κεφάλαιο. Μια γενική εικόνα του όλου φωνητικού συστήµατος δίνει η Εικόνα 1. Κ ε φ ά λ α ι ο π ρ ώ τ ο

25 Η φωνητική ορθοφωνία 25 Στην παραγωγή του ήχου δεν συµµετέχουν µόνο οι φωνητικές χορδές µας, είτε στην οµιλία µας είτε στο τραγούδι µας, αλλά και πλήθος άλλων κοιλοτήτων µέση στις οποίες διοχετεύεται ο αέρας που ξεκινάει από τους πνεύµονες µε το µηχανισµό του διαφράγµατος του θώρακα και της κοιλιάς. Εικόνα 1 Το αναπνευστικό και φωνητικό σύστηµα. Οι ταυτόχρονες κινήσεις εκείνων των µυών που κινούν τις φωνητικές χορδές και εκείνων των µυών που αυξοµειώνουν τους χώρους των διαφόρων κοιλοτήτων, µας δiνουν τον πρωταρχικό ήχο της φωνής µας. Γι' αυτό και ονοµάζω το φωνητικό όργανο «διττό» µουσικό όργανο, δηλαδή πνευστό και έγχορδο συγχρόνως. Τούτο θα το Σ τ οι χ εί α α ν α τ ο µ ία ς τ ο υ φ ω ν η τι κ ο ύ ο ρ γ ά ν ο υ

26 26 Ονουφρίου Α. Σώχου διαπιστώσετε ευθύς αµέσως από τις περιγραφές και την αναλυτική λειτουργία των οργάνων αυτών, που παραθέτω και στην Εικόνα 2. Εικόνα 2 Τµήµα της κεφαλής µε το φωνητικό σύστηµα. Στην Εικόνα 2 βλέπετε µε κάθε λεπτοµέρεια όλο το φωνητικό σύστηµα του ανθρώπου που αποτελείται: Από το λάρυγγα και σε συνέχεια πάνω από αυτόν: το φάρυγγα, τη µύτη, το στόµα την κρεάτινη και οστέινη υπερώα (ουρανίσκο), τα µάγουλα, τη γλώσσα, τα οστά του προσώπου µέσα στα οποία βρίσκονται οι κοιλότητες: του µετώπου, Κ ε φ ά λ α ι ο π ρ ώ τ ο

27 Η φωνητική ορθοφωνία 27 της µύτης, του σφηνοειδούς, πάνω και πίσω από την οστέινη υπερώα (ουρανίσκο) και των παρειών (τα µήλα) του προσώπου. Αυτά όλα τη όργανα της κεφαλής µαζί µε τις κοιλότητες αποτελούν τα «άνω αντηχεία». Από τον Λάρυγγα και συνέχεια κάτω από αυτόν, έχουµε: την τραχεία (που είναι η συνέχεια του σωλήνα του λάρυγγα), τους βρόγχους (που είναι δύο αρτηρίες συνέχεια της τραχείας και καταλήγουν η κάθε µία στον αντίστοιχο πνεύµονα), τους πνεύµονες που περικλείονται µέσα στο θώρακα και είναι η σύστασή τους από µαλακή και σπογγώδη ουσία, το διάφραγµα (που είναι µία µεµβράνη, ένας λεπτός και πλατύς µυς και ξεκινάει: από µπροστά στο στέρνο (το οστό που βρίσκεται ακριβώς στο σηµείο που ενώνονται τα µπροστινά άκρα των τελευταίων πλευρών µας) από τα πλάγια, των έξι τελευταίων πλευρών (εσωτερική µεριά), και στο πίσω µέρος, από τους τελευταίους οσφυϊκούς σπονδύλους. Χωρίζεται δε σε: θωρακικό διάφραγµα, σε πλευρικό διάφραγµα και σε κοιλιακό διάφραγµα. Αυτά όλα αποτελούν τα κάτω αντηχεία. Ο λάρυγγας αποτελεί συγχρόνως µέρος και των δύο αντηχείων. Είναι απαραίτητο, έστω και περιληπτικά, να αναλύσω την ύλη, την έκταση και τη λειτουργία ενός εκάστου οργάνου, για να µπορέσει ο αναγνώστης να εισχωρήσει στη γνώση του οργάνου που χρησιµοποιεί και που είναι αυτός, ο ίδιος ο εαυτός του, είτε σαν οµιλητής, είτε σαν καλλιτέχνης-ερµηνευτής, είτε σαν δάσκαλος της φωνητικής µουσικής. Τα µέρη του λάρυγγα Ο λάρυγγας αποτελείται από τα εξής εξαρτήµατα: Σ τ οι χ εί α α ν α τ ο µ ία ς τ ο υ φ ω ν η τι κ ο ύ ο ρ γ ά ν ο υ

28 28 Ονουφρίου Α. Σώχου Κρικοειδής χόνδρος Ένα χόνδρο, που λέγεται κρικοειδής σε σχήµα δακτυλιδιού, ή κρίκου που είναι σε οριζόντια θέση στο λαιµό µας, και αποτελεί τη βάση του λάρυγγα γιατί βρίσκεται στο χαµηλότερο σηµείο. Από το κάτω άνοιγµα του κρίκου συνεχίζεται ο σωλήνας της τραχείας. Ο κρικοειδής χόνδρος είναι η βάση πάνω στην οποία είναι τοποθετηµένος άλλος ένας χόνδρος που λέγεται θυρεοειδής. Εικόνα 3 Ο κρικοειδής χόνδρος που αποτελεί τη βάση του λάρυγγα. Θυρεοειδής χόνδρος Ο θυρεοειδής χόνδρος αποτελείται από δύο πλευρές, περίπου τετράγωνες, που συγκλίνουν και σχηµατίζουν µια ορθή γωνία. Οι εξωτερικές πλευρές της γωνίας είναι το µπροστινό µέρος του λάρυγγα που λέγεται και «µήλο του Αδάµ» ή «καρύδι». Δηλαδή είναι ακριβώς όπως ένα βιβλίο ή τετράδιο ανοιγµένο µπροστά µας, τοποθετηµένο όρθιο, που οι δύο πλευρές του σχηµατίζουν ορθή γωνία. Οι εσωτερικές πλευρές της γωνίας βλέπουν τον εαυτό µας ενώ οι εξωτερικές τον απέναντί µας. Αυτή ακριβώς τη θέση έχει το «καρύδι» στο λαιµό µας, γι' αυτό και φαίνεται. Στις δύο άκρες των πλευρών του θυρεοειδούς χόνδρου τόσο στο επάνω µέρος όσο και στο κάτω µέρος, υπάρχει ανά µία προεξοχή σαν κερατάκια και λέγονται πάνω κέρατα και κάτω κέρατα. Τα κάτω κέρατα συνδέονται µε αρθρώσεις από ίνες στο επάνω µέρος του δακτυλίου του κρικοειδούς χόνδρου, δηλαδή στερεώνονται στη βάση του λάρυγγα. Έτσι κάνουν ευέλικτες πλάγιες κινήσεις του «καρυδιού» δεξιά και αριστερά, κάτι που µπορούµε ανά πάσα στιγµή να το διαπιστώσουµε στον εαυτό µας τοποθετώντας τα δάκτυλά µας στο «καρύδι» µας και κουνώντας το, ελαφριά, δεξιά ή αριστερά. Έτσι µε αυτούς τους χόνδρους έχουµε: τη βάση του λάρυγγα, το µπροστινό τµήµα του λάρυγγα και Κ ε φ ά λ α ι ο π ρ ώ τ ο

ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΡΙΝΙΚΗ ΚΟΙΛΟΤΗΤΑ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ ΚΟΙΛΟΤΗΤΑ ΦΑΡΥΓΓΑΣ ΛΑΡΥΓΓΑΣ ΤΡΑΧΕΙΑ ΒΡΟΓΧΟΙ ΠΝΕΥΜΟΝΕΣ ΠΛΕΥΡΑ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Θυρεοειδής χόνδρος Κρικοθυρεοειδής σύνδεσμος ΤΡΑΧΕΙΑ Κρικοειδής χόνδρος

