ΤΟ 1666 Ο ΘΕΟΔΩΡΟΣ (ΦΙΟΝΤΟΡ) ΙΒΑΝΟΒ, πρώην διάκονος στο ναό του

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΤΟ 1666 Ο ΘΕΟΔΩΡΟΣ (ΦΙΟΝΤΟΡ) ΙΒΑΝΟΒ, πρώην διάκονος στο ναό του"

Transcript

1 ΤΑ ((ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ» ΚΑΙ ΟΙ ΡΩΣΟΙ ((ΠΑΛΑΙΟΠΙΣΤΟΙ» ΣΤΑ ΜΕΣΑ ΤΟΥ 17ου ΑΙΩΝΑ ΤΟ 1666 Ο ΘΕΟΔΩΡΟΣ (ΦΙΟΝΤΟΡ) ΙΒΑΝΟΒ, πρώην διάκονος στο ναό του Ευαγγελισμού του Κρεμλίνου, έγραφε απευθυνόμενος στον τσάρο 'Αλέξιο: «Έδώ και πολύ καιρό τα βιβλία των Ελλήνων 1 [τα εκκλησιαστικά] 1. Όσο άχαρες κι αν είναι οι διογκωμένες υποσελίδιες σημειώσεις, ειδικά στην αρχή ενός κειμένου, κάποιες εισαγωγικές ((ονομάτων επισκέψεις» είναι απαραίτητες: α': "Ελληνες, ελληνικά βιβλία, βιβλία των Ελλήνων κ.ο.κ. Άπό τις πρώτες επαφές των ανατολικών Σλάβων με το Βυζάντιο οι Βυζαντινοί και, μετέπειτα, οι 'Έλληνες εκπρόσωποι της τουρκοκρατούμενης 'Ορθόδοξης 'Ανατολής ονομάζονταν ((Γραικοί» (grekh), δπως αντίστοιχα το Βυζάντιο και, πιο αόριστα, ό χώρος κατοικίας τών δεύτερων (αυτός πού στην ελληνική συνείδηση νοείται ως ό ελλαδικός χώρος μαζί με τήν ((καθ' ημάς Ανατολή»): ((γραικική γή» ή και «Γραικία» (Gre^ska] zeml], Grech]). 'Αποφεύγοντας τή χρήση του μάλλον παρωχημένου δρου ((Γραικός» και τών συνακόλουθων επιθέτων (με εξαίρεση ορισμένες ειδικές περιπτώσεις, δπως λ.χ. Μάξιμος ό Γραικός) και προτιμώντας το (('Έλληνας» κ.ο.κ., διευκρινίζω δτι, δσον άφορα τα παρακάτω μεθερμηνευόμενα χωρία, δέν υπάρχει κανένα περιθώριο σύγχυσης με τους αρχαίους Έλληνες. Ο απόλυτα διακριτός δρος πού αναλογούσε στους τελευταίους ήταν ((éluni» και ως τα τέλη του 17ου αιώνα (με ελάχιστες εξαιρέσεις πού μάλλον ανάγονται στο έργο του Μαξίμου (βλ., π.χ., Α. Ι. Sobolevskij, Perevodnaja literatura Moskovskoj Rusi (XIV-XVII w.). Bibliograficheskije materialy, Αγία Πετρούπολη 1903, σ ) ό δρος αυτός είχε έντονη αρνητική φόρτιση σηματοδοτώντας, κατά πρώτο λόγο, τους ειδωλολάτρες εν γένει, β': παλαιόπιστοι. 'Όρος καταγεγραμμένος στή σύγχρονη ελληνική βιβλιογραφία, άλλα ίσως Οχι ευρύτερα γνωστός. Προκρίνεται του πρό πολλού καταχωρισμένου στα ελληνικά γράμματα δρου «ρασκόλνικοι», καθώς ό πρώτος (staroovr]dci βλ. και Old-Believers της αγγλόφωνης βιβλιογραφίας) περιγράφει, σε ουδέτερο τόνο, τή βασική για το κίνημα αυτό προσήλωση στα παλαιά έθιμα, ενώ ό δεύτερος (raskol+nhkh = σχισματικοί) αντικατοπτρίζει μόνο τήν καταδίκη του άπό τήν επίσημη εκκλησία, γ': Λατίνοι. Προτιμάται, προς αποφυγήν τυχόν παρανοήσεων, αντί του ((Ρωμαίοι» (rhml]ne) τών ρωσικών πρωτοτύπων, ως δρος πού, στα συγκεκριμένα συμφραζόμενα, είναι νοηματικά πλήρως ταυτόσημος, δ': παλαιός, λ.χ., παλαιά βιβλία. Στα εξεταζόμενα ρωσικά κείμενα παρατηρείται ή εναλλακτική χρήση τών δρων ((αρχαίος» και ((παλαιός» (drebnh} - stari} ). Ύπό το πρίσμα της απόδοσης στην ελληνική γλώσσα, δπου ό δρος ((αρχαίος» μοιραία παραπέμπει σε άλλα ιστορικά βάθη, προτιμάται ό δρος ((παλαιός», πού, ανάλογα με τα συμφραζόμενα, συνοδεύεται άπό αντίστοιχες διευκρινιστικές επισημάνσεις.

2 30 Ο ΕΡΑΝΙΣΤΗΣ, 24 (2003) έχουν καταντήσει να είναι δύο ειδών: τα χειρόγραφα, παλαιά και λιγοστά, οσα σώθηκαν άπό την πυρά τών ρωμαιοκαθολικών, και αύτα είναι τα σωστά βιβλία, και τα άλλα, τα καινούρια, τα έντυπα ελληνικά βιβλία, αύτα πού τυπώθηκαν μετά την "Αλωση της Βασιλεύουσας και είναι Ολα νοθευμένα, κατάφορτα με τις αιρετικές δοξασίες τών καθολικών. Ή δέ αίτια πού συνέβη αυτό μέ τα έντυπα είναι ή έξης: δταν οι 'Έλληνες έτρεξαν στη Ρώμη φυγαδεύοντας άπο τον τούρκο σουλτάνο τα παλαιά τους βιβλία (άπο τα όποια είναι μεταφρασμένα και τα δικά μας, τα ρωσικά), οι Αατίνοι τους τα πήραν, τα μετέφρασαν στή γλώσσα τους και τα παλαιά ελληνικά βιβλία τα έκαψαν όλα, οι εχθροί οι τρισκατάρατοι. Και άπο τή δική τους πλέον, τη λατινική γλώσσα, παρενθέτοντας τις δικές τους κακόδοξες γνώμες, άρχισαν να τα τυπώνουν και στα ελληνικά. Τα έντυπα αυτά τα περιφέρουν άπο πόλη σε πόλη και τα πουλάνε στους 'Έλληνες, ώστε μέ τό πανούργο αυτό τέχνασμα να τους παρασύρουν στην πλάνη, όπως κάνουν και σ' εμάς εδώ τώρα οι οπαδοί του Νίκωνα. Οι δέ 'Έλληνες αναγκάζονται να τ αγοράζουν, άφοϋ δέν έχουν δικά τους τυπογραφεία, όπως δέν είχαν και επί τών ευσεβών βασιλέων τους. 'Όσοι όμως άπο τους 'Έλληνες κρατούν άσπιλη τήν ευσέβεια, τα βιβλία αύτα διόλου δέν τα αποδέχονται, μα αντιγράφουν, μέ πολύ κόπο, τα παλαιά χειρόγραφα και σέ αυτά στηριζόμενοι υμνούν τόν Κύριο. Και στο 'Όρος τού "Αθωνα υπάρχουν 20 ελληνικές μονές και 4 ρωσικές και σέ δλες τα βιβλία πού πέρασαν άπό τα χέρια τών αιρετικών δέν τα αποδέχονται». 2 Μέ ορισμένες παραλλαγές, ή ίδια άποψη διατυπώθηκε σέ πολυάριθμα γραπτά Ρώσων εκείνης τής εποχής. Οι περισσότεροι άπό όσους τήν ενστερνίστηκαν δέν ήταν άνθρωποι λόγιοι. Στην ενεργό ενασχόληση μέ τα γράμματα τους παρακίνησε (ή μάλλον εξώθησε) τό πρόγραμμα αναθεώρησης τών ρωσικών λειτουργικών βιβλίων πού εξαγγέλθηκε άπό τις αρχές τής 2. Τα έργα του Ίβανοβ δημοσιεύτηκαν στον 6ο τόμο της σειράς ((Πηγές για τήν ιστορία τοΰ [ρώσικου] σχίσματος κατά τους πρώτους χρόνους άπό τήν εμφάνιση του»: [Ν. Subbotin, έπιμ.], Materialy dlia istorii raskola za pervoje vremia ego sushestvovanija, τ. 1-9, Μόσχα (στή συνέχεια MdIR). Κατά τή διάρκεια τής εκπόνησης αυτής τής εργασίας ή επαλήθευση δλων τών παραπομπών σέ σημειώσεις πού είχα κρατήσει στο περιθώριο μιας προγενέστερης έρευνας άπο έργα του Ίβανοβ και άλλων ομοϊδεατών του, δημοσιευμένα στην ίδια σειρά δέν στάθηκε δυνατή για τεχνικούς λόγους* εναλλακτικά λοιπόν καταφεύγω στην ανθολόγηση πού, βασιζόμενος στην ίδια έκδοση τοΰ Subbotin, είχε εκπονήσει ό Ν. E Kapterev στή μελέτη του Patriarkh Nikon i tsar'aleksej Mikhajlovich, τ. 1, Sergijev Posad 1909, κεφ. 10, σ (στή συνέχεια: Kapterev, Nikon i Aleksej), όπου και τό παραπάνω χωρίο, σ

3 'Όλγα Αλεξανδροπούλου, ΤΑ «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ» 31 Μόσχας στα 1650, προκαλώντας σφοδρή αναταραχή και, ακολούθως, το μεγάλο εκκλησιαστικό σχίσμα: το διχασμό της ρωσικής κοινωνίας σε «νεωτεριστές» (ή «νικωνιανούς», δηλαδή τους οπαδούς του πατριάρχη Μόσχας Νίκωνα, έξοϋ και ή μνεία του ονόματος του στο παραπάνω χωρίο) και απαλαιόπιστους» (τους υπέρμαχους τών παραδόσεων πού είχαν καθιερωθεί στον ρωσικό χώρο). Στις απαρχές αυτού τού εμφύλιου σπαραγμού πού είχε τόσο βαριές συνέπειες, ώστε να αξιολογείται ως μία άπό τις πιο βασανιστικές και μακροχρόνιες περιπέτειες στην ιστορία τού ρωσικού πολιτισμού 3 τα βιβλία των Ελλήνων βρέθηκαν στο κέντρο της επικαιρότητας και διαδραμάτισαν έναν ιδιαίτερο ρόλο. Πρωταγωνιστικό, θα μπορούσε να πει κανείς, καθώς οι «νεωτεριστές» τα ανακήρυξαν θεμέλιο λίθο τού μεταρρυθμιστικού προγράμματος, οι δέ ζηλωτές της «παλαιάς πίστης» αυτήν ακριβώς τήν επίσημη τοποθέτηση, τήν προσφυγή σέ ελληνικά πρότυπα για τήν κάθαρση της ρωσικής εκκλησιαστικής ζωής, τή στιγμάτισαν ώς τήν πέτρα τού σκανδάλου. Σέ πολύ αδρές γραμμές υπενθυμίζω τή γενική εικόνα: Ή επίσημη πλευρά επιδίωξε τήν εναρμόνιση τής ρωσικής πνευματικής ζωής μέ αυτήν τού υπόλοιπου ορθόδοξου κόσμου, δηλαδή τήν εξάλειψη ορισμένων στοιχείων, στα όποια ή ρωσική παράδοση παρουσίαζε απόκλιση άπό τήν κοινή ορθόδοξη πρακτική τής εποχής, δπως ή περίφημη διδακτυλία στό σχηματισμό τού σημείου τού σταυρού, 4 το διπλό και όχι τριπλό 3. Βλ. Β. Α. Uspenskij, «Raskol i kulturnyj konflikt XVII veka», Sbornik state] k 70-ktiju prof.ju. M. Lotmana, Tartu 1992, σ * οι παραπομπές στη συνέχεια γίνονται βάσει ανατύπωσης σέ συλλογή μελετών του: Β. Α. Uspenskij, Izbrannyje trudy, τ. 1, Μόσχα 1996, σ Η βιβλιογραφία του ρωσικού σχίσματος είναι εξαιρετικά μεγάλη και συνεχίζει να εμπλουτίζεται μέ δημοσιεύματα πού μαρτυρούν δτι το δλο ζήτημα δέν έχει ((ηρεμήσει» και εξακολουθεί να εγείρει αξιοπρόσεκτες αντιδράσεις. Ή ανασκόπηση της σαφώς δέν εμπίπτει στους στόχους τής παρούσας εργασίας, θα ήθελα ωστόσο να μνημονεύσω τή μονογραφία του Χρήστου Π. Λασκαρίδη, 'Αρσένιος ό Γραικός και η Μόσχα του 17ου αιώνα. Θεσσαλονίκη Παρόλο πού ή πραγμάτευση του θέματος σέ αρκετά σημεία δέν μέ βρίσκει σύμφωνη, θα πρέπει να σημειωθεί δτι πρόκειται για τήν πιο ανεπτυγμένη, στα ελληνικά χρονικά, προσέγγιση τού σχίσματος, μέ εκτεταμένη χρήση τής ρωσικής βιβλιογραφίας. 4. Ειδικά για το θέμα διδακτυλία-τριδακτυλία βλ. τις παρατηρήσεις τού Uspenskij (((Raskob), ο.π., σ και 507, σημ. 5). 'Αναπτύσσοντας τήν άποψη δτι οι μεταρρυθμίσεις δέν αφορούσαν το δόγμα άλλα τον τύπο προκάλεσαν ωστόσο μια τόσο έντονη αντίδραση επειδή στην παραδοσιακή πολιτιστική συνείδηση περιεχόμενο και τύπος ήταν κατ' αρχήν ταυτισμένα ό μελετητής αναλύει το επίμαχο αύτο ζήτημα ώς ένα άπό τά πλέον εύγλωττα παραδείγματα.

