Γλώσσα και Μουσική: βίοι παράλληλοι

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Γλώσσα και Μουσική: βίοι παράλληλοι"

Transcript

1 ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΦΘΙΩΤΙ ΟΣ ΣΧΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ «ΓΕΡΜΑΝΟΣ Ο ΜΕΛΩ ΟΣ» 1 ιπλωµατική εργασία του Κωνσταντίνου. Ντίνα, αν. καθηγητή γλωσσολογίας στο Πανεπιστήµιο υτικής Μακεδονίας υπεύθυνος καθηγητής: Γιώργος Κωνσταντίνου, δρ. µουσικολογίας Α. Εισαγωγικά Γλώσσα και Μουσική: βίοι παράλληλοι H γλώσσα και η µουσική συνιστούν συστήµατα επικοινωνίας µεταξύ των ανθρώπων και µε την έννοια αυτή είναι «γλώσσες» µε την ευρύτερη έννοια του όρου. Με τους κώδικες αυτούς οι άνθρωποι επικοινωνούν µεταξύ τους µεταδίδοντας µηνύµατα και εκφράζοντας τα συναισθήµατά τους. Και οι δύο πράγµα το οποίο δε συµβαίνει µε όλους ανεξαίρετα τους κώδικες επικοινωνίας εµφανίζονται µε δύο µορφές: την προφορική, που είναι η κυρίαρχη µορφή τους, και τη γραπτή τους, υστερογενή µεν αλλά όχι λιγότερο σπουδαία και σηµαντική. Το κυρίως ζητούµενο της παρούσας εργασίας είναι η σχέση προφορικής και γραπτής µορφής των δύο αυτών επικοινωνιακών συστηµάτων, η οποία εµφανίζει πολλά κοινά χαρακτηριστικά, ώστε η παράλληλη µελέτη και συνεξέτασή τους να µπορεί να βοηθήσει στην καλύτερη κατανόηση και των δύο. Θα προσπαθήσουµε, δηλαδή, να δείξουµε πώς οι δύο µορφές του λόγου, ο προφορικός και ο γραπτός, και οι δύο µορφές της εκκλησιαστικής µουσικής, ειδικότερα η προφορική µουσική έκφραση και η βυζαντινή σηµειογραφία (παρασηµαντική), σχετίζονται µεταξύ τους και έχουν εντυπωσιακές οµοιότητες. Η ανάδειξη της πολύ στενής συσχέτισης γλώσσας και µουσικής θα φωτίσει κάποιες πλευρές της έντονης συζήτησης που έχει ανοίξει εδώ και καιρό σε διάφορα forum για θέµατα µουσικολογίας, όπως π.χ. για την ανάγκη υιοθέτησης ή όχι µιας πιο αναλυτικής γραφής από αυτήν που µας παρέδωσαν οι «Τρεις άσκαλοι» (Χρύσανθος, Χουρµούζιος και Γρηγόριος) και γενικότερα για τον τρόπο γραφής και άρα εκτέλεσης των ποικίλων ποιοτικών χαρακτηριστικών της εκκλησιαστικής µας µουσικής. Πολλές ευχαριστίες οφείλονται στον δάσκαλό µου στην εκκλησιαστική µουσική δρ. Γιώργο Κωνσταντίνου, του οποίου οι οξυδερκείς παρατηρήσεις και η εις βάθος γνώση της θεωρίας και πράξης της ιερής µας µουσικής υπήρξαν πολύτιµοι σύµβουλοι στην περάτωση της εργασίας. Β. Προτεραιότητα της προφορικότητας Η προφορική και η γραπτή γλώσσα στο πλαίσιο της γλωσσικής ποικιλίας αποτελούν τις δυο βασικές µορφές της γλωσσικής επικοινωνίας σε κοινωνίες, όπως η ελληνική, µε µακρόχρονη γραπτή παράδοση. Σε τέτοιες κοινωνίες, όµως, η γραπτή έχει αποκτήσει τόσο µεγάλο γόητρο στα µάτια των οµιλητών, ώστε η γλώσσα να ταυτίζεται µε τη γραπτή µορφή της και ο γραπτός λόγος να θεωρείται ανώτερος και εγκυρότερος από τον προφορικό. H αντίληψη αυτή, κυρίαρχη και στην αρχαιότητα, αντικατοπτρίζεται σε εκφράσεις όπως: έπεα πτερόεντα και verba volant, scripta manent, και υπονοεί τον εφήµερο και παροδικό χαρακτήρα της προφορικής σε αντίθεση προς τη σταθερότητα και διάρκεια της γραπτής γλώσσας. Το γεγονός ότι τα γραπτά κείµενα καθόλη την ιστορική πορεία των κοινωνιών χρησιµοποιήθηκαν για σπουδαίους σκοπούς, όπως η διατήρηση

2 2 σηµαντικών νοµικών και θρησκευτικών κειµένων, προσέδωσε στον γραπτό λόγο µεγαλύτερη επισηµότητα και κύρος σε πολλούς πολιτισµούς. 1 Όσον αφορά τη συνύπαρξη και την επικοινωνιακή λειτουργία των δύο αυτών µορφών της γλώσσας επικρατεί λόγω της βαριάς αυτής ιστορικής κληρονοµιάς σύγχυση και στο ευρύ κοινό αλλά ακόµα και στους εκπαιδευτικούς που διδάσκουν τη γλώσσα. α. O προφορικός λόγος έχει προτεραιότητα έναντι του γραπτού Ένα από τα βασικά σηµεία στα οποία διαφέρει ένας σύγχρονος γλωσσολόγος από έναν παραδοσιακό συνάδελφό του είναι η στάση του απέναντι στην προφορική και τη γραπτή µορφή της γλώσσας. H παραδοσιακή γραµµατική, που ξεκίνησε µε τους αλεξανδρινούς γραµµατικούς κατά την ελληνιστική περίοδο της ελληνικής γλώσσας, βασίστηκε αποκλειστικά και µόνο στα γραπτά κείµενα των κλασικών συγγραφέων και µάλιστα της αττικής διαλέκτου. H υψηλή λογοτεχνική και φιλοσοφική αξία αυτών των κειµένων δηµιούργησε σ αυτούς την πεποίθηση ότι η πιο σωστή και αντιπροσωπευτική έκφραση του λόγου είναι η γραπτή. Συνεπώς ο προφορικός λόγος, επειδή συνήθως απέχει από τον γραπτό, θεωρήθηκε λαθεµένος, χυδαίος, προϊόν αµάθειας και άρα κατώτερος και ανάξιος για οποιαδήποτε προσοχή και µελέτη. Οι Aλεξανδρινοί, ξεκινώντας από την παραδοχή ότι ορθή είναι µόνο η γλώσσα του 5. π.x. αιώνα, την οποία µελετούσαν αποκλειστικά στη γραπτή της µορφή, θεωρούσαν ότι η οµιλούµενη γλώσσα εξαρτάται και παράγεται από τη γραπτή. εν µπορούµε εδώ παρά να θυµηθούµε και να τονίσουµε την παράλληλη προσήλωση και προσκόλληση κάποιων σύγχρονων µελετητών της εκκλησιαστικής µουσικής στα γραπτά κείµενα µε ταυτόχρονη παραγνώριση της προφορικής µουσικής παράδοσης, µε πολλές συνέπειες, τις οποίες θα προσπαθήσουµε να αναλύσουµε στη συνέχεια. Για τη γλώσσα η προσέγγιση αυτή των Αλεξανδρινών είχε ως αποτέλεσµα συχνά τη σύγχυση γράµµατος και φθόγγου ο φθόγγος είναι µια διαρκής ζωντανή πραγµατικότητα, το γράµµα αποτελεί προσπάθεια απεικόνισης του φθόγγου, τις πιο πολλές φορές ατελή. Έτσι, π.χ., το ίδιο γράµµα µπορεί να χρησιµοποιηθεί για να απεικονίσει διαφορετικούς φθόγγους: «σπίτι» [spiti], «σµήνος» [zminos], «πύλη» [pili], «αυτός» [aftos], «αυγή» [avγi], «µούσα», [musa]. Αντίθετα ο ίδιος φθόγγος µπορεί να απεικονιστεί µε διαφορετικά γράµµατα, π.χ. ο φθόγγος [i] παριστάνεται µε τα γράµµατα ι, υ, η και τους συνδυασµούς γραµµάτων ει, οι: «µίτρα» [mitra], «λύτρα» [litra], «µήτρα» [mitra], «πείρα» [pira], «µοίρα» [mira]. Από τα παραδείγµατα αυτά προκύπτει ότι δεν µπορεί να έχει κανείς απόλυτη εµπιστοσύνη στη γραφή για την εξεικόνιση του προφορικού λόγου. Η τυφλή εποµένως προσκόλληση στο γράµµα είναι προφανές ότι οδηγεί σε λανθασµένες αναγνώσεις, π.χ. «σµήνος» > [*sminos] αντί του ορθού για την ελληνική γλώσσα [zminos]. Αυτή η στάση των Αλεξανδρινών σήµερα θεωρείται ξεπερασµένη και αποτελεί αυτό που ονοµάζουν οι σύγχρονοι γλωσσολόγοι: «κλασικό λάθος». Αντίστοιχο «κλασικό λάθος» θα µπορούσε να ισχυριστεί κάποιος ότι διαπράττεται και από όσους µελετητές της εκκλησιαστικής µουσικής παραγνωρίζεται και παραγκωνίζεται η πλούσια προφορική µουσική παράδοση και υιοθετείται η «πιστή» ανάγνωση των γραπτών κειµένων, αφού, όπως θα φανεί και πιο κάτω, κανένα σύστηµα γραφής όσο αναλυτικό και να είναι δεν µπορεί να αποτυπώσει όλα τα στοιχεία της προφορικότητας. Oι νεότεροι γλωσσολόγοι ακολουθώντας τον Saussure αντιτείνουν ότι η πιο φυσική έκφραση της γλώσσας είναι ο προφορικός και όχι ο γραπτός λόγος, άποψη που συναντά σήµερα την καθολική αποδοχή. Πολλά είναι τα επιχειρήµατα µε τα οποία θα µπορούσε να τεκµηριώσει κανείς τη νεότερη αυτή αντίληψη. 1 Lyons 1995:33

3 3 α. Tα προφορικά σηµεία του ανθρώπινου λόγου είναι πολύ προγενέστερα των γραπτών για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια οι ανθρώπινες κοινωνίες επικοινωνούσαν προφορικά και µόλις τα τελευταία 6-7 χιλιάδες χρόνια επινόησαν διάφορα συστήµατα γραφής (ιστορική προτεραιότητα). β. O προφορικός λόγος έχει πολύ µεγαλύτερη διάδοση από τον γραπτό όλοι οι άνθρωποι µιλούν, πολλοί όµως ή δεν διαθέτουν γραφή στη γλώσσα τους, ή δεν ξέρουν οι ίδιοι να τη χρησιµοποιούν (εµπειρική προτεραιότητα). γ. Tο παιδί πρώτα µαθαίνει να µιλάει και στη συνέχεια µαθαίνει (αν µάθει) να γράφει το διάβασµα έρχεται πάντα να «ντουµπλάρει» την οµιλία και ποτέ δε συµβαίνει το αντίθετο (γενετική προτεραιότητα). δ. O προφορικός λόγος αποτελεί µια φυσική ικανότητα του ανθρώπου την οποία κατακτά το παιδί µε την απλή έκθεσή του στο γλωσσικό περιβάλλον όπου µιλιέται µια γλώσσα αντίθετα η γραφή αποτελεί επίκτητη δεξιότητα για την αναπαράσταση της οµιλίας, την οποία αποκτά κανείς µε συστηµατική κι επίπονη διδασκαλία (φυσική προτεραιότητα). ε. Tα περισσότερα συστήµατα γραφής βασίζονται στην προφορική οµιλία την οποία και προσπαθούν να αποδώσουν, χωρίς ποτέ να το καταφέρνουν απόλυτα. Aν προσθέσει κανείς εδώ και το γεγονός ότι η γλώσσα αλλάζει συνεχώς ενώ τα συστήµατα γραφής αποδείχτηκαν πάντοτε πολύ συντηρητικά (πβ. και την «ιστορική» λεγόµενη ορθογραφία), κατανοεί απόλυτα ότι η πιο φυσική έκφραση της γλώσσας είναι ο προφορικός λόγος και εποµένως σ αυτόν πρέπει να δείξει µεγαλύτερη εµπιστοσύνη η γλωσσολογική έρευνα (λειτουργική προτεραιότητα). Από τα παραπάνω προκύπτει ότι ο προφορικός χαρακτήρας της γλώσσας είναι ο πρωταρχικός (χωρίς µε αυτό να υποδηλώνεται αξιολογική στάση) και επισηµαίνεται ότι η προφορική γλώσσα αποτελεί την πιο φυσική κατάσταση της γλώσσας. β. Η προφορική µουσική έκφραση έχει προτεραιότητα έναντι του γραπτού µουσικού κειµένου Στον τοµέα αυτόν οι οµοιότητες γλώσσας και µουσικής είναι εντυπωσιακές: α. Για εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια οι άνθρωποι επικοινωνούν µε τη µουσική εκφράζοντας συναισθήµατα χαράς, λύπης, στενοχώριας, ευχαριστίας στο Θεό τους κλπ. Μόλις όµως τα τελευταία λίγες εκατοντάδες χρόνια οι άνθρωποι επινόησαν διάφορους τρόπους µουσικής γραφής (ιστορική προτεραιότητα). β. Η προφορικότητα στη µουσική έχει απείρως µεγαλύτερη διάδοση από την γραπτή της απεικόνιση όλοι οι άνθρωποι εκφράζονται µέσα από τη µουσική εµπειρικά και προφορικά σιγοτραγουδώντας ένα µουσικό κοµµάτι ή ακόµα και λειτουργώντας επαγγελµατικά ως εµπειρικοί ή ακόµα και βιρτουόζοι µουσικοί. Ασύγκριτα λιγότεροι είναι εκείνοι που ξέρουν να διαβάζουν ένα µουσικό κοµµάτι σε κάποια γραπτή µουσική κωδικοποίηση (αν συµβεί η µουσική τους να έχει καταγραφεί µε κάποιο σηµειογραφικό σύστηµα). Χαρακτηριστικό τέτοιο παράδειγµα αποτελούν οι λαϊκοί οργανοπαίχτες, πολλοί από τους οποίους είναι και προικισµένοι δεξιοτέχνες εκτελεστές αλλά και εµπνευσµένοι συνθέτες (εµπειρική προτεραιότητα). γ. Ο άνθρωπος πρώτα µαθαίνει να εκφράζεται µουσικά προφορικώς (τραγουδώντας ή ψάλλοντας) και στη συνέχεια µαθαίνει (αν µάθει κιόλας ποτέ) να διαβάζει και να γράφει µουσική η γνώση µιας µουσικής παρασήµανσης πάντοτε έρχεται χρονικά µετά την προφορική µουσική έκφραση και ποτέ δεν συµβαίνει το αντίστροφο (γενετική προτεραιότητα). δ. Η δυνατότητα του ανθρώπου να εκφραστεί µουσικώς εξαρτάται από τη διάθεσή του και µόνο (αν εξαιρέσει κανείς τις λίγες περιπτώσεις ανθρώπων που θα µπορούσαν να χαρακτηριστούν «άµουσοι», πβ. τους κωφάλαλους όσο αφορά τη χρήση του γλωσσικού κώδικα). Η µουσική µαθαίνεται από τον άνθρωπο µε την απλή έκθεσή του σε µουσικό περιβάλλον και χωρίς καµιά ιδιαίτερη προσπάθεια. Τα παιδιά µαθαίνουν εντελώς φυσικά και χωρίς καµία διδαχή τα παιδικά