Διαβάστε περισσότερα

Κινητικό σύστημα του ανθρώπου Μέρος Ι: Ερειστικό, μυϊκό και συνδεσμικό σύστημα. Μάλλιου Βίβιαν Καθηγήτρια ΤΕΦΑΑ ΔΠΘ Φυσικοθεραπεύτρια

Κινητικό σύστημα του ανθρώπου Μέρος Ι: Ερειστικό, μυϊκό και συνδεσμικό σύστημα. Μάλλιου Βίβιαν Καθηγήτρια ΤΕΦΑΑ ΔΠΘ Φυσικοθεραπεύτρια Κινητικό σύστημα του ανθρώπου Μέρος Ι: Ερειστικό, μυϊκό και συνδεσμικό σύστημα Μάλλιου Βίβιαν Καθηγήτρια ΤΕΦΑΑ ΔΠΘ Φυσικοθεραπεύτρια Τα συστήματα του ανθρώπινου σώματος Αναπνευστικό σύστημα (αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

Αναπνοή και ήχος Ομιλία και τραγούδι

Αναπνοή και ήχος Ομιλία και τραγούδι Αναπνοή και ήχος Ομιλία και τραγούδι Σχέδιο εργασίας της Α τάξης Γελ. Πελοπίου Υπεύθυνος καθηγητής: Παπαδημητρίου Νικόλαος Αναπνοή Μέλη : Αγγελόπουλος Γιάννης Τσιπολίτης Γιώργος Η αναπνοή σε επίπεδο οργανισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΑνατομίαΑναπνευστικούγια αναισθησιολόγους. Τηλέμαχος Παρασκευόπουλος

ΑνατομίαΑναπνευστικούγια αναισθησιολόγους. Τηλέμαχος Παρασκευόπουλος ΑνατομίαΑναπνευστικούγια αναισθησιολόγους Τηλέμαχος Παρασκευόπουλος Τιπεριλαμβάνει; Ρινική κοιλότητα Φάρυγγας Λάρυγγας Τραχεία Βρογχιόλια Βρόγχοι Κυψελίδες Όριοανώτερου κατώτερουασ Φωνητικές χορδές Λάρυγγας

Διαβάστε περισσότερα

Α Μέρος (από 2) Οστά του Κορμού (Σπονδυλική Στήλης, Θώρακα, Κρανίου)

Α Μέρος (από 2) Οστά του Κορμού (Σπονδυλική Στήλης, Θώρακα, Κρανίου) Α Μέρος (από 2) Οστά του Κορμού (Σπονδυλική Στήλης, Θώρακα, Κρανίου) 01/35 Το Ερειστικό Σύστημα αποτελείται από: 1. Τα Οστά 2. Τις Αρθρώσεις 3. Τους Συνδέσμους 02/35 ΟΣΤΑ ΤΟΥ ΣΚΕΛΕΤΟΥ Σύνολο: 285 οστά

Διαβάστε περισσότερα

Πεπτικό σύστημα. Στοματική κοιλότητα Φάρυγγας Οισοφάγος Στόμαχος Λεπτό έντερο Παχύ έντερο Ήπαρ Πάγκρεας

Πεπτικό σύστημα. Στοματική κοιλότητα Φάρυγγας Οισοφάγος Στόμαχος Λεπτό έντερο Παχύ έντερο Ήπαρ Πάγκρεας ΠΕΠΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Πεπτικό σύστημα Στοματική κοιλότητα Φάρυγγας Οισοφάγος Στόμαχος Λεπτό έντερο Παχύ έντερο Ήπαρ Πάγκρεας Πεπτικοί αδένες Μικροί πεπτικοί αδένες που βρίσκονται διάσπαρτοι σε όλο το τοίχωμα

Διαβάστε περισσότερα

Το μυϊκό σύστημα αποτελείται από τους μύες. Ο αριθμός των μυών του μυϊκού συστήματος ανέρχεται στους 637. Οι μύες είναι όργανα για τη σωματική

Το μυϊκό σύστημα αποτελείται από τους μύες. Ο αριθμός των μυών του μυϊκού συστήματος ανέρχεται στους 637. Οι μύες είναι όργανα για τη σωματική Μύες Το μυϊκό σύστημα αποτελείται από τους μύες. Ο αριθμός των μυών του μυϊκού συστήματος ανέρχεται στους 637. Οι μύες είναι όργανα για τη σωματική κινητικότητα, την σπλαχνική κινητικότητα και τη κυκλοφορία

Διαβάστε περισσότερα

Αναπνευστικό Σύστημα. Ioannis Lazarettos. MD PhD Orthopaedic Surgeon

Αναπνευστικό Σύστημα. Ioannis Lazarettos. MD PhD Orthopaedic Surgeon Αναπνευστικό Σύστημα Ioannis Lazarettos MD PhD Αναπνευστικό Σύστημα Το αναπνευστικό σύστημα εξυπηρετεί τη λειτουργία της αναπνοής, δηλαδή της ανταλλαγής αερίων στον οργανισμό 2 Όργανα Αναπνευστικού Λάρυγγας

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ ΝΙΚΟΣ. ΖΩΗΣ ΤΗΣ (ενηλίκων) Συστάσεις του ERC για την Αναζωογόνηση - 2005

ΒΑΣΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ ΝΙΚΟΣ. ΖΩΗΣ ΤΗΣ (ενηλίκων) Συστάσεις του ERC για την Αναζωογόνηση - 2005 ΒΑΣΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΖΩΗΣ ΤΗΣ (ενηλίκων) Συστάσεις του ERC για την Αναζωογόνηση - 2005 ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ ΝΙΚΟΣ Τι είναι αναζωογόνηση ; Για τη διατήρηση της ζωής χρειάζεται συνεχής τροφοδοσία όλων των οργάνων με

Διαβάστε περισσότερα

4.4 Η αναπνοή στον άνθρωπο

4.4 Η αναπνοή στον άνθρωπο 4.4 Η αναπνοή στον άνθρωπο Στον άνθρωπο οι θρεπτικές ουσίες της τροφής απορροφώνται από το λεπτό έντερο. Με την κυκλοφορία του αίματος φτάνουν σε όλα τα κύτταρα του σώματος. Εκεί, ορισμένες από αυτές,

Διαβάστε περισσότερα

Στη μορφολογία πρέπει αρχικά να εξετάσουμε το γενικό σχήμα του προσώπου.

Στη μορφολογία πρέπει αρχικά να εξετάσουμε το γενικό σχήμα του προσώπου. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ Στη μορφολογία πρέπει αρχικά να εξετάσουμε το γενικό σχήμα του προσώπου. Διακρίνουμε τα εξής σχήματα - Οβάλ - Οβάλ μακρύ - Ορθογωνικό - Στρογγυλό - Τετραγωνικό - Τριγωνικό - Εξαγωνικό - Τραπεζοειδές

Διαβάστε περισσότερα

Από το βιβλίο του Δρ. Πέτρου Α. Πουλμέντη

Από το βιβλίο του Δρ. Πέτρου Α. Πουλμέντη Από το βιβλίο του Δρ. Πέτρου Α. Πουλμέντη Κεφάλαιο 1 Εισαγωγή στη βιολογική μηχανική Κεφάλαιο 2 Εκβιομηχανική των οστών Οι διαφάνειες που ακολουθούν Η ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Για να περιγράψουμε τα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΑΣ. Ένας «χάρτης» από λέξεις. αρθρώσεις. σκελετό. είναι γερό όταν. φροντίζουμε. για τη διατροφή μας. προσέχουμε.

ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΑΣ. Ένας «χάρτης» από λέξεις. αρθρώσεις. σκελετό. είναι γερό όταν. φροντίζουμε. για τη διατροφή μας. προσέχουμε. 103-112_22ENOTHTA5 4/3/2013 12:35 µµ Page 103 ENOTHTA 5 ENOTHTA 5 ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΚΑΙ ΠΡΟΣΕΧΟΥΜΕ ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΑΣ (Άτομο - Άνθρωπος) Ένας «χάρτης» από λέξεις μυς αρθρώσεις σκελετό άλλα όργανα: μάτια, έχει έχει έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Μέρος Α Δρ. Ανδρέας Φλουρής Ερευνητής Περιβαλλοντικής Φυσιολογίας Κέντρο Έρευνας, Τεχνολογίας και Ανάπτυξης Θεσσαλίας ΑΝΑΠΝΟΗ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Ο όρος αναπνοήαναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Ανατοµίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Αθηνών

Εργαστήριο Ανατοµίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Αθηνών Εργαστήριο Ανατοµίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Αθηνών ΣΥΝΟΠΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΏΣΕΙΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ Το Μυοσκελετικό Σύστηµα Δρ. Ε. Τζόνσον Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Αθήνα 2012 2 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι. Α. Τα µέρη και

Διαβάστε περισσότερα

ΗΚΑΡΔΙΑ ΗΚΑΡΔΙΑ. Ροβίθης Μιχαήλ

ΗΚΑΡΔΙΑ ΗΚΑΡΔΙΑ. Ροβίθης Μιχαήλ ΗΚΑΡΔΙΑ Η καρδιά που το μέγεθός της είναι λίγο μεγαλύτερο από μία γροθιά, είναι μία διπλή αυτόνομη μυώδης αντλία. Ενώ το βάρος της κυμαίνεται από 280 340 γραμμάρια. Είναι η κεντρική αντλία του κυκλοφορικού

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοκινητική αγωγή

Μουσικοκινητική αγωγή Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) - ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσικοκινητική αγωγή Η μουσικότητα των ήχων και της ανθρώπινης

Διαβάστε περισσότερα

Ο Σκελετός της Πυέλου

Ο Σκελετός της Πυέλου Ο Σκελετός της Πυέλου E Johnson Αν. Καθηγήτρια Εργαστήριο Ανατοµίας Η Πύελος το κατώτερο σηµείο του κορµού προς τα κάτω συνέχεια της κοιλιάς η πυελική κοιλότητα = κατώτερο τµήµα της κοιλιακής χώρας εντοπίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Τα βιβλία της σειράς «ΕΤΣΙ ΓΡΑΦΩ ΚΑΙ ΙΑΒΑΖΩ µε µικρά βήµατα µέσα από συγκεκριµένους στόχους» πρώτο, δεύτερο και τρίτο µέρος, αποτελούν πολύ καλό βοήθηµα για την πρώτη ανάγνωση και γραφή. Οι µαθητές της

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ 1 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Λήψη προσφορών για δαπάνη ποσού 5.310,67 (πέντε χιλιάδες τριακόσια δέκα ευρώ και εξήντα επτά λεπτά) για την προµήθεια εργαστηριακού εξοπλισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΧΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΡΑΧΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΡΑΧΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΡΑΧΗ Αποτελεί τον μυοσκελετικό άξονα στήριξης του κορμού με κύριο οστικό στοιχείο τους σπονδύλους και την παράλληλη συμβολή

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΧΗ. 3. Μύες (ανάλογα µε την εµβρυολογική προέλευση και την νεύρωσή τους διαχωρίζονται σε: α. Εξωγενείς (ετερόχθονες) β. Ενδογενείς (αυτόχθονες)

ΡΑΧΗ. 3. Μύες (ανάλογα µε την εµβρυολογική προέλευση και την νεύρωσή τους διαχωρίζονται σε: α. Εξωγενείς (ετερόχθονες) β. Ενδογενείς (αυτόχθονες) ΡΑΧΗ Ι. Γενικά Α. Η ράχη αποτελείται από την οπίσθια επιφάνεια του σώµατος 1. Αποτελεί µυοσκελετικό άξονα στήριξης του κορµού 2. Οστικά στοιχεία α. Σπόνδυλοι β. Κεντρικά τµήµατα των πλευρών γ. Άνω επιφάνειες

Διαβάστε περισσότερα

για τους µαθητές της 2ας ηµοτικού

για τους µαθητές της 2ας ηµοτικού για τους µαθητές της 2ας ηµοτικού ΗΡΑΚΛΕΙΟ 2006 2 Αυτό το βιβλίο εργασίας ανήκει στ... µαθητ Αντώνης Καφάτος Καθηγητής Προληπτικής Ιατρικής και ιατροφής Τοµέας Κοινωνικής Ιατρικής Τµήµα Ιατρικής Πανεπιστήµιο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΟΠΙΣΘΙΟ ΚΟΙΛΙΑΚΟ ΤΟΙΧΩΜΑ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΟΣΤΑ (ΟΣΦΥΙΚΟΙ ΣΠΟΝΔΥΛΟΙ ΙΕΡΟ) ΟΣΦΥΙΚΟΙ ΣΠΟΝΔΥΛΟΙ Μεγαλύτεροι σε μέγεθος και όγκο, με κοντούς και παχείς αυχένες, ευρύτερες

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΠΑΛ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΝΑΤΟΜΙΑ

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΠΑΛ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΠΑΛ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΠΑΝΕΛΛΑ ΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α Α ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙ ΙΚΟΤΗΤΑΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΤΑΤΡΟΠΗΣ Α.Δ. LAKHSMI

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΤΑΤΡΟΠΗΣ Α.Δ. LAKHSMI ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΤΑΤΡΟΠΗΣ Α.Δ. LAKHSMI ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΕΤΑΤΡΟΠΗΣ ΠΡΩΤΗ ΑΣΚΗΣΗ: Αρχική Στάση : Αριστερό γόνατο στο πάτωμα και δεξί πόδι λυγισμένο σχηματίζοντας μια γωνία 90 μοιρών, Εισπνέεις καθώς σηκώνεις το αριστερό

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Πρόσθιο Κοιλιακό Τοίχωµα & Πύελος

Πρόσθιο Κοιλιακό Τοίχωµα & Πύελος Πρόσθιο Κοιλιακό Τοίχωµα & Πύελος Ι. Γενικά Α. Η κοιλία είναι το τµήµα του κόρµου που βρίσκεται µεταξύ του θώρακα (διάφραγµα) προς τα πάνω και της πυέλου (είσοδο της µικρής πυέλου) προς τα κάτω. Η πύελος

Διαβάστε περισσότερα

Βρογχοσκόπηση. Ενότητα 3: Διαγνωστικές εξετάσεις. Κυριάκος Καρκούλιας, Επίκουρος Καθηγητής Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής

Βρογχοσκόπηση. Ενότητα 3: Διαγνωστικές εξετάσεις. Κυριάκος Καρκούλιας, Επίκουρος Καθηγητής Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Βρογχοσκόπηση Ενότητα 3: Διαγνωστικές εξετάσεις Κυριάκος Καρκούλιας, Επίκουρος Καθηγητής Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Βρογχοσκόπηση (καλωσόρισμα) Εύκαμπτο βρογχοσκόπιο Επιθεώρηση βρογχικού δέντρου

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3 Κυκλοφορικό Σύστημα Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Η μεταφορά των θρεπτικών ουσιών στα κύτταρα και των ιστών και η απομάκρυνση από αυτά των άχρηστων γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΛΟΓΙΑ - ΣΥΝΔΕΣΜΟΛΟΓΙΑ

ΟΣΤΕΟΛΟΓΙΑ - ΣΥΝΔΕΣΜΟΛΟΓΙΑ ΟΣΤΕΟΛΟΓΙΑ - ΣΥΝΔΕΣΜΟΛΟΓΙΑ Ι. ΟΣΤΕΟΛΟΓΙΑ Α. Οστά = στερεά µορφή συνδετικού ιστού 1. αποτελούν τον κύριο στηρικτικό ιστό του σώµατος 2. το σκελετικό σύστηµα περιλαµβάνει 205 οστά Β. Το σκελετικό σύστηµα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΡΟΑΣΗ ΤΩΝ ΠΝΕΥΜΟΝΩΝ M. Sion

ΑΚΡΟΑΣΗ ΤΩΝ ΠΝΕΥΜΟΝΩΝ M. Sion ΑΚΡΟΑΣΗ ΤΩΝ ΠΝΕΥΜΟΝΩΝ Λοβοί του πνεύμονα ΠΡΟΣΘΙΑ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑ ΑΚΡΟΑΣΗ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ Σχήμα ακρόασης των πνευμόνων Με την ακρόαση του αναπνευστικού συστήματος εξετάζονται: 1. Το φυσιολογικό αναπνευστικό