4 32 Ο ΕΡΑΝΙΣΤΗΣ, 24 (2003) αλληλούια κ.ο.κ. Ή μεταρρυθμιστική πρωτοβουλία συνδέθηκε με το όνομα του Νίκωνα, είχε ωστόσο ερείσματα σαφώς ευρύτερα από τις προσωπικές προτιμήσεις του δεδηλωμένου ως «Γραικού τω πνεύματι» πατριάρχη, και πρώτα απ' δλα τις ανάγκες πού απέρρεαν άπο τή νέα χάραξη τών διαπολιτισμικών επαφών της χώρας. 5 Το εγχείρημα ήταν ριζοσπαστικό: λαμβάνοντας υπόψη και προκρίνοντας ως υποδείγματα τους τύπους της σύγχρονης αλλοδαπής 'Ορθοδοξίας, το πρόγραμμα τής διόρθωσης ερχόταν σε σύγκρουση με τις ριζωμένες επί σχεδόν δύο αιώνες απομόνωσης 6 αντιλήψεις πού έφεραν τή Μοσχοβία μοναδικό πλέον καταφύγιο τής «γνήσιας πίστης» και είχαν καλλιεργήσει, σε ευρεία κλίμακα, τή σιγουριά για τήν αυτάρκεια τής ρωσικής πνευματικής παρακαταθήκης και τήν καχυποψία προς τόν σύγχρονο ελληνικό κόσμο, τους λογίους και τα βιβλία τους. Μετά τήν πολύκροτη υπόθεση του Μαξίμου του Γραικού οι προσπάθειες για τή διασαφήνιση τών δυσνόητων σημείων ή τών διαφορετικών γραφών στα ρωσικά βιβλία περιορίζονταν, με ελάχιστες εξαιρέσεις, στο πλαίσιο τής σλαβικής (ρωσικής κατά κύριο λόγο) παράδοσης. 7 Αυτόν το δρόμο ακολούθησαν και οι ηγέτες εκείνων πού αντιτάχθηκαν στο πρόγραμμα του Νίκωνα, θεωρώντας τήν δποια επαφή με τήν ελληνική γραμματεία (ή και με τήν ίδια τή γλώσσα) περιττή, ακόμα και επικίνδυνη, 8 και άρκούμενοι 5. Ό Kapterev (Patriarkh Nikon i tsar' Aleksej Mikhajlovich, τ. 1-2, Sergijev Posad ) ήταν ό πρώτος πού επισήμανε τήν καθοριστική σημασία τής πολιτικής βούλησης πού κινητοποίησε τις μεταρρυθμίσεις και τις οδήγησε στην επίσημη κατοχύρωση αρκετά χρόνια μετά τήν αποχώρηση του Νίκωνα από το πατριαρχείο (1658), στή μεγάλη εκκλησιαστική σύνοδο τής Μόσχας στα , με τή συμμετοχή τών πατριαρχών Παϊσίου 'Αλεξανδρείας και Μακαρίου 'Αντιοχείας, καθώς και πλήθους ιερέων τής 'Ορθόδοξης 'Ανατολής. 6. Βλ. περιληπτικά 'Όλγα 'Αλεξανδροπούλου, «Ή ''Αλωση τής Πόλης στα μεσαιωνικά ρωσικά γράμματα. Σύμβολα και ιδέες», Θέματα Λογοτεχνίας, τχ 12 (Ίούλιος- Όκτώβριος1999),σ Μόνο περί τα 1650 παρατηρείται ή ολοένα πιο συστηματική χρήση τών ελληνικών βιβλίων, ενώ στο δεύτερο μισό του αιώνα μεγάλο μέρος τών λογίων (ακόμα και ((δυτικόφιλοι», δπως ό Συμεών Πόλοτσκι) τή θεωρεί πλέον επιβεβλημένη. Βλ. τήν εξαιρετικά διαφωτιστική μελέτη τής Ol'ga Β. Strakhov, «Attitudes to Greek language and culture in seventeenth-century Muscovy»: Modern Greek Studies Yearbook 6 (1990), (και ιδιαίτερα ). 8. Βλ. Strakhov, «Attitudes», ο.πι, σ.129* για περισσότερα, σχετικά με τα λεγόμενα του περίφημου ((πρωτόπαπα» Άββακούμ για τον 'Έλληνα αρχιμανδρίτη Διονύσιο βλ. "Ολγα 'Αλεξανδροπούλου, Ό Αιονύσιος Ίβ-ηρίτης και το έργο του (('Ιστορία της Ρωσίας)), Ηράκλειο 1994, σ

5 'Όλγα Αλεξανδροπούλου, ΤΑ «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ» 33 στην ανακύκλωση ορισμένων πληροφοριών άπο δεύτερο χέρι. Μεταξύ αυτών περίοπτη θέση κατείχαν τα περί της ελληνικής τυπογραφίας, θέμα πού ήδη είχε κάποιο παρελθόν στη ρωσική γραμματεία και, φυσικά, πήρε φωτιά με τήν ανάθεση του έργου τής διόρθωσης στο Τυπογραφείο Μόσχας, με τήν προοπτική τα λειτουργικά βιβλία τής χώρας να αντικατασταθούν με τα ανεοτυπωθέντα». 9 Όρισμένα χαρακτηριστικά τής πρώτης φάσης εφαρμογής του μεταρρυθμιστικού σχεδίου επέτειναν τήν αναστάτωση πού προκλήθηκε άπο τήν ανακοίνωση του προγράμματος. Ή παραγωγή του Τυπογραφείου, ειδικά κατά τα πρώτα χρόνια, παρουσίασε αλλεπάλληλες αναθεωρημένες εκδόσεις του ϊδιου βιβλίου, με σοβαρές αλλαγές άπο τή μία έκδοση στην άλλη (οχι μόνο προσθήκες, άλλα και διορθώσεις επί διορθώσεων). Οι καινούριες μεταφράσεις, δπως και οι παρεμβάσεις στα παλαιά κείμενα ήταν, σε αρκετά σημεία, ακατάληπτες, λόγω τής έντονης προσήλωσης τών διορθωτών στα πρότυπα τής αναθεώρησης. 10 Επιπλέον, δπως γρήγορα μαθεύτηκε, ή δήλωση τών προτύπων αυτών δέν υπήρξε πάντα ακριβής, με πλέον ((σκανδαλώδη» τήν αδήλωτη χρήση «υπόπτου» εντύπου ιταλικής προελεύσεως. 11 Συνακο- 9. Ή αρχή του σχίσματος τοποθετείται στο 1653, δταν κυκλοφόρησαν ή αναθεωρημένη έκδοση του Ψαλτηρίου (για τις κύριες καινοτομίες της βλ. Λασκαρίδης, 'Αρσενι,ος ό Γραικός, δ.π., σ. 263) και αμέσως μετά ή πατριαρχική εγκύκλιος πού συνιστούσε σε δλους τους ιερείς να συμμορφωθούν με τις αλλαγές πού ή έκδοση αύτη επέφερε στην τέλεση τής λειτουργίας. 'Ακολούθησε ή διόρθωση δλων σχεδόν τών λειτουργικών βιβλίων, μέ ορόσημο τήν έκδοση του Λειτουργικού (Sluzhebnik) το Βλ. Uspenskij, «Raskol», ο.π., σ Για τους δύο λογίους πού πρωτοστάτησαν στην πρώτη φάση τής διόρθωσης, τον Έπιφάνιο Σλαβινέτσκι, πολυμαθή λόγιο ουκρανικής ή λευκορωσικής καταγωγής, και τον 'Αρσένιο τον Γραικό βλ. τις παρατηρήσεις τών Sobolevskij (Perevodnaja literatura, δ.π., σ ) και Kapterev (Nikon ialeksej, δ.π., σ. 485) πού ομόφωνα επισημαίνουν, ως επιβαρυντικές για το αποτέλεσμα, τήν κατ' αρχήν επιλογή τής κατά λέξη απόδοσης άπο τον πρώτο και τήν ανεπάρκεια του δεύτερου δσον αφορά τή χρήση τής ρωσικής γλώσσας. 11. Το παράδειγμα του Λειτουργικού ήταν το πλέον χαρακτηριστικό: Ή πρώτη αναθεωρημένη εκδοσή του, το 1655 (δπου, σημειωτέον, εν ειδει προλόγου, συμπεριλήφθηκε το ((μανιφέστο» τών μεταρρυθμίσεων ένα κείμενο του Έπιφανίου Σλαβινέτσκι πού επεξηγούσε τήν αναγκαιότητα και τις μεθόδους τής διόρθωσης), είχε ως πρότυπο, παρά τις επίσημες δηλώσεις περί παλαιών ελληνικών χειρογράφων, το έντυπο Ευχολόγιο, έκδοση Βενετίας του 'Ακολούθησαν άλλες εκδόσεις μέ προσθήκες και ουσιαστικές επεμβάσεις στο πρώτο διορθωμένο κείμενο, ώσπου το 1667 κυκλοφόρησε μια νέα έκδοση, ή όποια και επικυρώθηκε άπο τή σύνοδο του Για τήν καυστική κριτική πού προκάλεσε ή ολη υπόθεση, τόσο από τους αντιφρονούντες δσο και από τους μετέπειτα συνεχιστές του μεταρρυθμιστικού προγράμματος, βλ. 'Αλεξανδροπούλου, Διονύσιος Ίβηρίτης, δ.π., σ Πρβ. μέ Λασκαρίδη, 'Αρσένιος 6 Γραικός, δ.π., σ

6 34 Ο ΕΡΑΝΙΣΤΗΣ, 24 (2003) λούθως, ή αίσθηση πού κυρίευσε πλατιά στρώματα του πληθυσμού ήταν αύτη της επερχόμενης επιδημίας, όμοιας με εκείνη πού, κατά τα φημολογούμενα, μάστιζε την 'Ορθόδοξη 'Ανατολή εξαιτίας της διάδοσης των νέων, ((πειραγμένων» ελληνικών βιβλίων πού τυπώνονταν στην καθολική Δύση. 'Από τις προκαταρκτικές αυτές σημειώσεις διαφαίνεται οτι ή δυσπιστία, 12 τήν όποια ιχνηλατούμε, δέν ήταν προϊόν διερευνητικής προσέγγισης του ελληνικού έντυπου λειτουργικού βιβλίου. Τό περιβάλλον πού τήν εξέθρεψε και τήν ανέδειξε, περί τα μέσα τού 17ου αιώνα, σέ σημαντικό φαινόμενο τής ρωσικής πνευματικής ζωής είχε σοβαρή έλλειψη γνώσεων και δεξιοτήτων* σέ μεγάλο βαθμό μάλιστα υπήρξε και συνειδητά αρνητικό στην ενασχόληση μέ τα ελληνικά γράμματα, υποστηρίζοντας μέ βαθιά πίστη τήν ιδέα Οτι ή ελληνική παράδοση έχει υποστεί ανεπανόρθωτη φθορά. Προκύπτει συνεπώς τό εύλογο ερώτημα: τι μας προσφέρει ή πραγμάτευση τού θέματος, πέρα άπό μια μάλλον μελανή καταχώριση στα χρονικά τής δεξίωσης τού ελληνικού βιβλίου, και ειδικά εντύπου, σέ ξένες χώρες; Ή προτεινόμενη εδώ απάντηση είναι ή εξής. Πέρα άπό τό γεγονός ότι πρόκειται για μια σημαντική σελίδα στην ιστορία τών αμοιβαίων «εικόνων» πού έχει νά μάς ξεδιπλώσει ή πορεία τών έλληνορωσικών σχέσεων, ή αποτύπωση τών τρόπων, μέ τους όποιους ή δυσπιστία αυτή εκφράστηκε, μάς μεταφέρει αντιπροσωπευτικά δείγματα νοοτροπιών, προθέσεων, αντιστάσεων κ.ο.κ., πού ^oy]qouv νά κατανοήσουμε ενα αξιοπερίεργο κενό στην ιστορία τής ελληνικής τυπογραφίας: τήν καθυστέρηση 150 περίπου χρόνων, πού ή Ρωσία παρότι χώρος ομό^ο^ος^ μέ ισχυρές μνήμες δεσμών μέ τήν «ελληνική γή» και, επιπλέον, δεδομένης τής ραγδαίας, κατά τή διάρκεια τού 17ου αιώνα, ανάπτυξης τής επικοινωνίας μέ τά κέντρα τού ελληνισμού είχε σημειώσει άπό τή δική της πρώτη δοκιμή πιεστηρίου εως τήν εγκαθίδρυση στα εδάφη της τού ελληνικού τύπου Το θέμα τής δυσπιστίας για τά θρησκευτικά κείμενα πού τυπώθηκαν σέ δυτικό περιβάλλον εντόπισε ό Κ. Θ. Δημαράς, Ιστορία της Νεοελληνικής λογοτεχνίας, τ. 1, 'Αθήνα 1948, σ. 118 [= , σ. 158]. Λεπτομερέστερα βλ. Τριαντάφυλλος Σκλαβενίτης, ((Ή δυσπιστία στο έντυπο βιβλίο και ή παράλληλη χρήση του χειρογράφου»: Πρακτικά του Α' Συμποσίου Το Βιβλίο στις προβιομηχανικές κοινωνίες, 'Αθήνα 1982, σ Βλ. σχετικά τή μελέτη του Β. L. Fonkich ((Μία απόπειρα ίδρυσης ελληνικού τυπογραφείου στη Μόσχα» (στον υπό έκδοση τόμο Το "Εντυπο Ελληνικό Βιβλίο. Πρακτικά Διεθνούς Συνεδρίου, Δελφοί, Μαίου 2001) και πρβ. λ.χ. μέ τό ουκρανικό παράδειγμα. Κατά τήν επισήμανση του Iaroslav Isaievych («Greek Culture in the Ukraine: »: Modern Greek Studies Yearbook6 (1990), 108 κ.ε.), είναι αξιοπρόσεκτο δτι στον

7 'Όλγα Αλεξανδροπούλου, ΤΑ «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ» 35 'Όσο εντυπωσιακά πολυσέλιδη κι αν υπήρξε ή παραγωγή των παλαιόπιστων, τα επιχειρήματα με τα όποια πάσχισαν να αντιμετωπίσουν τή διόρθωση ήταν, αν συγκεντρωθούν σε ενα σώμα, μάλλον λιγοστά, και ή συνόψισή τους, παρόλο πού οι γράφοντες ήταν πολλοί, δεν συναντά ιδιαίτερες δυσκολίες. Σε μια γενική θεώρηση τών γραπτών τους, αντιλαμβάνεται κανείς δτι τα ίδια επιχειρήματα, λιγότερο ή περισσότερο ανεπτυγμένα, με ποικιλία επιλογών και αποχρώσεων ύφους, ταξίδευαν άπό τον έναν συγγραφέα στον άλλον και ό καθένας τους τα επαναλάμβανε ξανά και ξανά, μ' εκείνη τήν ακατάβλητη εμμονή πού κορυφώνεται παράλληλα με τήν απόγνωση. 'Υπενθυμίζω δτι αναφέρομαι αποκλειστικά στην πρώτη φάση του σχίσματος, το τέλος της όποιας σήμανε με τή θανάτωση τών τεσσάρων κορυφαίων και αμετανόητων «σχισματικών», τών πρωθιερέων Λαζάρου και Άββακούμ, του διακόνου Θεοδώρου και του μοναχού Έπιφανίου, το Ό Θεόδωρος, ό γνωστός μας πρώην διάκονος Θεόδωρος Ίβανόβ, ένας άπό τους πλέον πολυγράφους παλαιόπιστους με ιδιαίτερη, γιά τον κύκλο του, έφεση στή σπουδή τών βιβλίων, 14 είναι ίσως ό πιό κατάλληλος γιά να μας κατατοπίσει. Το χωρίο πού παρατέθηκε στην αρχή της εργασίας εμπερικλείει τά βασικά χαρακτηριστικά της εικόνας πού είχε σχηματίσει γιά τα ελληνικά βιβλία, τά παλαιά και τά καινούρια, και μια μικρή νύξη γιά τό πώς αντίστοιχα έβλεπε τήν κατάσταση στην πατρίδα του. Τή νύξη αυτή θα επιχειρήσω τώρα νά ξεδιπλώσω σταχυολογώντας ορισμένες κεντρικές, διάσπαρτες στους λαβυρινθώδεις συλλογισμούς του θέσεις (κυρίως άπό τήν ίδια επιστολή του στον τσάρο, τό 1666), προκειμένου νά αναδειχθεί με μεγαλύτερη σαφήνεια σε τι συμφραζόμενα και με ποιόν τρόπο τό θέμα τών ελληνικών βιβλίων είχε επιστρατευτεί στην επιχειρηματολογία τών παλαιόπιστων. Γιά νά μή χρονοτριβήσω ξετυλίγοντας, στό κατόπι του, τά ορθά ουκρανικό κόσμο ή χρήση της ελληνικής γλώσσας στην τυπογραφία εμφανίζεται, σχεδόν ταυτόχρονα με τήν έναρξη τής εκδοτικής δραστηριότητας και, παρόλο πού σε πρώτη φάση, ώς τα μέσα του 17ου αιώνα, δεν απέφερε θεαματικά αποτελέσματα, το ίδιο το γεγονός είχε ουσιαστική βαρύτητα για τήν πνευματική ζωή του χώρου. 14. Ό εκδότης τών «Πηγών του σχίσματος» Ν. Subbotin, κάθε άλλο παρά φιλικά διακείμενος προς τους παλαιόπιστους, αναγνώριζε δτι ή μεγάλη εκτίμηση τής όποιας ό Θεόδωρος έχαιρε ανάμεσα στους ομοϊδεάτες του, ώς φιλόπονος και πολυμαθής μελετητής τών βιβλίων, πράγματι είχε σοβαρές βάσεις. Βλ. MdIR, τ. 6, σ. V-VI. Πρβ. και τις καθ' ολα σύμφωνες εκτιμήσεις τής σύγχρονης ερευνήτριας Μ. Β. Pliukhanova στον πρόλογο τής ανθολογίας έργων τών ((κρατουμένων του Πουστοζιόρσκ»: Pustoziorskaja proza (επιλογή, πρόλογος, σχόλια Μ. Β. Pliukhanova), Μόσχα 1989, σ. 24, 28,