4 4 τραγούδια που ακούν στο περιβάλλον τους µεγαλώνοντας ο καθένας µας ακούει µε ευχαρίστηση και επαναλαµβάνει τα µουσικά ακούσµατα του µουσικού περιβάλλοντος µέσα στο οποίο ανατράφηκε, π.χ. ο Κρητικός της Κρήτης, ο Ηπειρώτης της Ηπείρου, αυτός που µεγάλωσε σε εκκλησιαστικό περιβάλλον τη µουσική του συγκεκριµένου περιβάλλοντος: αν για παράδειγµα µεγάλωσε στα Επτάνησα διαφορετική από αυτόν που µεγάλωσε στην Πόλη, τη Θεσσαλονίκη ή την Κρήτη. Η εκµάθηση από την άλλη µεριά της όποιας µουσικής γραφής αποτελεί δεξιότητα που αποκτάται µετά από συστηµατική και επίπονη διδασκαλία και προϋποθέτει πολύχρονη µαθητεία (φυσική προτεραιότητα). ε. Όλα τα συστήµατα µουσικής γραφής στοχεύουν να αποδώσουν, χωρίς ποτέ να το καταφέρνουν απόλυτα την προφορική µουσική παράδοση, η οποία όπως είπαµε προϋπάρχει της γραπτής. Aν προσθέσει κανείς εδώ και το γεγονός ότι η ίδια µουσική (π.χ. η εκκλησιαστική) µπορεί να αλλάζει από τόπο σε τόπο και µε την πάροδο του χρόνου, ενώ τα συστήµατα µουσικής γραφής ως συντηρητικά όπως και όλα τα συστήµατα γραφής δεν παρακολουθούν αυτές τις αλλαγές, κατανοεί απόλυτα ότι η πιο φυσική έκφραση της µουσικής είναι η προφορική και εποµένως σ αυτήν πρέπει να δώσει προτεραιότητα και η µουσικολογική έρευνα (λειτουργική προτεραιότητα). Γ. Από την προφορικότητα στην εγγραµµατοσύνη Αν συµφωνούµε ότι η προφορικότητα προηγείται τουλάχιστον χρονικά της εγγραµµατοσύνης, τότε µπορούµε να δούµε για ποιους λόγους και κάτω από ποιες προϋποθέσεις οι άνθρωποι αποφάσισαν να επινοήσουν κάποια συστήµατα αποτύπωσης αυτής της προφορικότητας, κάποιους κώδικες γραφής. Η συζήτηση για τη σχέση προφορικού και γραπτού λόγου και τη σπουδαιότητα της γραφής είναι πολύ παλιά και ανάγεται στους αρχαίους χρόνους αντιµετωπίσθηκε µάλιστα και ως φιλοσοφικό πρόβληµα το οποίο παίρνει συγκεκριµένη µορφή στον πλατωνικό διάλογο Φαίδρος, 274c 275b. Εκεί ο Πλάτων παραθέτει τις απόψεις που διατυπώνονταν στην εποχή του για τις δύο µορφές λόγου. Αντίθετα προς τη χαµηλή στάθµη στην οποία η ρητορική είχε τοποθετήσει τον προφορικό λόγο, ο Πλάτων τον θεωρεί οµοίωµα του λόγου που έχει τεθεί µέσα στην ψυχή του ανθρώπου. Γραπτός άγραφος λόγος για τον αρχαίο φιλόσοφο έχουν την ίδια διαφορά που έχει η ρητορική (ή η σοφιστική) µε τη φιλοσοφία. Για να στηρίξει την προτίµησή του στον προφορικό λόγο, ο Πλάτων παραθέτει τον αιγυπτιακό µύθο του θεού της σοφίας Θεύθ. Ο θεός αυτός της Αιγύπτου ανάµεσα στις άλλες σπουδαίες εφευρέσεις του (αριθµός, υπολογισµός, γεωµετρία, αστρονοµία) εφεύρε και τα γράµµατα. Γεµάτος χαρά πήγε στον βασιλιά της χώρας Θαµού να του παρουσιάσει το επίτευγµά του. «Τούτο το µάθηµα, βασιλιά µου» του είπε «θα κάνει περισσότερο σοφούς και µε περισσότερη µνήµη τους Αιγύπτιους, γιατί βρέθηκε το φάρµακο της µνήµης και της σοφίας». «Μεγάλε µου τεχνίτη,» του απάντησε ο βασιλιάς «τούτο που εφεύρες θα φέρει λησµονιά µέσα στις ψυχές αυτών που θα το µάθουν από έλλειψη άσκησης της µνήµης, γιατί πράγµατι από εµπιστοσύνη στη γραφή οι άνθρωποι θα οδηγούνται να ανακαλέσουν στη µνήµη τους τα πράγµατα απ έξω, από την επήρεια ξένων σηµείων, και όχι από µέσα τους οι ίδιοι από τον εαυτό τους ώστε λοιπόν δε βρήκες το φάρµακο της µνήµης αλλά της υπόµνησης. Και στους µαθητές σου δίνεις µιαν επίφαση σοφίας, όχι την πραγµατική σοφία γιατί, αφού µε τη βοήθειά σου ακούσουν πολλά από τα βιβλία χωρίς διδασκαλία, θα φανούν ότι έχουν πολλές γνώµες, ενώ τις περισσότερες φορές δε θά χουν καµιά δική τους γνώµη και θα αποδειχθούν δύσκολοι στη συναναστροφή, καθώς θα έχουν γίνει δοκησίσοφοι αντί για σοφοί». Πολλοί και ενδιαφέροντες είναι οι συνειρµοί που προκαλούνται σχετικά µε την προφορική παράδοση και τη γραφή στην εκκλησιαστική µουσική µε αφορµή τον µύθο αυτόν. Κάποιοι σήµερα θεωρώντας τη γραµµένη µουσική «φάρµακο της µνήµης και της σοφίας» αγνοούν και περιφρονούν την ιστορική µνήµη, την προφορική παράδοση, καθώς «οδηγούνται να ανακαλέσουν στη µνήµη τους τα

5 5 πράγµατα απ έξω, από την επήρεια ξένων σηµείων, και όχι από µέσα τους οι ίδιοι από τον εαυτό τους» έχοντας έτσι θεωρήσει το φάρµακο της απλής υπόµνησης (τη γραφή) ως «φάρµακο της µνήµης». Με τον τρόπο αυτό φαίνεται να έχουν αποκτήσει µιαν «επίφαση σοφίας, όχι την πραγµατική σοφία» κι αυτό γιατί, αφού µε τη βοήθεια της γραφής διαβάζουν πολλά στα διάφορα βιβλία «χωρίς διδασκαλία», χωρίς δηλαδή την ενίσχυση και επιβεβαίωση της προφορικής µνήµης που µεταδίδεται από στόµα σε στόµα και από αναλόγιο σε αναλόγιο (πβ. εδώ τις παραναγνώσεις που µπορεί να κάνει κανείς στις λέξεις: «πύλη» [pili], «αυτός» [aftos], «αυγή» [avγi], «µούσα», [musa] αν «κολλήσει πιστά» στο γράµµα και δεν είναι οπλισµένος µε τη σοφία της προφορικής παράδοσης), αποδεικνύονται ότι δεν έχουν «καµιά δική τους γνώµη», καµιά δική τους µουσική προσωπικότητα, η οποία διαµορφώνεται µε τη µαθητεία κοντά σε δάσκαλο και στη συνέχεια µε τον εµπλουτισµό της από ακούσµατα διαφόρων ψαλτών. Εντυπωσιακή, τέλος, είναι και η οµοιότητα στη συµπεριφορά µε τους «σοφούς» του µύθου: όλοι αυτοί συνήθως αποδεικνύονται «δύσκολοι στη συναναστροφή», καθώς «έχουν γίνει δοκησίσοφοι αντί για σοφοί». Το «κλασικό» αυτό λάθος των µουσικολόγων επισηµαίνει µε εύγλωττο τρόπο ο άρχων πρωτοψάλτης Θρασύβουλος Στανίτσας σε σχετική συνέντευξή του: ΕΡ.: «Αυτός ο τονισµός που έχετε δώσει εσείς σε πολλά κοµµάτια, κλασικά κείµενα [...] επειδή υπάρχουν ορισµένοι που αυτόν τον τονισµό [ ] τον κατακρίνουν, λένε, έχουν ξεφύγει από το κλασικό, σ αυτό δώστε µας µια δικαιολογία, [...], διότι εάν θ ανοίξουµε το κλασικό το βιβλίο να τα πούµε όπως είναι µέσα» ΑΠ. (διακόπτοντας την ερώτηση): «Κάνετε απλή ανάγνωση! Σκέτη ανάγνωση κάνετε! Αυτοί οι φανφαρόνοι που τα λένε αυτά δεν ξέρουνε γι αυτό. Ας έρθουν να τα πούνε σε µένα! και νοµίζετε ότι αυτοί που τα γράψανε σ αυτά τα κλασικά τα βιβλία, έτσι κάµνανε ανάγνωση; Τότε τι βάλανε την πεταστή, τι βάλανε το ψηφιστό, τι βάλανε το ένα, τι βάλανε το άλλο, το αντικένωµα; Γιατί δε βάλανε όλο ένα ολίγο και βάλανε πεταστή, βάλανε κεντήµατα [...] αυτά τα καλλωπιστικά, τα ποιοτικά σηµεία. Έπειτα, κι απ τα παλιά τα κείµενα αν πάρουµε την παλιά παρασηµαντική η οποία ήτανε µε τρεις χαρακτήρες ολόκληρη µια σελίδα, τι σηµαίνει αυτό; Ότι έπρεπε να αναπτυχθεί το κείµενο και από κει απορρέει και η σηµερινή βυζαντινή µουσική. Αυτή η µουσική φράση όπως είναι γραµµένη έτσι νέτα σκέτα έχει την ανάλυσή της έχει την ανάλυσή της. Ένας καλοφωνικός ειρµός είναι δυνατόν να αποδοθεί όπως είναι έτσι αυτούσια γραµµένος; [ ] Αυτό για να το κάνεις πρέπει να το έχεις ακούσει, πρέπει να το έχεις διδαχθεί, πρέπει να το έχεις ζήσει µέσα στην πηγή του». 2 Για τον Πλάτωνα ο άγραφος λόγος (πβ. για τη µουσική η προφορική παράδοση) βγαίνει µέσα από την ψυχή, αντίθετα ο γραπτός είναι οµοίωµά του και άρα κατώτερός του. Ο άγραφος είναι οµοίωµα του λόγου που υπάρχει µέσα στην ψυχή του ανθρώπου, γι αυτό ο διάλογος ενώνει εσωτερικά τους ανθρώπους και µεταδίδει όσα µπορεί η µια ψυχή να µεταδώσει στην άλλη (πβ. εδώ την πολύ µεγάλη σηµασία της πολύχρονης µαθητείας κοντά σε δάσκαλο και αναλόγιο). Αντίθετα, όσοι ξέρουν τα πάντα µέσα από τα βιβλία χωρίς να έχουν αναπτύξει το λόγο που υπάρχει µέσα στην ψυχή τους δοσµένος από το Θεό δεν έχουν µάθει κατά βάθος τίποτα. Οι απόψεις που διατυπώθηκαν πιο πάνω δίνουν µε σαφή τρόπο το στίγµα του προβληµατισµού που είναι τόσο παλιός και θα µπορούσε να συνοψιστεί στο εξής: Το ευκταίο θα ήταν να µπορούν οι άνθρωποι να επικοινωνούν προφορικά µεταξύ τους όµως για λόγους αντικειµενικούς που έχουν να κάνουν µε το εύρος των ορίων της ανθρωπότητας και µε την απόσταση που χωρίζει τους ανθρώπους διαφορετικών τόπων οι άνθρωποι επινόησαν τη γραφή και για να µπορούν να διατηρούν τα προφορικά τους κείµενα «κτήµα ες αεί» ιδίως σε µια εποχή που δεν 2 Συνέντευξη Στανίτσα στον Μαν. Χατζηγιακουµή

6 6 είχαν επινοηθεί τα σηµερινά τεχνικά µέσα διατήρησης του προφορικού λόγου, µαγνητόφωνο, video κ.λπ. Πάντοτε όµως οι άνθρωποι καταλάβαιναν ότι η προσωπική επαφή και επικοινωνία είναι αναντικατάστατες και, όταν χρησιµοποιούσαν τη γραφή, είχαν την αίσθηση ότι αυτή δεν είναι παρά ένα υποκατάστατο της πραγµατικής επικοινωνίας. Αυτό αποδεικνύεται από το γεγονός ότι τα περισσότερα συστήµατα γραφής (εκτός από τα ιδεογραφικά) δεν κάνουν τίποτα άλλο από το να προσπαθούν να αποτυπώσουν όσο µπορούν καλύτερα την ποικιλία του προφορικού λόγου, χωρίς ποτέ να µπορούν να το πετύχουν απόλυτα. O γλωσσολόγος R. Jakobson, µάλιστα, αναφέρει ότι ένας µοσχοβίτης ηθοποιός µπόρεσε να εκφράσει σαράντα διαφορετικά διακριτά από τους ακροατές του µηνύµατα προφέροντας µε διαφορετικό επιτονισµό την ίδια πολύ απλή φράση: segodnija vecerom «απόψε το βράδυ». Το ερώτηµα που τίθεται αµέσως είναι: πόσα από τα µηνύµατα αυτά µπορούν να περάσουν στο γραπτό κείµενο: «απόψε το βράδυ» όσα σηµεία στίξης κι αν χρησιµοποιήσει κανείς; Αντιστρόφως, όταν βλέπουµε τυπωµένη σε ένα κείµενο τη φράση: «απόψε το βράδυ» µε ποιον επιτονισµό πρέπει να το αποδώσουµε; Τέτοιο πρόβληµα απαντάται κυρίως σε θεατρικά έργα, τα οποία συνοδεύονται από πολλές σκηνοθετικές οδηγίες προφοράς προερχόµενες από τον ίδιο τον θεατρικό συγγραφέα, π.χ. δυνατά, µε φόβο, µε δισταγµό, απειλητικά κ.λπ., γεγονός που επιβεβαιώνει την ατέλεια της γραφής. Αντίστοιχα στην εκκλησιαστική µουσική: ένα µουσικό κείµενο που είναι γραµµένο µε έναν συγκεκριµένο τρόπο µπορεί να εκτελεσθεί µε τρόπους λίγο ως πολύ διαφορετικούς, οι οποίοι δεν µπορούν να καταγραφούν όλοι, αλλά πολλοί από αυτούς αφήνεται να υποδεικνύονται από τον διευθυντή του χορού των ψαλτών µε τις κατάλληλες σκηνοθετικές «χειρονοµίες». Όταν οι χειρονοµίες αυτές δεν είναι σε όλους γνωστές ή κινδυνεύει να παρερµηνευθεί το κείµενο, τότε παρουσιάζεται ανάγκη να καταγραφούν. Αυτό ήταν που οδήγησε τον Πέτρο Λαµπαδάριο να αναλύσει µε δικό του τρόπο την αρχαία γραφή της εκκλησιαστικής µουσικής, τους «Τρεις ασκάλους» να επινοήσουν ένα πιο αναλυτικό σύστηµα γραφής, και τους σηµερινούς ψάλτες να καταγράφουν τις δικές τους εκτελέσεις όσο πιο «πιστά» γίνεται. Όλες πάντως οι προσπάθειες επιβεβαιώνουν την ατέλεια των συστηµάτων γραφής. Μια συγκριτική µατιά στην σελίδα που ακολουθεί το επιβεβαιώνει.