Διαβάστε περισσότερα

ΘΩΡΑΚΑΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΘΩΡΑΚΑΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΘΩΡΑΚΑΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΜΕΣΟΠΛΕΥΡΙΑ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ Σχηματίζονται μεταξύ παρακείμενων πλευρών και καταλαμβάνονται από τους μεσοπλεύριους μύες. Έσω θωρακική

Διαβάστε περισσότερα

Α ΤΑΞΗ Τ.Ε.Ε. ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ

Α ΤΑΞΗ Τ.Ε.Ε. ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Α ΤΑΞΗ Τ... ΜΑΘΗΜΑ: ΑΝΑΤΟΜΙΑ - ΦΥΙΟΛΟΓΙΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΟΓΑΜΜΑ ΠΟΥΔΝ ΚΦΑΛΑΙΟ 1: ΚΥΤΤΑΟ ΚΦΑΛΑΙΟ 2: ΙΤΙΚΟ ΥΤΗΜΑ ΚΦΑΛΑΙΟ 3: ΜΥΙΚΟ ΥΤΗΜΑ ΚΦΑΛΑΙΟ 4: ΚΥΚΛΟΦΟΙΚΟ ΥΤΗΜΑ ΚΦΑΛΑΙΟ 5: ΑΙΜΑ ΚΦΑΛΑΙΟ 6: ΠΠΤΙΚΟ ΥΤΗΜΑ ΚΦΑΛΑΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι. Εισαγωγή στην Ανατομία. 460-377 Π.Χ «Η φύση του σώματος είναι η αρχή της ιατρικής επιστήμης» Ιπποκράτης. Ανά----- τομή

ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι. Εισαγωγή στην Ανατομία. 460-377 Π.Χ «Η φύση του σώματος είναι η αρχή της ιατρικής επιστήμης» Ιπποκράτης. Ανά----- τομή ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι Μάθημα 1ο ΘΩΡΑΚΑΣ ΚΟΙΛΙΑ ΠΥΕΛΟΣ-ΠΕΡΙΝΕΟ ΡΑΧΗ Ροβίθης Μιχαήλ 500 Π.Χ Εισαγωγή στην Ανατομία 460-377 Π.Χ «Η φύση του σώματος είναι η αρχή της ιατρικής επιστήμης» Ιπποκράτης Ανά----- τομή Αριστοτέλης

Διαβάστε περισσότερα

5 ΛΥΚΕΙΟ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. H άρθρωση του ώμου

5 ΛΥΚΕΙΟ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. H άρθρωση του ώμου 5 ΛΥΚΕΙΟ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ H άρθρωση του ώμου Μαθητής Μ. Γεώργιος Ανατομία ώμου Τα κύρια οστά του ώμου είναι το βραχιόνιο και η ωμοπλάτη.η αρθρική κοιλότητα προστατεύεται

Διαβάστε περισσότερα

Ανατομία και μορφολογία πτηνού

Ανατομία και μορφολογία πτηνού Ανατομία και μορφολογία πτηνού Τα πτηνά είναι ομοιόθερμα σπονδυλωτά που φυλογενετικά σχετίζονται με τους Δεινοσαύρους Τα αρτίγονα πουλιά (Νεόρνιθες) διαιρούνται σε δύο ομάδες: (1) Παλαιόγναθα (κίβι, έμου,

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 11η Αποκλίσεις Σπονδυλικής Στήλης

Διάλεξη 11η Αποκλίσεις Σπονδυλικής Στήλης ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 11η Αποκλίσεις Σπονδυλικής Στήλης Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Στάση Σώματος Ο όρος σωστή στάση

Διαβάστε περισσότερα

Βουβωνική Χώρα. Ι. Βουβωνικός Χώρα

Βουβωνική Χώρα. Ι. Βουβωνικός Χώρα Βουβωνική Χώρα Ι. Βουβωνικός Χώρα Α. Βουβωνικός Σύνδεσµος (του Poupart) Δεν είναι πραγµατικός σύνδεσµος Είναι η αναδίπλωση προς τα έσω του ελευθέρου κάτω χείλους του έξω λοξού µυός από την εκφυσή του από

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΛΑΧΝΙΚΟ ΚΡΑΝΙΟ ΜΕΤΩΠΙΑΙΟΣ ΚΟΛΠΟΣ ΚΟΓΧΟΣ ΑΝΩ ΟΦΘΑΛΜΙΚΗ ΣΧΙΣΜΗ ΙΓΜΟΡΙΟ ΑΝΤΡΟ ΗΘΜΟΕΙΔΕΙΣ ΚΑΤΩ ΡΙΝΙΚΗ ΚΟΓΧΗ. ΜΑΣΤΟΕΙΔΕΙς ΚΥΨΕΛΕΣ ΣΚΛΗΡΑ ΥΠΕΡΩΑ ΓΝΑΘΟΣ

ΣΠΛΑΧΝΙΚΟ ΚΡΑΝΙΟ ΜΕΤΩΠΙΑΙΟΣ ΚΟΛΠΟΣ ΚΟΓΧΟΣ ΑΝΩ ΟΦΘΑΛΜΙΚΗ ΣΧΙΣΜΗ ΙΓΜΟΡΙΟ ΑΝΤΡΟ ΗΘΜΟΕΙΔΕΙΣ ΚΑΤΩ ΡΙΝΙΚΗ ΚΟΓΧΗ. ΜΑΣΤΟΕΙΔΕΙς ΚΥΨΕΛΕΣ ΣΚΛΗΡΑ ΥΠΕΡΩΑ ΓΝΑΘΟΣ 1 ΣΠΛΑΧΝΙΚΟ ΚΡΑΝΙΟ ΜΕΤΩΠΙΑΙΟΣ ΚΟΛΠΟΣ ΚΟΓΧΟΣ ΑΝΩ ΟΦΘΑΛΜΙΚΗ ΣΧΙΣΜΗ ΗΘΜΟΕΙΔΕΙΣ ΙΓΜΟΡΙΟ ΑΝΤΡΟ ΜΑΣΤΟΕΙΔΕΙς ΚΥΨΕΛΕΣ ΚΑΤΩ ΡΙΝΙΚΗ ΚΟΓΧΗ ΣΚΛΗΡΑ ΥΠΕΡΩΑ ΓΝΑΘΟΣ 2 ΠΛΑΓΙΑ ΛΗΨΗ ΜΕΤΩΠΙΑΙΟΣ ΚΟΛΠΟΣ ΠΡΟΣΘΙΕΣ & ΟΠΙΣΘΙΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΥΟΛΟΓΙΑ. 1. Σκελετικοί µύες

ΜΥΟΛΟΓΙΑ. 1. Σκελετικοί µύες ΜΥΟΛΟΓΙΑ Μυϊκός ιστός και Μυϊκό σύστηµα Ι. Γενικά Α. Μύες = όργανα µαλακά συσταλτά 1. οι συσπάσεις των µυϊκών ινών κινούν τα µέρη του σώµατος 2. προσδίδει το σχήµα του σώµατος 3. τρία είδη µυών α. Σκελετικοί

Διαβάστε περισσότερα

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί:

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το λεμφικό σύστημα αποτελείται από τα λεμφαγγεία, τη λέμφο και τους λεμφαδένες. Οι λεμφαδένες είναι δομές που αποτελούνται από εξειδικευμένη μορφή συνδετικού ιστού, το λεμφικό

Διαβάστε περισσότερα

Οσφυϊκό Πλέγµα και Νεύρα

Οσφυϊκό Πλέγµα και Νεύρα Οσφυϊκό Πλέγµα και Νεύρα Εισαγωγή Σχηµατισµός Κλάδοι του Οσφυϊκού Πλέγµατος Μηριαίο Νεύρο (Ο2-Ο4) Εισαγωγή Η κινητικότητα και η γενική αισθητικότητα του κάτω άκρου εξυπηρετούνται από τους τελικούς κλάδους

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α Μύες: 1. Της Κεφαλής, 2. του Τραχήλου, 3. του Θώρακα, 4. της Κοιλίας.