8 36 Ο ΕΡΑΝΙΣΤΗΣ, 24 (2003) και εσφαλμένα εδάφια, θα αποφύγω την πλήρη αναπαραγωγή των παραδειγμάτων και θα επικεντρωθώ στα συμπεράσματα, με ελάχιστες δειγματοληπτικές αναφορές στις εξεταζόμενες γραφές. Οι απόψεις του Ίβανόβ για τα ρωσικά βιβλία αντικατοπτρίζουν το ίδιο, τυπικό γιά τήν παραδοσιακή αντίληψη, σχήμα: παλαιά = έγκυρα/καινούρια = αλλοιωμένα. Τα παλαιά βιβλία των Ρώσων είναι καλά και αξιόπιστα και το καταδεικνύουν περίτρανα τα εξής δύο επιχειρήματα: α) τα λειτουργικά τών Ρώσων είναι μεταφρασμένα άπό τά παλαιά ελληνικά χειρόγραφα, «Οχι άπό τίποτα μορντβίνικα ή τσερεμίσικα», 15 ούτε και άπό τά λατινικά* μεταφράστηκαν δέ τον «καλό καιρό», πολλά χρόνια πριν άπό τήν "Αλωση τής Βασιλεύουσας και τήν καταστροφή τών ελληνικών βιβλίων άπό τους Λατίνους* β) βάσει αυτών τών βιβλίων λειτουργούσαν οι σεβασμιώτατοι μητροπολίτες και οι λοιποί ρώσοι αρχιερείς, πριν ιδρυθεί τό πατριαρχείο Μόσχας, και έπειτα οι πέντε ρώσοι πατριάρχες [Ίώβ, Ερμογένης, Φιλάρετος, Ίωάσαφ, Ιωσήφ], καθώς και όλοι οι αρχιερείς και ιερείς τής ρωσικής γής, και τά βιβλία αυτά τά διατήρησαν χωρίς τήν παραμικρή αλλοίωση, και στό διάστημα αυτό [πρόκειται προφανώς γιά τήν μετά τήν "Αλωση περίοδο] έλαμψε ή ευσέβεια στή ρωσική γή, αναδεικνύοντας πολλούς ενάρετους άνδρες, άγιους και θαυματουργούς. 16 Τό ίδιο ισχύει και γιά παλαιά έντυπα βιβλία τών Ρώσων πού άρχισαν νά τυπώνονται επί του ευσεβέστατου τσάρου Ίβάν Βασίλιεβιτς. 17 «Δύο φορές, αύθέντη, γράφει ό Ίβανόβ, είχε γίνει ή θεώρηση τών παλαιών [ρω- 15. 'Εννοούνται οι Μορντβίνοι και Τσερεμίσοι, μη σλαβικές φυλές εγκατεστημένες στα εδάφη τής ευρωπαϊκής Ρωσίας. Έν παρόδω σημειώνω ότι ή συγκεκριμένη επιλογή, σε ένα σχήμα λόγου πού στόχο έχει τήν εμφαντική αναφορά σέ απολίτιστους λαούς, ίσως κρύβει ένα αιχμηρό υπονοούμενο κατά του Νίκωνα. Ό περιβόητος πατριάρχης Μόσχας είχε γεννηθεί σέ ένα χωριό ανατολικά τής πόλης Νίζνι Νόβγκοροντ, δπου του ρωσικού πληθυσμού υπερτερούσαν πλέον άλλα, ετερογενή φύλα και κατά πρώτο λόγο αυτά τα δύο. Η καταγωγή του αυτή είχε δώσει τροφή για πολλά σχόλια, μέ προφανή υποτιμητική πρόθεση, πού τον έφεραν άλλοτε κατά τό ήμισυ Μορντβίνο (Pliukhanova, ο.πι, σ. 17) κι άλλοτε μέ πατέρα Τσερεμίσο και μάνα Ρωσίδα ή και Τατάρα (βλ. Ό Βίος του πρωτόπαππα Άββαχούμ. 'Απόδοση, πρόλογος και σχόλια Μήτσου 'Αλεξανδρόπουλου, 'Αθήνα 1976, σ. 16). Πρόκειται γιά έναν κοινό τόπο στα κείμενα τών παλαιόπιστων πού, δσο γνωρίζω, δέν έχει επισημανθεί από τους ειδικούς. 16. Kapterev, Nikon ialeksej, ό.π., σ Ή πρώτη χρονολογημένη έκδοση τής Μόσχας ήταν ό περίφημος 'Απόστολος του Ίβάν Φιόντοροβ (1564).

9 'Όλγα Αλεξανδροπούλου, ΤΑ «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ» 37 σικών] λειτουργικών: μία φορά επί του προπάππου 18 σου, του τσάρου [...] Ίβάν Βασίλιεβιτς, και του μητροπολίτη Μακαρίου, και δεύτερη, στα χρόνια της δικής σου πλέον βασιλείας, επί του πατριάρχη Ιωσήφ και πάσης τής ιεράς συνόδου [...], και κανένα ελάττωμα δεν βρήκαν, [τόσο σοβαρό] ώστε να πρέπει να τα απορρίψουν. 19 [...] Ένώ τώρα, αύθέντη, εξι εκδόσεις του Λειτουργικού έχουν βγει, επί του ίδιου πατριάρχη, και δλες μεταξύ τους δεν συμφωνούν». 20 «Κι αν νομίζουν δτι διορθώνουν, αύθέντη, [δεν διορθώνουν] παρά διαστρεβλώνουν, υποσκάπτουν και λεηλατούν τον πλούτο τής εκκλησίας». 21 «Το αλληλούια, αύθέντη, εκείνοι υποστηρίζουν: να λέγεται τρεις φορές και ακολούθως όξα σοι Κύριε. Κι εμάς πού διαφωνούμε, κρατώντας την παράδοση των πατέρων μας, μας βασανίζουν και μας ρίχνουν στα μπουντρούμια. Οι ίδιοι Ομως σε δλα τα καινούρια βιβλία, τα Ψαλτήρια τα Ήρμηνευμένα, τα Είρμολόγια, τα Τριώδια και τα Ωρολόγια, τό έβαλαν αλληλούια, αλληλούια, δόξα σοι Κύριε, ένώ στή δεύτερη έκδοση του καινούριου Τριωδίου ξεθάρρεψαν και τό έγραψαν πια τρεις φορές». 22 «Και τώρα πιά, αύθέντη, σε δλα τα βιβλία ούτε μία λεξούλα δεν έχουν αφήσει χωρίς να τήν πειράξουν ή να τής αλλάξουν θέση. Κι δλα εις μάτην, κανένα αμάρτημα δεν βρήκαν, μόνο διαβάλλουν τα σεπτά βιβλία και σπέρνουν διχόνοιες στο λαό. 'Όπου ήταν εκκλησία βάζουν ναός, κι δπου ναός- εκκλησία [,..]». 23 «Και σ' δλα τα καινούρια βιβλία έσπειραν παντού, σε κάθε 18. Προφανής ανακρίβεια, ((ποιητική αδεία»: εννοείται «του προ-προ-προκατόχου σου», καθώς ή δυναστεία των Ρομάνοβ, τής όποιας δεύτερος εστεμμένος ήταν ό 'Αλέξιος, αποτέλεσε ενα καινούριο ξεκίνημα, μετά τον αφανισμό τής παλαιάς δυναστείας των «Ρουρικίδων», προτελευταίος εκπρόσωπος των όποιων ήταν ό μνημονευόμενος Ίβάν Δ' ό Τρομερός. 19. 'Εννοούνται ή μεγάλη «Σύνοδος των 100 κεφαλαίων» (1551) πού είχε κωδικοποιήσει και επικυρώσει τις ιδιομορφίες τής ρωσικής λειτουργικής πρακτικής και ή σύνοδος του 1649, δπου επικυρώθηκε ή καθιερωμένη στή Ρωσία πολυφωνία. (Δύο χρόνια αργότερα, έπειτα από επικοινωνία με τον οικουμενικό πατριάρχη Παρθένιο, ή απόφαση αύτη αναιρέθηκε και καθιερώθηκε ή μονοφωνία, πράγμα τό όποιο ό Θεόδωρος ασφαλώς γνώριζε, άλλα προτίμησε να αποσιωπήσει.) Βλ. Λασκαρίδης, 'Αρσένης ό Γραικός, δ.π., σ και αντίστοιχα, αν και οφείλω να παρατηρήσω δτι σε αρκετά σημεία οι εκτιμήσεις του μελετητή είναι χρωματισμένες από πρόδηλη εμπάθεια. Για τό θέμα πολυφωνία - μονοφωνία βλ. ειδικότερα τις επισημάνσεις του Uspenskij, «Raskol», ο.π., σ MdIR, τ. 6, σ ν.π.,σ Ό.π., σ "Ο.π.,σ.37.

10 38 Ο ΕΡΑΝΙΣΤΗΣ, 24 (2003) στίχο, στα τροπάρια και τις προσευχές: Ίησους, Ίησονς, Ίησους προσθέτοντας το γράμμα η [...] και ή άθεη αύτη ερμηνεία βγάζει ίσο τον Χριστό με τον Ιησού του Ναυή [,..]». 24 «Ένώ εμείς, [...] όλοι οι ορθόδοξοι χριστιανοί, οφείλουμε νά πηγαίνουμε στο θάνατο για το ενα και μόνο άλφα))? 5 Τα περί του ενός και μόνο άλφα δεν ήταν λόγια πού αποσκοπούσαν, απλώς, στον εντυπωσιασμό. Το 1666 ό Ίβανόβ ήταν ήδη υπό διωγμόν, μαζί με τους ομοϊδεάτες του. Στη συνέχεια πέρασαν δλοι άπό επάλληλες σκληρές δοκιμασίες και βασανιστήρια 26 και το 1682, δπως ήδη αναφέρθηκε, οι τέσσερις ανυποχώρητοι αντίπαλοι τών μεταρρυθμίσεων έδωσαν τήν ύστατη απόδειξη της πίστης τους στις παλιές παραδόσεις μέ το μαρτυρικό τέλος τους στην πυρά στή ρωσική πόλη Πουστοζιόρκ. «Να πηγαίνουμε στο θάνατο για ενα γράμμα» θα μπορούσε να διαβαστεί αυτή ή δήλωση. Το άλφα του Ίβανόβ δεν ήταν ωστόσο ενα τυχαίο γράμμα, άλλα ό ρωσικός έναντιωματικός σύνδεσμος «α» πού άπαλείφθηκε άπό το Σύμβολο της πίστεως, όπου στην παλιά εκδοχή παρεμβαλλόταν ανάμεσα στό «γεννηθέντα» και το «ου ποιηθέντα» μέ τήν έννοια «και Οχι» (rojdenna, a ne sotborenna), ενώ στή νέα άπαλείφθηκε για να επιτευχθεί ή πλήρης αντιστοιχία μέ τήν ελληνική γραφή. Το παράδειγμα αυτό δείχνει πόσο έντονη ήταν ή προσοχή τών παλαιόπιστων στην κάθε λεπτομέρεια της διόρθωσης MdIR, τ. 6, σ "Ο.π., σ Πρβ. τον περίφημο Βίο του πρωτόπαππα Άββαχουμ (βλ. πιο πάνω, σημ. 15). 'Όσο για τον Θεόδωρο, το μαρτύριο του ήταν επίσης και παρατεταμένο και δυσβάσταχτο. Βλ. λ.χ. τα δσα σημειώνει ό ίδιος στο περιθώριο της εξιστόρησης τών βιβλιογραφικών του αναζητήσεων: (('Όλα αυτά [τα βιβλία] τα είδα ό ίδιος και τα διάβασα και, μάρτυς μου ό Θεός, δεν ψεύδομαι. Για το λόγο αυτόν άρχισαν και τα βάσανα και έτρεξε το αίμα μου: γιατί έδωσα δύο φορές τη γλώσσα μου να μου τήν κόψει ό τσάρος 'Αλέξιος Μιχάηλοβιτς και το χέρι να μου το αποκόψουν για το σχηματισμό τών δακτύλων στο σημείο του σταυρού του Κυρίου και για τους λοιπούς κανόνες τών άγιων πατέρων ημών, τους όποιους ένδελεχώς ερεύνησα και επιμελώς εξακρίβωσα» (Kapterev, Nikon ialeksej, ό.π., σ. 455). 27. Ή εις βάθος αξιολόγηση τών επιχειρημάτων ξεφεύγει κατά πολύ άπό τους στόχους της παρούσας εργασίας (και άπό τις αρμοδιότητες της γράφουσας). ' ν Ας σημειωθεί ωστόσο, στό περιθώριο, ότι ό Uspenskij, ιδιαίτερα αποτελεσματικός στην απομυθοποίηση καθιερωμένων παραστάσεων, όπως λ.χ. τών περί τυφλής προσήλωσης τών παλαιόπιστων στό άπαρασάλευτο τών παλαιών γραφών, έδωσε και μία άλλη, γλωσσολογική ερμηνεία της οργισμένης αντίδρασης στή συγκεκριμένη επέμβαση: οι αντίπαλοι της διόρθωσης θεωρούσαν ότι, σύμφωνα μέ τους κανόνες της εκκλησιαστικής σλαβικής γλώσσας, ή απουσία συνδέσμου σε ενα τέτοιο συντακτικό σχήμα υποδηλώνει τήν άνιση αξία τών δύο πάρα-