7 7 βλ. Βιολάκης 1991 Η γραφή εν τέλει αποτελεί έναν τρόπο κωδικοποίησης των πιο βασικών χαρακτηριστικών της προφορικότητας. Οι τρόποι µε τους οποίους µπορεί να εκτελεσθεί µια µουσική γραφή είναι πολλοί. Και οι τρόποι αυτοί ποικίλλουν όχι µόνο µεταξύ διαφόρων εκτελεστών, αναµενόµενο άλλωστε αφού είναι φορείς διαφορετικών µουσικών παραδόσεων, αλλά ακόµα και στις εκτελέσεις του ίδιου ψάλτη. Αρκεί να ακούσει κανείς διαδοχικά το ίδιο µουσικό κείµενο εκτελεσµένο από τον ίδιο ψάλτη σε διάφορες περιστάσεις, π.χ. στην πανήγυρη του ναού ή σε απλή καθηµερινή λειτουργία, ή σε διάφορες ανθρώπινες καταστάσεις του ίδιου ψάλτη, π.χ. κουρασµένου ή µε καλύτερη διάθεση, µόνου ή µε τη συνοδεία ισοκρατηµάτων. Αν το κάνει αυτό, θα επιβεβαιώσει του λόγου του αληθές: ο ίδιος ψάλτης εκτελεί το ίδιο µουσικό κείµενο µε πολλούς διακριτούς από ένα έµπειρο αυτί τρόπους, χωρίς όµως να προδίδει το µουσικό κείµενο και να εκτελεί σε κάθε περίπτωση διαφορετικό. Οπότε γεννάται το ερώτηµα: Αν πρόκειται να εκδοθεί είτε από τον ίδιο είτε από κάποιον µαθητή του ένα µουσικό βιβλίο, ποια από όλες αυτές τις διαφορετικές εκτελέσεις πρέπει να θεωρηθεί αντιπροσωπευτική του συγκεκριµένου ψάλτη και να καταγραφεί; Το πρόβληµα ασφαλώς πολλαπλασιάζεται αν πρόκειται να εκδώσει κανείς ένα γενικό µουσικό εγχειρίδιο, π.χ. ένα Τριώδιο, οπότε πρέπει να βρει τη χρυσή τοµή µεταξύ των πολλών διαφορετικών εκτελέσεων πολλών διαφορετικών ψαλτών.. Προφορικότητα και γραφή στη γλώσσα και την εκκλησιαστική µουσική Μετά από την αναφορά στις γενικές οµοιότητες γλώσσας και µουσικής προχωρούµε στη συζήτηση επιµέρους ειδικότερων οµοιοτήτων κυρίως σε σχέση µε την προφορική και γραπτή εκδοχή τους, οµοιοτήτων που παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον.

8 8 α. Φωνολογία στη γλώσσα µουσική κλίµακα στην εκκλησιαστική µουσική Στη γλώσσα διακρίνουµε δύο τοµείς µελέτης των ήχων της σαφώς διακεκριµένους µεταξύ τους: τη φωνητική και τη φωνολογία. Η φωνητική 3 µελετά τους ήχους τής γλώσσας από τη σκοπιά της ύλης στο επίκεντρό της βρίσκονται οι φθόγγοι, οι ήχοι που παράγονται από τα ανθρώπινα αρθρωτικά όργανα και παίζουν κάποιο ρόλο στη γλώσσα είναι αυτοί που συγκροτούν τη φωνητική ουσία. Η φωνητική ουσία είναι κοινή για όλους τους ανθρώπους δεδοµένου ότι τα φωνητικά όργανα ως προς τα βασικά τους χαρακτηριστικά είναι σε όλους όµοια και άρα µπορούν να παράγουν τους ίδιους φθόγγους. Ωστόσο παρατηρούνται ανατοµικές διαφορές µεταξύ των οµιλητών ανάλογα µε την ηλικία, το φύλο τους κ.λπ. και αντίστοιχες διαφοροποιήσεις των φθόγγων που παράγουν. Αν επίσης παρατηρούσαµε συστηµατικά πώς προφέρει ο ίδιος οµιλητής έναν συγκεκριµένο φθόγγο, µετρώντας µε ειδικά όργανα, π.χ. φασµατογράφο, τη συχνότητα και την ένταση του ήχου που παράγει, θα διαπιστώναµε κι εκεί πάµπολλες διακυµάνσεις στην άρθρωσή του, οι οποίες οφείλονται κυρίως στο περιβάλλον του φθόγγου. Τη µια φορά προφέρει τον φθόγγο [l] στη λέξη γλυκό αρθρώνοντάς τον µε την άκρη της γλώσσας στα φατνία (φατνιακό), επειδή ο φθόγγος που ακολουθεί είναι µπροστινός [i] την άλλη στο λάδι τοποθετώντας την κάπου ανάµεσα στα φατνία και τον ουρανίσκο (φατνοουρανικό), επειδή ο φθόγγος που ακολουθεί είναι κεντρικός [a] την τρίτη στο λιανός ακόµα πιο κοντά στον ουρανίσκο (ουρανικό), επειδή η ακολουθία φωνηέντων i-a για αποφυγή της χασµωδίας τρέπεται σε δίφθογγο ja (ηµίφωνο j + φωνήεν a), η οποία δίφθογγος ουρανώνει το [l] τρέποντάς το σε ουρανικό [l ]. Παρόλες τις αισθητές και µε γυµνό αυτί αυτές φωνητικές διαφορές, θεωρούµε ότι και στις τρεις περιπτώσεις πρόκειται φωνολογικά για το ίδιο σύµφωνο σηµαινόµενο, το /l/. Αυτό σηµαίνει ότι κάνουµε κάποια αφαίρεση από τη φωνητική ουσία, από τις συγκεκριµένες κάθε φορά διαφορετικές πραγµατώσεις και αναγνωρίζουµε και κωδικοποιούµε ορισµένα κοινά σταθερά στοιχεία. Είµαστε δηλαδή σε θέση ως φυσικοί οµιλητές της ελληνικής γλώσσας να επιλέξουµε εκείνες τις διαφορές στο πλαίσιο της διαφοροποίησης του ήχου που είναι σηµαντικές για τη γλώσσα µας. Το [l] στο γλυκό διαφέρει ασφαλώς φωνητικά από το [l] στο λάδι ή στο λιανός [l ] και το καταλαβαίνουµε οι διαφοροποιήσεις αυτές όµως (από φατνιακό σε φατνοουρανικό ή και σε ουρανικό) δεν έχουν επιπτώσεις στην αλλαγή της σηµασίας των λέξεων, στο σηµαινόµενο. Αν όµως αντί [l] προφέρουµε [r], τότε η τροποποίηση στο σηµαινόµενο της λέξης θα είναι ριζική και θα προκύψει άλλη λέξη, π.χ. γροικώ. Στην περίπτωση αυτή η φωνητική διαφορά έχει πολύ σοβαρές επιπτώσεις στη γλωσσική επικοινωνία, άρα πρόκειται για σηµαντική διαφορά, για διαφορά που έχει διακριτική (διαφοροποιητική) λειτουργία. Οι διαφορές αυτές αποτελούν το επίκεντρο του ενδιαφέροντος της φωνολογίας 4. Η φωνολογία δηλαδή, σε αντίθεση µε τη φωνητική, ασχολείται µε την περιγραφή των φθόγγων µόνο στον βαθµό που γίνεται σαφής η διαφορά τους ως προς τη διακριτική τους λειτουργία στη γλωσσική επικοινωνία παραβλέποντας τις επιµέρους µη σηµαντικές διαφορές. Εξετάζει, δηλαδή, τους ήχους µιας γλώσσας από λειτουργική άποψη και προσπαθεί να προσδιορίσει ποια είναι η αφηρηµένη δοµή σχέσεων που επιβάλλει κάθε γλώσσα µε διαφορετικό τρόπο στη φωνητική ουσία, ποια είναι η φωνολογική δοµή µιας γλώσσας. Περνώντας τώρα στο θέµα της µουσικής θα µπορούσαµε να παραλληλίσουµε τη φωνολογία µε την µουσική κλίµακα ενός ήχου και τη φωνητική µε την εκτέλεση ενός µουσικού κοµµατιού του συγκεκριµένου ήχου. «Η αλληλουχία φθόγγων καθ ωρισµένα διαστήµατα οξυνοµένων και περιεχοµένων εντός µιάς ιαπασών καλείται Κλίµαξ». 5 «Κάθε ήχος έχει τη δική του κλίµακα, µε διαφορετικά 3 Παυλίδου 1995:19 κ.ε. 4 Παυλίδου 1995:32 κ.ε. 5 Επιτροπή του :31

9 9 διαστήµατα ανάµεσα στους φθόγγους του» 6. Αλλά πβ. από την άλλη τον Χρύσανθο (1911: 95) ο οποίος ισχυρίζεται ότι «ούτε µε µίαν µόνην κλίµακα περαίνεται ένας ήχος, αλλά πολλάκις ένας ήχος ζητεί πολλάς κλίµακας ούτε εις ένα µόνον ήχον ανήκει µία µόνη κλίµαξ, αλλά πολλάκις αναφέρονται εις ένα ήχον πολλαί κλίµακες». Η κλίµακα ενός ήχου εν τέλει, η οποία είναι πορεία διαστηµάτων, πόρρω απέχει από το να εκτελείται, όταν ψάλλουµε ένα µουσικό κοµµάτι, όπως ακριβώς ορίζεται θεωρητικώς. Όταν ψάλλουµε έναν ήχο, διαπιστώνουµε ότι αυτός έχει κάποια ιδιαίτερα γνωρίσµατα, π.χ. ότι «εις το πρώτον τετράχορδον ι Κε Ζω Νη του Παπαδικού µέλους (στον Τέταρτο ήχο Άγια) ο Κε, ως επί το πλείστον, είναι υψωµένος κατά εν τµήµα όταν δε εµµένει το µέλος επί του Ζω, τότε υψούται έτι ως εκ της έλξεως κατά δύο τµήµατα» 7 ή για τον Α ήχο ότι «εις το ειρµολογικόν µέλος ο Βου εν αναβάσει ελκόµενος υπό του Γα λαµβάνει δίεσιν ενός τµήµατος ο δε Γα ελκόµενος επίσης υπό του ι λαµβάνει δίεσιν τεσσάρων τµηµάτων, εν καταβάσει δε οι φθόγγοι ούτοι επανέρχονται εις την φυσικήν αυτών θέσιν» 8. Αυτά τα γνωρίσµατα έχουν διασωθεί «εκ της παραδόσεως» και δεν είναι περασµένα στην κλίµακα για τον Α και τον ήχο, για τους οποίους δίνονται συνήθως τα εξής διαστήµατα: Πα-Βου=10, Βου-Γα=8, Γα- ι=12, ι-κε=12, Κε-Ζω=10, Ζω-Νη-8, Νη-Πα=12 χωρίς πουθενά να σηµειώνονται οι έλξεις, αν και θεωρούνται «εν τη ιερά ηµών µουσική νόµος υπ αυτής της φύσεως επιβαλλόµενος». 9 Είναι λάθος να σηµειωθούν οι έλξεις στην κλίµακα, διότι έτσι αλλοιώνεται η φυσιογνωµία του ήχου (η «φωνολογική» του δοµή) και δηµιουργούνται πολλά προβλήµατα. Μπορούµε εδώ να θυµηθούµε και πάλι τη γλώσσα: όλα τα καλά λεξικά της ελληνικής γλώσσας δίπλα στην «ορθογραφία» µιας λέξης γράφουν µέσα σε ορθογώνιες αγκύλες τη φωνητική της εκδοχή, π.χ. «αυγή» [avγi], «αυτή» [afti] κανείς φυσικός οµιλητής της ελληνικής δεν έχει ανάγκη αυτή την πληροφορία, καθώς είναι εµπειρικός γνώστης του φωνολογικού νόµου της αφοµοίωσης που επιβάλλει το -αυ- πριν από ηχηρό σύµφωνο να προφέρεται [av], ενώ πριν από άηχο [af] η πληροφορία αυτή απευθύνεται σε έναν ξένο που θέλει να µάθει ελληνικά. Αντίστοιχες χρήσιµες πληροφορίες παίρνει ο Έλληνας όταν προστρέχει σε ένα ξενόγλωσσο λεξικό, το οποίο δε χρειάζεται να συµβουλεύονται ως προς την προφορά των λέξεων οι φυσικοί οµιλητές αυτής της γλώσσας. Ο φυσικός λοιπόν οµιλητής δεν έχει ανάγκη από πληροφορίες τις οποίες κουβαλάει µαζί του από την εµπειρία του, όπως αντιστοίχως ο ψάλτης που εκτελεί ένα µουσικό κείµενο σε ήχο Α ή «άγια» γνωρίζει όλα τα ιδιώµατά τους που αναφέρθηκαν πιο πάνω και δεν έχει την ανάγκη να τα γράψει πάνω στο κείµενο. Όπως εποµένως κανένα λεξικό δεν ενέταξε τη φωνητική γραφή στην ορθογραφία, έτσι και στη µουσική τα ιδιαίτερα γνωρίσµατα δεν είναι ανάγκη να περάσουν στην κλίµακα. Αν συµβεί το αντίθετο, και περάσουν στη φωνολογική ή και στην ορθογραφική καταγραφή οι πολλές µορφοφωνολογικές αλλαγές που επισυµβαίνουν κατά τη συµπροφορά, τότε δηµιουργούµε ένα πολύπλοκο και αντιοικονοµικό σύστηµα γραφής στη γλώσσα µε πολύ πολύ περισσότερα από τα 24 γράµµατα του αλφαβήτου, το οποίο θα είναι εν τέλει και µη λειτουργικό. Αντιστοίχως αν περάσουµε τις (φυσικές έτσι κι αλλιώς) έλξεις των ήχων στην κλίµακα, αυτό που θα προκύψει θα είναι κάτι τελείως αντιοικονοµικό αλλά και ακατανόητο, καθώς για κάθε ήχο θα πρέπει να δηµιουργηθούν πολύ περισσότερες της µιας κλίµακες, αν πρέπει κάθε µια τους να αποτυπώνει και ένα χαρακτηριστικό του ήχου. Όπως λοιπόν η γραφή είναι εν γένει φωνολογική, µε την έννοια της αφαίρεσης που αναλύσαµε πιο πάνω, έτσι και η µουσική γραφή πρέπει στα ζητήµατα αυτά να είναι αφαιρετική. 6 Κωνσταντίνου 2001:26 7 Επιτροπή του :54 8 Επιτροπή του :50 9 Επιτροπή του :49-50