ΜΕΡΟΣ Α Μύες: 1. Της Κεφαλής, 2. του Τραχήλου, 3. του Θώρακα, 4. της Κοιλίας. ΜΕΡΟΣ Α Μύες: 1. Της Κεφαλής, 2. του Τραχήλου, 3. του Θώρακα, 4. της Κοιλίας. 01/37 Σκελετικός Μύς: Το ένα άκρο, προσφύεται στο οστό που ο µυς αυτός κινεί, η κατάφυση, ενώ το άλλο, προσφύεται στο οστό

Διαβάστε περισσότερα

Γεωµετρία Α Γυµνασίου. Ορισµοί Ιδιότητες Εξηγήσεις

Γεωµετρία Α Γυµνασίου. Ορισµοί Ιδιότητες Εξηγήσεις Γεωµετρία Α Γυµνασίου Ορισµοί Ιδιότητες Εξηγήσεις Ευθεία γραµµή Ορισµός δεν υπάρχει. Η απλούστερη από όλες τις γραµµές. Κατασκευάζεται µε τον χάρακα (κανόνα) πάνω σε επίπεδο. 1. ύο σηµεία ορίζουν την θέση

Διαβάστε περισσότερα

5.4 Το μυοσκελετικό σύστημα του ανθρώπου ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

5.4 Το μυοσκελετικό σύστημα του ανθρώπου ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ 3. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση: Α. Η μέλισσα είναι έντομο που: α. έχει σπονδυλική στήλη β. μπορεί να κολυμπάει γ. πετάει με τη βοήθεια μεμβρανωδών

Διαβάστε περισσότερα

Μαθήματα Ανατομίας 2011-2012

Μαθήματα Ανατομίας 2011-2012 Μαθήματα Ανατομίας 2011-2012 Θωρακικό τοίχωμα Κ. Αλπαντάκη Θώρακας Γενική επισκόπηση Σχετικοί όροι Θώρακας Θωρακικός κλωβός Θωρακικό τοίχωμα Θωρακική κοιλότητα Σχετικοί όροι Θώρακας Περιοχή του σώματος

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ

Η ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ Η ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ Η μέλισσα έχει τρίχωμα διαφορετικού χρώματος στο σώμα της που κάνουν τις ρίγες των μελισσών να φαίνονται καφέ και κίτρινες. Στο κεφάλι της έχει δεξιά και αριστερά δύο μεγάλα μάτια,

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ήχος. Υπεύθυνος Καθηγητής: Παζούλης Παναγιώτης

Ο Ήχος. Υπεύθυνος Καθηγητής: Παζούλης Παναγιώτης ιαθεµατική Εργασία µε Θέµα: Οι Φυσικές Επιστήµες στην Καθηµερινή µας Ζωή Ο Ήχος Τµήµα: β1 Γυµνασίου Υπεύθυνος Καθηγητής: Παζούλης Παναγιώτης Συντακτική Οµάδα: Γεώργιος Ελευθεριάδης Ο Ήχος Έχει σχέση ο

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα και Επώνυμο: Όνομα Πατέρα: Όνομα Μητέρας: Δημοτικό Σχολείο: Τάξη/Τμήμα:

Όνομα και Επώνυμο: Όνομα Πατέρα: Όνομα Μητέρας: Δημοτικό Σχολείο: Τάξη/Τμήμα: Ημερομηνία:. Όνομα και Επώνυμο: Όνομα Πατέρα: Όνομα Μητέρας: Δημοτικό Σχολείο: Τάξη/Τμήμα: Στο σχολείο, στο μάθημα των φυσικών, οι μαθητές παρατηρούν, ενδιαφέρονται, ερευνούν και, με πειράματα, ανακαλύπτουν.

Διαβάστε περισσότερα

Φυσιολογία και Ιατρική των Καταδύσεων ΒΑΡΟΤΡΑΥΜΑΤΑ. Νεκτάριος Κατριβέσης Εκπαιδευτής OW PADI EFR www.nekdiving.gr Email: nkatriv@gmail.

Φυσιολογία και Ιατρική των Καταδύσεων ΒΑΡΟΤΡΑΥΜΑΤΑ. Νεκτάριος Κατριβέσης Εκπαιδευτής OW PADI EFR www.nekdiving.gr Email: nkatriv@gmail. Φυσιολογία και Ιατρική των Καταδύσεων ΒΑΡΟΤΡΑΥΜΑΤΑ Νεκτάριος Κατριβέσης Εκπαιδευτής OW PADI EFR www.nekdiving.gr Email: nkatriv@gmail.com ΒΑΡΟΤΡΑΥΜΑΤΑ 1. Τι είναι Βαρότραυµα. 2. Ανατοµία Αεροφόρων Κοιλοτήτων.

Διαβάστε περισσότερα

Είναι η σύνδεση δύο ή περισσότερων οστών με τη συμμετοχή ενός μαλακότερου ιστού

Είναι η σύνδεση δύο ή περισσότερων οστών με τη συμμετοχή ενός μαλακότερου ιστού Αρθρώσεις Είναι η σύνδεση δύο ή περισσότερων οστών με τη συμμετοχή ενός μαλακότερου ιστού Ανάλογα με το είδος αυτού του ιστού και τον τρόπο συμμετοχής του, καθορίζεται η κινητικότητα των οστών που συνδέονται.

Διαβάστε περισσότερα

Τα υποκειµενικά χαρακτηριστικά του ήχου

Τα υποκειµενικά χαρακτηριστικά του ήχου Η οµιλία και η ακοή Επιστηµονικό µέρος Τα υποκειµενικά χαρακτηριστικά του ήχου Ένας απλός ήχος χαρακτηρίζεται από δύο αντικειµενικά γνωρίσµατα: τη συχνότητα (αριθµός παλµικών κινήσεων στη µονάδα του χρόνου)

Διαβάστε περισσότερα

Πέµπτο µέρος. Η συνέχεια από το προηγούµενο

Πέµπτο µέρος. Η συνέχεια από το προηγούµενο 1 Πέµπτο µέρος Η συνέχεια από το προηγούµενο Στην αρχική αραβική περίοδο, τώρα, οι αστρολόγοι έµοιαζαν όντως να προσκολλώνται σ αυτήν τη διάκριση, αλλά σε κάποιο σηµείο στην πορεία, κατά το τέλος της αραβικής

Διαβάστε περισσότερα

Η θαυμαστή κοινωνία των μελισσών

Η θαυμαστή κοινωνία των μελισσών Η θαυμαστή κοινωνία των μελισσών Οι Έλληνες ανέκαθεν ήταν στενά δεμένοι με τον κόσμο των μελισσών. Ο πρώτος που ασχολήθηκε επιστημονικά με αυτές 300 χρόνια π.χ., ήταν ο Αριστοτέλης. Την εποχή εκείνη, ο

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στα χαρακτηριστικά των μικροφώνων

Εισαγωγή στα χαρακτηριστικά των μικροφώνων ΕΙΔΗ ΜΙΚΡΟΦΩΝΩΝ Επιμέλεια: Νίκος Σκιαδάς ΠΕ 17.13 Μουσικής Τεχνολογίας Το μικρόφωνο πήρε την ονομασία του από τον Ντέιβιντ Χιουζ, ο οποίος επινόησε μια διάταξη μεταφοράς ήχου που ήταν τόσο ευαίσθητη, που

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες O εγκέφαλος Ο εγκέφαλος είναι το κέντρο ελέγχου του σώματος μας και ελέγχει όλες τις ακούσιες και εκούσιες δραστηριότητες που γίνονται μέσα σε αυτό. Αποτελεί το

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνική νησιώτικη μουσική

Ελληνική νησιώτικη μουσική Ελληνική νησιώτικη μουσική Περιεχόμενα : Γενικά Ρυθμός Χοροί Σποράδες Κυκλάδες Δωδεκάνησα Ρόδος, Κάσος, Κάρπαθος Επτάνησα Μουσικά Όργανα Λύρα Λαούτο Βιολί Μπουζούκι Ασκομαντούρα Γενικά : Νησιώτικα, είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΙΙ

ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΙΙ ΤΟΜΕΑΣ ΡΑΔΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΚΤΙΝΟΛΟΓΙΑΣ Β ΕΞΑΜΗΝΟ ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΙΙ 2 ΟΣΤΕΟΛΟΓΙΑ 3 4 5 ΒΑΣΗ ΚΡΑΝΙΟΥ 6 ΚΡΟΤΑΦΟΓΝΑΘΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ 7 ΠΑΡΑΡΡΙΝΙΟΙ ΚΟΛΠΟΙ 8 9 10 11 ΑΤΛΑΝΤΟΑΞΟΝΙΚΗ ΑΡΘΡΩΣΗ 12 13 14 15 ΑΡΘΡΩΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015

ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΧ. ΜΑΚΑΡΙΟΥ Γ - ΠΛΑΤΥ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ-ΧΗΜΕΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/6/2015 ΒΑΘΜΟΣ ΒΑΘΜΟΣ:... ΤΑΞΗ: Γ Αριθμητικά.. ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες Ολογράφως:...