11 'Όλγα Αλεξανδροπούλου, ΤΑ «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ» 39 Αναφέρθηκε προηγουμένως δτι ό Θεόδωρος είχε διακριθεί ανάμεσα στους ομοϊδεάτες του ώς ιδιαίτερα διερευνητικός μελετητής τών βιβλίων. 'Όπως έγραφε ό ίδιος, δσο «εκείνος ό πλάνος [Νίκων] υποδείκνυε και μνημόνευε τα περγαμηνα ρωσικά βιβλία και τα ελληνικά δτι δηλαδή μ' αυτά παρέβαλε και άπό αυτά μετέφρασε το νέο Σύμβολο [της πίστεως] και δλα τα υπόλοιπα τα νεοεισαχθέντα δόγματα του εγώ, ό αμαρτωλός διάκονος, έμόχθησα πολύ, έψαξα και διάβασα πολλά παλαιά περγαμηνα βιβλία και έτρεξα στα χνάρια του Νίκωνα σαν τό σκύλο πίσω άπό το λύκο και τήν πονηρή αλεπού». 28 Τά γραπτά του Θεόδωρου δείχνουν πώς ή προσπάθεια πού καταβλήθηκε ήταν πράγματι μεγάλη. Και θα πρέπει να σημειωθεί δτι, μολονότι πάντα εμφανίζεται ώς παθιασμένος υπερασπιστής της «παλαιάς τάξης)) και τών ρωσικών βιβλίων, δεν διστάζει, μερικές φορές τουλάχιστον, να αναγνωρίσει δτι και αυτά δεν στερούνται σφαλμάτων: «δπου έβρισκα χειρόγραφα, διάβαζα και διάβασα πολλά πολλές οι αλλοιώσεις: σέ Ινα έτσι και στο άλλο αλλιώς περί του 'Αγίου Πνεύματος)). 'Όπως είχε παρατηρήσει ό Kapterev, ή παραδοχή τών ελαττωμάτων της ρωσικής παράδοσης είχε προκαλέσει ακόμα και προστριβές ανάμεσα στους παλαιόπιστους. Ό Άββακούμ, λ.χ., τον κατηγορούσε: «κακίζεις τά παλαιά βιβλία και μου λές δτι πρέπει να τά διορθώνω, ενώ εγώ βασανίζομαι γι' αυτά άπό τους νικωνιανούς πολύ καιρό πριν άπό σένα)). Ή άποψη του Ίβανόβ για τον έλεγχο δτι καλό είναι να γίνεται απέχει, βέβαια, κατά πολύ άπό τις αντιλήψεις τών μεταρρυθμιστών, πράγμα πού και ό ίδιος φρόντισε να διασαφηνίσει: «Δεν είναι περίεργο δτι και στα παλαιά βιβλία μπορεί να υπάρχουν, και υπάρχουν λάθη, άπό αβλεψία, κι αυτά εξετάζονται [...] και έπειτα διορθώνονται άπό τους επιτήδειους. "Αλλο ή αβλεψία κι άλλο ή διαστρέβλωση και ή αντικατάσταση βιβλίων και εκκλησιαστικών δογμάτων. Για μία παραδρομή ή μία λαθεμένη λέξη δέν αρμόζει να λογομαχούμε, ούτε και να στεκόμαστε σ' αυτά, για τή διαστρέβλωση δμως τών παλαιών βιβλίων και τήν αλλαγή στα ορθά δόγματα ό κάθε χριστιανός οφείλει και να μαρτυρήσει και να λάβει τό θάνατο)). 29 τεταγμένων μερών, τό ενα δηλαδή να εμφανίζεται ώς εξαρτημένο άπό το άλλο. Τήν απάλειψη του συνδέσμου, επομένως, τήν αντιλαμβάνονταν ώς μια ουσιαστική αλλοίωση νοημάτων, άκρως επικίνδυνη εφόσον αφορούσε ενα τόσο σημαντικό κείμενο. Βλ. Uspenskij, «Raskol», 0.7Γ., σ. 480 και 580, σημ Βλ. Kapterev, Nikon ialeksej, δ.π., σ /υ.π.,σ

12 40 Ο ΕΡΑΝΙΣΤΗΣ, 24 (2003) Σε αυτά τα συμφραζόμενα ό ρόλος των ελληνικών βιβλίων και ειδικά των έντυπων ως πηγής όλων τών κακών πού έπληξαν τη ρωσική εκκλησία περιγράφεται με τα πιο μελανά χρώματα: «Τα σημερινά βιβλία, αύτα πού έστειλε ό Νίκων να τα αγοράσουν στην Ελλάδα και άπό τα όποια τώρα εδώ μεταφράζουν, λογίζονται για ελληνικά, άλλα τυπώνονται υπό το κράτος του άρνητή του Θεού πάπα της Ρώμης σε τρεις πόλεις, τη Ρώμη, το Παρίσι και τη Βενετία, στην ελληνική γλώσσα, άλλα δχι σύμφωνα με τήν παλαιά ευσέβεια. Και τα αγοράζουν τα βιβλία αύτα οι 'Έλληνες άπό ανάγκη, γιατί στή χώρα τους δεν έχουν δικό τους τύπο τα έλεγε αύτα ό Μάξιμος ό Γραικός στον μεγάλο ηγεμόνα Βασίλειο τα δε παλαιά βιβλία τους τα πήραν οι αποστάτες οι Λατίνοι κι αφού τα μετέφρασαν στή γλώσσα τους, τα έκαψαν, κι άπό τή δική τους γλώσσα τώρα στα ελληνικά όπως θέλουν έτσι και βάζουν. Και γι' αυτό το λόγο, αύθέντη, τα σημερινά με τα παλαιά δεν συμφωνούν, μεγάλη ή σύγχυση. Τα παλαιά, αύθέντη, είναι ορθά και δεν θέλουν διόρθωση άπό μεθυσμένους φιλοσόφους [...] Καμία πλάνη ή φθορά δεν έχουν, αύθέντη, τα παλαιά βιβλία, τα δε καινούρια τα τρέμουμε: τα πάντα εκεί μέσα είναι στρεβλά και αλλοιωμένα.» 30 Τό ορόσημο της έναρξης της ελληνικής τυπογραφίας μετά την "Αλωση της Βασιλεύουσας και αποκλειστικά σε εχθρικά εδάφη έδωσε τή διέξοδο σε σειρά δύσκολων ζητημάτων πού οι παλαιόπιστοι είχαν να αντιμετωπίσουν αρνούμενοι τή χρήση ελληνικών προτύπων. Τα δύο κυριότερα τα ανιχνεύουμε στο χωρίο με τό οποίο ξεκινήσαμε: α) πώς αποκρούει κανείς τόν έλεγχο τών ρωσικών βιβλίων βάσει τών ελληνικών, «άπό τα όποια και τα δικά μας, τα ρωσικά, είναι μεταφρασμένα», και β) πώς, διαπιστώνοντας ανεπανόρθωτες φθορές στή σύγχρονη κατάσταση της 'Ορθόδοξης Ανατολής, μπορεί κανείς να εξηγήσει τή διατήρηση ορισμένων αμόλυντων εστιών, καθώς και τήν εμφάνιση προερχόμενων άπό τό «διεφθαρμένο» αυτό περιβάλλον ανθρώπων πού, κατά κοινή ομολογία, είναι οι φωτεινοί φάροι τής ορθόδοξης πίστης. Σ' αύτα ας προσθέσουμε και τή σοβαρότατη «τεχνική» δυσκολία, τήν άγνοια τής ελληνικής γλώσσας. Τό τελευταίο αυτό «κενό» ό Ίβανόβ φροντίζει να τό συγκαλύπτει με αρκετά επιδέξιο τρόπο: Με τήν πρώτη ματιά στις συνήθως σχοινοτενείς «βιβλιογραφικές» σημειώσεις του μπορεί να φανεί ότι εμπεριέχουν ουσιαστικές αναφορές στην ελληνική γραμματεία* ή εντύπωση αυτή είναι ωστόσο απατηλή. Ή εκφρα- 30. MdIR, τ. 6, σ

13 'Όλγα Αλεξανδροπούλου, ΤΑ «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ» 41 ση «ελληνικά βιβλία» άπαντα κατά κανόνα στην αρχή ενός τέτοιου κειμένου, στο πλαίσιο καυστικών σχολίων για τον Νίκωνα ή τους διορθωτές του, και άφορα τη δική τους δραστηριότητα ή μάλλον τους ισχυρισμούς. 'Ακολούθως, στο κατεξοχήν «κατηγορητήριο» πού καλείται νά καταδείξει τις αυθαιρεσίες και τα ψεύδη τών μεταρρυθμιστών με συγκριτικές αναφορές σέ «καλά» και «κακά» βιβλία ή μνεία τών ελληνικών πηγών είτε δέν εμφανίζεται πλέον καθόλου και εκτοπίζεται άπό αοριστίες και αλυσιδωτές αναφορές αποκλειστικά σέ ρωσικά και άλλα σλαβικά κείμενα, 31 είτε έντέχνως εμπλέκεται σέ σχήματα πού μνημονεύουν μέν τά «ελληνικά βιβλία», άλλα στην πραγματικότητα ό λόγος γίνεται πάλι για ρωσικές/σλαβικές μεταφράσεις. 'Αναφερόμενος λ.χ. στο «καινούριο» ελληνικό Λειτουργικό [έντυπο Ευχολόγιο 32 ] πού χρησίμευσε για τή διόρθωση, γράφει δτι είναι παρεφθαρμένο. Ώς παράδειγμα φέρνει ενα εδάφιο πού άπαλείφθηκε στις πρώτες καινούριες εκδόσεις της Μόσχας, μέ τή ρητή διευκρίνιση τών διορθωτών δτι δέν υπάρχει στο ελληνικό πρότυπο. «'Ενώ στά βιβλία πού είχαν μεταφραστεί τόν παλιό καιρό ό στίχος αυτός υπήρχε, σέ δλα τά λειτουργικά, και στο ελληνικό υπήρχε, σ' εκείνο άπό το οποχο τά παλαιά βιβλία είχαν μεταφραστεί, και στή μετάφραση του Κυπριανού [μητροπολίτη Μόσχας] υπήρχε. Και στις επόμενες εκδόσεις τόν ξαναβάλανε αυτόν το στίχο [...] και παρέπεμψαν γι' αυτό στην ερμηνεία τής θείας λειτουργίας του ιερέα 'Ιωάννη Ναθαναήλ, άπό το βιβλίο "Σκριζάλ" πού κι αυτό τώρα μεταφράστηκε 33 [...] 'Από αυτά, αύθέντη, γίνεται φανερό δτι το Λειτουργικό, άπό το οποίο τά δικά μας τά τωρινά μεταφραστήκανε, είναι στρεβλό και δέν συμφωνεί μέ τήν ελληνική παράδοση.» 34 Στιγματίζοντας τά ελληνικά έντυπα, τις «βδελυρές λατινοελληνικές εκδόσεις» πού αγοράστηκαν άπό τόν Νίκωνα έναντι πολλών χιλιάδων άργυ- 31. 'Όπως στή συνέχεια ενός άπό τα παραπάνω χωρία (βλ. σημ. 28), αμέσως μετά τήν παρομοίωση μέ το σκύλο και το λύκο: ((... και παντού τον βρήκα [...] να ψεύδεται: γιατί σέ δλα τα παλαιά βιβλία το σύμβολο τής πίστεως μένει δπως ήταν, και στα πρώτα έντυπα βιβλία τής Μόσχας, και σέ άλλες χώρες αυτό συμβαίνει μέχρι σήμερα. Παντού το σύμβολο τής πίστεως είναι ορθό, δηλαδή [...]. Τα ίδια και σέ δλα τα χειρόγραφα πού έχω δει, γραμμένα πριν από 400 και 500 χρόνια. Και σέ δλα τα έντυπα, λέξη-λέξη, τα ίδια και στού Κιέβου, και στα σερβικά, και στα βουλγαρικά, και στοϋ Όστρόγκ, δπου τυπώθηκαν οι παλιές εκδόσεις τής Βίβλου». Βλ. Kapterev, Nikon ialeksej, δ.π., σ Βλ. πιο πάνω, σημ Για τήν έκδοση αυτή βλ. Λασκαρίδης, 'Αρσένιος 6 Γραικός, δ.π., σ Kapterev, Nikon ialeksej, δ.π., σ. 456.

14 42 Ο ΕΡΑΝΙΣΤΗΣ, 24 (2003) ρίων και έφεραν τη μέγιστη συμφορά σε Ολη τη ρωσική γη, 35 οι παλαιόπιστοι είχαν διαμορφώσει ενα βολικό σχήμα πού τους εξασφάλιζε μια φαινομενικά στέρεη βάση για τον αντιρρητικό τους λόγο, αφήνοντας ωστόσο και τα περιθώρια για τους απαραίτητους ελιγμούς. 'Έτσι, λ.χ., απαλλαγμένοι άπό τήν αναζήτηση ειδικότερων επιχειρημάτων, οι οπαδοί τής «παλαιάς πίστης» είχαν τήν ευχέρεια να ανακυκλώνουν τις ιδέες τους για τήν κατάπτωση τής 'Ορθόδοξης Ανατολής, 36 ακόμα και για τήν ολοσχερή καταστροφή, εξαιρώντας, κατά περίπτωση, κάποιους μεμονωμένους ενάρετους 'Έλληνες (δπως οι πατριάρχες 'Ιερεμίας Κωνσταντινουπόλεως, Θεοφάνης και Παίσιος 'Ιεροσολύμων κ.ά.) ή και ολόκληρες ομάδες. Μερικούς άπό τους «εξαιρετέους» λίγες σελίδες παρακάτω τους βρίσκουμε κατηγορούμενους. Είδαμε, λ.χ., στο πρώτο χωρίο Οτι ό Ίβανόβ ξεχώριζε τους 'Αγιορείτες για τήν προσήλωση στα ορθά βιβλία. Ό ίδιος δμως, σε άλλα συμφραζόμενα, τους κατακρίνει δριμύτατα ακριβώς επειδή αποστάτησαν και άπό φθόνο έκαψαν τα «καλά» ρωσικά βιβλία πού βρέθηκαν στο "Αγιον "Ορος. Το περιστατικό, στο όποιο αναφέρεται, έγινε ευρύτατα γνωστό στή Ρωσία χάρη στην αφήγηση του διάσημου 'Αρσενίου Σουχάνοβ, ρώσου απεσταλμένου στο "Αγιον "Ορος για τή συλλογή βιβλίων 37 και, φυσικά, γνώρισε ιδιαίτερη απήχηση στους κύκλους των παλαιόπιστων, μεταφραζόμενο σε ενα άπό τα πλέον διαδεδομένα επιχειρήματα τους κατά του σύγχρονου ελληνικού κόσμου. Για παράδειγμα, σε μία άπό τις σχετικές αναφορές του Ίβανόβ, δπου ειδική βαρύτητα δίνεται στή συνομιλία του Σουγ^ίνοί^ με τον οικουμενικό πατριάρχη Παίσιο για το συγκεκριμένο θέμα, ό δεύτερος φέρεται να άπαντα τα εξής: «Κακώς έπραξαν οι γέροντες του "Αθωνα! Ποιος ό λόγος να παραδίδονται στην πυρά τα ορθόδοξα βιβλία; [...] 'Εδώ σ' εμάς, ακόμα και τα αιρετικά βιβλία ζουν τα εξερχόμενα άπό τή Ρώμη, το Πα- 35. Kapterev, ο.π., σ ((Μα στους 'Έλληνες, αύθέντη-τσάρε, γράφει ό Θεόδωρος, ή ευσέβεια έχει υποστεί πολύ μεγάλη φθορά άπό τους διωγμούς των απίστων και άπό τους κατατρεγμούς των αιρετικών: τους έχουν στριμώξει, δπως οι λύκοι τα πρόβατα ίσα πού αναπνέουν»: MdIR, τ. 6, σ Για τον Σουχάνοβ, τα ταξίδια, τα γραπτά του και τις εντυπώσεις πού αποκόμισε και διέδωσε στην πατρίδα του σχετικά με τή σύγχρονη κατάσταση τής ((ελληνικής πίστης» βλ. S. Belokurov, Arsenij Sukhanov, τ. 1-2, Μόσχα για το συγκεκριμένο περιστατικό βλ. συνοπτικά Kapterev, Nikon i Aleksej, δ.π., σ , σημ. 2, και πιο αναλυτικά του ιδίου, Kharakter otnoshenij Rossii k pravoslavnomu Vostoku νxvi i XVII stoletijakh, Sergijev Posad , σ