10 10 Για να γίνει ακόµη πιο παραστατικά κατανοητή η αντιστοιχία φωνολογίας φωνητικής και µουσικής κλίµακας ενός ήχου µουσικής εκτέλεσής του αναφέρουµε από τη γλώσσα το πιο κάτω παράδειγµα όπου έχουµε α. ορθογραφική καταγραφή ενός ελληνικού κειµένου, β. φωνητική, και γ. φωνολογική καταγραφή του: α: «Είναι µερικοί άνθρωποι που λένε πως η µοίρα είναι µία και όχι τρεις. Την πέµπτη µέρα αφότου γεννηθεί το παιδί η µοίρα πιάνει και γράφει κάθε φύλλο και ένας χρόνος» β: [inemericianθropi puleneposimira ine mia coçitris / timbemptimera afotujeniθitopeδi imirapçaniceγrafi / kaθefilo cenasxronos ] γ: /ine meriki anθropi pu lene pos i mira ine mia ke oxi tris / tin pempti mera afotu γeniθi to peδi i mira piani ke γrafi / kaθe filo ke enas xronos / Στη φωνητική καταγραφή φαίνεται σαφώς ότι δεν υπάρχει διάκριση των ορθογραφικών ή φωνολογικών λέξεων, αλλά διακρίνονται µόνο οι τονικές ενότητες, π.χ. [timbemptimera] /tin pempti mera/, καταγράφονται επίσης οι µορφοφωνολογικές αλλαγές, π.χ. ηχηροποιήσεις, που γίνονται στα όρια των µορφηµάτων, π.χ. [timbempti] /tin pempti/, τέλος καταγράφονται οι συνιζήσεις, π.χ. πιάνει [pçani] - /piani/ κ.λπ., όλες δηλαδή οι πληροφορίες που αφορούν µόνο έναν ξένο που δεν «κουβαλάει» µαζί του τις αυτονόητες αυτές πληροφορίες για τον έλληνα φυσικό οµιλητή. Μετά από όλα αυτά γίνεται σαφές ότι η µουσική κλίµακα είναι µια θεωρητική κατασκευή που στην πράξη δεν εφαρµόζεται, όπως άλλωστε και η φωνολογική καταγραφή. Και η µουσική κλίµακα των ήχων αλλά και η φωνολογική καταγραφή µιας γλώσσας είναι απαραίτητες για την καλύτερη κατανόηση της λειτουργίας αυτών των δύο κωδίκων επικοινωνίας, καθώς η φωνολογία διασώζει τα βασικά χαρακτηριστικά των φωνηµάτων τα οποία διαφοροποιούν το φώνηµα από όλα τα άλλα και κυρίως τα συγγενικά του, και αντιστοίχως η µουσική κλίµακα αποτελεί κωδικοποίηση µε µεγάλο βαθµό αφαίρεσης που απαιτείται για τη συστηµατοποίηση των βασικότερων χαρακτηριστικών ενός ήχου. Τέτοια άλλωστε κωδικοποίηση και συστηµατοποίηση στη µουσική αποτελεί η ίδια η διάκριση των ήχων. Όταν ο Ιωάννης ο αµασκηνός δηµιούργησε την Οκτωηχία, ήξερε ότι στην πράξη οι ήχοι ήταν περισσότεροι τους βασικούς εκείνος ενέταξε στους οκτώ. Απ την άλλη η άτεγκτη εφαρµογή του συστήµατος της Οκτωηχίας δεν πρέπει σε καµία περίπτωση να καταστρέψει την ποικιλία στη µουσική εν ονόµατι του συστήµατος. Το ίδιο και στη γλώσσα οι εξαιρέσεις των κανόνων δεν καταργούν τη δοµή της. Άλλωστε πρώτα υπήρξε η γλώσσα και µετά δηµιουργήθηκε η γραµµατική της, όπως αντιστοίχως η εκκλησιαστική µουσική προϋπάρχει της Οκτωηχίας του αµασκηνού. Η γλωσσική και µουσική πραγµατικότητα εν τέλει είναι αρκετά διαφορετική από τις πολύ χρήσιµες για την επιστηµονική µελέτη θεωρητικές κατασκευές, τη γραµµατική, τη φωνολογία, την µουσική κλίµακα. Στην προφορική εκφορά του λόγου η «εκτέλεση» των φωνηµάτων επηρεάζεται από ό,τι προηγείται και ό,τι ακολουθεί, όπως αντιστοίχως στη µουσική οι υπερβάσιµοι µουσικοί φθόγγοι έλκονται από τον δεσπόζοντα φθόγγο όταν η µελωδία περιστρέφεται περί αυτόν έστω κι αν αυτό δεν δηλώνεται εγγράφως. 10 β. Οι έλξεις στην εκκλησιαστική µουσική και ο φωνολογικός νόµος της αφοµοίωσης στη γλώσσα «Η έλξις εν τη ιερά ηµών µουσική εστί νόµος υπ αυτής της φύσεως επιβαλλόµενος. Καίτοι δε µηδαµώς αναγραφόµενος τέως εν τη θεωρία της Εκκλησιαστικής Μουσικής δύναται όµως να υποβληθεί εις κανόνας ους η παράδοσις διέσωσε. Συνίσταται δε η έλξις εις την κατά εν ή πλείονα τµήµατα επί το οξύ µεταβολήν φθόγγων τινών ελκοµένων υπό των παρακειµένων αυτοίς 10 πβ. Καράς 1982: τ. Α σ. 225

11 11 οξυτέρων». 11 Το κεφάλαιο το έλξεων, το οποίο εσχάτως αποτελεί «σηµείον αντιλεγόµενον» µεταξύ των µελετητών και εκτελεστών της εκκλησιαστικής µας µουσικής, µπορεί να φωτισθεί αρκούντως αν παραλληλισθεί µε έναν γλωσσικό νόµο, υπ αυτής της φύσεως επιβαλλόµενον κι αυτόν, τον νόµο της αφοµοίωσης. Αφοµοίωση 12 είναι η φωνολογική διαδικασία κατά την οποία ένα γλωσσικό τεµάχιο προσλαµβάνει την αυτή τιµή ως προς ένα ή περισσότερα χαρακτηριστικά µε ένα άλλο προσκείµενό του τεµάχιο. Το φαινόµενο της αφοµοίωσης αιτιολογείται πολύ συχνά κατά τη συνάρθρωση, τη συµπροφορά. Κατά την παραγωγή ενός φθόγγου κάποια από τα όργανα του φωνητικού συστήµατος προλαβαίνουν την άρθρωση του φθόγγου που έπεται προσλαµβάνοντας ένα ή περισσότερα από τα χαρακτηριστικά του ή παρατείνουν την άρθρωση του φθόγγου που προηγείται προσλαµβάνοντας και στην περίπτωση αυτή ορισµένες από τις ιδιότητές του. Στα «σκούρος» [skuros] και «σφαίρα» [sfera] το s παραµένει άηχο καθώς τα k και f είναι άηχα, ενώ στα «σγουρός» [zγuros] και «σβούρα» [zvura] τρέπεται σε ηχηρό δανειζόµενο την ηχηρότητα από τα ακόλουθα ηχηρά γ και v. Αν και δε γράφεται, η έλξη-αφοµοίωση αποτελεί µιαν αναντίρρητη πραγµατικότητα για τη γλώσσα και σε γλωσσικές ενότητες µεγαλύτερες από τη λέξη. Η φράση «την πόλη» δεν προφέρεται όπως δείχνει «επί κλίµακος» (= φωνολογίας για τη γλώσσα): /tin poli/ αλλά προφέρεται [timboli]. Αυτό που συµβαίνει στη φράση αυτή είναι µια αµοιβαία έλξη των δύο συµφωνικών φωνηµάτων, του τελικού του άρθρου, του/n/, και του αρχικού της λέξης, του /p/. Το /n/ φωνολογικώς χαρακτηρίζεται ως «οδοντικό» και «ηχηρό», το /p/ ως «χειλικό» και «άηχο». Το /n/ δανείζει στο /p/ «ηχηρότητα» και δανείζεται από αυτό «χειλικότητα» το /p/ δανείζει στο /n/ «χειλικότητα» και δανείζεται απ αυτό «ηχηρότητα». Έτσι µετά τις αµοιβαίες αυτές «έλξεις» το /n/ πραγµατώνεται ως [m] και το /p/ ως [b]. Τα δύο «εν συµπροφορά» κατά τη φωνητική πραγµάτωση της φράσης σύµφωνα είναι αφοµοιωµένα προς άλληλα, είναι δηλαδή και τα δύο «χειλικά» και «ηχηρά». Και η φράση προφέρεται πλέον [timboli] παρότι φωνολογικώς («επί κλίµακος» δηλαδή) παραµένει /tin poli/ και ορθογραφικώς «την πόλη». Τονίζουµε και εδώ την οµοιότητα ως προς τη διατύπωση του νόµου της έλξης από την Επιτροπή του 1883: «καίτοι µηδαµώς αναγραφόµενος τέως εν τη θεωρία της Εκκλησιαστικής Μουσικής, δύναται όµως να υποβληθεί εις κανόνας ους η παράδοσις διέσωσε». Για την µη αναγραφή των έλξεων διαφωτιστικά και ενισχυτικά αυτών που αναφέρθηκαν πιο πάνω είναι όσα αναφέρονται από τον Σίµωνα Καρά (1982: τ. 2. σ. 225): «Αντιτείνουν τινές ότι αυτά (οι έλξεις δηλ.) δεν εγράφησαν παρά των της νέας µουσικής γραφής αρχικών ιδασκάλων Εκείνοι δεν τα εσηµείωσαν διότι απηυθύνοντο εις σώζοντας τότε (1815) εν τη πράξει την παράδοσιν της παλαιάς µουσικής» Από τα ανωτέρω είναι σαφές ότι, όπως η αφοµοίωση στη γλώσσα δεν γράφεται στο κείµενο ως ευκόλως εννοούµενη από τους φυσικούς οµιλητές, έτσι και οι έλξεις δεν είναι απαραίτητο να σηµειώνονται για κείνους που είναι εµποτισµένοι από τη ζωντανή προφορική παράδοση της εκκλησιαστικής µας µουσικής. Αυτά τα ευκόλως εννοούµενα είναι ακατανόητα από εκείνους που δεν είναι είτε φυσικοί οµιλητές µιας γλώσσας (πβ. «ξενική προφορά») είτε αµύητοι της µουσικής παράδοσης (πβ. µαθητές των ωδείων και µόνον). γ. Το ύφος στη γλώσσα και στη µουσική Η ετερότητα, «η έλλειψη οµοιότητας κατά το είδος, τη θέση, την τάξη κ.λπ.» 13 είναι µια αναµφισβήτητη πραγµατικότητα, η οποία χαρακτηρίζει και τη φύση στο σύνολό της, όπου η οµορφιά της προκύπτει από το γεγονός ότι τίποτα σ αυτήν δε 11 Επιτροπή του :48, πβ. και Καράς 1982: τ. Α σ Nespor 1999:83 13 βλ. Μπαµπινιώτης 1998:684

12 12 µοιάζει µε οτιδήποτε άλλο, αλλά και όλες τις ανθρώπινες κοινωνίες διατρέχοντάς τες και διαχρονικά αλλά και στη συγχρονική τους διάσταση. Η ετερότητα αυτή αντανακλάται σε κάθε πτυχή και έκφανση της συλλογικής πολιτισµικής ή άλλης έκφρασης µιας κοινωνίας, µε ιδιαίτερα θαυµαστό µάλιστα τρόπο στη γλώσσα 14. Για τη νεότερη γλωσσολογία σε αντίθεση µε ό,τι πιστευόταν παλιότερα κάθε φυσική γλώσσα δεν αποτελεί ένα οµοιογενές και οµοιόµορφο σύνολο. Τα περί γλωσσικής οµοιογένειας είναι ένας καλοστηµένος µύθος, 15 ο οποίος χρησιµοποιείται κάθε φορά που εξυπηρετεί τους στόχους εκείνων που τον επινοούν. Ένας από τους παράγοντες που επιτείνει για το ευρύ κοινό την αίσθηση της οµοιογένειας στη γλώσσα είναι και η ύπαρξη σε κάθε οργανωµένη γλωσσική κοινότητα µιας επίσηµης κωδικοποιηµένης γλώσσας µε γραπτή µορφή, της οποίας η χρήση περιβάλλεται µε γόητρο µπροστά στα µάτια των οµιλητών. H σταθερότητα και οµοιογένεια αυτής της γλωσσικής µορφής δηµιουργεί τη λαθεµένη αντίληψη για σταθερότητα και οµοιογένεια της γλώσσας γενικά. H γλωσσική πραγµατικότητα όµως είναι εντελώς διαφορετική δεν υπάρχουν, όπως έχει χαρακτηριστικά επισηµανθεί, 16 ούτε δύο άτοµα που να χρησιµοποιούν µια γλώσσα µε τον ίδιο τρόπο, ούτε δύο άτοµα που να χρησιµοποιούν και να κατανοούν το ίδιο ακριβώς λεξιλόγιο, χωρίς απ αυτό το γεγονός να παρεµποδίζεται η αµοιβαία κατανόηση, 17 όταν βέβαια δεν υπερβαίνει κάποιος τα επιτρεπτά όρια κατανόησης (και οι παραλλαγές-ιδιώµατα έχουν τα όριά τους) αλλιώς µιλάµε πια για διαφορετική γλώσσα. Kαµιά κοινότητα δεν είναι γλωσσικά οµοιογενής 18 αντίθετα, αυτό που χαρακτηρίζει µια γλώσσα είναι η ποικιλία, η ετερότητα. H ύπαρξη αυτής της γλωσσικής ποικιλίας προσδιορίζεται από γεωγραφικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Όσο µεγαλύτερη ανοµοιοµορφία και διαφοροποίηση παρουσιάζει µια κοινωνία, τόσο µεγαλύτερες εµφανίζονται και οι αποκλίσεις στη γλώσσα. H έλλειψη συχνής επαφής ανάµεσα σε πληθυσµούς που κατοικούν σε διαφορετικές περιοχές προκαλεί διαφοροποίηση στη γλώσσα των αντίστοιχων πληθυσµών. Mε τον τρόπο αυτό δηµιουργούνται γλωσσικές ποικιλίες, οι διάλεκτοι ή τα τοπικά ιδιώµατα. Oι διαφοροποιήσεις στη γλώσσα των διαφόρων οµάδων που αποτελούν τον πληθυσµό µιας γεωγραφικής περιοχής και που αποδίδονται σε κοινωνικούς κυρίως λόγους, ευθύνονται για τη δηµιουργία των κοινωνικών ποικιλιών, των κοινωνικών διαλέκτων 19. Οι διάλεκτοι αυτές χαρακτηρίζουν πληθυσµιακές οµάδες µε διαφορετικά πολιτιστικά, επαγγελµατικά ή οικονοµικά γνωρίσµατα. Όλα αυτά τα γλωσσικά ιδιώµατα αποτελούν τον γλωσσικό θησαυρό και συγκροτούν τον κορµό της εθνικής (µας) γλώσσας. H γλωσσική ποικιλία, όµως, που έχει τη µεγαλύτερη αξία για τη γλωσσολογική έρευνα είναι αυτή που προκύπτει από την προσαρµογή του οµιλητή στην περίσταση επικοινωνίας. O καθένας µας καθηµερινά αναπτύσσεται και δρα µέσα σε πολλούς και ποικίλους χώρους παίζοντας διαφορετικούς κάθε φορά ρόλους σε µια συνεχή εναλλαγή. Mέσα στην οικογένεια δρα ως πατέρας ή µητέρα, σύζυγος, γιος ή κόρη. Στην κοινωνία, ανάλογα µε τη δοµή της και τον κύκλο της δραστηριότητάς του, ο καθένας µας συµπεριφέρεται ως προϊστάµενος ή υπάλληλος, πωλητής ή αγοραστής, δάσκαλος ή µαθητής, γιατρός ή άρρωστος κ.λπ. 20 Aυτό που αποκαλούµε περίσταση επικοινωνίας αποτελείται τελικά από µια σειρά στοιχεία, από τα οποία άλλα είναι στοιχεία του φυσικού και κοινωνικού περίγυρου, όπου συντελείται η γλωσσική επικοινωνία (όπως για παράδειγµα ο 14 πβ. και Χατζησαββίδης πβ. Lyons 1995: βλ. Martinet 1976: πβ. Χαραλαµπόπουλος & Χατζησαββίδης 1997:38 18 πβ. και Lyons 1995: πβ Hudson 1980:38-48 και Mπαµπινιώτης 1980:69 20 πβ και Mπαµπινιώτης, ό.π.