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΤΟΥ ΠΤΩΜΑΤΟΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΤΟΥ ΠΤΩΜΑΤΟΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΡΟΠΟΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΤΩΝ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΤΟΥ ΠΤΩΜΑΤΟΣ Άσκηση 1 η 1. Εκδορά τραχήλου 2. Περιτονίες του τραχήλου 3. Έξω σφαγίτιδα φλέβα 4. Δερµατικοί κλάδοι αυχενικοί πλέγµατος 1. Εκδορά θώρακα 2. Θωρακοδελτοειδές

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑ: εξιότητες κοψίματος Σβούρες ΤΑΞΗ: Α-Β

ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑ: εξιότητες κοψίματος Σβούρες ΤΑΞΗ: Α-Β ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑ: εξιότητες κοψίματος Σβούρες ΤΑΞΗ: Α-Β ΗΜ/ΝΙΑ ΠΟΡΕΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Σεπτέμβριος Αφόρμηση: ίνω στα παιδιά σε χαρτόνι φωτοτυπημένη μια σβούρα και τους

Διαβάστε περισσότερα

Καθηγητής ρ. Λάζαρος Ι. Τσούσκας ΠΡΩΤΕΣ ΒΟΗΘΕΙΕΣ Θεσσαλονίκη 2003: 26-34. Αεροφόροι οδοί

Καθηγητής ρ. Λάζαρος Ι. Τσούσκας ΠΡΩΤΕΣ ΒΟΗΘΕΙΕΣ Θεσσαλονίκη 2003: 26-34. Αεροφόροι οδοί Καθηγητής ρ. Λάζαρος Ι. Τσούσκας ΠΡΩΤΕΣ ΒΟΗΘΕΙΕΣ Θεσσαλονίκη 2003: 26-34 Αεροφόροι οδοί Οι αεροφόροι οδοί επιτρέπουν την είσοδο του αέρα από το Περιβάλλον µέχρι τους πνεύµονες κατά τη φάση της εισπνοής

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 9ο ΜΕΡΟΣ Α Η ΑΙΜΑΤΩΣΗ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ 9ο ΜΕΡΟΣ Α Η ΑΙΜΑΤΩΣΗ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ ΜΑΘΗΜΑ 9ο ΜΕΡΟΣ Α Η ΑΙΜΑΤΩΣΗ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ Η ΑΙΜΑΤΩΣΗ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ Ο εγκέφαλος αρδεύεται από : 1. Τις δύο έσω καρωτίδες και τους κλάδους τους 2. Τις δύο σπονδυλικές αρτηρίες και τους κλάδους τους Οι τέσσερις

Διαβάστε περισσότερα

Η ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΡ ΙA ΚΑΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ

Η ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΡ ΙA ΚΑΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ Η ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΡ ΙA ΚΑΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ 1 Η φυσιολογική καρδιά είναι µία πολύ δυνατή αντλία φτιαγµένη από µυϊκό ιστό, που λειτουργεί εντατικά και συνεχώς. Έχει περίπου τις διαστάσεις µιας ανθρώπινης

Διαβάστε περισσότερα

Ποια είναι η ερώτηση αν η απάντηση είναι: Τι έχει τέσσερις τοίχους;

Ποια είναι η ερώτηση αν η απάντηση είναι: Τι έχει τέσσερις τοίχους; Τι έχει τέσσερις τοίχους; Ένα δωμάτιο. Τι υπάρχει απέναντι από το πάτωμα; Το ταβάνι η οροφή. Πού υπάρχουν λουλούδια και δέντρα; Στον κήπο. Πού μπορώ να μαγειρέψω; Στην κουζίνα. Πού μπορώ να κοιμηθώ; Στο

Διαβάστε περισσότερα

Ulrich Rückriem. Σκιές της πέτρας ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΗΜΟΤΙΚΟΥ

Ulrich Rückriem. Σκιές της πέτρας ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΗΜΟΤΙΚΟΥ Ulrich Rückriem Σκιές της πέτρας ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΜΑΘΗΤΕΣ ΗΜΟΤΙΚΟΥ Το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης επιχορηγείται από το Υπουργείο Πολιτισµού Eκπαιδευτικό Πρόγραµµα για Μαθητές ηµοτικού Οργάνωση

Διαβάστε περισσότερα

Αλγόριθμοι Αντιμετώπισης Επείγουσων Καταστάσεων. www.steliosk.gr

Αλγόριθμοι Αντιμετώπισης Επείγουσων Καταστάσεων. www.steliosk.gr www.steliosk.gr www.steliosk.gr www.steliosk.gr ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΚΑΡ ΙΟ-ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΖΩΟΓΟΝΗΣΗΣ Η γνώση βασικών αρχών παροχής αναζωογόνησης σε ενήλικες και παιδιά σε περίπτωση ανακοπής έχει καταστεί πλέον

Διαβάστε περισσότερα

Περί Φωνιτικής 1.ΗΧΕΙΑ

Περί Φωνιτικής 1.ΗΧΕΙΑ Περί Φωνιτικής 1.ΗΧΕΙΑ Υπάρχουν 3 ενεργά µέρη-ηχεία στη φωνή ενός τραγουδιστή. Ηχείο Ι όταν ο ήχος που τραγουδάµε παράγεται µε χαµηλούς τόνους, µπάσες νότες. Ηχείο ΙΙ όταν τραγουδάµε µεσαίους τόνους και

Διαβάστε περισσότερα

Αναπνοή. Εικόνα 13. Η πνευµονική αναπνοή.

Αναπνοή. Εικόνα 13. Η πνευµονική αναπνοή. Καθηγητής ρ. Λάζαρος Ι. Τσούσκας ΠΡΩΤΕΣ ΒΟΗΘΕΙΕΣ Θεσσαλονίκη 2003: 35-45 Αναπνοή Η αναπνοή είναι η βασική λειτουργία του οργανισµού, κατά την οποία χρησιµοποιείται το οξυγόνο και αποβάλλεται το διοξείδιο

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Τμήμα Λογοθεραπείας

Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Τμήμα Λογοθεραπείας Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Τμήμα Λογοθεραπείας ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: «Αποκατάσταση ιαταραχών Επικοινωνίας και Κατάποσης σε Ενήλικες με Τραχειοστομία» Σπουδαστής: Μπάρδης Παναγιώτης Α.Μ. : 10522

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΚΤΙΚΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ

ΠΡΑΚΤΙΚΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ ΔΗΜΟΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ Ταχ. Δ/νση: 630 75 Ιερισσός Ιερισσός, 13-10-2015 Τηλ.: 2377 0 21130, 23770 21121 Αρ.Πρωτ: 345 Fax: 2377 0 21132 E mail:aristoteleio@dimosaristoteli.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΕΩΜΕΤΡΙΑΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Τι είναι ένα ευθύγραμμο τμήμα ΑΒ; Πώς ονομάζονται τα σημεία Α και Β; 1 ος ορισμός : Είναι η «ίσια» γραμμή που ενώνει τα δύο σημεία Α και Β. 2 ος ορισμός : Είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ

ΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ 7 ΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ Σε µια καρδιά που λειτουργεί φυσιολογικά, το αίµα µε χαµηλή περιεκτικότητα σε οξυγόνο ρέει από το σώµα στη δεξιά πλευρά της καρδιάς (στο δεξιό κόλπο και από εκεί στη δεξιά κοιλία).