15 'Όλγα Αλεξανδροπούλου, ΤΑ «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ» 43 ρίσι και τη Βενετία, αύθέντη, τονίζει εντός παρενθέσεων ό Θεόδωρος και εμείς δεν τα καΐμε, μα οπού βρούμε κάτι το αιρετικό το μουτζουρώνουμε, και βάσει αυτών τελούμε τη λειτουργία». 38 Το τελευταίο θέμα, στο οποίο θα ήθελα να αναφερθώ, είναι ή προέλευση τών πληροφοριών για τη μοίρα τών ελληνικών βιβλίων. Οι επισημάνσεις του Kapterev δτι σε μεγάλο βαθμό ή ενημέρωση για τα δεινά της εκκλησιαστικής ζωής στις τουρκοκρατούμενες περιοχές (συμπεριλαμβανομένων και τών δσων αφορούσαν τις περιπέτειες τών έντυπων λειτουργικών βιβλίων) μεταγγίστηκε στη Ρωσία άπο τους ίδιους τους εκπροσώπους τής 'Ορθόδοξης 'Ανατολής 39 βρήκαν απόλυτη επιβεβαίωση στη μετέπειτα βιβλιογραφία. Τα παραδείγματα είναι πολλά, 40 ας σταθούμε όμως σε Ινα, πού υπήρξε και εξαιρετικά προσφιλές στους ρώσους παλαιόπιστους. Το μνημονεύσαμε ήδη και πιο πάνω: «τα έλεγε αυτά ό Μάξιμος». Ή Ν. V. Sinitsyna, διακεκριμένη ερευνήτρια του έργου του Μαξίμου του Γραικού (και οχι μόνον), έχει διαπιστώσει δτι ένας κύκλος διηγήσεων για τή μοίρα τών ελληνικών βιβλίων μετά τήν "Αλωση, πού άποθησαυρίστηκε στα ρωσικά γράμματα, ανάγεται σε προφορική αφήγηση (ή και αφηγήσεις) του. 41 Καθώς το δημοσίευμα δεν είναι εύκολα προσιτό, μεταφέρω, εν συντομία, τα δσα σχετίζονται άμεσα με το θέμα μας. Δύο καταγραφές ανήκουν στον 'Ανδρέα Κούρμπσκι, ευρυμαθή ρώσο λόγιο με σημαντική συγγραφική και μεταφραστική παραγωγή, ό οποίος είχε γνωρίσει τον Μάξιμο, επηρεάστηκε βαθιά άπό τήν προσωπικότητα και το έργο του και τον μνημόνευε συχνά στα γραπτά του ως «δάσκαλο». 42 Τα κείμενα, στα όποια είναι ενσωματωμένες οι δύο διηγήσεις, ήταν συνοδευτικά πρόλογος στή μία περίπτωση και επίλογος στην άλλη δύο συλ- 38. Βλ. MdIR, τ. 6, σ Βλ. λ.χ. Kapterev, Kharakter, δ.π., σ Για ορισμένα άπο τα πλέον χαρακτηριστικά βλ. Strakhov, «Attitudes», ο.π., σ Ν. V. Sinitsyna, «Russkije teksty ο sud'be "grecheskikh knig" posle padenija Konstantinopolia», Vizandja i Rus', Μόσχα 1989, σ Θα σημειώσω δτι δεν πρόκειται για δημοσίευση τών κειμένων άλλα για αναλυτική σχολιασμένη παρουσίαση. 42. Για τή ζωή και τα πεπραγμένα του βλ. το λήμμα ((Kurbskij Andrej Mikhajlovich», άπο τους Α. Ι. Gladkij και Α. Α. Tsekhanovich, στο Slovar' knizhnikov i knizhnosd Drevnej Rusi (Λεξικό τών λογίων και τής γραμματείας τής μεσαιωνικής Ρωσίας), τ. 2, μέρος 1, Λένινγκραντ 1988, σ

16 44 Ο ΕΡΑΝΙΣΤΗΣ, 24 (2003) λογών μεταφράσεων άπό έργα του Ιωάννη Χρυσοστόμου και του Ιωάννη Δαμάσκηνου. Στην πρώτη ή ιστορία της μεταφοράς τών βιβλίων στη Δύση παρουσιάζεται χωρίς καμία αναφορά στην καταστροφή τών ελληνικών πρωτοτύπων: Στην ερώτηση του Κούρμπσκι, αν δλα τα έργα τών πατέρων είναι μεταφρασμένα στα σλαβονικά, ό Μάξιμος φέρεται να άπαντα πώς αρκετά κείμενα παραδίδονται μόνο στην ελληνική γλώσσα, καθώς ούτε και στα λατινικά έχουν μεταφραστεί: δσες φορές κι αν το είχαν ζητήσει οι καίσαρες και οι πάπες της Δύσης, δσο κρατούσε ή Βασιλεύουσα, οι αυτοκράτορες το απαγόρευαν («δέν γνωρίζω για ποιο λόγο», επισημαίνει στο σημείο αυτό ό Μάξιμος και ενα σχόλιο στο περιθώριο, του Κούρμπσκι προφανώς, προσθέτει: «λόγω παλαιάς έριδας και μεγάλου φθόνου»). Τον καιρό της πολιορκίας ή σύζυγος του αυτοκράτορα, μαζί με το θησαυρό και τα βιβλία, φυγαδεύτηκε στή Βενετία. Λίγο αργότερα, δραπετεύοντας άπό τους Τούρκους και καταφέρνοντας να πάρει μαζί του ολόκληρη τήν ((εκκλησιαστική βιβλιοθήκη», έφτασε εκεί και ό πατριάρχης 'Αναστάσιος. Οι Βενετοί, λαμβάνοντας στα χέρια τους τα βιβλία πού άπό καιρό ποθούσαν να αποκτήσουν, έσπευσαν να τα μεταφράσουν, τα τύπωσαν και τα έβγαλαν στην αγορά, σε χαμηλές τιμές, όχι μόνο στην Ιταλία, άλλα και σε άλλες «δυτικές χώρες», χάριν της «διόρθωσης και της φώτισης» τών χριστιανικών λαών. 43 Ή δεύτερη διήγηση παραδίδει μια άλλη εκδοχή [πλήρως ταυτόσημη με τα Οσα διατείνονταν μετέπειτα οι ρώσοι παλαιόπιστοι]: Στην ερώτηση του Κούρμπσκι, αν ευδοκιμούν στην ((ελληνική γη» οι σπουδές τών γραμμάτων, ό Μάξιμος απάντησε πώς δέν υπάρχουν κάν, διότι μετά τήν κατάρρευση του ((ελληνικού βασιλείου» οι Αατίνοι κατάφεραν να αποκτήσουν τα πολυπόθητα ελληνικά βιβλία, τα μετέφρασαν για δική τους χρήση, και τα πρωτότυπα τα έκαψαν, παρακινούμενοι άπό πολύ μεγάλο φθόνο. 44 Ό ανώνυμος συντάκτης μιας βιογραφίας του Μαξίμου παρουσιάζει τήν ίδια υπόθεση ακόμα πιό αναλυτικά, εντάσσοντας την σέ ενα νέο, χαρακτηριστικό πλαίσιο: Ό μέγας ηγεμόνας της Μόσχας Βασίλειος ό Γ' ανακάλυψε σέ κάποιον θάλαμο του θησαυροφυλακίου τών προπατόρων του αμέτρητο αριθμό έλλη- 43. Βλ. Sinitsyna, ο.π., σ * μεταφέρω και τήν παραπομπή της: Α. Μ. Kurbskij, Novyi Ma.rga.rk. Historisch-kritische Ausgabe auf der Grundlage der Wolfenbutteier Handschrift. Έκδ. Inge Auerbach (Bausteine zur Geschichte der Literatur bei ben Slaven 4), Giessen 1976, τ. 1, σ. 4-5). 44. Βλ. Sinitsyna, ο.π., σ. 241.

17 'Όλγα Αλεξανδροπούλου, ΤΑ «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ» 45 νικών βιβλίων και ζήτησε άπό τον πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως να του στείλει έναν ειδήμονα, πράγμα πού αποδείχτηκε ^υσχολο, γιατί την εποχή εκείνη ή «ελληνική γη» ήταν φτωχή σε «άνδρες-φιλοσόφους». Ό Μάξιμος, δταν αντίκρισε αυτόν τον πλούτο, δήλωσε Οτι ουδέποτε έχει δει μια τόσο μεγάλη συλλογή ελληνικών βιβλίων, ακόμα και στην «ελληνική γη», γιατί τα βιβλία πού σώζονται εκεί είναι ελάχιστα και σπουδές δεν υπάρχουν καθόλου (κι αυτός ήταν ό λόγος πού ό ίδιος σε νεαρή ηλικία οδηγήθηκε στις δυτικές χώρες). Ή αίτια δέ, για τήν όποια ερήμωσε πνευματικά ή «ελληνική γη», δέν ήταν μόνον ή τουρκική κατάκτηση, άλλα και οι ενέργειες τών Λατίνων. Μετά τήν 'Άλωση κάποιοι ευσεβείς άνθρωποι, μεριμνώντας για τή διάσωση της «ελληνικής ορθοδοξίας», μετέφεραν στή Ρώμη μεγάλο αριθμό ελληνικών βιβλίων. Οι Λατίνοι πού έδώ και πολύ καιρό εποφθαλμιούσαν τα έργα τών «ανατολικών πατέρων», άλλα οι «έλληνες βασιλείς» δέν τους άφηναν, προασπιζόμενοι τήν «ορθή πίστη» άπό τους «αποστάτες» άδραξαν τήν ευκαιρία, τα μετέφρασαν, άπό τή ματαιοδοξία τους οδηγούμενοι, στή γλώσσα τους και τα πρωτότυπα τα παρέδωσαν στην πυρά. 45 Τα δείγματα πού ερανίστηκα άπό τή μελέτη της Sinitsyna 46 χρήζουν εκτενούς σχολιασμού, στον οποίον, ωστόσο, δέν είναι έδώ ό τόπος νά επεκταθούμε. 47 Ούτε θα εξετάσουμε κατά πόσο ευσταθούν οι αναφορές τών παλαιόπιστων στον έλληνα λόγιο «τα έλεγε αυτά ό Μάξιμος». Τό παράδοξο είναι Οτι, λατρεύοντας τή μνήμη του Μαξίμου, οι αντίπαλοι τών μεταρρυθμίσεων του 17ου αιώνα βάδιζαν επακριβώς πάνω στα χνάρια εκείνων πού έναν αιώνα πριν είχαν σκανδαλιστεί μέ τις δικές του διορθώσεις στα ρωσικά εκκλησιαστικά βιβλία και τον κατηγόρησαν, μεταξύ άλλων, ότι ενδίδει στην κενοδοξία της γραμματικής και ότι συκοφαντεί και υβρίζει τους ρώσους άγιους λέγοντας πώς τα βιβλία, βάσει τών όποιων εκείνοι 45. Βλ. Sinitsyna, ο.π -., σ (ή παραπομπή είναι στον E. Denissof, «Une biographie de Maxime le Grec par Kourbski», Orientalia Christiana Periodica 20 (1954), μέ τήν ειδική διευκρίνιση της ερευνήτριας ότι τήν προτεινόμενη εκεί ταύτιση του ανώνυμου συγγραφέα μέ τον Κούρμπσκι δέν τή θεωρεί επαρκώς τεκμηριωμένη). 46. Μία ακόμα εκδοχή πού έχει επισημάνει ή ερευνήτρια (σ ) δέν αγγίζει το υπό εξέταση θέμα. Ό συντάκτης της, Ίβαν Περεσβέτοβ, είχε αντλήσει στοιχεία από τήν παράδοση για να στηρίξει ένα ολωσδιόλου καινούριο σχήμα. Άρκεΐ να σημειωθεί δτι στή δική του εξιστόρηση ως κύριος δράστης εμφανίζεται μέ καταστρεπτική ορμή αρχικά και «σοφή διαγωγή» εντέλει ό ίδιος ό κατακτητής της Πόλης (βλ. προχείρως 'Αλεξανδροπούλου, (('Άλωση», ο.π., σ. 182). 47. Γόνιμες επισημάνσεις για τήν ιδεολογική χροιά της κάθε εκδοχής έχουν καταχωριστεί άλλωστε από τήν ίδια τή Sinitsyna.

18 46 Ο ΕΡΑΝΙΣΤΗΣ, 24 (2003) υμνούσαν τον Κύριο, είναι χαλασμένα. Σ' αυτά ό Μάξιμος, με τη σοφία πού τον διέκρινε, είχε απαντήσει πώς οι ρώσοι άγιοι θαυματουργοί ήταν γνήσιοι αθλητές του Κυρίου, θεοφόροι πατέρες, γι' αύτο και ό ίδιος τους θαυμάζει και τους προσκυνεί* τους είχαν δοθεί ποικίλα χαρίσματα, οχι όμως και εκείνο του να κατέχουν τα μυστικά της γλώσσας, τά «γένη γλωσσών» [A'Kopivö. 12, 7-11], γι' αύτο και δεν είχαν αντιληφθεί τά σφάλματα, τά όποια τώρα τά διορθώνει εκείνος ό ταπεινός: αύτο ξέρει και αύτο κάνει μια ζωή ολόκληρη. 48 Ό Γεώργιος (Γιούρι) Κριζάνιτς 49 ήταν ίσως ό πρώτος πού είχε επισημάνει το παράδοξο της επιστράτευσης άπό τους παλαιόπιστους του ονόματος του Μαξίμου, γράφοντας δτι τον δοξάζουν και τον επαινούν, επί της ουσίας όμως οχι μόνο δεν τιμούν τα οσα εκείνος έδίδαξε, άλλα μιμούνται εκείνους πού τον είχαν μισήσει και τον καταδίκασαν, ώς αιρετικό, σε βασανιστήρια: «Ήλθε ό Μάξιμος στή Ρωσία και καταπιάστηκε με το έργο για το οποίο είχε κληθεί, τον έλεγχο και τή διόρθωση τών βιβλίων. Και αντικρίζοντας πολλά σφάλματα, τά διόρθωσε. Βρέθηκαν τότε κάποιοι, υπερθεματιστές της ευσέβειας (στην πραγματικότητα άνθρωποι άστοιχείωτοι και στρεψόδικοι, φαρισάίοι), και άρχισαν νά έπιπλήττουν τον Μάξιμο και νά τον αποκαλούν αιρετικό, νά τον καταριούνται και νά τον βασανίζουν. Και εξηγώντας τους λόγους της επιμονής τους έλεγαν τά ίδια πού λέτε τώρα εσείς. Τού έλεγαν: οι δικοί μας οι άγιοι πατέρες και ρώσοι θαυματουργοί... Το ίδιο λέτε κι εσείς: πριν άπό τον Νίκωνα πολλοί άγιοι θαυματουργοί έλαμψαν στή Ρωσία. Τι θέλει τώρα και μας αλλάζει τήν πίστη... Και τους απαντούσε ό Μάξιμος δτι ποικίλα είναι τά δώρα τού 'Αγίου Πνεύματος. Τό νά γνωρίζεις γλώσσες και νά μεταφράζεις βιβλία είναι τό ελάχιστο, ενώ ή προσευχή, ή νηστεία, ή αγάπη τού Θεού είναι τά ύψιστα. Μά δπως ανάμεσα στους μεταφραστές δεν είχαν δλοι τό χάρισμα της ύψιστης 'Αγάπης, έτσι και οι άγιοι πατέρες δεν είχαν δλοι τό χάρισμα τών γλωσσών και της παιδείας». 50 Κλείνοντας, μεταφέρω δύο ακόμα χωρία άπό τό ίδιο κείμενο τού Κρι- 48. Για τήν ελληνική απόδοση του σχετικού αποσπάσματος άπό τον «'Απολογητικό λόγο περί της διορθώσεως τών βιβλίων» βλ. Μήτσος 'Αλεξανδρόπουλος, Σκηνές άπό το βίο του Μάξιμου του Γροα,κοΰ, 'Αθήνα , σ Για τον κροάτη λόγιο πού, μεταξύ άλλων, απέσπασε και τον τίτλο του ((πατέρα του ρωσικού πανσλαβισμού» βλ. εμπεριστατωμένη συνόψιση τής βασικής βιβλιογραφίας στον Χ. Λασκαρίδη, 'Αρσένιος ο Γραικός, δ.π., σ Βλ. Α. Bashkirov, «Oblichenije na Solovetskuju chelobitnuju Jurija Krizhanicha»,