13 13 τόπος, ο χρόνος, οι συνοµιλητές) και άλλα βρίσκονται στο µυαλό των συνοµιλητών (συναισθηµατική κατάσταση, νοοτροπία, απόψεις και ιδέες). Όλα αυτά προσδιορίζουν και διαµορφώνουν το είδος και τη µορφή της επικοινωνίας. Aυτό σηµαίνει ότι οποιαδήποτε γλωσσική επικοινωνία είναι εξολοκλήρου κοινωνικά προσανατολισµένη. H προσαρµογή αυτή του λόγου στις εκάστοτε περιστάσεις επικοινωνίας διαµορφώνει αυτό που ονοµάζουµε «επίπεδο ύφους», 21 που δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένας τρόπος οµιλίας ή γραφής, ο οποίος συνδέεται µε µια ορισµένη δραστηριότητα και διαφέρει από όλους τους άλλους και στο λεξιλόγιο, αλλά συχνά και στη µορφολογία και στη φωνολογία. Για παράδειγµα όχι µόνο το λεξιλόγιο αλλά και η φωνολογία και η σύνταξη είναι διαφορετικές, όταν αστειευόµαστε µεταξύ µας και όταν κάνουµε µάθηµα Iστορίας. Aπόψεις για το ύφος στη γλώσσα: Buffon: «Tο ύφος είναι ο ίδιος ο άνθρωπος», Riffaterre, «H γλώσσα εκφράζει, το ύφος τονίζει», W. Labov: «εν υπάρχει οµιλητής µε ένα και µοναδικό ύφος και µόνο µια διάλεκτο», Σεφέρης: «Eίναι παιδιά πολλών ανθρώπων τα λόγια µας». Περνώντας τώρα κανείς στον χώρο της εκκλησιαστικής µας µουσικής µπορεί να βρει στο επίπεδο της ποικιλίας εντυπωσιακές οµοιότητες µε τη γλώσσα. Η µουσική είναι µία, τα επιµέρους ιδιώµατά της, οι ήχοι π.χ. της εκκλησιαστικής µουσικής, είναι πολλά. Κι όπως η διαφοροποίηση της ίδιας φωνητικής ουσίας ανάλογα µε τα επιµέρους τοπικά ή κοινωνικά χαρακτηριστικά δίνει τις γεωγραφικές ή κοινωνικές διαλέκτους και τα τοπικά γεωγραφικά γλωσσικά ιδιώµατα, έτσι η διαφορετική κατανοµή της ίδιας µουσικής ουσίας και έκτασης, από τον κάτω ι π.χ. ως τον άνω ι (δύο οκτάβες) µε τη δηµιουργία διαφορετικών διαστηµάτων στο εσωτερικό των οµοίων επαναλαµβανόµενων τετραχόρδων παράγει τους οκτώ κύριους ήχους και τους πολύ περισσότερους δευτερεύοντες. Η γεωγραφική διαφοροποίηση της εκκλησιαστικής µουσικής δείχνει και από άλλη σκοπιά την οµοιότητά της µε τη γλωσσική γεωγραφική διαφοροποίηση. Τα ούτως ειπείν ψαλτικά ύφη, πβ. το «πατριαρχικό ύφος» στην Κωνσταντινούπολη, το «αθηναϊκό ύφος», το «αγιορείτικο ύφος» κ.λπ. δεν είναι παρά τοπικές διάλεκτοι και ιδιώµατα της ίδιας και της αυτής µουσικής. Και οι λόγοι που δηµιουργήθηκαν αυτά τα ύφη µοιάζουν πολύ µε τους προαναφερθέντες λόγους της γλωσσικής κατάτµησης και ποικιλίας. Κι όπως σήµερα µε την µεγάλη ευχέρεια επικοινωνίας και τη διάδοση των µέσων επικοινωνίας οι τοπικές διάλεκτοι τείνουν να εκλείψουν καθώς υποκύπτουν στην οµογενοποίηση που επιβάλλεται από την γλωσσική µορφή που αυτά υιοθετούν, έτσι και στη µουσική: σήµερα δεν περιορίζεται κανείς να ακούει µόνο τον δάσκαλό του που είναι φορέας ενός συγκεκριµένου ψαλτικού ύφους, αλλά µπορεί µε µέσα οπτικοακουστικής αποτύπωσης αλλά και µε τις πολύ πιο εύκολες πια στις µέρες µας επιτόπιες επισκέψεις να γνωρίσει από κοντά πολλά από αυτά τα ύφη και να πάρει ό,τι καλό νοµίζει απ αυτά. Η ώσµωση όµως αυτή έχει ως αποτέλεσµα να µην είναι πια αυστηρά διακριτά µεταξύ τους τα προαναφερθέντα ψαλτικά ύφη, αφού δηµιουργούνται καινούργιες «σχολές» που περιλαµβάνουν στοιχεία από περισσότερες της µιας γεωγραφικές περιοχές. Αλλά και η µετακίνηση ψαλτών από µια περιοχή στην άλλη µπορεί να έχει ανάλογο αποτέλεσµα ο ερχοµός στην Αθήνα π.χ. ψαλτών από την Πόλη (πβ. Θ. Στανίτσας κ.λπ.) µπολιάζει το τοπικό ψαλτικό ύφος µε τα χαρακτηριστικά του νεόφερτου κ.ο.κ. Το όµοιον ισχύει και µε το γλωσσικό ιδίωµα της Αθήνας: είναι µπολιασµένο µε τα γλωσσικά ιδιώµατα όλων εκείνων που την κατοικούν, καθώς αυτοί και δέχονται στο προσωπικό τους γλωσσικό ύφος στοιχεία του γλωσσικού ιδιώµατος της πρωτεύουσας αλλά και του δανείζουν. Και µια που ο λόγος περί προσωπικού ύφους, πρέπει κανείς να σηµειώσει ότι αυτό δεν απαντά µόνο στη γλώσσα αλλά και στην ψαλτική. Ελληνικά γράφει ο Καβάφης, ελληνικά κι ο Παλαµάς αλλά όλοι µας καταλαβαίνουµε τίνος από τους δύο ποιητές είναι ένα ποίηµα χωρίς να επιγράφεται ο δηµιουργός του µόνο και 21 πβ. Hudson 1980, 48-55

14 14 µόνο από τον χειρισµό της γλώσσας, από τον ιδιαίτερο τρόπο που ο κάθε ποιητής επιλέγει τα γλωσσικά στοιχεία µέσα από τον πλούτο της γλώσσας µας για να «στήσει» το ποίηµά του. Έτσι συµβαίνει και µε την ψαλτική ο ιδιαίτερος τρόπος µε τον οποίο ψάλλει ο Πρίγγος ή ο Ναυπλιώτης (τους οποίους ακούµε σε παλιές ηχογραφήσεις) είναι διακριτά διαφορετικός από το ύφος του Σύρκα ή του Καρά και οι διαφορές προκύπτουν από την προτίµηση που δείχνουν σε κάποιες µουσικές φόρµες και γραµµές, από τον τρόπο που κάνουν τις αναλύσεις των παλιών µουσικών γραµµών, από τον τρόπο που «παίρνουν» τους φθόγγους. Τα ύφη αυτά δεν αλλάζουν τη βάση της µουσικής µας, δεν της αφαιρούν τίποτα από την οµορφιά και την αξία της, αλλά αποτελούν τον πλούτο της και της προσδίδουν τα ιδιαίτερα εκείνα χαρακτηριστικά που προσιδιάζουν σε κάθε τόπο ή σε κάθε µεγάλο δάσκαλο που δηµιουργεί γύρω του µια «σχολή», έναν κύκλο ψαλτών που ακολουθούν τις γραµµές και τις εκτελέσεις του. Όπως στην κοινωνία και στη γλώσσα, έτσι και στη µουσική η απόλυτη οµοιοµορφία θα ήταν καταστροφική και αντιαισθητική. Αλλά και το προσωπικό ύφος του κάθε ψάλτη διαφοροποιείται ανάλογα µε τις «επικοινωνιακές περιστάσεις», για να χρησιµοποιήσουµε µια γλωσσολογική ορολογία. Αυτό σηµαίνει ότι αλλιώς εκτελεί ένα χερουβικό σε µια καθηµερινή θεία λειτουργία, αλλιώς την Κυριακή, αλλιώς στην πανήγυρη του ναού του. Αλλιώς ψάλλει σε έναν γάµο, αλλιώς σε µια κηδεία ή µνηµόσυνο. Αυτές οι αλλαγές δεν επηρεάζουν το µουσικό κείµενο, αλλάζουν απλώς και µόνο τον τρόπο της εκφοράς του. δ. Αναλυτική (φωνητική) ή απλή (φωνολογική) γραφή; Αυτή η ποικιλία στη γλώσσα και στη µουσική, που επισηµάναµε πιο πάνω, δε σηµαίνει ότι όλες οι ιδιαιτερότητες και τα ποικίλµατα που εκτελεί κάθε ψάλτης ή κάθε οµιλητής µιας γλώσσας πρέπει να περάσουν και στο γραπτό κείµενο. Κι ο λόγος είναι ότι αν υιοθετήσουµε µια πιο απλή (φωνολογική) γραφή επιτρέπουµε στον κάθε διαλεκτόφωνο οµιλητή ή στον κάθε ψάλτη από άλλη µουσική παράδοση και ύφος να βάζει τα δικά του στοιχεία στην έκφραση (αυτά που άκουσε από τον δάσκαλό του ή λέγονται στην περιοχή του) χωρίς να αποµακρύνεται από το αρχικό κείµενο. Έτσι, για παράδειγµα, είναι γνωστή η διαλεκτική διάκριση στη γλώσσα σε βόρεια και νότια ιδιώµατα µε κύριο ισόγλωσσο την έρρινη προφορά των συµφωνικών συµπλεγµάτων µπ, ντ, γκ (γγ) στα βόρεια ιδιώµατα: [mb, nd, ng], και την άρινη αντιστοίχως προφορά τους στα νότια ιδιώµατα: [b, d, g]. Οι λέξεις «αµπέλι», «άντρας» και «άγγελος» προφέρονται στα βόρεια ιδιώµατα [ambeli], [andras], [angelos], ενώ στα νότια ιδιώµατα [abeli], [adras], [agelos]. Εάν µία από τις προφορές αυτές η βόρεια ή η νότια, αδιάφορο υιοθετούνταν και στη γραφή, π.χ. αν γράφαµε «αµbέλι», «άνdρας» και «άngελος» ή «αbέλι», «άdρας» και «άgελος», αυτό θα σήµαινε ότι όλοι οι Έλληνες θα ήταν υποχρεωµένοι να διαβάζουν τις λέξεις αυτές µε τον ίδιο τρόπο και θα εξέλειπε έτσι η οµορφιά της διαλεκτικής διαφοροποίησης. Με την επιλογή της φωνολογικής γραφής και όχι της φωνητικής (αναλυτικής) δίνεται η δυνατότητα στον βόρειο οµιλητή όταν βλέπει «αµπέλι» να προφέρει [ambeli] και στον νότιο αντίστοιχα να προφέρει [abeli]. Η περίπτωση αυτή µας φέρνει στο νου τη συζήτηση για την υιοθέτηση ή µη αναλυτικής γραφής στην εκκλησιαστική µουσική µε την καταγραφή των αναλύσεων. Υπάρχει µία πλευρά µουσικολόγων που υποστηρίζει ότι οι αναλύσεις θα πρέπει να γραφούν για «να ξέρουµε τι διαβάζουµε» και «να εκτελούµε όλοι το ίδιο». Αυτό όµως δεσµεύει τον αναγνώστη του κειµένου να εκτελεί τις αναλύσεις εκείνου που έγραψε (ουσιαστικά ανέλυσε) το µουσικό κείµενο και δεν του επιτρέπει να περάσει στην εκτέλεσή του τα ιδιαίτερα εκείνα «διαλεκτικά» χαρακτηριστικά του ύφους µε το οποίο είναι ο ίδιος εξοικειωµένος από την τοπική του παράδοση ή την παράδοση του δασκάλου του. Αντίθετα, αν το κείµενο διατηρήσει την απλή, κωδικοποιηµένη, κρυπτογραφική εν πολλοίς, γραφή του, επιτρέπει στον όποιο εκτελεστή του χωρίς να αποµακρύνεται από τις βασικές του