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΚΟΚΚΙΝΗ ΧΑΝΙ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2009

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΚΟΚΚΙΝΗ ΧΑΝΙ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2009 ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΕΚΔΗΛΩΣΕΙΣ ΚΟΚΚΙΝΗ ΧΑΝΙ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2009 Τ.Θ.: 534, 715 00 ΚΟΚΚΙΝΗ ΧΑΝΙ ΗΡΑΚΛΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΗΛ.: 2810 763141 FAX: 2810 762701 www.ppkae.gr / e-mail: info@ppkae.gr Αγαπητοί φίλοι, Κρατάτε στα χέρια

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Μάθημα 7 Το κυκλοφορικό μας σύστημα

ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Μάθημα 7 Το κυκλοφορικό μας σύστημα jk ΒΑΣΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Μάθημα 7 Το κυκλοφορικό μας σύστημα Εισαγωγή στο Κυκλοφορικό μας Σύστημα (ΚΣ) Το ΚΣ αποτελείται από - τα αιμοφόρα αγγεία την καρδιά Αέρας που εισπνέουμε Αέρας που εκπνέουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΜΑΘΗΜΑ:ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:3.6.2014 ΤΑΞΗ: Γ ΧΡΟΝΟΣ:1.30 ΑΡΙΘΜΟΣ ΣΕΛΙΔΩΝ:10 ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:. ΤΜΗΜΑ:. ΑΡ:... ΒΑΘΜΟΣ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΗΜΟΥ ΚΑΛΥΜΝΙΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΗΜΟΥ ΚΑΛΥΜΝΙΩΝ ` ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΗΜΟΥ ΚΑΛΥΜΝΙΩΝ 2015 1 Α/Α ΤΙΤΛΟΣ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ - ΤΟΠΟΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΩΡΑ 1 2 ΙΟΥΛΙΟΣ 2015 ΕΚΘΕΣΗ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΙΣΟΓΕΙΟ ΤΟΥ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΡΙΟΥ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΥΜΝΑΣΤΗΡΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

παράθυρα ιδακτικό υλικό µαθητή Πλήκτρα για να το παράθυρο Λωρίδα τίτλου Πλαίσιο παραθύρου

παράθυρα ιδακτικό υλικό µαθητή Πλήκτρα για να το παράθυρο Λωρίδα τίτλου Πλαίσιο παραθύρου ιδακτικό υλικό µαθητή παράθυρα Κατά τη διάρκεια της µελέτης µας γράφουµε και διαβάζουµε, απλώνοντας πάνω στο γραφείο τετράδια και βιβλία. Ξεκινώντας ανοίγουµε αυτά που µας ενδιαφέρουν πρώτα και συνεχίζουµε

Διαβάστε περισσότερα

Ο Πρόεδρος της ΚΟΙΝΩΦΕΛΟΥΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ, ΝΕΟΛΑΙΑΣ & ΑΘΛΗΣΗΣ ΔΗΜΟΥ ΙΩΑΝΝΙΤΩΝ

Ο Πρόεδρος της ΚΟΙΝΩΦΕΛΟΥΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ, ΝΕΟΛΑΙΑΣ & ΑΘΛΗΣΗΣ ΔΗΜΟΥ ΙΩΑΝΝΙΤΩΝ Ιωάννινα, 01 /09/2014 Αριθμ. Πρωτ. -1096 - ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ για την πρόσληψη εκπαιδευτικού-καλλιτεχνικού προσωπικού στα εκπαιδευτικά τμήματα της Κοινωφελούς Επιχείρησης (Δημοτικό Ωδείο Ιωαννίνων, Σχολή Κλασικού

Διαβάστε περισσότερα

Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΦΩΝΗΣ

Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΦΩΝΗΣ Τ.Ε.Ι. ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΦΩΝΗΣ ΝΤΟΚΟΥ ΓΛΥΚΕΡΙΑ: Α.Μ 566 ΕΠΟΠΤΡΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: Dr ΖΙΑΒΡΑ ΝΑΥΣΙΚΑ ΙΩΑΝΝΙΝΑ ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2009 .στους γονείς

Διαβάστε περισσότερα

www.kalymnikifilia.gr

www.kalymnikifilia.gr Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του ρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος (το παράδειγμα των Εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας) ΒΑΝΤΙΜ ΓΙΑΡΟΒΟÏ Kαθηγητής μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ (ΣΤΕΝΩΣΕΙΣ) ΤΗΣ ΚΑΡ ΙΑΣ Ή ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ

ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ (ΣΤΕΝΩΣΕΙΣ) ΤΗΣ ΚΑΡ ΙΑΣ Ή ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ 8 ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ (ΣΤΕΝΩΣΕΙΣ) ΤΗΣ ΚΑΡ ΙΑΣ Ή ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ Μία παρακώλυση της ροής του αίµατος οφείλεται συχνά σε στένωση και µπορεί να σταµατήσει τη ροή του αίµατος µερικώς ή τελείως. Κάθε µία από

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙ ΑΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΙ ΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΣΤΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΣΧΕ ΙΟ

ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙ ΑΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΙ ΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΣΤΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΣΧΕ ΙΟ ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙ ΑΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΙ ΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΣΤΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΣΧΕ ΙΟ ΤΕΤΑΡΤΗ 12 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2012 ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ: «ΛΑΪΚΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΤΗΣ ΣΑΝΤΟΡΙΝΗΣ» ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ: Πρόκειται

Διαβάστε περισσότερα

το κεφάλι ενός μωρού

το κεφάλι ενός μωρού γέννηση Η στιγμή του τοκετού έρχεται σαν ένα μεγάλο σοκ για το μωρό. Η ζωή μέσα στη μήτρα είναι άνετη ζέστη, σκοτάδι, ησυχία, απαλότητα, υγρασία και όλα γύρω το αγκαλιάζουν. Ξαφνικά, έπειτα από μερικά

Διαβάστε περισσότερα

ΤΥΠΙΚΑ ΕΙΔΙΚΑ ΠΡΟΣΟΝΤΑ. ΘΕΣΕΩΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ Α. Σχολή Χορού 1.Εκπαιδευτικό - καλλιτεχνικό προσωπικό. Τίτλοι σπουδών. Δίπλωμα

ΤΥΠΙΚΑ ΕΙΔΙΚΑ ΠΡΟΣΟΝΤΑ. ΘΕΣΕΩΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ Α. Σχολή Χορού 1.Εκπαιδευτικό - καλλιτεχνικό προσωπικό. Τίτλοι σπουδών. Δίπλωμα ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΑΡΙΘΜΟΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΥΠΙΚΑ ΕΙΔΙΚΑ ΠΡΟΣΟΝΤΑ ΘΕΣΕΩΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ Α. Σχολή Χορού.Εκπαιδευτικό - καλλιτεχνικό προσωπικό Τίτλοι σπουδών. Δίπλωμα για αναγνωρισμένης Ανώτερης Επαγγελματικής Σχολής Χορού

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί να μη χορεύω στις μύτες;

Γιατί να μη χορεύω στις μύτες; Γιατί να μη χορεύω στις μύτες; Κείμενο της Celia Sparger, φυσιοθεραπεύτριας της Sadler s Wells School, συγγραφέως των βιβλίων Anatomy of Ballet και Beginning Ballet. Η συγγραφέας εκφράζει τη βαθύτατη ευγνωμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενα: 5 Ο στάδιο: γράφω και διαβάζω τρισύλλαβες λέξεις 6 ο στάδιο: γράφω και διαβάζω λέξεις που αρχίζουν µε φωνήεν 7 ο στάδιο: γράφω και διαβάζω λέξεις που έχουν τελικό σίγµα (-ς) 8 ο στάδιο: γράφω