19 'Όλγα Αλεξανδροπούλου, ΤΑ «ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΒΙΒΛΙΑ» 47 ζάνιτς πού μαρτυρούν τη σταδιακή αλλαγή στο κλίμα της διαμάχης: «Πολλά έθιμα μπορούν να τηρούνται ή να μήν τηρούνται, χωρίς αυτό να αποτελεί αμαρτία. Και αν θεωρείτε δτι ή αλλαγή μιας λέξης ή και πολλών λέξεων στην προσευχή αλλάζει τήν πίστη, τότε είναι προφανές δτι ό "Αγιος Ματθαίος μας παραδίδει άλλη πίστη και άλλη ό "Αγιος Αουκάς [...]. Τά ελληνικά βιβλία ούτε παλαιότερα άπό τους αιρετικούς, ούτε και μετά άπό τους Λατίνους, ούτε νοθεύτηκαν, ούτε αποτεφρώθηκαν. Κι αν θέλετε, μπορείτε να το διαπιστώσετε και οι ίδιοι. Στή Ρώμη, στο Παρίσι, στή Βενετία, στή Φλωρεντία και σε άλλες πόλεις μπορεί κανείς να δει με τά ίδια του τά μάτια μεγάλο πλήθος ελληνικών βιβλίων, περγαμηνών και χαρτώων». 51 Οι καταθέσεις αυτές του Κριζάνιτς, δσο κι αν δέν στάθηκαν ικανές να κατευνάσουν τά πνεύματα και νά γεφυρώσουν το χάσμα, αποτέλεσαν μιά συμβολή στή διαδικασία τήν ώρα πού ή δυσπιστία ακόμα μαινόταν πού συνέδραμε στο ν' ανοίγουν νέοι ορίζοντες μάθησης και τά ελληνικά βιβλία νά αντιμετωπίζονται, με μεγαλύτερη γνώση, ώς πνευματικός θησαυρός και οχι ώς δούρειος ίππος. ΟΛΓΑ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΠΟΥΛΟΥ Chtenija ν Imperatorskom obshchestve istorii i drevnostej rossijskikh, 1893, τ. 2 (165), Μόσχα 1893, σ Ό.π.,σ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός κεφάλαιο 6 ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΧΩΡΩΝ ΩΣ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΗΣ ΒΕΣΤΦΑΛΙΑΣ (1453-1648) 2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός Ορισμός Πρόκειται για μια γενικότερη πνευματική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων

ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων 1. Ποια είναι τα βιβλία της Καινής Διαθήκης 1. Ιστορικά Ευαγγέλια 1. κατά Ματθαίον 2. κατά Μάρκον 3. κατά Λουκάν 4. κατά Ιωάννην 5.Πράξεις

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5, επιλέγοντας τη σωστή απάντηση από τις αντίστοιχες φράσεις α, β, γ:

Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5, επιλέγοντας τη σωστή απάντηση από τις αντίστοιχες φράσεις α, β, γ: ΜΑΘΗΜΑ 18 Ο ΟΙ ΑΓΙΕΣ ΕΙΚΟΝΕΣ Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5, επιλέγοντας τη σωστή απάντηση από τις αντίστοιχες φράσεις α, β, γ: 1. Η αποκατάσταση της προσκύνησης των εικόνων

Διαβάστε περισσότερα

4. Η διάδοση του Χριστιανισμού στους Μοραβούς και τους Βουλγάρους

4. Η διάδοση του Χριστιανισμού στους Μοραβούς και τους Βουλγάρους I. ΠΑΓΙΩΣΗ ΤΗΣ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗΣ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑΣ ΣΤΑ ΒΑΛΚΑΝΙΑ ΚΑΙ ΤΗ Μ. ΑΣΙΑ 4. Η διάδοση του Χριστιανισμού στους Μοραβούς και τους Βουλγάρους (σελ. 39-40) Ο Μιχαήλ Γ ως αρματοδρόμος στα ανάκτορα του Αγίου Μάμαντα.

Διαβάστε περισσότερα

3 ο Δημοτικό Σχολείο Βροντάδου Χίου Οι Τρεις Ιεράρχες, η ζωή και το έργο τους. Χίος, 29 Ιανουαρίου 2016 Εκπαιδευτικός: Κωσταρή Αντωνία

3 ο Δημοτικό Σχολείο Βροντάδου Χίου Οι Τρεις Ιεράρχες, η ζωή και το έργο τους. Χίος, 29 Ιανουαρίου 2016 Εκπαιδευτικός: Κωσταρή Αντωνία 3 ο Δημοτικό Σχολείο Βροντάδου Χίου Οι Τρεις Ιεράρχες, η ζωή και το έργο τους Χίος, 29 Ιανουαρίου 2016 Εκπαιδευτικός: Κωσταρή Αντωνία Εισαγωγή Και οι τρεις γεννήθηκαν τον 4ο αιώνα μ.χ., στα Βυζαντινά Χρόνια.

Διαβάστε περισσότερα

β. εκφράζουν αλήθειες για τον Χριστό, τη Θεοτόκο, την Αγία Τριάδα, τους αγίους

β. εκφράζουν αλήθειες για τον Χριστό, τη Θεοτόκο, την Αγία Τριάδα, τους αγίους ΜΑΘΗΜΑ 30 Ο 31 Ο ΥΜΝΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΗ ΛΑΤΡΕΙΑ Να συμπληρώσετε την πρόταση επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας, από τις φράσεις α, β, γ, δ. Να τεκμηριώσετε με συντομία την επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

κάντε κλικ στη Τρίτη επιλογή : Οι Θεσσαλονικείς αδελφοί ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος

κάντε κλικ στη Τρίτη επιλογή : Οι Θεσσαλονικείς αδελφοί ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος ΤΑΞΗ Δ ΜΑΘΗΜΑ : ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Κύριλλος και Μεθόδιος : Ιεραπόστολοι στους σλαβικούς λαούς. ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ 1. Να αντιληφθούν οι μαθητές ότι μέσα από την ιεραποστολή του Κυρίλλου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ Το Δ ευαγγέλιο και η σχέση του με τα Συνοπτικά «Πνευματικό» ευαγγέλιο- «σωματικά» ευαγγέλια Ομοιότητες-διαφορές Δε διασώζει καμία από τις 50 και πλέον παραβολές

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ Οι ερωτήσεις προέρχονται από την τράπεζα των χιλιάδων θεμάτων του γνωστικού αντικειμένου των θεολόγων που επιμελήθηκε η εξειδικευμένη ομάδα εισηγητών των Πανεπιστημιακών Φροντιστηρίων

Διαβάστε περισσότερα

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008) Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 11 Ο Η ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ 11 Ο Η ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑ 11 Ο Η ΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5, επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας, από τις αντίστοιχες φράσεις α, β,

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Γ Δεύτερη διδακτική πρόταση Μυθολογία Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική ώρα έφηβοι και

Διαβάστε περισσότερα

Οι Άγιοι της Θεσσαλονίκης.

Οι Άγιοι της Θεσσαλονίκης. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Οι Άγιοι της. Ενότητα 1: Θεσσαλονίκη: Ιστορικά και Πολιτισµικά Χαρακτηριστικά Συµεών Πασχαλίδης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

Eισαγωγή. H μεγαλύτερη ανακάλυψη της γενιάς μου είναι το γεγονός ότι ένας άνθρωπος μπορεί να αλλάξει τη ζωή του αλλάζοντας τη συμπεριφορά του.

Eισαγωγή. H μεγαλύτερη ανακάλυψη της γενιάς μου είναι το γεγονός ότι ένας άνθρωπος μπορεί να αλλάξει τη ζωή του αλλάζοντας τη συμπεριφορά του. Eισαγωγή H μεγαλύτερη ανακάλυψη της γενιάς μου είναι το γεγονός ότι ένας άνθρωπος μπορεί να αλλάξει τη ζωή του αλλάζοντας τη συμπεριφορά του. Oυίλιαμ Tζέϊμς Όποτε βρισκόμαστε αντιμέτωποι με άσχημα νέα,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ 3 ΙΕΡΑΡΧΕΣ: Βασίλειος

ΟΙ 3 ΙΕΡΑΡΧΕΣ: Βασίλειος ΟΙ 3 ΙΕΡΑΡΧΕΣ: Βασίλειος ο Μέγας Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός Ιωάννης ο Χρυσόστομος Ποιοί ήταν; Πού έζησαν; Τί έκαναν; Δρ. Χρυσόστομος Παπασπύρου 30 Ιανουαρίου 2015 Βασίλειος ο Μέγας (330-379) Ο Βασίλειος ο

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

www.kalymnikifilia.gr

www.kalymnikifilia.gr Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του ρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος (το παράδειγμα των Εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας) ΒΑΝΤΙΜ ΓΙΑΡΟΒΟÏ Kαθηγητής μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

1. Στα αποστολικά χρόνια, η Θεία Ευχαριστία γινόταν διαφορετικά από τον τρόπο που έγινε τη βραδιά του Μυστικού Δείπνου.

1. Στα αποστολικά χρόνια, η Θεία Ευχαριστία γινόταν διαφορετικά από τον τρόπο που έγινε τη βραδιά του Μυστικού Δείπνου. ΜΑΘΗΜΑ 22 ο ΙΔΡΥΣΗ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ Θ.ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑΣ Να χαρακτηρίσετε τις παρακάτω προτάσεις ως σωστές ή λανθασμένες, σύμφωνα με την ιστορία της αρχαίας Εκκλησίας, γράφοντας δίπλα στον αριθμό κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΟΝΤΕΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΝΕΑΣ ΣΜΥΡΝΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗΣ

ΛΕΟΝΤΕΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΝΕΑΣ ΣΜΥΡΝΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗΣ ΛΕΟΝΤΕΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΝΕΑΣ ΣΜΥΡΝΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗΣ 2014 Αγία και Μεγάλη Τεσσαρακοστή «Αυτός σήκωσε τις αμαρτίες μας με το ίδιο Του το σώμα στο σταυρό, για να πεθάνουμε κι εμείς ως προς την αμαρτία και να

Διαβάστε περισσότερα

Ο Τριαδικός Θεός: οι γιορτές της Πεντηκοστής και του Αγίου Πνεύματος. Διδ. Εν. 14

Ο Τριαδικός Θεός: οι γιορτές της Πεντηκοστής και του Αγίου Πνεύματος. Διδ. Εν. 14 Ο Τριαδικός Θεός: οι γιορτές της Πεντηκοστής και του Αγίου Πνεύματος Διδ. Εν. 14 Σαράντα ημέρες μετά το Πάσχα η Εκκλησία μας γιορτάζει την Ανάληψη του Κυρίου στους ουρανούς Με την Ανάληψη, επισφραγίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Ιωάννης 1[α ]:1 και το οριστικό άρθρο «ο» --- Θεός ή κάποιος θεός;

Ιωάννης 1[α ]:1 και το οριστικό άρθρο «ο» --- Θεός ή κάποιος θεός; Ιωάννης 1[α ]:1 --- Θεός ή «κάποιος θεός»; 1 Ιωάννης 1[α ]:1 και το οριστικό άρθρο «ο» --- Θεός ή κάποιος θεός; Εδώ θα εξετάσουμε το εδάφιο Ιωάννης 1[α ]:1 το οποίο, σύμφωνα με το κείμενο λέει, «Εν αῤχη

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 6: Ιστορικό Πλαίσιο 8ου-9ου αιώνα: Σκοτεινοί αιώνες-εικονομαχία. Θεοφάνης: Βίος και Έργο. Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Οι φοιτητές θα

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία 2014 (για το Σεμινάριο Όπερες του Μότσαρτ)

Μεθοδολογία 2014 (για το Σεμινάριο Όπερες του Μότσαρτ) Μεθοδολογία 2014 (για το Σεμινάριο Όπερες του Μότσαρτ) Όταν κάνουμε μια επιστημονική εργασία πρέπει α/ να βασιζόμαστε σε αυτά που έχουν γραφτεί από άλλους πριν από εμάς, για να αντλήσουμε πληροφορίες β/

Διαβάστε περισσότερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα ΣΤΟΧΟΙ: Οι μαθητές να 1. Διατυπώνουν τους προβληματισμούς τους γύρω από τη λατρεία. 2. Υποστηρίζουν με επιχειρήματα ότι στη χριστιανική θρησκεία η λατρεία

Διαβάστε περισσότερα

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 1. Τι ήταν και γιατί γράφτηκαν οι επιστολές του αποστόλου Παύλου; Ήταν γράμματα που έστελνε ο απόστολος στις χριστιανικές κοινότητες που είχε ιδρύσει.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΠΑΤΗ ΤΗΣ ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑΣ

Η ΑΠΑΤΗ ΤΗΣ ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΦΩΤΟΔΟΤΕΣ» - Κορυδαλλών 10 Κάντζα Αττικής 153 51 Phone: 210 6658 551 - Email: fotodotes@yahoo.gr Η ΑΠΑΤΗ ΤΗΣ ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑΣ Συγγραφέας: Παπαδημητρακόπουλος Κωνσταντίνος Κωδικός προϊόντος: 00092

Διαβάστε περισσότερα

Πατήρ Αβραάμ Μάθημα - Τρία Η ζωή του Αβραάμ: Σύγχρονη εφαρμογή. Οδηγός μελέτης

Πατήρ Αβραάμ Μάθημα - Τρία Η ζωή του Αβραάμ: Σύγχρονη εφαρμογή. Οδηγός μελέτης Πατήρ Αβραάμ Μάθημα - Τρία Η ζωή του Αβραάμ: Σύγχρονη εφαρμογή Οδηγός μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος, Σημειώσεις Το περίγραμμα το μαθήματος; με αποσπάσματα και περιλήψεις του

Διαβάστε περισσότερα

1. Η «Λειτουργία των πιστών» αφορά μόνο τους βαπτισμένους χριστιανούς. 4. Στη Θεία Λειτουργία οι πιστοί παρακαλούν τον Θεό να έχουν ειρηνικό θάνατο.

1. Η «Λειτουργία των πιστών» αφορά μόνο τους βαπτισμένους χριστιανούς. 4. Στη Θεία Λειτουργία οι πιστοί παρακαλούν τον Θεό να έχουν ειρηνικό θάνατο. ΜΑΘΗΜΑ 23 ο ΤΟ ΒΑΘΥΤΕΡΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑΣ Να συμπληρώσετε την παρακάτω πρόταση επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας, από τις φράσεις α, β, γ, δ. Να τεκμηριώσετε

Διαβάστε περισσότερα

1 η Αιτία: 2 η Αιτία: 3 η Αιτία:

1 η Αιτία: 2 η Αιτία: 3 η Αιτία: Εικονομαχία Αιτίες Συνέπειες Ορισμός: η θρησκευτική και πολιτική διαμάχη για τη λατρεία των εικόνων. 1 η Αιτία: 1η Συνέπεια: Αντίπαλες πλευρές: εικονομάχοι > το επίσημο κράτος και τμήμα του πληθυσμού εικονόφιλοι

Διαβάστε περισσότερα

Ποιες γνώμες έχετε ακούσει για τη Βίβλο; Τι θα θέλατε να μάθετε γι αυτή;

Ποιες γνώμες έχετε ακούσει για τη Βίβλο; Τι θα θέλατε να μάθετε γι αυτή; Γιατί μελετούμε την Αγία Γραφή; Ποιες γνώμες έχετε ακούσει για τη Βίβλο; Τι θα θέλατε να μάθετε γι αυτή; Είναι ένα σπουδαίο βιβλίο Το πιο πολυδιαβασμένο στον κόσμο. Το πρώτο που τυπώθηκε από τον Γουτεμβέργιο

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημογνωσία 3: Διόρθωση άρθρου (Reviewing) Αναστασία Κριθαρά (ΙΠΤΗΛ)

Επιστημογνωσία 3: Διόρθωση άρθρου (Reviewing) Αναστασία Κριθαρά (ΙΠΤΗΛ) Επιστημογνωσία 3: Διόρθωση άρθρου (Reviewing) Αναστασία Κριθαρά (ΙΠΤΗΛ) Γιατί να αναλάβουμε τη διόρθωση ενός άρθρου; Γιατί μας ανατέθηκε και πρέπει να το κάνουμε Για να ενημερωθούμε για τις τελευταίες

Διαβάστε περισσότερα

Ο Πατέρας Αβραάμ Μάθημα Ένα Η ζωή του Αβραάμ: Δομή και Περιεχόμενο. Οδηγός μελέτης

Ο Πατέρας Αβραάμ Μάθημα Ένα Η ζωή του Αβραάμ: Δομή και Περιεχόμενο. Οδηγός μελέτης Ο Πατέρας Αβραάμ Μάθημα Ένα Η ζωή του Αβραάμ: Δομή και Περιεχόμενο Οδηγός μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος, Σημειώσεις Το περίγραμμα το μαθήματος; με αποσπάσματα και περιλήψεις

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ HMEΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α A ) 2012

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ HMEΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α A ) 2012 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ HMEΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α A ) 2012 ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ εν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι οι αρχαίοι Έλληνες με την ίδια λέξη, τη διεθνή σήμερα λέξη «λόγος»,

Διαβάστε περισσότερα

Πατέρες και Οικουµενικοί Διδάσκαλοι. Πατρολογία Ι (Υ102) Διδάσκων: Συμεών Πασχαλίδης

Πατέρες και Οικουµενικοί Διδάσκαλοι. Πατρολογία Ι (Υ102) Διδάσκων: Συμεών Πασχαλίδης Πατέρες και Οικουµενικοί Διδάσκαλοι ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΣΥΜΕΩΝ ΠΑΣΧΑΛΙΔΗ Πατρολογία Ι (Υ102) Διδάσκων: Συμεών Πασχαλίδης 1 ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗ ΣΥΜΕΩΝ ΠΑΣΧΑΛΙΔΗ Οι Πατέρες των πρώτων αιώνων Ποιοι ονοµάζονταν

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ

Η ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ Η ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΑ ΤΩΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ Οι βυζαντινοί ήταν καλά πληροφορημένοι για τις γειτονικές χώρες από δικούς τους ανθρώπους. Όταν έφταναν επισκέπτες, έμποροι, μισθοφόροι ή στρατιωτικοί φυγάδες, ή ακόμα κρατικές

Διαβάστε περισσότερα

(άγιο μύρο / τριήμερη / ολόλευκα / κολυμβήθρας / κατάδυση) «Στο χρίσμα, ο ιερέας χρίει τον.. σ όλα τα μέρη του σώματός του με

(άγιο μύρο / τριήμερη / ολόλευκα / κολυμβήθρας / κατάδυση) «Στο χρίσμα, ο ιερέας χρίει τον.. σ όλα τα μέρη του σώματός του με ΜΑΘΗΜΑ 21 Ο ΤΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΒΑΠΤΙΣΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΧΡΙΣΜΑΤΟΣ Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις κατάλληλες λέξεις ή φράσεις που δίνονται στην παρένθεση. Σε κάθε κενό αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

Να ιεραρχήσετε τα παρακάτω στάδια από τις φάσεις της θείας οικονομίας

Να ιεραρχήσετε τα παρακάτω στάδια από τις φάσεις της θείας οικονομίας ΜΑΘΗΜΑ 7 Ο Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Να ιεραρχήσετε τα παρακάτω στάδια από τις φάσεις της θείας οικονομίας σύμφωνα με τη χρονική σειρά που πραγματοποιήθηκαν: 1. Προαναγγελία του Μεσσία

Διαβάστε περισσότερα

Εκτός από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία που γνωρίσαμε στην προηγούμενη ενότητα, υπάρχει μία ακόμα μεγάλη ομάδα Χριστιανών: οι Προτεστάντες.

Εκτός από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία που γνωρίσαμε στην προηγούμενη ενότητα, υπάρχει μία ακόμα μεγάλη ομάδα Χριστιανών: οι Προτεστάντες. Οι Προτεστάντες στην εποχή μας ΑΦΟΡΜΗΣΗ Εκτός από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία που γνωρίσαμε στην προηγούμενη ενότητα, υπάρχει μία ακόμα μεγάλη ομάδα Χριστιανών: οι Προτεστάντες. Θα μάθουμε τις βασικές αρχές

Διαβάστε περισσότερα

6. '' Καταλαβαίνεις οτι κάτι έχει αξία, όταν το έχεις στερηθεί και το αναζητάς. ''

6. '' Καταλαβαίνεις οτι κάτι έχει αξία, όταν το έχεις στερηθεί και το αναζητάς. '' 1. '' Τίποτα δεν είναι δεδομένο. '' 2. '' Η μουσική είναι η τροφή της ψυχής. '' 3. '' Να κάνεις οτι έχει νόημα για σένα, χωρίς όμως να παραβιάζεις την ελευθερία του άλλου. '' 4. '' Την πραγματική μόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΕΥΧΗ: Η ΠΗΓΗ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ Β ΤΟΜΟΣ (Το πρακτικό μέρος)

ΠΡΟΣΕΥΧΗ: Η ΠΗΓΗ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ Β ΤΟΜΟΣ (Το πρακτικό μέρος) ΕΚΔΟΣΕΙΣ «ΦΩΤΟΔΟΤΕΣ» - Κορυδαλλών 10 Κάντζα Αττικής 153 51 Phone: 210 6658 551 - Email: fotodotes@yahoo.gr ΠΡΟΣΕΥΧΗ: Η ΠΗΓΗ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ Β ΤΟΜΟΣ (Το πρακτικό μέρος) Συγγραφέας: Παπαδημητρακόπουλος Κωνσταντίνος

Διαβάστε περισσότερα

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια Δευτέρα, Ιουνίου 16, 2014 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΞΙΑΣ ΚΡΑΛΛΗ Η Μεταξία Κράλλη είναι ένα από τα δημοφιλέστερα πρόσωπα της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. Μετά την κυκλοφορία του πρώτου της βιβλίου, "Μια φορά

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2009 ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Β ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 26 Μαΐου 2009 ΩΡΑ: 07:45-10:15

ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2009 ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Β ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 26 Μαΐου 2009 ΩΡΑ: 07:45-10:15 ΛΥΚΕΙΟ ΣΟΛΕΑΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2008 2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2009 ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Β ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 26 Μαΐου 2009 ΩΡΑ: 07:45-10:15 Το εξεταστικό δοκίμιο αποτελείται από πέντε (5) σελίδες.

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6

Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6 Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6 Υπαπαντή του Κυρίου «θα είναι σημείο αντιλεγόμενο, για να φανερωθούν οι πραγματικές διαθέσεις πολλών» (Λουκ. 2, 34-35) Διχογνωμία

Διαβάστε περισσότερα

Οι τρεις Ιεράρχες. 30 Ιανουαρίου

Οι τρεις Ιεράρχες. 30 Ιανουαρίου Οι τρεις Ιεράρχες 30 Ιανουαρίου Οι τρεις Ιεράρχες Ποίοι ήταν οι τρεις Ιεράρχες και γιατί τους τιμούμε; Με τον όρο Τρεις Ιεράρχες, αναφερόμαστε συνοπτικά στους τρεις επιφανείς Αγίους και θεολόγους, Βασίλειο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΜΕΛΧΙΣΕΔΕΚ

Η ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΜΕΛΧΙΣΕΔΕΚ Η ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗΣ ΜΟΡΦΗ ΤΟΥ ΜΕΛΧΙΣΕΔΕΚ 1. Ιστορία της έρευνας 2. Ο Μελχισεδέκ στην Παλαιά Διαθήκη 3. Ο Μελχισεδέκ στην απόκρυφη γραμματεία 4. Ο Μελχισεδέκ στα χειρόγραφα του Κουμράν 5. Ο Μελχισεδέκ στους Φίλωνα

Διαβάστε περισσότερα

Η Ουράνια Γλώσσα. (The heavenly language)

Η Ουράνια Γλώσσα. (The heavenly language) Η Ουράνια Γλώσσα (The heavenly language) 'Εχετε ταξιδέψει ποτέ σε μιά χώρα, όπου η γλώσσα είναι διαφορετική από τη δική σας; Μπορεί να μάθετε λίγο τη γλώσσα και ακόμα να είστε σε θέση να καταλαβαίνετε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανικές Πρακτικές

Χριστιανικές Πρακτικές Χριστιανικές Πρακτικές του David Batty Οδηγός Μελέτης Έκδοση 5 Χριστιανικές Πρακτικές Οδηγός Μελέτης 5η έκδοση του David Batty Σημείωση: Τα εδάφια της Βίβλου όπου αυτά αναφέρονται, είναι από τη νεοελληνική

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΚΑΙ ΜΥΣΤΙΚΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΚΑΙ ΜΥΣΤΙΚΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΚΑΙ ΜΥΣΤΙΚΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ( Πώς να γράφουμε καλύτερα στις εξετάσεις ) Μέρος της προσπάθειας των υποψηφίων για ένα καλύτερο αποτέλεσμα στις πανελλαδικές εξετάσεις είναι και η αναζήτηση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΗ ΔΥΣΗ ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΕΝΤΥΠΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΤΗΣ ΚΑΙΝΗΣ ΔΙΑΘΗΚΗΣ (16 Ο αι.)

ΣΤΗ ΔΥΣΗ ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΕΝΤΥΠΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΤΗΣ ΚΑΙΝΗΣ ΔΙΑΘΗΚΗΣ (16 Ο αι.) ΣΤΗ ΔΥΣΗ ΟΙ ΠΡΩΤΕΣ ΕΝΤΥΠΕΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΤΗΣ ΚΑΙΝΗΣ ΔΙΑΘΗΚΗΣ (16 Ο αι.) 1. Από τον Έρασμο στο Textus Receptus Πρώτη έκδοση του ελληνικού κειμένου της Αγ. Γραφής η πολύγλωσση Κομπλουτιανή

Διαβάστε περισσότερα

Πατρ τ ιάρχης Αλ εξα εξ νδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας

Πατρ τ ιάρχης Αλ εξα εξ νδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας Ο Μέγας Αθανάσιος: αγωνιστής της ορθής πίστης Πατριάρχης Αλεξανδρείας Πατριάρχης Αλεξανδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας των πρώτων χριστιανικών αιώνων (Μέγας Αθανάσιος,

Διαβάστε περισσότερα

ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054

ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 Η ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 867 886 912 913

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α ΘΕΜΑΤΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ. Συντάκτης: Ευάγγελος Δεναξάς

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α ΘΕΜΑΤΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ. Συντάκτης: Ευάγγελος Δεναξάς ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α ΘΕΜΑΤΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ Συντάκτης: Ευάγγελος Δεναξάς 1) Πού έγινε η Πενθέκτη Οικουμενική Σύνοδος; Α. Κωνσταντινούπολη Β. Έφεσο Γ. Νίκαια Δ. Χαλκηδόνα 2) Ποιος Πατριάρχης Αλεξανδρείας καθαιρέθηκε

Διαβάστε περισσότερα

παρακαλώ! ... ένα βιβλίο με μήνυμα

παρακαλώ! ... ένα βιβλίο με μήνυμα παρακαλώ!... ένα βιβλίο με μήνυμα Ένα μήνυμα πού δίνει απάντηση στο βασικό ερώτημα ποιος είναι ο σκοπός της ζωής. Ένα μήνυμα πού ανταποκρίνεται σε κάθε ερωτηματικό και αμφιβολία σου. Η βίβλος μας φανερώνει

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Κ.Δ. και ιστορία εποχής της Καινής Διαθήκης

Εισαγωγή στην Κ.Δ. και ιστορία εποχής της Καινής Διαθήκης Εισαγωγή στην Κ.Δ. και ιστορία εποχής της Καινής Διαθήκης Μάθημα 6 : Σωτήριος Σ. Δεσπότης Θεολογική Σχολή Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΙΙ (Λουκάς-Πράξεις) 2 Ευαγγέλιο = χαρμόσυνη αγγελία

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι Ενότητα #4: Για αρχάριους Οι Σταυροφορίες Νικόλαος Καραπιδάκης Τμήμα Ιστορίας Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για

Διαβάστε περισσότερα

Οι Άγιοι της Θεσσαλονίκης.

Οι Άγιοι της Θεσσαλονίκης. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Οι Άγιοι της. Ενότητα 5: Άγιοι Αρχιεπίσκοποι της Συµεών Πασχαλίδης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Β Διεθνές Συνέδριο Κυπριακής Αγιολογίας

Β Διεθνές Συνέδριο Κυπριακής Αγιολογίας Στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων της Πολιτιστικής Ακαδημίας «Άγιος Επιφάνιος» πραγματοποιήθηκε, από τις 13-15 Φεβρουαρίου 2014, στο Μέγα Συνοδικό της Ιεράς Μητροπόλεως Κωνσταντίας στο Παραλίμνι το Β Διεθνές

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ. Μαρία Παντελή Γιώργος Βασιλείου

ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ. Μαρία Παντελή Γιώργος Βασιλείου ΚΟΣΜΑΣ Ο ΑΙΤΩΛΟΣ Μαρία Παντελή Γιώργος Βασιλείου ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ Μ. Γκιόλιας, Ο Κοσμάς ο Αιτωλός και η εποχή του, Αθήνα 1972 Ιωάννης Μενούνος, Κοσμά Αιτωλού Διδαχές, Αθήνα 1979 Αρτ. Ξανθοπούλου-Κυριακού, Ο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΛΑΙΑ ΔΙΑΘΗΚΗ- ΕΒΡΑΪΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ-ΘΕΣΜΟΛΟΓΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΛΑΙΑ ΔΙΑΘΗΚΗ- ΕΒΡΑΪΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ-ΘΕΣΜΟΛΟΓΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΛΑΙΑ ΔΙΑΘΗΚΗ- ΕΒΡΑΪΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ-ΘΕΣΜΟΛΟΓΙΑ Ενότητα 4: ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΤΩΝ ΕΒΔΟΜΗΚΟΝΤΑ (Ο )- ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΕΙΣ Σταμάτιος-Νικόλαος Μωραΐτης Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Μακρυγιάννης: Αποµνηµονεύµατα (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου σσ. 185-188)

Μακρυγιάννης: Αποµνηµονεύµατα (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου σσ. 185-188) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ Μακρυγιάννης: Αποµνηµονεύµατα (Κ.Ν.Λ. Α Λυκείου σσ. 185-188) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Παραδείγµατα ερωτήσεων ελεύθερης ανάπτυξης 1. α) Ποιες σκέψεις διατυπώνει ο Μακρυγιάννης στο εξεταζόµενο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ 3 o ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΓΑΛΑΤΣΙΟΥ Σ.Χ. ΕΤΟΣ 2011-2012 ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: «ΓΝΩΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΥΣ ΓΕΙΤΟΝΕΣ ΜΑΣ» ΤΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ Εργασία της μαθήτριας:

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Όμορφος κόσμος

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Όμορφος κόσμος ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Όμορφος κόσμος Φροντίζουμε όλα τα πλάσματα Η Αγία Μελανγκέλ: η προστάτιδα του περιβάλλοντος Εξακόσια χρόνια μετά τη γέννηση του Χριστού, γεννήθηκε στα καταπράσινα δάση της Ιρλανδίας μια

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΑΤΗ Η ΥΣΤΕΡΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΑΤΗ Η ΥΣΤΕΡΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΑΤΗ Η ΥΣΤΕΡΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 1. Ύστερη Μεσαιωνική Περίοδος - Η Ύστερη Μεσαιωνική περίοδος ξεκινάει από τον 11 ο αι., ο οποίος σηματοδοτεί την έναρξη μίας διαφορετικής

Διαβάστε περισσότερα

Πώς Διηγούμαστε ή Αφηγούμαστε ένα γεγονός που ζήσαμε

Πώς Διηγούμαστε ή Αφηγούμαστε ένα γεγονός που ζήσαμε ΔΙΑΘΕΣΙΜΟ ΣΤΗ: http //blgs.sch.gr/anianiuris ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ: Νιανιούρης Αντώνης (email: anianiuris@sch.gr) Πώς Διηγούμαστε ή Αφηγούμαστε ένα γεγονός που ζήσαμε Διηγούμαστε ή αφηγούμαστε ένα γεγονότος, πραγματικό

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική Γραμματεία ΙIΙ

Χριστιανική Γραμματεία ΙIΙ Χριστιανική Γραμματεία ΙIΙ Ενότητα 2-Δ Α1-2: Υστεροβυζαντινοί θεολόγοι Αναστάσιος Γ. Μαράς, Δρ Θ. Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

(Σταυροπροσκυνήσεως, Απόκρεω, Αγίου Ιωάννη Κλίμακος, Τελώνη & Φαρισαίου, Αγίου Γρηγορίου Παλαμά, Τυρινής, Ασώτου, Οσίας Μαρίας Αιγυπτίας, Ορθοδοξίας)

(Σταυροπροσκυνήσεως, Απόκρεω, Αγίου Ιωάννη Κλίμακος, Τελώνη & Φαρισαίου, Αγίου Γρηγορίου Παλαμά, Τυρινής, Ασώτου, Οσίας Μαρίας Αιγυπτίας, Ορθοδοξίας) (Σταυροπροσκυνήσεως, Απόκρεω, Αγίου Ιωάννη Κλίμακος, Τελώνη & Φαρισαίου, Αγίου Γρηγορίου Παλαμά, Τυρινής, Ασώτου, Οσίας Μαρίας Αιγυπτίας, Ορθοδοξίας) Τ ρ ι ώ δ ι ο Η περίοδος αυτή πήρε το όνομα της από

Διαβάστε περισσότερα

Συναγμένοι στη Θεία Ευχαριστία: Η ουσία της Εκκλησίας. Διδ. Εν. 15

Συναγμένοι στη Θεία Ευχαριστία: Η ουσία της Εκκλησίας. Διδ. Εν. 15 Συναγμένοι στη Θεία Ευχαριστία: Η ουσία της Εκκλησίας Διδ. Εν. 15 α) Η εξάπλωση της Εκκλησίας Μετά την Πεντηκοστή, η νέα πραγματικότητα που δημιουργείται στον κόσμο, η Εκκλησία, ζει και κινείται σε μια

Διαβάστε περισσότερα

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει.

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει. Η μετάφραση των κειμένων στα ελληνικά, που παρατίθεται εδώ, είναι βασισμένη στις μεταφράσεις από τα κοπτικά και ελληνικά στα αγγλικά των: Wesley W. Isenberg, Stephen Patterson, Marvin Meyer, Thomas O.

Διαβάστε περισσότερα

Αν και η πρώτη αντίδραση από πολλούς είναι η γελοιοποίηση για τη ανάλυση τέτοιων θεμάτων, παρόλα αυτά τα ερωτηματικά υπάρχουν.

Αν και η πρώτη αντίδραση από πολλούς είναι η γελοιοποίηση για τη ανάλυση τέτοιων θεμάτων, παρόλα αυτά τα ερωτηματικά υπάρχουν. Είναι γνωστή σε όλους η σειρά επιστημονικής φαντασίας Star Trek η οποία έχει φανατικούς θαυμαστές σε όλο τον κόσμο. Οι τεχνολογικές καινοτομίες και οι «φανταστικές» τεχνολογίες που είχε συμπεριλάβει στο

Διαβάστε περισσότερα

Πανήγυρη Αγίου Γεωργίου 2016

Πανήγυρη Αγίου Γεωργίου 2016 1 Πανήγυρη Αγίου Γεωργίου 2016 Αγαπητοί μου Αδελφοί, λίγες ημέρες μετά από τη λαμπρή πανήγυρη της Ανάστασης του Κυρίου, πλημμυρισμένοι από πνευματική χαρά εορτάζουμε σήμερα τον Μεγαλομάρτυρα Άγιο Γεώργιο,

Διαβάστε περισσότερα

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΙΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ:

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΙΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ: ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΓΙΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ: Η ΜΟΡΦΩΣΗ ΤΗΣ: Η Αικατερίνη είχε κάλλος και ομορφιά ασύγκριτη. Η μητέρα της και οι συγγενείς της την πίεζαν συνεχώς να παντρευτεί, για να μην φύγουν από τα χέρια τους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs)

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Τελική έκθεση Ιούλιος 2014 ΣΥΝΟΨΗ Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να παρουσιάσει ορισμένα από τα κυριότερα ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου Συλλογή Περιστέρια 148 Εικονογράφηση εξωφύλλου: Εύη Τσακνιά 1. Το σωστό γράψιμο Έχεις προσέξει πως κάποια βιβλία παρακαλούμε να μην τελειώσουν ποτέ κι άλλα, πάλι, από την πρώτη κιόλας σελίδα τα βαριόμαστε;

Διαβάστε περισσότερα

Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1

Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1 Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1 (ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΑ - ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ) Μια σύνοψη: Κατανοώντας ορισμένες λέξεις και έννοιες προκύπτει μια ανυπολόγιστη αξία διαμορφώνεται

Διαβάστε περισσότερα

Οι άγιες εικόνες: έκφραση της πίστης.

Οι άγιες εικόνες: έκφραση της πίστης. Οι άγιες εικόνες: έκφραση της πίστης. Οι εικόνες αναπληρώνουν τα είδωλα και άρα αυτοί που τις προσκυνούν είναι ειδωλολάτρες.. Όμως δεν πρέπει να προσκυνούμε κατασκευάσματα των ανθρώπινων χεριών, αφού

Διαβάστε περισσότερα

Οι βυζαντινοί μοναχοί και η Eλληνική γλώσσα στη μεσαιωνική περίοδο στο Σαλέντο

Οι βυζαντινοί μοναχοί και η Eλληνική γλώσσα στη μεσαιωνική περίοδο στο Σαλέντο Οι βυζαντινοί μοναχοί και η Eλληνική γλώσσα στη μεσαιωνική περίοδο στο Σαλέντο CATERINA MALANDUGNO Φοιτήτρια Το 741 ο Κωνσταντίνος Κοπρώνυμος ακολουθώντας τα βήματα του Λεόντος Γ ξεκίνησε μία σκληρή καταδίωξη

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ: ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ: ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ: ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ 1.α. Το κείμενο: Ο Μακρυγιάννης άρχισε να γράφει τα Απομνημονεύματα στις 26 Φεβρουαρίου του 1829 στο Άργος όπου είχε οριστεί Γενικός Αρχηγός της Εκτελεστικής Δυνάμεως

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ Γ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ από τη δασκάλα Στέλλα Σάββα Παττίδου

ΤΑΞΗ Γ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ από τη δασκάλα Στέλλα Σάββα Παττίδου ΤΑΞΗ Γ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ από τη δασκάλα Στέλλα Σάββα Παττίδου ΚΕΙΜΕΝΙΚΟ ΕΙΔΟΣ:ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ Θέμα: Περιγραφή προσώπου Τίτλος: «ο παππούς μου» Α. ΠΡΟΣΥΓΓΡΑΦΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ 1. Φάση Αυθεντικοποίησης (3Χ40 λεπτά) Προβληματισμός

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: Γάμοι μεταξύ ορθοδόξων και καθολικών πριν τεθεί σε ισχύ ο Αστικός Κώδικας

Θέμα: Γάμοι μεταξύ ορθοδόξων και καθολικών πριν τεθεί σε ισχύ ο Αστικός Κώδικας Αθήνα, 12.05.2010 Α.Π.: 10100/08/2.3 Χειριστής: Λάμπρος Μπαλτσιώτης Τηλ.: 210-7289709 Φαξ: 210-7289643 Διεύθυνση Ιθαγένειας Τμήμα Α Υπουργείο Εσωτερικών Σταδίου 31 ΑΘΗΝΑ Θέμα: Γάμοι μεταξύ ορθοδόξων και

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: Βαθμός: Ολογράφως:..

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: Βαθμός: Ολογράφως:.. ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 5-6 -2015 ΤΑΞΗ: Β Χρόνος: 2 ώρες Βαθμός: Ολογράφως:.. Υπογραφή καθηγητή:.. Ονοματεπώνυμο

Διαβάστε περισσότερα

Έτσι, 2 πολιτικές επιλογές αντιπαρατέθηκαν στο Βυζάντιο:

Έτσι, 2 πολιτικές επιλογές αντιπαρατέθηκαν στο Βυζάντιο: ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Για κάτι λιγότερο από 1000 χρόνια, Οι Νότιοι κ Ανατολικοί Σλάβοι βρίσκονταν σε άμεση επαφή με το Βυζάντιο ένα πολύ ανώτερο πολιτιστικό κέντρο με κυρίαρχη ιδεολογία και πολύ μεγάλη αφομοιωτική

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΥΚΛΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Βασίλης Καραγιάννης Η παρέμβαση πραγματοποιήθηκε στα τμήματα Β2 και Γ2 του 41 ου Γυμνασίου Αθήνας και διήρκησε τρεις διδακτικές ώρες για κάθε τμήμα. Αρχικά οι μαθητές συνέλλεξαν

Διαβάστε περισσότερα

Βυζαντινοί Ιστορικοί και Χρονογράφοι Ενότητα 2: Βυζαντινή Ιστοριογραφία: κείμενα, συγγραφείς, στόχοι και συγγραφικές αρχές.

Βυζαντινοί Ιστορικοί και Χρονογράφοι Ενότητα 2: Βυζαντινή Ιστοριογραφία: κείμενα, συγγραφείς, στόχοι και συγγραφικές αρχές. Βυζαντινοί Ιστορικοί και Χρονογράφοι Ενότητα 2: Βυζαντινή Ιστοριογραφία: κείμενα, συγγραφείς, στόχοι και συγγραφικές αρχές. Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Μια πρώτη επαφή με τη

Διαβάστε περισσότερα

Συγγραφή Τεχνικών Κειμένων

Συγγραφή Τεχνικών Κειμένων Συγγραφή Τεχνικών Κειμένων Η Ανάπτυξη του κειμένου Από τις διαλέξεις του μαθήματος του Α εξαμήνου σπουδών του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών και Μηχανικών Τοπογραφίας & Γεωπληροφορικής Κ. Παπαθεοδώρου, Αναπληρωτής

Διαβάστε περισσότερα

Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Να λες στη γυναίκα. σου ότι την αγαπάς και να της το δείχνεις.

Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Να λες στη γυναίκα. σου ότι την αγαπάς και να της το δείχνεις. Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Να λες στη γυναίκα σου ότι την αγαπάς και να της το δείχνεις. Επιμέλεια: Βασιλική Σωτηριάδη Θεού πλάσμα είναι η γυναίκα. Με την αποστροφή σου δεν προσβάλλεις εκείνην, αλλά

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΥΣΗΣ Ι Ενότητα #2: Βασικές Γνώσεις I Εισαγωγή Νικόλαος Καραπιδάκης Τμήμα Ιστορίας Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΛ ΑΛΙΑΡΤΟΥ Σχ. Έτος ΟΜΑΔΑ: Κατερίνα Αραπίτσα Κατερίνα Βίτση Ειρήνη Γκραμόζι Σοφία Ντασιώτη

ΓΕΛ ΑΛΙΑΡΤΟΥ Σχ. Έτος ΟΜΑΔΑ: Κατερίνα Αραπίτσα Κατερίνα Βίτση Ειρήνη Γκραμόζι Σοφία Ντασιώτη ΓΕΛ ΑΛΙΑΡΤΟΥ Σχ. Έτος 2015-2016 ΟΜΑΔΑ: Κατερίνα Αραπίτσα Κατερίνα Βίτση Ειρήνη Γκραμόζι Σοφία Ντασιώτη Η ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Η ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΚΑΒΑΦΗ Η ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ ΣΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΚΑΒΑΦΗ

Διαβάστε περισσότερα

Τριάντα χρόνια ελληνικής ιστορίας

Τριάντα χρόνια ελληνικής ιστορίας ΜΑΡΚ ΜΑΖΑΟΥΕΡ Τριάντα χρόνια ελληνικής ιστορίας Μια προσωπική αναδρομή Απόψε θα εκφράσω μερικές προσωπικές σκέψεις για όσα είδα να συμβαίνουν στην Ελλάδα, την οποία επισκέφθηκα για πρώτη φορά πριν από

Διαβάστε περισσότερα

Σουμελίδου Παναγιώτα Α4 7 ο Λύκειο Καλλιθέας Μπαλικτσής Λάζαρος

Σουμελίδου Παναγιώτα Α4 7 ο Λύκειο Καλλιθέας Μπαλικτσής Λάζαρος Σουμελίδου Παναγιώτα Α4 7 ο Λύκειο Καλλιθέας Μπαλικτσής Λάζαρος ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ!!! Θα ήθελα να ευχαριστήσω εγκάρδια την οικογένειά μου για την πολύτιμη βοήθειά τους και θα ήθελα να αφιερώσω την εργασία μου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ. Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α1. Η επίδραση του Ευρωπαϊκού Ρομαντισμού είναι πρόδηλη στο έργο του Σολωμού. Το μεταφυσικό στοιχείο εντοπίζεται λόγου χάρη στο στίχο 54 όπου ανιχνεύουμε

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία Β Γυμνασίου - Επαναληπτικές ερωτήσεις εφ όλης της ύλης Επιμέλεια: Νεκταρία Ιωάννου, φιλόλογος

Ιστορία Β Γυμνασίου - Επαναληπτικές ερωτήσεις εφ όλης της ύλης Επιμέλεια: Νεκταρία Ιωάννου, φιλόλογος ΙΣΤΟΡΙΑ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Ερωτήσεις ανά ενότητα του σχολικού εγχειριδίου Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία 1.1.1. Από τη Ρώμη στη Νέα Ρώμη [σ. 7-9] α] Ποια μέτρα πήρε ο Κωνσταντίνος Α για την ανόρθωση του κράτους;

Διαβάστε περισσότερα

παιδεία, μέσα του ξυπνάει η δύναμη και η θέληση να αναπτυχθεί και να γίνει το

παιδεία, μέσα του ξυπνάει η δύναμη και η θέληση να αναπτυχθεί και να γίνει το ΑΣΗΜΙΝΑ ΣΚΟΝΔΡΑ Κύριε Υπουργέ, κυρίες και κύριοι συνάδελφοι, αν ο άνθρωπος λάβει την ορθή παιδεία, μέσα του ξυπνάει η δύναμη και η θέληση να αναπτυχθεί και να γίνει το θεϊκότερο και ημερότερο ζώο. Αν δεν

Διαβάστε περισσότερα