15 15 χαρακτηριστικές γραµµές να το ερµηνεύει ανάλογα µε τον δάσκαλο που είχε και να κάνει εκείνες τις αναλύσεις από τις πολλές που έχει στη διάθεσή του που ταιριάζουν περισσότερο στην αισθητική του, στις φωνητικές του δυνατότητες ή και στην ψυχολογική ή βιολογική κατάστασή του. Άλλωστε αν αναλογισθεί κανείς την ιστορία της βυζαντινής παρασηµαντικής, θα διαπιστώσει ότι αρχικώς υπήρξε εντελώς κρυπτογραφική και συνθηµατική και έπαιζε υποβοηθητικό ρόλο, καθώς οι εκτελέσεις γινόταν µε βάση την προφορική παράδοση (βλ. την λεγόµενη «παλαιά γραφή» και πβ. για τη γλώσσα το πέρασµα από την ιερογλυφική στη συλλαβογραφική και τέλος στην αλφαβητική γραφή). Όταν διαπιστώθηκε, όπως δείξαµε και πιο πάνω, από τον Πέτρο Λαµπαδάριο ότι πολλές µουσικές γραµµές δεν ήταν πια οικείες σε πολλούς ψάλτες, υιοθετήθηκε µια πιο αναλυτική γραφή, χωρίς ασφαλώς κι αυτή να στοχεύει στην «πιστή» καταγραφή της παράδοσης. Αργότερα, όταν η παράδοση άρχισε να φθίνει, υιοθετήθηκε (το 1814) µια ακόµη πιο αναλυτική γραφή, η λεγόµενη «νέα γραφή», την οποία εισηγήθηκαν οι «Τρεις άσκαλοι». ιατήρησε όµως κι αυτή αρκετά κρυπτογραφικά στοιχεία, τα οποία αποκωδικοποιεί («αναλύει») ο κάθε εκτελεστής ανάλογα µε την παράδοση της οποίας είναι φορέας. Η απλή γραφή επιτρέπει, για παράδειγµα, σε µια χορωδία, που αποτελείται από ψάλτες όχι πολύ καλά γυµνασµένους και δεµένους µεταξύ τους, να επιλέξει µιαν απλούστερη εκτέλεση ενός κειµένου χωρίς πολλές αναλύσεις που θα δυσκόλευαν τον συντονισµό των χορωδών, χωρίς αυτό να είναι κακό αν απ την άλλη θέλουν να εκτελούν πολλές αναλύσεις, πρέπει να δουλέψουν πολύ. Όταν το κείµενο λοιπόν είναι γραµµένο σε απλή γραφή χωρίς την ενσωµάτωση όλων των αναλύσεων ή και των έλξεων, επιτρέπει στους χορωδούς να κάνουν εκείνες και τόσες αναλύσεις που µπορούν να εκτελέσουν χωρίς πρόβληµα και χωρίς να χρειάζεται να «απλοποιήσουν» κατά το δοκούν ένα σύνθετο και µε αναλυτική γραφή κείµενο. ε. Μουσική έκφραση επιτονισµός Στο Η κεφάλαιο η Επιτροπή του κάνει λόγο «Περί των χαρακτήρων ποιότητος» αναφέροντας τα εξής πολύ σηµαντικά: «Η ερµηνεία των σηµείων της ποιότητος διά µόνης της φωνητικής διδασκαλίας ακριβέστερον επιτυγχάνεται». Η επισήµανση αυτή («διά µόνης της φωνητικής διδασκαλίας») αποτελεί µιαν ακόµη παραδοχή ότι δεν µπορούν να αποτυπωθούν τα πάντα στο γραπτό κείµενο. Η συζήτηση για τη µουσική έκφραση µάς παραπέµπει στη σχέση τµηµατικών και υπερτµηµατικών στοιχείων στη γλώσσα. Ό,τι προφέρουµε µέσα στο πλαίσιο της ανθρώπινης γλώσσας και που έχει µιαν αρχή και ένα τέλος είναι ένα εκφώνηµα. 23 Tα φωνήεντα, τα ηµίφωνα, και τα σύµφωνα αποτελούν τα φωνητικά «τµήµατα» της οµιλίας, τους φθόγγους. Πάνω σ αυτά προστίθενται άλλα χαρακτηριστικά, που ονοµάζονται «υπερτµηµατικά στοιχεία». Aυτά είναι ευρύτερα γλωσσικά στοιχεία, που δεν αφορούν ειδικά το κάθε φωνητικό τµήµα ούτε τις αλληλεπιδράσεις των φθόγγων, αλλά χαρακτηρίζουν όλο το εκφώνηµα. Τα σπουδαιότερα υπερτµηµατικά χαρακτηριστικά είναι: ο τόνος, ο επιτονισµός, ο ρυθµός και οι παύσεις. Tα υπερτµηµατικά στοιχεία και ιδιαίτερα ο επιτονισµός, η συνολική δηλαδή κίνηση της φωνής µέσα στα όρια της φράσης ή και ολόκληρης πρότασης, ο τόνος της φράσης είναι από τα πρώτα στοιχεία που εσωτερικεύει το µικρό παιδί, πριν ακόµα αρχίσει να µιλάει. Συναισθήµατα όπως ο θαυµασµός, η έκπληξη, η απορία, η ερώτηση, η αµφιβολία κ.λπ. εκφράζονται µε ανάλογη διακύµανση της φωνής. H γνώση του τρόπου µε τον οποίο αυτά εκφράζονται βρίσκεται βαθιά στο υποσυνείδητο του οµιλητή και δεν συνειδητοποιείται εύκολα. Aντιστρόφως, τα στοιχεία αυτά είναι από τα πιο δύσκολα έως αδύνατα στην εκµάθηση µιας ξένης 22 Επιτροπή του :41 23 Πετρούνιας 2002:272

16 16 γλώσσας και είναι εµφανή στην λεγόµενη «ξενική» εκφορά του λόγου, καθώς «προδίδουν» εκείνον που δεν έχει τη συγκεκριµένη γλώσσα ως µητρική και δεν έχει εσωτερικεύσει όλες αυτές τις δεξιότητες. Αν για τη γλώσσα ισχύει ότι η συνολική εκφορά του λόγου, ο επιτονισµός, δεν κατακτάται από τον οµιλητή παρά µόνο αν ζήσει από πολύ µικρή ηλικία και για πολλά χρόνια σε ένα συγκεκριµένο γλωσσικό περιβάλλον, το περιβάλλον της µητρικής του συνήθως γλώσσας, κατά µείζονα λόγο αυτό έχει εφαρµογή στην εκµάθηση της µουσικής έκφρασης. Γι αυτό η πολύχρονη µαθητεία ενός υποψήφιου ψάλτη σε ένα αναλόγιο και κοντά σε έναν δάσκαλο («διά µόνης της φωνητικής διδασκαλίας») δεν έχει στόχο τόσο το να «µάθει να διαβάζει (νότες)» αλλά κυρίως και κατ εξοχήν να µάθει να ακούει να ακούει και να βλέπει τον τρόπο µε τον οποίο ο δάσκαλός του «παίρνει» τους φθόγγους και τονίζει τις µουσικές γραµµές. Ο δάσκαλος πάνω στο αναλόγιο, τον φυσικό χώρο εκτέλεσης της εκκλησιαστικής µουσικής, εκτελεί πολύ περισσότερα από αυτά που µπορούν να αποτυπωθούν σε ένα άψυχο γραπτό κείµενο και µερικά από αυτά δεν τα εκτελεί παντού και πάντα, όπως αναλύσαµε και πιο πάνω. Η µαθητεία λοιπόν αυτή δεν µπορεί να γίνει επ ουδενί µε προσωπικό µόνο διάβασµα ούτε και µε τη φοίτηση απλώς και µόνο σε κάποιο ωδείο. Όπως υποστηρίζει και ο άρχων πρωτοψάλτης Θρασύβουλος Στανίτσας στην ίδια προαναφερθείσα συνέντευξη, 24 «αυτό για να το κάνεις, πρέπει να το έχεις ακούσει, να το έχεις ζήσει στην πηγή». Ε. Εν κατακλείδι Στην εργασία αυτή προσπαθήσαµε να καταδείξουµε τις εντυπωσιακά πολλές οµοιότητες της γλώσσας µε τη «γλώσσα» της µουσικής και να αναφερθούµε σε ζητήµατα, όπως αυτό της σχέσης προφορικότητας - εγγραµµατοσύνης, που απασχόλησαν από τα αρχαία κιόλας χρόνια και εξακολουθούν να απασχολούν τους µελετητές της γλώσσας αλλά και τους ερευνητές της εκκλησιαστικής µας µουσικής. Νοµίζουµε ότι η συµβολή των απόψεων των γλωσσολόγων στις συζητήσεις των µουσικολόγων για τα ζητήµατα της «πατρώας ηµών µουσικής» θα βοηθήσουν σε µιαν άλλη πιο ψύχραιµη θεώρηση αυτών των θεµάτων και ίσως αποφορτίσουν την όποια ένταση του διαλόγου γύρω από αυτά. Κι επειδή εσχάτως πολλοί αρµοδίως και αναρµοδίως οµιλούν περί γλώσσας και µουσικής, θα ήθελα να διατυπώσω µία καταληκτική παρατήρηση. Ένας γλωσσολόγος δεν διεκδικεί από τον λογοτέχνη το ταλέντο µε το οποίο είναι προικισµένος στη χρήση της γλώσσας ούτε ο λογοτέχνης, ο επιδέξιος και εµπνευσµένος χειριστής του λόγου, αµφισβητεί την επιστηµοσύνη του γλωσσολόγου και την ικανότητά του να ανατέµνει και να µελετά µε επιστηµονικά εργαλεία και µεθόδους τη γλώσσα. Μεταξύ τους (πρέπει να) υπάρχει αµοιβαίος σεβασµός και αναγνώριση του πεδίου στο οποίο «ειδικεύεται» ο καθένας και κανείς δεν «µπαίνει στα χωράφια» του άλλου. Ο Μακρυγιάννης, ο κατά τον Σεφέρη δάσκαλός του, ήταν άµοιρος οποιασδήποτε επιστηµονικής γνώσης για τη γλώσσα. Περιορίστηκε στον χειρισµό του λόγου για να µας αφήσει τα αποµνηµονεύµατά του και δεν διεκδίκησε να γράψει γραµµατική της νέας ελληνικής, για την οποία άλλωστε δεν είχε τις προϋποθέσεις. Ο Τριανταφυλλίδης και ο Τζάρτζανος από την άλλη, οι σοβαρότεροι µελετητές και κωδικοποιητές της γλώσσας µας, δεν διακρίθηκαν για τη λογοτεχνική τους δεινότητα χωρίς να χάνουν τίποτε από την επιστηµονική αξία τους. Έτσι και στην εκκλησιαστική µας µουσική θα πρέπει κάποια στιγµή να διαχωριστούν οι ρόλοι του ψάλτη-εκτελεστή της ιερής µουσικής και του µουσικολόγου - ερευνητή. Ο καθένας έχει δικαίωµα αλλά και χρέος να υπηρετεί τη µουσική από τη σκοπιά του. Ο ψάλτης πρέπει να προσπαθεί όσο µπορεί να µένει πιστός στην παράδοση και ακολουθώντας τη συµβουλή του Χρυσάνθου να µην ψάλλει απλώς «κατ εµπειρίαν» και «κατά τέχνην» αλλά κυρίως «κατ επιστήµην», 24 Συνέντευξη Στανίτσα στον Μαν. Χατζηγιακουµή

17 17 γνωρίζοντας δηλαδή «τους µουσικούς χαρακτήρας» κρατώντας δε «εις την φαντασίαν του όσα κατά λόγον διδάσκεται έως εκεί όπου φθάνει η κρίσις του νοός του» και «γιγνώσκων τας αιτίας και τους λόγους των αποτελεσµάτων της µουσικής». 25 Ο µουσικολόγος από την άλλη έχει χρέος αλλά και τη νοµιµοποίηση, χρησιµοποιώντας τα εργαλεία της επιστήµης του, να µελετήσει τη σηµερινή πραγµατικότητα της µουσικής και να λειτουργήσει όπως και ο ιστορικοσυγκριτικός γλωσσολόγος στη γλώσσα. Με τη µελέτη πολλών παλιότερων κειµένων καλούνται να αποκαταστήσουν τις παλιότερες γλωσσικές µορφές ή τις αρχαιότερες και αυθεντικότερες µουσικές φόρµες αντίστοιχα απαλλάσσοντας τη γραφή από τις προσωπικές εκτελέσεις και επιλογές γραφέων και εκδοτών, οι οποίες εν τω µεταξύ παρεισέφρησαν. Έτσι ο µουσικολόγος µπορεί πια σήµερα µε αρκετή ασφάλεια να χρησιµοποιήσει τα στοιχεία που έφερε εντωµεταξύ η έρευνα στο φως και να εµπλουτίσει την Μέθοδο του 1814 των Τριών ασκάλων. Όσο συγχέονται αυτοί οι διακριτοί ρόλοι και οι «καλλίφωνοι» ψάλτες διεκδικούν για τον εαυτό τους το αποκλειστικό δικαίωµα να µιλούν για τη µουσική, ενώ απ την άλλη οι µη προικισµένοι µε ιδιαίτερο φωνητικό χάρισµα αλλά οπλισµένοι µε δεινή επιστηµοσύνη και µέθοδο µουσικολόγοι αποκλείονται από τη συζήτηση, µόνο η µουσική έχει να χάσει. Ο µουσικός και ο καλός εκτελεστής είναι για το αναλόγιο, ο µουσικολόγος για την έρευνα, καθείς «εφ ω ετάχθη». Ο συνδυασµός και των δύο ιδιοτήτων αν και ευκταίος δεν είναι απαραίτητος. ΣΤ. Βιβλιογραφία Hudson, R.A Sociolinguistics. Cambridge:Cambridge University Press Lyons, J Εισαγωγή στη Θεωρητική Γλωσσολογία. Aθήνα: Μεταίχµιο. Martinet, A Στοιχεία Γενικής Γλωσσολογίας. Θεσσαλονίκη: Iνστιτούτο Nεοελληνικών Σπουδών. Nespor, M Φωνολογία. Aθήνα: Eκδόσεις Πατάκη. Βιολάκης, Γ Μελέτη συγκριτική της νυν εν χρήσει µουσικής γραφής προς την του Πέτρου του Πελοποννησίου και προς την αρχαιοτέραν γραφήν. Κατερίνη:Τέρτιος Επιτροπή του Στοιχειώδης διδασκαλία της εκκλησιαστικής µουσικής. Κωνσταντινούπολις Καράς, Σ Μέθοδος της Ελληνικής Μουσικής, Θεωρητικόν, τ. 2. Αθήναι Κωνσταντίνου, Γ Θεωρία και πράξη της εκκλησιαστικής µουσικής. Αθήνα Μπαµπινιώτης, Γ Θεωρητική Γλωσσολογία. Aθήνα Μπαµπινιώτης, Γ Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας. Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας Παυλίδου, Θ Επίπεδα της γλωσσικής ανάλυσης. Θεσσαλονίκη: Παρατηρητής Πετρούνιας, Ε Νεοελληνική Γραµµατική και Συγκριτική («Αντιπαραθετική») Ανάλυση. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Ζήτη Πλάτων Φαίδρος, 274c 275c Χαραλαµπόπουλος, A & Xατζησαββίδης, Σ H διδασκαλία της λειτουργικής χρήσης της γλώσσας: Θεωρία & πρακτική εφαρµογή. Θεσσαλονίκη: Kώδικας. Χατζησαββίδης, Σ Η γλωσσική ετερότητα ως κύρος: η περίπτωση της χρήσης της αγγλοαµερικανικής στα νέα ελληνικά. Γλώσσα 50. Aθήνα Χρύσανθος ο εκ Μαδύτων Θεωρητικόν Μέγα της Μουσικής. Αθήναι: Τυπογραφείο Σ. Κουσουλίνου 25 βλ. Χρύσανθος 1911:129 κ.ε.

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενα: 5 Ο στάδιο: γράφω και διαβάζω τρισύλλαβες λέξεις 6 ο στάδιο: γράφω και διαβάζω λέξεις που αρχίζουν µε φωνήεν 7 ο στάδιο: γράφω και διαβάζω λέξεις που έχουν τελικό σίγµα (-ς) 8 ο στάδιο: γράφω

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΗΛΙΚΙΑ γέννηση ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Αναγνωρίζει και προτιμά τη φωνή της μητέρας καθώς και ήχους της γλώσσας. Μιμείται ήχους της γλώσσας. 2 μηνών Συνδυάζει

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Βασικοί όροι και έννοιες- Δεύτερη # Ξένη γλώσσα Δεύτερη γλώσσα είναι οποιαδήποτε γλώσσα κατακτά ή μαθαίνει ένα άτομο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ 1. Από τη Γραμμική Β στην εισαγωγή του αλφαβήτου - Στον ελληνικό χώρο, υπήρχε ένα σύστημα γραφής μέχρι το 1200 π.χ. περίπου, η

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ:

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2011-2012 ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» Διδάσκων: Κ. Χρήστου

Διαβάστε περισσότερα

γλωσσικέςεπιλογές λειτουργίες/περικείµενα -Μιαφοράκιένανκαιρό -ΛαέτηςΑθήνας - Συµπληρώστε τα κενά. - Προσοχή, παρακαλώ! Μην αφήνετε - σήµερα φιλοξενούµε τον κύριο Γάτο -Τσουκαλάςόπ. π. σ. 55 - Κεραµεικός,

Διαβάστε περισσότερα

Πώς μαθαίνουν οι μαθητές;

Πώς μαθαίνουν οι μαθητές; Τεχνικές για την καλλιέργεια δεξιοτήτων ανάγνωσης και γραφής Ευγενία Νιάκα Σχολική Σύμβουλος Πώς μαθαίνουν οι μαθητές; Οι μαθητές δεν απορροφούν «σαν σφουγγάρια», ούτε αποδέχονται άκριτα κάθε νέα πληροφορία.