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Καγκουρό 2007 Επίπεδο: 2 (για µαθητές της Ε' και ΣΤ' τάξης ηµοτικού)

Θέµατα Καγκουρό 2007 Επίπεδο: 2 (για µαθητές της Ε' και ΣΤ' τάξης ηµοτικού) Kangourou Sans Frontières Καγκουρό Ελλάς Επώνυµο:... Όνοµα:... Όνοµα πατέρα:... e-mail:... ιεύθυνση:... Τηλέφωνο:... Εξεταστικό Κέντρο:... Σχολείο προέλευσης:... Τάξη:... Θέµατα Καγκουρό 007 Επίπεδο: (για

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ Α ΚΥΚΛΟ ΤΟΥ ΔΙΗΜΕΡΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ «ΕΣΥ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΑΖΙ» ΣΤΙΣ 26-27 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2015

ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ Α ΚΥΚΛΟ ΤΟΥ ΔΙΗΜΕΡΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ «ΕΣΥ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΑΖΙ» ΣΤΙΣ 26-27 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2015 ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ Α ΚΥΚΛΟ ΤΟΥ ΔΙΗΜΕΡΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ «ΕΣΥ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΑΖΙ» ΣΤΙΣ 26-27 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2015 Υπάρχουν άνθρωποι, δημιουργικοί, που λατρεύουν την τέχνη και διαθέτουν πολλά ταλέντα, χωρίς να είναι επαγγελματίες.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΙΑ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΙΑ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΓΥΜΝΣΙΟ ΥΜΗΤΤΟΥ ΜΘΗΜΤΙΚ ΓΥΜΝΣΙΟΥ ΜΙ ΠΡΟΕΤΟΙΜΣΙ ΓΙ ΤΙΣ ΕΞΕΤΣΕΙΣ - Σελίδα 1 από 11 - 1. Η ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΘΕΜΤΩΝ ΤΩΝ ΕΞΕΤΣΕΩΝ Στις εξετάσεις του Μαίου-Ιουνίου µας δίνονται δύο θέµατα θεωρίας και τρείς ασκήσεις.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΟΠΤΕΥΟΜΕΝΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΥΠ.ΠΟ. ΣΧΟΛΕΣ 1. ΣΧΟΛΗ ΠΙΑΝΟΥ 2. ΣΧΟΛΗ ΕΓΧΟΡΔΩΝ: βιολί, βιόλα, βιολοντσέλο, κοντραμπάσο.

ΕΠΟΠΤΕΥΟΜΕΝΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΥΠ.ΠΟ. ΣΧΟΛΕΣ 1. ΣΧΟΛΗ ΠΙΑΝΟΥ 2. ΣΧΟΛΗ ΕΓΧΟΡΔΩΝ: βιολί, βιόλα, βιολοντσέλο, κοντραμπάσο. 1 ΣΧΟΛΕΣ ΚΑΙ ΤΜΗΜΑΤΑ ΤΟΥ Δ.Ω.Λ. ΕΠΟΠΤΕΥΟΜΕΝΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΥΠ.ΠΟ. ΣΧΟΛΕΣ 1. ΣΧΟΛΗ ΠΙΑΝΟΥ 2. ΣΧΟΛΗ ΕΓΧΟΡΔΩΝ: βιολί, βιόλα, βιολοντσέλο, κοντραμπάσο. 3. ΣΧΟΛΗ ΠΝΕΥΣΤΩΝ: φλάουτο, όμποε, κλαρινέτο, φαγκότο, σαξόφωνο,

Διαβάστε περισσότερα

ρ Ελενα Κουλλαπή 2014

ρ Ελενα Κουλλαπή 2014 ρ Ελενα Κουλλαπή 2014 Κυρτέ κερατίνε πλάκε. Καλύπτουν τη ραχιαία επιφάνεια του τελευταίου τµήµατο των δακτύλων. Το χρώµα του είναι υπόλευκο ή ελαφρώ ρόδινο (οφείλεται στι αγκύλε των αγγείων του χορίου,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΥΠΝΟΥ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΠΟΥ ΡΟΧΑΛΙΖΕΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗΣ ΑΠΝΟΙΑΣ -ΥΠΟΠΝΟΙΑΣ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ (ΣΑΑΥ - OSAS) ΡΟΧΑΛΗΤΟ Ή ΡΕΓΧΩ ΗΣ ΑΝΑΠΝΟΗ Ή ΡΕΓΧΑΣΜΟΣ: Ορισμός

ΜΕΛΕΤΗ ΥΠΝΟΥ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΠΟΥ ΡΟΧΑΛΙΖΕΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗΣ ΑΠΝΟΙΑΣ -ΥΠΟΠΝΟΙΑΣ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ (ΣΑΑΥ - OSAS) ΡΟΧΑΛΗΤΟ Ή ΡΕΓΧΩ ΗΣ ΑΝΑΠΝΟΗ Ή ΡΕΓΧΑΣΜΟΣ: Ορισμός ΜΕΛΕΤΗ ΥΠΝΟΥ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΠΟΥ ΡΟΧΑΛΙΖΕΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗΣ ΑΠΝΟΙΑΣ -ΥΠΟΠΝΟΙΑΣ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ (ΣΑΑΥ - OSAS) ΡΟΧΑΛΗΤΟ Ή ΡΕΓΧΩ ΗΣ ΑΝΑΠΝΟΗ Ή ΡΕΓΧΑΣΜΟΣ: Ορισμός Ένας ήχος ή θορυβώδης αναπνοή (διαταραχή αναπνοής)

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΡΒΙΣ ΒΑΤΣΑΚΛΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ

ΣΕΡΒΙΣ ΒΑΤΣΑΚΛΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΠΟΝΗΤΩΝ Γ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑΣ ΣΕΡΒΙΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ένα καλό σέρβις είναι ένα από τα πιο σημαντικά χτυπήματα επειδή μπορεί να δώσει ένα μεγάλο πλεονέκτημα στην αρχή του πόντου. Το σέρβις είναι το πιο σημαντικό

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΞΙΜΕΙΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΣΕΡΡΩΝ ΚΑΙ ΝΙΓΡΙΤΗΣ

ΜΑΞΙΜΕΙΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΣΕΡΡΩΝ ΚΑΙ ΝΙΓΡΙΤΗΣ ΜΑΞΙΜΕΙΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΣΕΡΡΩΝ ΚΑΙ ΝΙΓΡΙΤΗΣ Πρόκειται για ένα «όραμα ζωής του Σεβ. Μητροπολίτου μας για τη νεολαία». Η πρωτοβουλία, αλλά και οι δαπάνες για την ανέγερση

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι.

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι. Εισαγωγή Ο οδηγός που κρατάς στα χέρια σου είναι μέρος μιας σειράς ενημερωτικών οδηγών του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Σκοπό έχει να δώσει απαντήσεις σε κάποια βασικά ερωτήματα που μπορεί να έχεις

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ 1 Οι ήχοι που χρησιμοποιούμε στη μουσική λέγονται νότες ή φθόγγοι και έχουν επτά ονόματα : ντο - ρε - μι - φα - σολ - λα - σι. Η σειρά αυτή επαναλαμβάνεται πολλές φορές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ για την πρόσληψη διδακτικού προσωπικού με Σύμβαση ορισμένου Χρόνου επί ωρομίσθια, στο Δημοτικό Ωδείο Ηρακλείου και των παραρτημάτων αυτού

ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ για την πρόσληψη διδακτικού προσωπικού με Σύμβαση ορισμένου Χρόνου επί ωρομίσθια, στο Δημοτικό Ωδείο Ηρακλείου και των παραρτημάτων αυτού ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΦΕΛΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ- ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ- ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Διονυσίου 13Α, Τ.Κ 71601 Νέα Αλικαρνασσός, Ηράκλειο Κρήτης Τηλ:2813409863 Fax: 2813409809 Emai: dikeh@heraklion.gr

Διαβάστε περισσότερα