Διαβάστε περισσότερα

Πώς μπορούμε να δημιουργούμε γεωμετρικά σχέδια με τη Logo;

Πώς μπορούμε να δημιουργούμε γεωμετρικά σχέδια με τη Logo; Κεφάλαιο 2 Εισαγωγή Πώς μπορούμε να δημιουργούμε γεωμετρικά σχέδια με τη Logo; Η Logo είναι μία από τις πολλές γλώσσες προγραμματισμού. Κάθε γλώσσα προγραμματισμού έχει σκοπό τη δημιουργία προγραμμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Η στοχοθεσία της Ελληνικής ως δεύτερης και ως ξένης γλώσσας. Α. Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε. Παν/μίου Κρήτης

Η στοχοθεσία της Ελληνικής ως δεύτερης και ως ξένης γλώσσας. Α. Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε. Παν/μίου Κρήτης Η στοχοθεσία της Ελληνικής ως δεύτερης και ως ξένης γλώσσας Α. Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε. Παν/μίου Κρήτης Δεύτερη γλώσσα (1/2) Όταν ένας ομιλητής μαθαίνει ή/και χρησιμοποιεί μια Χ γλώσσα ως δεύτερη,

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος 5 ος ιαβάζει και γράφει λέξεις που περιέχουν δίψηφα φωνήεντα και συνδυασµούς ει, ευ, ου, ια, αυ) π.χ. ευτυχία, ουρανός, αυτός κλπ.

Στόχος 5 ος ιαβάζει και γράφει λέξεις που περιέχουν δίψηφα φωνήεντα και συνδυασµούς ει, ευ, ου, ια, αυ) π.χ. ευτυχία, ουρανός, αυτός κλπ. ΕΝΟΤΗΤΑ 8 η Ι ΑΧΗ ΑΝΑΓΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΓΡΑΦΗΣ Κατά την Φλωράτου (2002) για τη διδαχή της πρώτης ανάγνωσης βάζουµε τους εξής στόχους : Στόχος 1 ος Αναγνωρίζει και γράφει κάθε γράµµα της αλφαβήτας χωρίς δισταγµούς.

Διαβάστε περισσότερα

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά.

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. Γ. Οι μαθητές και τα Μαθηματικά. Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. ΠΙΝΑΚΑΣ 55 Στάση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη

ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη Ο ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ (572-500 ΠΧ) ΗΤΑΝ ΦΟΛΟΣΟΦΟΣ, ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΚΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΣ ΤΗΣ ΜΟΥΙΣΚΗΣ. ΥΠΗΡΞΕ Ο ΠΡΩΤΟΣ ΠΟΥ ΕΘΕΣΕ ΤΙΣ ΒΑΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Από την Α Λυκείου µέχρι το Πανεπιστήµιο

Από την Α Λυκείου µέχρι το Πανεπιστήµιο Από την Α Λυκείου µέχρι το Πανεπιστήµιο Α ΛΥΚΕΙΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ 1 η οµάδα προσανατολισµού ανθρωπιστικών σπουδών η οµάδα προσανατολισµού θετικών σπουδών 1 η οµάδα προσανατολισµού ανθρωπιστικών σπουδών 3 η οµάδα

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Τα βιβλία της σειράς «ΕΤΣΙ ΓΡΑΦΩ ΚΑΙ ΙΑΒΑΖΩ µε µικρά βήµατα µέσα από συγκεκριµένους στόχους» πρώτο, δεύτερο και τρίτο µέρος, αποτελούν πολύ καλό βοήθηµα για την πρώτη ανάγνωση και γραφή. Οι µαθητές της

Διαβάστε περισσότερα

Συµφωνία Επιχορήγησης No: 2008 4466 / 001 001 Έργο No. 143512-BG-2008-KA2-KA2MP

Συµφωνία Επιχορήγησης No: 2008 4466 / 001 001 Έργο No. 143512-BG-2008-KA2-KA2MP Συµφωνία Επιχορήγησης No: 2008 4466 / 001 001 Έργο No. 143512-BG-2008-KA2-KA2MP Αυτό το έργο έχει χρηµατοδοτηθεί µε την υποστήριξη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ευρωπαϊκό Χαρτοφυλάκιο Γλωσσών για Κωφούς και

Διαβάστε περισσότερα

Πρωινό γεύμα και υγιεινή σώματος στην τουαλέτα.

Πρωινό γεύμα και υγιεινή σώματος στην τουαλέτα. Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν δημιουργικά

Διαβάστε περισσότερα

Σπουδάστρια: Ευθυμίου Μαρία Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ζακοπούλου Βικτωρία

Σπουδάστρια: Ευθυμίου Μαρία Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ζακοπούλου Βικτωρία Σπουδάστρια: Ευθυμίου Μαρία Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ζακοπούλου Βικτωρία Λίγα λόγια για την εργασία Οι Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες, σήμερα, αποτελούν μια πολύ συνηθισμένη κατάσταση στο σχολείο. Ωστόσο πολλά

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοκινητική αγωγή

Μουσικοκινητική αγωγή Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) - ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσικοκινητική αγωγή Η μουσικότητα των ήχων και της ανθρώπινης

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Μαθησιακές υσκολίες (Πηγή : http://mariaskokou.wordpress.com ) Μιλώντας για τη δυσλεξία Έχει ϖεράσει ϖάνω αϖό ένας αιώνας αϖό την ϖρώτη ϖεριγραφή ενός ϖεριστατικού δυσλεξίας. O γιατρός W.Pringle Morgan

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 17448 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Κατσικογιώργου Ειρήνη Θέματα Α. Στο κείμενο καταγράφονται τα χαρακτηριστικά του δημοσιογραφικού

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ Απόστολος Σιόντας ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ Η τονικότητα ΝΤΟ µείζων Πειραµατικό Μουσικό Γυµνάσιο Παλλήνης Παλλήνη 2010 Πρόλογος Καθώς θεωρούµε ότι είναι απαραίτητη η γνώση του περιεχοµένου του µουσικού

Διαβάστε περισσότερα

«Βασιλιάς των Ξωτικών» ( Erlkonig ) Κατηγορία: Lied Στίχοι: Goethe Μουσική: Schubert

«Βασιλιάς των Ξωτικών» ( Erlkonig ) Κατηγορία: Lied Στίχοι: Goethe Μουσική: Schubert 1 «Βασιλιάς των Ξωτικών» ( Erlkonig ) Κατηγορία: Lied Στίχοι: Goethe Μουσική: Schubert Το τραγούδι αυτό θεωρείται ένα από τα αριστουργήµατα (ίσως και το πιο σπουδαίο) του Γερµανικού lied, και ανήκει στην

Διαβάστε περισσότερα

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Ελάτε να ζήσουμε τα όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Χριστούγεννα (μέσα από ιστορίες και χριστουγεννιάτικα παιχνίδια) 1 Στόχοι: Μέσα από διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

Αρθρωτικές-Φωνολογικές διαταραχές Αποκατάσταση φωνημάτων /f/ - /v/

Αρθρωτικές-Φωνολογικές διαταραχές Αποκατάσταση φωνημάτων /f/ - /v/ Αρθρωτικές-Φωνολογικές διαταραχές Αποκατάσταση φωνημάτων /f/ - /v/ Φοιτήτρια : Τεκτονίδου Βαρβάρα (12871) Καθηγήτρια: Παίλα Νικολέτα T.E.I Ηπείρου, 2014 Ταξινόμηση φωνολογικών/αρθρωτικών διαταραχών Αναπτυξιαξή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Υπάρχει µεγάλη ποικιλία θεµάτων που θα µπορούσαν να δοθούν ως συνθετικές δηµιουργικές εργασίες. Όποιο θέµα όµως και να δοθεί, θα ήταν καλό να έχει ως στόχο τη στροφή του

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφορίες για το νέο HSK

Πληροφορίες για το νέο HSK Πληροφορίες για το νέο HSK Μετάφραση από την ιστοσελίδα http://www.chinesetesting.cn/gosign.do?id=1&lid=0# Το νέο HSK δημιουργήθηκε από το Χανπάν σε μια προσπάθεια καλύτερης εξυπηρέτησης των σπουδαστών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ Η πλέον διαδεδοµένη και αποδεκτή θεωρία είναι η τριµερής θεωρία της γνώσης που ορίζει τη γνώση ως δικαιολογηµένη αληθή πεποίθηση (justified true belief). Ανάλυση της τριµερούς

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΜΑΝΕ

Η ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΜΑΝΕ 1 Η ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΜΑΝΕ Ο Σμυρναϊκός Μανές ή αλλιώς Μανέρως. Κατά τους Αρχαίους συγγραφείς ο Μανέρως ήταν θλιβερός ήχος και τον ονομάζανε Μανέρω ή Λίναιος θρήνος διότι κατά τα λεγόμενα με τον ήχο αυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΣΟΦΙΑ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ: Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ, ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΗ

ΣΟΦΙΑ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ: Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ, ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΗ ΣΟΦΙΑ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ: Κ.Π. ΚΑΒΑΦΗΣ, ΤΟ ΑΡΧΕΙΟ ΤΟΥ ΠΟΙΗΤΗ Εισαγωγικά: Τι είναι λογοτεχνικό αρχείο; Τι περιέχει το αρχείο ενός ποιητή; Ποιος είναι ο πονοκέφαλος ενός εκδότη; Τι ηθικά διλήμματα

Διαβάστε περισσότερα

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όλα τα είδη ερωτήσεων που αναφέρονται στο «Γενικό Οδηγό για την Αξιολόγηση των µαθητών στην Α Λυκείου» µπορούν να χρησιµοποιηθούν στα Μαθηµατικά, τόσο στην προφορική διδασκαλία/εξέταση, όσο

Διαβάστε περισσότερα

Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας

Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας Στάδια Ανάπτυξης Λόγου και Οµιλίας Το παιδί ξεδιπλώνει τις γλωσσικές ικανότητες του µε το χρόνο. Όλα τα παιδιά είναι διαφορετικά µεταξύ τους και το κάθε ένα έχει το δικό του ρυθµό. Τα στάδια ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2008 ( ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 3Π /2008) ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδοι: ΠΕ 05 ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 06 ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 07 ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ,

Διαβάστε περισσότερα

Ἡδιά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε ὁ Θρασύβουλος Στανίτσας

Ἡδιά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε ὁ Θρασύβουλος Στανίτσας Γ Συνέδριο «Θεωρία καί Πράξη τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ἡ Ὁκταηχία» Τετάρτη 18 Ὀκτωβρίου 2006 Ἡδιά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε Ἀθανάσιος Ἰ. Παϊβανᾶς www.paivanas.gr

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολογήστε την ικανότητα του μαθητή στην κατανόηση των προφορικών κειμένων και συγκεκριμένα να:

Αξιολογήστε την ικανότητα του μαθητή στην κατανόηση των προφορικών κειμένων και συγκεκριμένα να: Αξιολογήστε την ικανότητα του μαθητή στην κατανόηση των προφορικών κειμένων και συγκεκριμένα να: Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΠΟΛΥΤΡΟΠΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Ανταποκρίνονται στην ακρόαση του προφορικού

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους. Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου

Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους. Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου Pos matome Griko: Το εκπαιδευτικό υλικό. Β Επίπεδο για ενηλίκους Μαριάννα Κατσογιάννου, Γλωσσολόγος, Καθηγήτρια, Παν/μιο Κύπρου Χαιρετίζοντας την σημερινή εκδήλωση εκ μέρους του Πανεπιστημίου Κύπρου, θα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΙΙ. ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΞΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ.

ΙΙΙ. ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΞΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ. ΙΙΙ. ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΞΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ. Είδαμε πως το 4.2% των μαθητών στο δείγμα μας δεν έχουν ελληνική καταγωγή. Θα μπορούσαμε να εξετάσουμε κάποια ειδικά χαρακτηριστικά αυτών των ξένων μαθητών

Διαβάστε περισσότερα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα ΔΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Προβλήματα ομιλίας στην παιδική ηλικία

Προβλήματα ομιλίας στην παιδική ηλικία Προβλήματα ομιλίας στην παιδική ηλικία Το μικρό μας δεν μιλάει όπως τα άλλα παιδιά της ηλικίας του. Τι μπορεί να συμβαίνει; Το κοινωνικό περιβάλλον, οι συνθήκες ζωής, και οι παραδόσεις επηρεάζουν θετικά

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΜΕΙΝΕΙ ΑΝΕΠΑΦΗ!

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΜΕΙΝΕΙ ΑΝΕΠΑΦΗ! Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΜΕΙΝΕΙ ΑΝΕΠΑΦΗ! Με μεγάλη μας έκπληξη διαπιστώσαμε πως πρόσφατα (Νοέμβριος 2011) διανεμήθηκε προς διδασκαλία, στα δημοτικά σχολεία της χώρας μας ένα καινούργιο βιβλίο γραμματικής,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ»

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ» 1.1 Βασικές κατευθύνσεις Η αξιολόγηση ενός μαθήματος είναι αρχικά θέμα προσδιορισμού και κατανόησης της ταυτότητάς του. Θέματα όπως είναι ο τίτλος του

Διαβάστε περισσότερα

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ Τί σε απασχολεί; Διάβασε τον κατάλογο που δίνουμε παρακάτω και, όταν συναντήσεις κάποιο θέμα που απασχολεί κι εσένα, πήγαινε στις σελίδες που αναφέρονται εκεί. Διάβασε τα κεφάλαια, που θα βρεις σ εκείνες

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ -ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ -ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ Σχέδιο Διδασκαλίας Τάξη: Β Γυμνασίου Μάθημα: Νεοελληνική Γλώσσα Θέμα: Η συνοχή ενός ευρύτερου Κειμένου Διάρκεια: Μία περίοδος Στην τέταρτη ενότητα ο προγραμματισμός προβλέπει έξι περιόδους. Η συγκεκριμένη

Διαβάστε περισσότερα

Ἡδιά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε ὁ Θρασύβουλος Στανίτσας

Ἡδιά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε ὁ Θρασύβουλος Στανίτσας Γ Συνέδριο «Θεωρία καί Πράξη τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ἡ Ὁκταηχία» Τετάρτη 18 Ὀκτωβρίου 2006 Ἡδιά ζώσης διδασκαλία (ἀκουστική παράδοση) τῆς Ψαλτικῆς Τέχνης ὃπως τήν μεταλαμπάδευσε Ἀθανάσιος Ἰ. Παϊβανᾶς www.paivanas.gr

Διαβάστε περισσότερα

13 ο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ Σάββατο 6 Οκτωβρίου 2010 Εργαστήριο

13 ο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ Σάββατο 6 Οκτωβρίου 2010 Εργαστήριο 13 ο ΠΑΓΚΥΠΡΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ Σάββατο 6 Οκτωβρίου 2010 Εργαστήριο «Δυσλεξία: Μια λέξη δύσκολη και μόνο να την πεις φαντάσου το μαρτύριο όμως να τη ζεις» Μαρία Χριστοπούλου, Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΑ Γ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ. Πέτρος Κλιάπης 3η Περ. Ημαθίας

ΓΛΩΣΣΑ Γ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ. Πέτρος Κλιάπης 3η Περ. Ημαθίας ΓΛΩΣΣΑ Γ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Πέτρος Κλιάπης 3η Περ. Ημαθίας ΗΔομή του Εκπαιδευτικού Υλικού Για τη διδασκαλία της Γλώσσας στην Γ τάξη του Δημοτικού χρησιμοποιείται το παρακάτω υλικό: Βιβλίο του Μαθητή, 3 τεύχη (240

Διαβάστε περισσότερα

ΑΜΑΛΙΑ ΑΡΒΑΝΙΤΗ, University of California, San Diego (UCSD)

ΑΜΑΛΙΑ ΑΡΒΑΝΙΤΗ, University of California, San Diego (UCSD) 1 APPENDIX I Εισαγωγικό Επίπεδο ΑΜΑΛΙΑ ΑΡΒΑΝΙΤΗ, University of California, San Diego (UCSD) ΠΡΟΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΤΟΝΙΣΜΟΣ Η επιτυχία της επικοινωνίας εξαρτάται από την ικανότητα να αντιλαμβάνεται κανείς τον

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Δεκατέσσερις ιστορίες ζητούν συγγραφέα

Δεκατέσσερις ιστορίες ζητούν συγγραφέα ΓΙΩΡΓΟΣ Σ. ΔΡΟΥΛΙΑΣ Δεκατέσσερις ιστορίες ζητούν συγγραφέα Παραγωγή λόγου για την Ε και την ΣΤ Δημοτικού ΠΡΟΛΟΓΟΣ Για να κρατάς αυτό το βιβλίο στα χέρια σου, σημαίνει ότι θέλεις να μάθεις να εκφράζεσαι

Διαβάστε περισσότερα

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού.

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. ημήτρης Γουλής Ο παραδοσιακός όρος αλφαβητισμός αντικαταστάθηκε από τον πολυδύναμο

Διαβάστε περισσότερα

Δεύτερη διδακτική πρόταση Έλεγχος επίδοσης στο σχολείο. 1 φωτοτυπία ανά μαθητή με τον έλεγχο παραγωγή προφορικού λόγου, παραγωγή γραπτού λόγου

Δεύτερη διδακτική πρόταση Έλεγχος επίδοσης στο σχολείο. 1 φωτοτυπία ανά μαθητή με τον έλεγχο παραγωγή προφορικού λόγου, παραγωγή γραπτού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο B Δεύτερη διδακτική πρόταση Έλεγχος επίδοσης στο σχολείο Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική

Διαβάστε περισσότερα

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου Συλλογή Περιστέρια 148 Εικονογράφηση εξωφύλλου: Εύη Τσακνιά 1. Το σωστό γράψιμο Έχεις προσέξει πως κάποια βιβλία παρακαλούμε να μην τελειώσουν ποτέ κι άλλα, πάλι, από την πρώτη κιόλας σελίδα τα βαριόμαστε;

Διαβάστε περισσότερα

Έχουν σα στόχο να αξιολογήσουν με ποιοτικά κυρίως κριτήρια την επίδοση του μαθητή/τριας. Έχουν σα στόχο να «μετρήσουν» την επίδοση του μαθητή/τριας

Έχουν σα στόχο να αξιολογήσουν με ποιοτικά κυρίως κριτήρια την επίδοση του μαθητή/τριας. Έχουν σα στόχο να «μετρήσουν» την επίδοση του μαθητή/τριας ΤΥΠΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Έχουν σα στόχο να «μετρήσουν» την επίδοση του μαθητή/τριας Δίνεται έμφαση κυρίως στις γραπτές δοκιμασίες Το ενδιαφέρον στρέφεται κυρίως στο αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία Ενδεικτικοί διδακτικοί στόχοι Οι διδακτικοί στόχοι για τη διδασκαλία της εισαγωγής προσδιορίζονται στο βιβλίο για τον καθηγητή, Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ 1 Οι ήχοι που χρησιμοποιούμε στη μουσική λέγονται νότες ή φθόγγοι και έχουν επτά ονόματα : ντο - ρε - μι - φα - σολ - λα - σι. Η σειρά αυτή επαναλαμβάνεται πολλές φορές

Διαβάστε περισσότερα

Αξιότιμοι κυρίες και κύριοι, Αγαπητοί μου

Αξιότιμοι κυρίες και κύριοι, Αγαπητοί μου Αρχαία Ελληνική Γλώσσα: η βασική μέθοδος διδασκαλίας της Νεοελληνικής ως ξένης γλώσσας ΤΑΤΙΑ ΜΤΒΑΡΕΛΙΤΖΕ Υποψήφια διδάκτωρ του Ινστιτούτου Κλασσικής Φιλολογίας, Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών του

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για το διάλογο ανάπτυξης των εργαζοµένων Εισαγωγή Στόχος: Το κλίµα του διαλόγου

Οδηγίες για το διάλογο ανάπτυξης των εργαζοµένων Εισαγωγή Στόχος: Το κλίµα του διαλόγου Οδηγίες για το διάλογο ανάπτυξης των εργαζοµένων Εισαγωγή Ο διάλογος ανάπτυξης των εργαζοµένων είναι µέρος της επιλεγµένης µεθοδολογίας για την υλοποίηση της πλήρους χαρτογράφησης της συσσωρευµένης γνώσης

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ

ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ 556 3 Ο ΣΥΝΕ ΡΙΟ ΣΤΗ ΣΥΡΟ ΤΠΕ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ ΣΥΓΚΡΙΤΙΚΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΣΤΑΣΗΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΝΑΝΤΙ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΜΕ Η ΧΩΡΙΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟ Ματούλας Γεώργιος άσκαλος Σ Ευξινούπολης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους)

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) Όνομα Παιδιού: Ναταλία Ασιήκαλη ΤΙΤΛΟΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗΣ: Πως οι παράγοντες υλικό, μήκος και πάχος υλικού επηρεάζουν την αντίσταση και κατ επέκταση την ένταση του ρεύματος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΕ ΤΥΠΟΥΣ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΕ ΤΥΠΟΥΣ ΚΕΙΜΕΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΕ ΤΥΠΟΥΣ ΚΕΙΜΕΝΩΝ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ ΗΡΑΚΛΗΣ ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ https://sym.pblogs.gr ΕΙΔΗ ΛΟΓΟΥ ΤΙ ΣΤΟΧΕΥΩ ; ΑΝΑΦΟΡΙΚΟΣ Κειμενικό είδος ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΙΚΟΣ Κειμενικό είδος ΤΙ ΣΤΟΧΕΥΩ ; Αφήγηση, περιγραφή,

Διαβάστε περισσότερα

«ΜΑΘΑΙΝΩ ΠΩΣ ΝΑ ΜΑΘΑΙΝΩ... ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΩ ΟΣΑ ΔΙΑΒΑΖΩ.»

«ΜΑΘΑΙΝΩ ΠΩΣ ΝΑ ΜΑΘΑΙΝΩ... ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΩ ΟΣΑ ΔΙΑΒΑΖΩ.» «ΜΑΘΑΙΝΩ ΠΩΣ ΝΑ ΜΑΘΑΙΝΩ... ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΩ ΟΣΑ ΔΙΑΒΑΖΩ.» Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΩΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗΣ Της Αλεξάνδρας Λέττη, Δευτεροετούς φοιτήτριας στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΑΣ. ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΟΝΟΜΑ ΕΝΕΡΓΕΙΑ Ίσον ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΟΙ ΧΡΟΝΙΚΟΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΑΣ. ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΟΝΟΜΑ ΕΝΕΡΓΕΙΑ Ίσον ΠΡΟΣΘΕΤΙΚΟΙ ΧΡΟΝΙΚΟΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ www.byzantine-musics.com 1 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΣΗΜΕΙΟΓΡΑΦΙΑΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ ΠΟΣΟΤΗΤΑΣ q e ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΟΝΟΜΑ ΕΝΕΡΓΕΙΑ Ίσον s 0 a Ολίγον 1 α f Πεταστή 1 α g Κεντήµατα 1 α Κέντηµα 2 α Υψηλή 4 α d Απόστροφος 1

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ»

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ» ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ «ΤΑ ΚΛΑΣΜΑΤΑ» Νικόλαος Μπαλκίζας 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκοπός του σχεδίου μαθήματος είναι να μάθουν όλοι οι μαθητές της τάξης τις έννοιες της ισοδυναμίας των κλασμάτων,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010 Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών Δημοτικής, Προδημοτικής και Ειδικής Εκπαίδευσης για τα νέα Αναλυτικά Προγράμματα (21-22 Δεκεμβρίου 2010 και 7 Ιανουαρίου 2011) Δ Φάση Επιμόρφωσης Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Συνέντευξη στη Μαίρη Γκαζιάνη «Τελικά οι σύγχρονοι Έλληνες φέρουμε στο αίμα μας το dna των αρχαίων προγόνων

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος προγράμματος: «Παιχνίδια στο χθες, παιχνίδια στο σήμερα, παιχνίδια δίχως σύνορα» Υπεύθυνη προγράμματος: Μπότη Ευαγγελή Εκπαιδευτικός που

Τίτλος προγράμματος: «Παιχνίδια στο χθες, παιχνίδια στο σήμερα, παιχνίδια δίχως σύνορα» Υπεύθυνη προγράμματος: Μπότη Ευαγγελή Εκπαιδευτικός που Τίτλος προγράμματος: «Παιχνίδια στο χθες, παιχνίδια στο σήμερα, παιχνίδια δίχως σύνορα» Υπεύθυνη προγράμματος: Μπότη Ευαγγελή Εκπαιδευτικός που συμμετέχει: Κακάρη Κωνσταντίνα Παρακολουθώντας τα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

http://hallofpeople.com/gr/ Μισελ ντε Μονταιν ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (απόσπασμα από την αρχή) Τα συναισθήματα μας επεκτείνονται πέρα από εμάς

http://hallofpeople.com/gr/ Μισελ ντε Μονταιν ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (απόσπασμα από την αρχή) Τα συναισθήματα μας επεκτείνονται πέρα από εμάς http://hallofpeople.com/gr/ Μισελ ντε Μονταιν ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (απόσπασμα από την αρχή) Τα συναισθήματα μας επεκτείνονται πέρα από εμάς Εκείνοι που κατηγορούν τους ανθρώπους ότι τρέχουν διαρκώς πίσω

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ-Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΒΛΕΨΗΣ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Η ακαδημαϊκή επιτυχία συνδέεται με την αναγνωστική ικανότητα καθώς και με τις

ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ-Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΒΛΕΨΗΣ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Η ακαδημαϊκή επιτυχία συνδέεται με την αναγνωστική ικανότητα καθώς και με τις ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ-Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΒΛΕΨΗΣ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Η ακαδημαϊκή επιτυχία συνδέεται με την αναγνωστική ικανότητα καθώς και με τις ικανότητες του γραμματισμού. Έτσι, οι μαθητές με αναπτυγμένες

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Γ Δεύτερη διδακτική πρόταση Μυθολογία Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική ώρα έφηβοι και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ (ΒΟΛΟΣ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ (ΒΟΛΟΣ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ (ΒΟΛΟΣ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γλωσσικό Λάθος Ορισμός και προβλήματα Ως γλωσσικό λάθος θα

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο Ηµεροµηνία ιδακτική Ώρα Τάξη/Τµήµα Αριθµός Μαθητών

Σχολείο Ηµεροµηνία ιδακτική Ώρα Τάξη/Τµήµα Αριθµός Μαθητών 2.2. Φόρµα Μαθήµατος 2 ης Τηλεδιάσκεψης Το νερό νεράκι Ερευνητικό εκπαιδευτικό πρόγραµµα εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης σε ηµοτικά Σχολεία της Ελλάδος και της Κύπρου ΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΛΗΡΟΥ ΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΡΥΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

1 / 13 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 5 ης ηµοτικού. Μάρτιος 2007

1 / 13 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 5 ης ηµοτικού. Μάρτιος 2007 1 / 13 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε.

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε. Μάχη Νικολάρα: Θα μιλήσουμε για τον τομέα της εκπαίδευσης από μια άλλη σκοπιά. Οι ανακοινώσεις του Υπουργείου Παιδείας εχθές ανέτρεψαν κατά κάποιο τρόπο τον προγραμματισμό αυτής της εκπομπής, όμως όλα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ Η πολυπόθητη μέρα για την εκδρομή μας στην Κωνσταντινούπολη είχε φτάσει! Βαλίτσες, φωτογραφικές μηχανές, τα λόγια που είχε να μάθει ο καθένας από όσους συμμετέχουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A') ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΕΙΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι.

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι. Εισαγωγή Ο οδηγός που κρατάς στα χέρια σου είναι μέρος μιας σειράς ενημερωτικών οδηγών του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Σκοπό έχει να δώσει απαντήσεις σε κάποια βασικά ερωτήματα που μπορεί να έχεις

Διαβάστε περισσότερα

Ο Άρχων Πρωτοψάλτης Χαρίλαος Ταλιαδώρος, ένας κορυφαίος εκπρόσωπος της Βυζαντινής Ψαλτικής στη σύγχρονη εποχή

Ο Άρχων Πρωτοψάλτης Χαρίλαος Ταλιαδώρος, ένας κορυφαίος εκπρόσωπος της Βυζαντινής Ψαλτικής στη σύγχρονη εποχή Ο Άρχων Πρωτοψάλτης Χαρίλαος Ταλιαδώρος, ένας κορυφαίος εκπρόσωπος της Βυζαντινής Ψαλτικής στη σύγχρονη εποχή Μαρία Αλεξάνδρου, Τ.Μ.Σ. του Α.Π.Θ. Εικόνα: Ι. Καθεδρικός Ναός της του Θεού Σοφίας Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

[γála], [nisos], [cípos],[cení], [círos], [típos], [cerós], [ómos], [kalà], [cerí]

[γála], [nisos], [cípos],[cení], [círos], [típos], [cerós], [ómos], [kalà], [cerí] Οδηγίες για τις εξετάσεις ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑ (ΦΦΓ01) ιδάσκων: ιονύσης Γούτσος (Α-Λ) Στις γραπτές εξετάσεις θα περιλαµβάνονται 4 υποχρεωτικά θέµατα. Στο πρώτο θέµα θα ζητηθεί ο ορισµός βασικών γλωσσολογικών

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Χαλάνδρι 02/05/2010 Αριστοτέλους 42 Χαλάνδρι Τ.Κ. 15234 Τηλ./210-6800823 e-mail: papdimit@yahoo.gr ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Η ανάπτυξη της γλώσσας αποτελεί µια πολύχρονη, πολύπλοκη και προοδευτική

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

Η ελληνική γλώσσα και η γραφή της

Η ελληνική γλώσσα και η γραφή της Η ελληνική γλώσσα και η γραφή της Περίληψη οµιλίας που παρουσιάστηκε στο St Demetrios High School, Astoria, Νέα Υόρκη, στις 3 Νοεµβρίου 2009 από τον κ. Γεώργιο Παπαναστασίου, Επίκουρο Καθηγητή Ιστορικής

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Α

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Α ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Α τάξη Γενικού Λυκείου και Α τάξη Εσπερινού Γενικού Λυκείου Το Π.Σ. για το μάθημα της Λογοτεχνίας στην Α Λυκείου επιδιώκει να δώσει νέες κατευθύνσεις στη διδασκαλία της Λογοτεχνίας

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής»

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής» Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της Γεωμετρική ς Εποχής; Ερωτήματα - κλειδιά: 2 Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Γεωμετρικής Εποχής; Υπήρχαν αρχηγοί στις ομάδες των ανθρώπων

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα