ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ Η ΧΛΩΡΙΔΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΤΗΣ ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ Η ΧΛΩΡΙΔΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΤΗΣ ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑΣ"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ Η ΧΛΩΡΙΔΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΤΗΣ ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΔΙΠΛΩΜΑ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΟΝΤΑΚΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΔΑΣΟΛΟΓΟΥ ΠΑΤΡΑ, 2009

2 Τα μέλη της Τριμελούς Εξεταστικής Επιτροπής Ιατρού Γρηγόρης (Καθηγητής τμήματος Βιολογίας Πανεπιστημίου Πατρών) Τζανουδάκης Δημήτριος (Καθηγητής τμήματος Βιολογίας Πανεπιστημίου Πατρών) Χριστοδουλάκης Δημήτριος (Καθηγητής τμήματος Βιολογίας Πανεπιστημίου Πατρών) Ο Επιβλέπων Καθηγητής Ιατρού Γρηγόρης (Καθηγητής τμήματος Βιολογίας Πανεπιστημίου Πατρών) Η έγκριση της διατριβής για την απόκτηση Μεταπτυχιακού διπλώματος ειδίκευσης από το Τμήμα Βιολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών δεν υποδηλώνει την αποδοχή των γνωμών του συγγραφέα. Ν. 5343/1392, άρθρο 202.

3 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Με την ολοκλήρωση της παρούσας εργασίας επιθυμώ να εκφράσω τις ευχαριστίες μου σε όλους εκείνους που συνέβαλαν στην πραγματοποίησή της. Κατ αρχάς, θέλω να ευχαριστήσω τον επιβλέποντα καθηγητή μου, Καθηγητή Γρηγόρη Ιατρού, για την ανάθεση του θέματος και για τη βοήθειά του καθ όλη τη διάρκεια της εργασίας. Χωρίς τις συμβουλές, τις παρατηρήσεις και τις υποδείξεις του, κυρίως όσον αφορά τον προσδιορισμό των δειγμάτων, η πραγματοποίηση της εργασίας θα ήταν σχεδόν αδύνατη. Επίσης η εμπιστοσύνη που μου έδειξε, καθώς και η ελευθερία στον τρόπο και το ρυθμό και δουλειάς, ήταν πολύ σημαντικά για μένα. Επίσης θέλω να ευχαριστήσω τους Καθηγητές Χριστοδουλάκη Δημήτριο και Τζανουδάκη Δημήτριο που δέχθηκαν να συμμετέχουν ως μέλη της τριμελούς επιτροπής. Επιπλέον θέλω να ευχαριστήσω τον κ. Τζανουδάκη, για τις υποδείξεις του όσον αφορά τον προσδιορισμό των taxa του γένους Allium. Ευχαριστώ την Επίκουρο Καθηγήτρια Γεωργίου Ο. για την επιβεβαίωση ορισμένων δειγμάτων της οικογένειας Caryophyllaceae, του γένους Matthiola και του γένους Anthemis, καθώς και για τον προσδιορισμό του υβριδίου Anthemis peregrina L. subsp. peregrina x Anthemis peregrina L. subsp. heracleotica (Boiss. & Heldr.) Georgiou. Η Αναπληρώτρια καθηγήτρια Αρτελάρη Π., με βοήθησε σημαντικά με την επιβεβαίωση και τον προσδιορισμό των δειγμάτων του γένους Limonium. Η Επίκουρος Καθηγήτρια Λιβανίου Τηνιακού Α. με βοήθησε με τις πολύτιμες συμβουλές της και με τη μετάφραση γερμανικού κειμένου. Σημαντικότατη ήταν η βοήθεια του διδάκτορα του τμήματος κ. Δημητρέλου Γ. ο οποίος με μεγάλη προθυμία, με βοήθησε στον προσδιορισμό των δειγμάτων της οικογένειας Poaceae. Η διδάκτορας του τμήματος κ. Μπαρέκα Ε. Π., με βοήθησε με την επιβεβαίωση των δειγμάτων του γένους Bellevalia. Ένα πολύ μεγάλο ευχαριστώ χρωστάω στη μεταπτυχιακό του εργαστηρίου Ιωάννα Παπανικολάου, χωρίς την πολύπλευρη βοήθεια της οποίας θα είχα να αντιμετωπίσω πολλά προβλήματα.

4 Πολύ σημαντική ήταν επίσης και η βοήθεια των παλαιότερων μελών του εργαστηρίου Κουτσοθεωδορή Λάμπρου και Πυλαρά Αδαμαντίας. Επίσης ευχαριστώ τον συγκάτοικο Δόγανο Δημήτριο, με τον οποίο περάσαμε αμέτρητες ώρες συζητήσεων και ανταλλαγής απόψεων. Ο Κουγιουμουτζής Κωνσταντίνος με βοήθησε επίσης μέσω των συζητήσεων που κάναμε, κυρίως όσον αφορά τον προσδιορισμό των δειγμάτων. Επίσης θέλω να ευχαριστήσω τη Μαργαρίτα που μου δάνεισε απλόχερα τον υπολογιστή της και τους υπόλοιπους συμφοιτητές μου όπου καθένας με βοήθησε με το δικό του τρόπο. Δε θα μπορούσα να μην Ευχαριστήσω την Γεωλόγο Μίνα Μπουτσικάκη για τις γενικότερες συμβουλές της και τους Αρχαιολόγους Γιώτα Σκάγκου και Νεκτάριο Σκάγκο οι οποίοι με βοήθησαν με την παροχή χρήσιμων δεδομένων. Επίσης ευχαριστώ τον Νίκο Κόλλα για την σημαντική βοήθεια που μου προσέφερε με την μετάφραση της περίληψης στα Αγγλικά. Το Ίδρυμα Μποδοσάκη συνέβαλε καθοριστικά στην πραγματοποίηση της εργασίας αυτής με την παροχή υποτροφίας για δύο έτη. Τέλος θέλω να ευχαριστήσω τους συγγενείς μου και ιδιαίτερα τη μητέρα μου, της οποίας οι λαϊκές γνώσεις επάνω στα φυτά μου φάνηκαν ιδιαιτέρα χρήσιμες.

5 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΛΗΨΗ... 4 ABSTRACT ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΠΕΡΙΟΧΗ ΕΡΕΥΝΑΣ Γεωγραφική θέση και γενική περιγραφή της περιοχής έρευνας Γεωλογικά στοιχεία Εδαφολογικά στοιχεία Παλαιογεωγραφικά στοιχεία Κλιματικά και βιοκλιματικά στοιχεία Γενικά Μετεωρολογικοί σταθμοί Βροχόπτωση Θερμοκρασία του αέρα Σχετική υγρασία του αέρα Άνεμοι Σύνθεση κλιματικών δεδομένων (βιοκλίμα) Ιστορικά στοιχεία ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ Αρχές Δειγματοληψίας Διάκριση και περιγραφή των διαφορετικών τύπων βιοτόπων και τομέων ανθρώπινων δραστηριοτήτων χλωριδικές ομοιότητες Ταξινομικός προσδιορισμός των δειγμάτων Προσδιορισμός βιομορφών και διάκριση χωρολογικών στοιχείων Σύνταξη χλωριδικού καταλόγου

6 4. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Χλωριδικός κατάλογος Συντομογραφίες και σύμβολα που χρησιμοποιήθηκαν Χλωριδική ανάλυση Ανάλυση βιομορφών βιοφάσμα Χωρολογική ανάλυση ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΧΛΩΡΙΔΑΣ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΟΥΣ ΤΟΜΕΙΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΤΥΠΟΥΣ ΒΙΟΤΟΠΩΝ Η χλωρίδα σε τομείς ανθρωπίνων δραστηριοτήτων Η χλωρίδα σε τύπους βιοτόπων ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΑΛΛΟΧΘΟΝΩΝ TAXA ΚΑΙ ΑΥΤΟΧΘΟΝΑ TAXA Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΩΝ ΟΠΟΙΩΝ ΣΥΝΔΕΕΤΑΙ ΜΕ ΤΙΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΕΝΔΗΜΙΣΜΟΣ Γενικά Η κατανομή των ενδημικών taxa στους τομείς ανθρώπινων δραστηριοτήτων και στους τύπους βιοτόπων Η κατανομή των ενδημικών taxa στα φυτογεωγραφικά διαμερίσματα της Ελλάδας και φυτογεωγραφικές συγγένειες Ενδιαφέροντα ενδημικά taxa της ευρύτερης περιοχής της Μονεμβασίας ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕ ΑΛΛΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ Εισαγωγή Χλωριδικός πλούτος Χωρολογικά και βιολογικά φάσματα Χλωριδική σύνθεση

7 8.5. Η Μονεμβασία ως νησίδα ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Χλωριδικός πλούτος Χλωριδική σύνθεση Βιολογικό φάσμα Χωρολογία Η χλωρίδα σε τομείς ανθρώπινων δραστηριοτήτων και σε τύπους βιοτόπων Η χλωρίδα σε τομείς ανθρώπινων δραστηριοτήτων Η χλωρίδα σε τύπους βιοτόπων Ανθρώπινες δραστηριότητες και χλωρίδα Προτάσεις ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

8 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το Κάστρο της Μονεμβασίας, όπως το γνωρίζουμε σήμερα, κατοικείται αδιάκοπα τα τελευταία 1500 χρόνια, χωρίς ποτέ κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου να απαλλαγεί από τις ανθρώπινες δραστηριότητες. Ταυτόχρονα όμως, αποτελούσε και το ενδιαίτημα για ένα πλήθος φυτικών taxa. Η συμβίωση αυτή του φυτικού κόσμου με τον άνθρωπο έχει διαμορφώσει σε μεγάλο βαθμό τη σημερινή χλωρίδα και τα χαρακτηριστικά της. Στην παρούσα εργασία, επιχειρείται αρχικά, η καταγραφή της αγγειώδους χλωρίδας της Μονεμβασίας. Διερευνάται η κατανομή της χλωρίδας τόσο στις διαφορετικές χωρικές ενότητες του Κάστρου όσο και στους επιμέρους τύπους βιοτόπων. Για το λόγο αυτό, διακρίθηκαν τρείς τομείς ανθρώπινων δραστηριοτήτων (Πάνω Πόλη, Κάτω Πόλη και περιοχή εκτός των τειχών) και έξι τύποι βιοτόπων (ακτές, εξωτερικά τείχη, τοίχοι των κτηρίων, κάθετα ασβεστολιθικά βράχια, πρανή του αυτοκινητόδρομου, λοιπές εκτάσεις). Αναλύονται η χωρολογία και οι βιολογικές μορφές των taxa, προσδιορίζεται η προέλευση τους και γίνεται προσπάθεια προσδιορισμού του χρόνου εισαγωγής των αλλοχθόνων taxa. Πραγματοποιείται σύνθεση, σύγκριση και ανάλυση των παραπάνω αποτελεσμάτων με σκοπό την εκτίμηση της χλωριδικής αξίας του Κάστρου και τη διερεύνηση του βαθμού και του τρόπου της επίδρασης του ανθρώπου στη χλωρίδα. Τέλος, γίνεται σύγκριση των αποτελεσμάτων της παρούσας εργασίας, με αυτά που έχουν προκύψει από τη μελέτη της χλωρίδας του Κάστρου της Ακροκορίνθου. Τα αποτελέσματα της καταγραφής έδειξαν ότι η χλωρίδα του Κάστρου αποτελείται από 320 taxa (είδη και υποείδη), τα οποία ανήκουν σε 238 γένη και 74 οικογένειες. Η πλουσιότερη οικογένεια σε αριθμό taxa είναι η Fabaceae (40 taxa, 12,5%), ως αποτέλεσμα της ανθρώπινης δραστηριότητας. Οι αμέσως πλουσιότερες οικογένειες είναι οι Asteraceae (39 taxa, 12,19%) και Poaceae (33 taxa, 10,31%). Τα πλουσιότερα σε αριθμό taxa γένη είναι τα Medicago και Trifolium τα οποία περιλαμβάνουν 7 taxa το κάθε ένα. Στο βλαστητικό φάσμα κυριαρχούν τα Θερόφυτα (48,44%) και ακολουθούν τα Ημικρυπτόφυτα (17,81%)και τα Γεώφυτα (12,81%). Στο χωρολογικό φάσμα 4

9 κυριαρχούν τα Μεσογειακά γεωστοιχεία (60,3%), ενώ ακολουθούν τα Μεσογειακά Εξωμεσογειακά (10%), τα Ελληνικά Ενδημικά (8,4%) και τα Κοσμοπολιτικά Υποκοσμοπολιτικά (7,2%). Από τη διάκριση των taxa ανάλογα με την προέλευση, προέκυψε ότι το ποσοστό των αλλοχθόνων taxa αγγίζει το 9,1% (29 taxa), ενώ τα αυτόχθονα taxa αποτελούν το υπόλοιπο 90,9% της χλωρίδας (291 taxa). Τα περισσότερα αλλόχθονα taxa έχουν αμερικανική προέλευση (41,4%), ενώ ακολουθούν τα Ασιατικά (17,2%) και τα Αφρικανικά (17,2%). Η περιοχή του Κάστρου που βρίσκεται εκτός των τειχών, είναι η πλουσιότερη σε αριθμό taxa (280 taxa, 88,1%). Ενώ η Κάτω και η Πάνω Πόλη ακολουθούν με ποσοστά 52,5% (167 taxa) και 35,8% (114 taxa) αντίστοιχα. Η μεγαλύτερη αναλογία αλλοχθόνων προς αυτόχθονα taxa, παρατηρήθηκε στην Κάτω Πόλη, ενώ η μικρότερη στην Πάνω Πόλη. Ο πλουσιότερος σε αριθμό taxa τύπος βιοτόπου είναι οι λοιπές εκτάσεις (270 taxa), ενώ ακολουθούν τα πρανή του δρόμου (151 taxa), οι ακτές (141 taxa) και οι τοίχοι των κτηρίων (137 taxa). Στους τοίχους των κτηρίων εμφανίζεται το μεγαλύτερο ποσοστό αλλοχθόνων taxa (11,68% επί του αριθμού των taxa του συγκεκριμένου τύπου βιοτόπου) σε αντίθεση με τα εξωτερικά τείχη, oπου τα αλλόχθονα taxa εμφανίζουν το μικρότερο ποσοστό (1,22%). Η αλλόχθων χλωρίδα του Κάστρου συνίσταται από 22 νεόφυτα, 5 αρχαιόφυτα και 2 taxa με αβέβαιο χρόνο εισαγωγής. Από τα taxa αυτά, τα 21 εισήχθησαν εκούσια και τα 8 ακούσια. Από τα 27 ελληνικά ενδημικά taxa, 15 εμφανίζονται στο Πάνω Κάστρο, 15 στο Κάτω Κάστρο και 25 στην εκτός των τειχών περιοχή. Ο πλουσιότερος σε ενδημικά στοιχεία τύπος βιοτόπου είναι οι λοιπές εκτάσεις με 20 ενδημικά taxa και ακολουθούν τα βράχια με 15 ενδημικά taxa. Η χλωρίδα της Μονεμβασίας παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, κυρίως λόγω των στενότοπων ενδημικών που απαντούν στην περιοχή και της παράλληλης συνύπαρξής τους με τον άνθρωπο. Τέλος κρίνεται απαραίτητη η προστασία κάποιων taxa, είτε στα μέτρα προστασίας της βιοποικιλότητας, είτε στα μέτρα της προβολής και ανάδειξής τους ως αξιοθέατα. 5

10 ABSTRACT The Castle of Monemvasia, as we know it today, has been continuously inhabited for the past 1500 years. Throughout this period it has been constantly affected by human activities. At the same time it is the dwelling place of a number of taxa. The symbiosis of this floral world with humans has had a major influence on today's flora and its characteristics. This thesis attempts to catalogue the vascular flora of Monemvasia Castle. The distribution of flora in different parts of the castle, as well as in different habitat types, is investigated. For this reason the area is separated into Upper Town, Lower Town and Surrounding Area, in addition six types of habitats (coasts, external walls, building walls, vertical limestone rocks, roadsides, other terrain) are also identified. Chorology and biological forms of taxa are then analyzed. Their origin is determined as well as the introduction times of alien taxa. The results are synthesized, analyzed and compared in order to evaluate the floristic value of the Castle and to investigate the degree of influence of human activities on its flora. Finally these findings are compared with those of a study of flora in the Castle of Akrokorinthos. The floristic list results show that the castle's flora consists of 320 taxa (species and subspecies) which belong to 238 genera and 74 families. The richest family in taxa number is Fabaceae (40 taxa, 12,5%) as a result of human activity. Next in number are Asteraceae (39 taxa, 12,19%) and Poaceae (33 taxa, 10,31%). The richest genres in taxa number are Medicago and Trifolium, which include 7 taxa each. In the life-form spectrum Therophytes amount to 48,44% of the total number of taxa, Hemicreptophytes follow with 17,81% and Geophytes with 12,81%. In the chorological spectrum, Mediterranean Chorological elements amount to 60,3% followed by Mediterranean Outro Mediterranean (10%), Greek Endemics (8,4%) and Cosmopolitan Subcosmopolitan (7,2%). From the discrimination of taxa according to origin, it is concluded that the percentage of alien taxa is 9,1% (29 taxa) while native taxa amounts to the remaining 6

11 90,9% of flora (291 taxa). Most alien taxa are of American origin (41,4%) followed by Asiatic (17,2%) and African (17,2%). The Surrounding Area outside the walls is the richest in taxa number (280 taxa, 88,1%). While Upper town and Lower Town follow with 52,5% (167 taxa) and 35,8% (114 taxa) each. The largest analogy between alien and native taxa was observed in Lower Town and the smallest in Upper Town. The richest habitat type in taxa number is other terrain (270 taxa) followed by roadsides (151 taxa), coasts (141 taxa) and building walls (137 taxa). The highest percentage of alien taxa (11,68% of the number of taxa in the specified type) is found in building walls in contrast to external walls where the lowest percentage (1,22%) of alien taxa is found. The castle's alien flora consists of 22 Neophytes, 5 Archaeophytes and 2 taxa with an uncertain introduction time. Of these taxa 21 were introduced deliberately and 8 accidentally. Of the 27 Greek endemic taxa, 15 are found in the Upper Town area, 15 in Lower Town and 25 in the Surrounding area. The richest habitat type in endemic elements is other terrain with 20 endemic taxa, followed by vertical limestone rocks with 15 endemic taxa. The flora of Monemvasia is of special floristic interest because of its local endemics which grow in the area and its continuous co-existence with humans. Because of this it is concluded that the conservation of some taxa is necessary either as a measure of biodiversity protection, or by pointing out their significance as a tourist attraction for the area. 7

12 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η Πελοπόννησος, συγκριτικά με άλλες περιοχές της Ελλάδας, είναι αρκετά μελετημένη όσον αφορά τη χλωρίδα της. Η βοτανική έρευνα όμως έχει επικεντρωθεί κυρίως στα ψηλά όρη, και σε περιοχές μακριά από την έντονη παρουσία του ανθρώπου. Ως αποτέλεσμα, είναι η δημιουργία ενός κενού όσον αφορά τη γνώση της χλωρίδας των χαμηλότερων περιοχών και την συσχέτισή της με τους τις ιστορικές και σύγχρονες ανθρώπινες δραστηριότητες. Οι αρχαιολογικοί χώροι είναι από τα πιο κατάλληλα μέρη για τη διερεύνηση των σχέσεων μεταξύ ανθρώπου και χλωρίδας. Επίσης τα Κάστρα, συνδυάζουν τις ιδιότητες που έχει ένας αρχαιολογικός χώρος, με τις ιδιότητες φυσικών περιοχών. Είναι γνωστό ότι τα κάστρα, λόγω του σκοπού για τον οποίο προορίζονταν, έχουν κατασκευαστεί σε δυσπρόσιτες θέσεις συνήθως οριοθετημένες από κάθετους βράχους, διαθέτοντας έτσι ένα πλήθος φυσικών ενδιαιτημάτων. Τα παραπάνω, καθιστούν τη μελέτη της χλωρίδας αυτών των περιοχών ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα. Το Κάστρο της Μονεμβασίας όμως, έχει κάποια χαρακτηριστικά που το κάνουν να έχει ακόμη περισσότερο ενδιαφέρον από χλωριδική άποψη. Αρχικά βρίσκεται σε μια περιοχή ήδη γνωστή για το χλωριδικό της ενδιαφέρον, αλλά χωρίς να έχει μελετηθεί διεξοδικά. Συνδυάζει ταυτόχρονα την πλούσια ιστορία ενός αρχαιολογικού χώρου με τις ιδιότητες ενός σύγχρονου οικισμού, ενώ τέλος, συνδυάζει εκπληκτικά ένα πλήθος φυσικών και ανθρωπογενών βιοτόπων. Επιπλέον η Μονεμβασία αποτελεί τμήμα του Τόπου Κοινοτικής Σημασίας "ΟΡΗ ΓΙΔΟΒΟΥΝΙ, ΧΙΟΝΟΒΟΥΝΙ, ΓΑΪΔΟΥΡΟΒΟΥΝΙ, ΚΟΡΑΚΙΑ, ΚΑΛΟΓΕΡΟΒΟΥΝΙ, ΚΟΥΛΟΧΕΡΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΧΗ ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑΣ" (GR ) του ευρωπαϊκού δικτύου προστατευόμενων περιοχών "ΦΥΣΗ (NATURA) 2000" για τη χλωρίδα του οποίου γνωρίζουμε αρκετά λίγα. Τα παραπάνω σε συνδυασμό με το ερευνητικό ενδιαφέρον του επιβλέποντα καθηγητή για τη χλωρίδα των Κάστρων και το γεγονός ότι η περιοχή της Μονεμβασίας είναι ο τόπος καταγωγής μου, ήταν οι κυριότεροι λόγοι που οδήγησαν στην επιλογή του συγκεκριμένου θέματος. Πρωταρχικός σκοπός της εργασίας, είναι η καταγραφή και αξιολόγηση της χλωρίδας του Κάστρου της Μονεμβασίας και η συσχέτισή της με τις ιστορικές και 8

13 σύγχρονες δραστηριότητες. Τέλος, η παρούσα εργασία ευελπιστούμε να συμβάλει στη γνώση της χλωρίδας των κάστρων της Πελοποννήσου, όπου ήδη άρχισαν να μελετώνται, με αφετηρία το Κάστρο της Ακροκορίνθου. 9

14 2. ΠΕΡΙΟΧΗ ΕΡΕΥΝΑΣ 2.1. Γεωγραφική θέση και γενική περιγραφή της περιοχής έρευνας Η περιοχή μελέτης, βρίσκεται στη νοτιοανατολική Πελοπόννησο κοντά στις ανατολικές ακτές της χερσονήσου του Μαλέα. Βρίσκεται σε γεωγραφικό πλάτος 36 ο 41 Βόρεια και γεωγραφικό μήκος 23 ο 03 Ανατολικά και απέχει 20 ναυτικά μίλια από τον κάβο Μαλέα και 84 από τον Πειραιά. Πρόκειται για ένα βραχώδες νησί έκτασης 0,58 km 2 περίπου, που περιβρέχεται από τα νερά του Μυρτώου πελάγους (σχήμα 2.1). Ο βράχος της Μονεμβασίας συνδέεται με τη στεριά μέσω μιας γέφυρας μήκους 160 μέτρων και μέγιστου πλάτους 6 μέτρων, κάτω από την οποία μόνο βάρκες μπορούν να περάσουν. Το μέγιστο υψόμετρο του βράχου αγγίζει τα 198,5 μέτρα. Το μήκος του βράχου είναι περίπου 1560 μέτρα ενώ το μέγιστο πλάτος του φτάνει σχεδόν τα 600 μέτρα. Στην κορυφή του βράχου, σχηματίζεται ένα επικλινές πλάτωμα με το όνομα Γουλάς ή Πάνω Πόλη, περιφερειακά του οποίου υπάρχουν κατακόρυφοι γκρεμοί που το οριοθετούν. Η προσέγγιση της Πάνω Πόλης είναι δυνατή μόνο από ένα σημείο στη νότια πλευρά του βράχου. Κάτω από τα κατακόρυφα βράχια, το ύψος των οποίων σε ορισμένα σημεία ξεπερνά τα 100 μέτρα, υπάρχουν πλαγιές οι οποίες καταλήγουν στη θάλασσα. Οι πλαγιές με τη δυτική έκθεση έχουν τη μικρότερη κλίση ενώ τη μεγαλύτερη κλίση έχουν οι πλαγιές που βρίσκονται στη βόρεια πλευρά του βράχου. Στο ανατολικότερο σημείο του βράχου, στο ακρωτήριο Μονεμβασίας, οι βράχοι καταλήγουν στη θάλασσα και δε σχηματίζεται πλαγιά. Η ακτογραμμή του βράχου είναι στο σύνολό της βραχώδης. Επάνω στο βράχο διακρίνουμε δύο οχυρωμένα με τείχη οικιστικά σύνολα, την Πάνω και την Κάτω Πόλη (σχήμα 2.1). Η Πάνω Πόλη, είναι χτισμένη στο επικλινές πλάτωμα της κορυφής, έχει πάψει να κατοικείται και αποτελεί σήμερα, έναν επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο. Η Κάτω Πόλη είναι χτισμένη στη νότια πλαγιά του βράχου, όπου την οριοθετούν τα τείχη. Είναι σχεδόν στο σύνολό της ιδιοκτήτη και αποτελεί ένα κατοικήσιμο αρχαιολογικό χώρο. Εκτός των τειχών, στην νότια πλαγιά του βράχου, υπάρχει αυτοκινητόδρομος ο οποίος διασχίζει τη γέφυρα και καταλήγει στη δυτική πύλη 10

15 Πάνω πόλη Δρόμος Κάτω πόλη Έξω από τα τείχη Βράχια Σχήμα 2.1: Τοπογραφικός χάρτης ης περιοχής έρευνας. Διακρίνονται η Πάνω και η Κάτω Πόλη, η περιοχή έξω από τα τείχη, τα κάθετα βράχια και οι βραχώδεις ακτές και ο δρόμος. 11

16 της Κάτω Πόλης. Με εξαίρεση κάποια ιδιόκτητα κτήρια και κάποια ερείπια περιμετρικά του βράχου, το σύνολο των κτηρίων βρίσκεται εντός των τειχών. Τέλος στο δυτικό άκρο του βράχου, κοντά στη γέφυρα, έχει κατασκευαστεί ένας μικρός λιμενοβραχίονας. Όσον αφορά το καθεστώς προστασίας, η περιοχή αποτελεί εξ ολοκλήρου αρχαιολογικό χώρο. Έτσι οι δραστηριότητες που μπορούν να λάβουν χώρα στο κάστρο είναι περιορισμένες και ελεγχόμενες από την αρχαιολογική υπηρεσία. Ακόμα η περιοχή αποτελεί μέρος του Τόπου Κοινοτικής Σημασίας (ΤΚΣ) "ΟΡΗ ΓΙΔΟΒΟΥΝΙ, ΧΙΟΝΟΒΟΥΝΙ, ΓΑΪΔΟΥΡΟΒΟΥΝΙ, ΚΟΡΑΚΙΑ, ΚΑΛΟΓΕΡΟΒΟΥΝΙ, ΚΟΥΛΟΧΕΡΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΧΗ ΜΟΝΕΜΒΑΣΙΑΣ" (GR ) του ευρωπαϊκού δικτύου προστατευόμενων περιοχών "ΦΥΣΗ (NATURA) 2000". Η βλάστηση ανάλογα με τις θέσεις, είναι χαμηλή θαμνώδης, ποώδης ή χασμοφυτική. Στο Πάνω Κάστρο η βλάστηση είναι πυκνή θαμνώδης, με κυρίαρχο είδος το Anagyris foetida, όπου δημιουργεί μια χαμηλή αλλά κλειστή φυτοκοινωνία. Στις πλαγιές κάτω από τα απόκρημνα βράχια, αναπτύσσεται μια ιδιαίτερη φυτοκοινωνία με κυρίαρχα taxa τα Euphorbia dendroides, Ptilostemon chamaepeuce, και Ferula communis subsp. glauca. Ειδικότερα το είδος Euphorbia dendroides, έχει διαπιστωθεί ότι ευδοκιμεί στη βάση των απόκρημνων βράχων (οι οποίοι στο Κάστρο είναι άφθονοι) μακριά από τους οποίους γίνεται ολοένα και σπανιότερο, Σε κάποιες άλλες θέσεις αναπτύσσεται ποώδης βλάστηση, όπου ανά θέσεις μπορεί να κυριαρχούν διαφορετικά taxa ενώ συνήθως παρατηρείται συγκυριαρχία περισσότερων του ενός taxa. Μερικά χαρακτηριστικά taxa αυτού του τύπου βλάστησης είναι τα Chrysanthemum coronarium, Papaver rhoeas Dasypyrum villosum, Hordeum murinum, Anagallis arvensis, Vicia villosa subsp. microphylla, Lotus edulis, Echium italicum subsp. biebersteinii και πολλά άλλα. Χαρακτηριστικό είναι το πώς αλλάζει η όψη της βλάστησης ανάμεσα στις εποχές. Τα taxa που κυριαρχούν στη θαμνώδη βλάστηση όντας προσαρμοσμένα στο θερμό ξηρό καλοκαίρι, ρίχνουν τα φύλλα τους κατά την περίοδο αυτή, ενώ ταυτόχρονα τα περισσότερα ποώδη φυτά, το μεγαλύτερο ποσοστό των οποίων είναι θερόφυτα, έχουν ήδη ολοκληρώσει το βιολογικό τους κύκλο. Ως αποτέλεσμα των παραπάνω, το καλοκαίρι το τοπίο χάνει τη πράσινη όψη του και αποκτά μια καφέ απόχρωση, το φθινόπωρο αρχίζει να πρασινίζει ξανά, ώσπου την Άνοιξη αποκτά τη πολύχρωμη, χάρη στα άνθη, όψη του. 12

17 Ένας ιδιαίτερος και πολύ κοινός στη Μονεμβασία τύπος βλάστησης, είναι η χασμοφυτική βλάστηση. Αυτή παρατηρείται σε φυσικούς (βράχια) αλλά και σε ανθρωπογενείς βιοτόπους (τοιχία). Μερικά από τα περισσότερο συχνά taxa σε αυτό το τύπο βλάστησης είναι τα Cheilanthes acrostica, Centaurea raphanina subsp. mixta, Inula verbascifolia subsp. methanaea, Phagnalon graecum, Ptilostemon chamaepeuce, Onosma frutescens, Erysimum corinthium, Matthiola incana, Campanula andrewsii subsp. hirsutula, Sedum eriocarpum subsp. eriocarpum, Sedum litoreum, Euphorbia dendroides, Mercurialis annua, Micromeria juliana, Stachys chrysantha, Stachys spreitzenhoferi subsp. virella, Ficus carica, Cymbalaria microcalyx subsp. alba, Scrophularia heterophylla var. heterophylla, Hyoscyamus albus, Parietaria cretica και άλλα. Ένας ακόμη τύπος βλάστησης είναι αυτός που εμφανίζεται κατά μήκος των ακτών και πολλές φορές αποτελείται από εξειδικευμένα στις παραλιακές συνθήκες taxa. Μερικά από τα taxa που εμφανίζονται σε αυτό το τύπο βιοτόπου είναι τα Mesembryanthemum nodiflorum, Salsola kali, Crithmum maritimum, Cichorium spinosum, Silene sedoides subsp. runemarkii, Spergularia bocconei, Frankenia hirsuta, Glaucium flavum, Limonium runemarkii, Limonium sinuatum subsp. sinuatum, Catapodium marinum, Catapodium rigidum και άλλα Γεωλογικά στοιχεία Στον Ελλαδικό χώρο οι γεωλογικοί σχηματισμοί, οι οποίοι προέρχονται από ιζήματα τα οποία αποτέθηκαν κατά την αλπική ορογένεση, παρουσιάζουν αξιόλογες διαφορές μεταξύ τους. Έλληνες και ξένοι γεωλόγοι, που ασχολήθηκαν με τα γεγονότα αυτά, κατέταξαν τους γεωλογικούς σχηματισμούς της Ελλάδας σε διάφορες στρωματογραφικές και τεκτονικές ενότητες που τις ονόμασαν γεωτεκτονικές ζώνες (Δεμίρης, 1983). Τα τεκτονικά σχήματα που είχαν προταθεί μέχρι την τελευταία δεκαετία για την διαίρεση του ελληνικού χώρου σε γεωτεκτονικές ζώνες, στηρίχθηκαν βασικά σε μια υποθετική αλπική παλαιογεωγραφία διαμέσου του δυαδικού συστήματος 13

18 αυλάκων - ράχεων όπως διαμορφώθηκε στην θεωρία του αλπικού γεωσυγκλίνου από τον Auboin (1965) (Χόχλιουρος, 2004). Η Μονεμβασία, ανήκει τη γεωτεκτονική ζώνη της Τριπόλεως. Από το φύλλο του γεωλογικού χάρτη της Ελλάδος (ΙΓΜΕ,1999) Νεάπολις Αγ. Νικόλαος, προκύπτει ότι το γεωλογικό υπόθεμα της Μονεμβασίας (σχήμα 2.2) μπορεί να διακριθεί σε: α) κώνους κορημάτων (Ολόκαινο), β) δολομίτες και δολομιτικούς ασβεστόλιθους (Κρητιδικο Ηώκαινο), γ) ασβεστόλιθους και δολομιτικούς ασβεστόλιθους (Ιουρασικό). Ο δολομίτης (CaMg(CO 3 ) 2 ), που είναι δευτερογενές ορυκτό, είναι διπλό ανθρακικό άλας του Ca και Mg. Ο δολομίτης μπορεί να καθιζάνει απευθείας από διαλύματα ή μπορεί να σχηματίζεται, όταν πυκνά διαλύματα Mg επιδράσουν πάνω σε ασβεστίτη. Έχει σκληρότητα 3,5 4, δε διαφέρει στην εμφάνιση από τον ασβεστίτη, αλλά διαλύεται πολύ λιγότερο σε υδροχλωρικό οξύ. Οι συμπαγείς δολομίτες έχουν χρώμα λευκό ως γκρι. Τους δολομίτες τους συναντάμε σε ιζηματογενή πετρώματα και σε περιοχές που έχει συμβεί μεταμορφισμός ασβεστόλιθων (Παπαμίχος, 1996). Ο δολομιτικός ασβεστόλιθος είναι ένα βιογενές ιζηματογενές πέτρωμα. Ο καθαρός δολομιτικός ασβεστόλιθος αποτελείται από διπλό άλας του CaCO3 και MgCO3. Σχηματίζεται όπως και ο ασβεστόλιθος, στο βυθό των θαλασσών, είναι όμως σκληρότερος από τον ασβεστόλιθο (σκληρότητα 3,5 4), και αποσαρθρώνεται δυσκολότερα. Εμφανίζεται με χρώμα συνήθως λευκό έως καφέ και ανοιχτό καστανό, με κόκκινη πολλές φορές χροιά, που οφείλεται στα οξείδια του σιδήρου. Δίνει συνήθως αβαθή και σκελετικά εδάφη (Παπαμίχος, 1996). Ο καθαρός ασβεστόλιθος είναι ο ασβεστίτης CaCo3. Οι ασβεστόλιθοι σχηματίζονται και εμφανίζονται στη φύση όπως ο δολομιτικός ασβεστόλιθος. Συχνά περιέχουν μεγάλες ποσότητες αργίλου και άλλων ορυκτών. Η σκληρότητά τους είναι γύρω στο 3 (Παπαμίχος, 1996). Τα ασβεστολιθικά κορήματα, που όπως και οι μάργες χαρακτηρίζονται ως μαλακοί ασβεστόλιθοι, είναι πλούσια σε άργιλο και άλλα, μαρμαρυγιακά ιδίως, ορυκτά και δίνουν βαθιά, γόνιμα εδάφη (Παπαμίχος, 1996). 14

19 Κώνοι κορημάτων Ασβεστόλιθοι δολομιτικοί ασβεστόλιθοι Δολομίτες και δολομιτικοί ασβεστόλιθοι 100 m Σχήμα 2.2: Γεωλογικός χάρτης της Μονεμβασίας Εδαφολογικά στοιχεία Το χαλαρό υλικό που προέρχεται από την αποσάθρωση των πετρωμάτων και το οποίο δεν έχει ακόμη αισθητά μεταβληθεί από τις διεργασίες της εδαφογένεσης, ονομάζεται μητρικό υλικό. Από το μητρικό υλικό, με την επίδραση των παραγόντων της εδαφογένεσης, σχηματίζεται το έδαφος. Το μητρικό υλικό της περιοχής έρευνας, ανάλογα με τον τρόπο με τον οποίο σχηματίζεται διακρίνεται σε: α) αυτόχθονο μητρικό υλικό και β) σε κολλουβιακές αποθέσεις. Το αυτόχθονο μητρικό υλικό, είναι αυτό που σχηματίζεται όταν τα προϊόντα αποσάθρωσης των πετρωμάτων παραμένουν στο ίδιο μέρος. Επειδή το μητρικό υλικό δεν έχει μετακινηθεί καθόλου ή έχει μετακινηθεί πολύ λίγο, το πέτρωμα επηρεάζει το έδαφος που σχηματίζεται σ αυτό, άμεσα και χαρακτηριστικά (Παπαμίχος, 1996). Οι κολλουβιακές αποθέσεις σχηματίζονται με τη μεταφορά αποσαθρωμένων πετρωμάτων και εδαφικού υλικού, η οποία γίνεται κυρίως με 15

20 την επίδραση της βαρύτητας (Παπαμίχος, 1996). Οι κολλουβιακές αποθέσεις, στην περιοχή έρευνας, απαντώνται κάτω από τους απόκρημνους βράχους. Οι αποθέσεις αυτές, αποτελούνται κυρίως από χαλίκια και λίθους που έχουν μεταφερθεί με τη βοήθεια της βαρύτητας και προέρχονται από την αποσάθρωση των υπερκείμενων βράχων. Στις υπόλοιπες θέσεις, το μητρικό υλικό είναι αυτόχθονο. Λόγω του ότι το πέτρωμα στην περιοχή έρευνας δεν παρουσιάζει μεγάλη ανομοιομορφία, λογικό είναι να συμβαίνει το ίδιο και με το μητρικό υλικό είτε είναι αυτόχθονο, είτε είναι κολλουβιακές αποθέσεις. Τα εδαφολογικά στοιχεία, τα αντλούμε από τις εργασίες των Φεραίος και Γιαννίτσαρος (2000) και Phereos et al. (2003). Τα στοιχεία που μας παρέχονται από την πρώτη εργασία αφορούν την βόρεια πλευρά του βράχου, ενώ τα στοιχεία της δεύτερης εργασίας αφορούν τη νότια πλευρά του βράχου. Με βάση λοιπόν τα παραπάνω στοιχεία, το έδαφος της περιοχής μελέτης είναι, όπως αναμένονταν, τύπου terra rosa, αφού το γεωλογικό υπόθεμα είναι ασβεστολιθικό. Μόνο σε μία περίπτωση στο δρόμο κοντά στη δυτική πύλη του κάστρου βρέθηκε έδαφος τύπου Regosol, η ύπαρξη του οποίου οφείλονταν σε ανθρώπινη δραστηριότητα (απόρριψη οικοδομικών υλικών). Η ηλεκτρική αγωγιμότητα των εδαφών κυμαίνεται μεταξύ 50 και 200 μs/cm και το ph από 7,1 έως 8,5. Το σύνολο των εδαφολογικών χαρακτηριστικών φαίνεται στον πίνακα 2.1. Πίνακας 2.1: Εδαφολογικά στοιχεία για τις τοποθεσίες: 1) βόρεια πλαγιά του βράχου, 2) νότια πλαγιά του βράχου, 3) πρανή του δρόμου από τη μεταξύ της Γέφυρας και της δυτικής πύλης του κάστρου. Εδαφολογικοί παράγοντες Τοποθεσία 1 Τοποθεσία 2 Τοποθεσία 3 Τύπος εδάφους Terra-rosa Terra-rosa Terra-rosa* Ηλεκτρική αγωγιμότητα εδάφους (μs/cm) ph 7,1 7,3 7,1 7,5 8,4 8,5 Περιεκτικότητα του εδάφους σε πέτρες (%) * regosol σε ένα συγκεκριμένο σημείο Για τη τοποθεσία 1, υπάρχουν ακόμα κάποια επιπλέον στοιχεία. Το βάθος του εδάφους είναι >20 cm, η υδατοχωρητικότητα είναι 60 70% κατά όγκο και η υγρασία του εδάφους το καλοκαίρι, είναι 3 6% κατά όγκο στεγνού εδάφους. 16

21 Τα σημαντικότερα εδαφολογικά χαρακτηριστικά είναι η υδατοϊκανότητα και το βάθος του εδάφους. Αυτό γιατί λόγω της μεγάλης ξηροθερμικής περιόδου κατά το θέρος σε συνδυασμό με την υδατοπερατότητα του μητρικού πετρώματος, η υγρασία είναι ο σημαντικότερος περιοριστικός παράγοντας της βλάστησης Παλαιογεωγραφικά στοιχεία Η παλαιογεωγραφική εξέλιξη της Ελλάδας, σε συνδυασμό με τις έντονες κλιματικές μεταβολές που έλαβαν χώρα κατά το παρελθόν, είχαν άμεσες επιπτώσεις στη εξέλιξη και τη σύνθεση της χλωρίδας της. Οι περισσότερες πληροφορίες που έχουμε στη διάθεσή μας για την παλαιογεωγραφική εξέλιξη της Ελλάδας, αφορούν το χώρο του νοτίου Αιγαίου. Κατά τον παλαιοζωικό και τους πρώτους χρόνους του μεσοζωικού αιώνα, ολόκληρη η Πελοπόννησος σκεπάζονταν από την θάλασσα που κάλυπτε ολόκληρη την περιοχή της Μεσογείου και ονομάζεται Τηθύς. Στην περιοχή, ακολούθησαν πτυχώσεις και ορογενετικές κινήσεις με αποτέλεσμα κατά το μειόκαινο να αναδυθεί χέρσος τόσο στην περιοχή της Πελοποννήσου όσο και στο υπόλοιπο Αιγαίο. Κατά το μέσο μειόκαινο και συγκεκριμένα στη περίοδο μεταξύ Λάγγιου- Σερραβαλλιου, πριν από 15 εκατομμύρια χρόνια περίπου, σχεδόν ολόκληρος ο Ελλαδικός χώρος, προφανώς και το Αιγαίο, χερσεύει και αποτελεί με την Μικρά Ασία, που επίσης χερσεύει, μια ενιαία ξηρά (σχήμα 2.3). Η θάλασσα αποσύρεται περιφερειακά και εξαπλώνεται από το Ιόνιο έως τα νότια της Κρήτης και των Δωδεκανήσων. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να έχουμε σε διάφορες περιοχές απόθεση λιμναίων και χερσαίων ιζημάτων ή απόθεση θαλάσσιων ιζημάτων όπου υπήρχε θάλασσα (Ματαράγκας & Βαρτή-Ματαράγκα, 1997). Αργότερα, στο Ανώτερο Μειόκαινο (Τορτόνιο), πριν από 10 εκατομμύρια Χρόνια, η θάλασσα εισβάλλει από τα νότια σε ολόκληρο σχεδόν το χώρο του σημερινού Αιγαίου πελάγους (Ματαράγκας & Βαρτή-Ματαράγκα, 1997). Η Πελοπόννησος όμως παραμένει χέρσος αν και αποκόβεται από την Κρήτη και τις Κυκλάδες (σχήμα 2.3). Η περιοχή της Πελοποννήσου, παραμένει συνδεδεμένη με την ηπειρωτική Ελλάδα. Οι Κυκλάδες 17

22 Χέρσος Θάλασσα Λίμνες Σχήμα 2.3: Παλαιογεωγραφικοί χάρτες της Ελλάδας. Σε εκατομμύρια έτη από σήμερα: 1) 17 ΜΥΑ, 2) 12 ΜΥΑ, 3) 8 ΜΥΑ, 4) 5,5 ΜΥΑ, 5) 3,5 ΜΥΑ, 6) 0,4-0,02 ΜΥΑ. (ανακατασκευασμένοι χάρτες των Creutzburg, 1963, Dermitzakis & Papanikolaou, 1981 και Dermitzakis, 1990, από τους Parmakelis et al., 2005). 18

23 αποτελούν μια ενιαία χερσόνησο, αποκομμένη από Μικρά Ασία, Κρήτη και Πελοπόννησο, αλλά ενωμένη με την ηπειρωτική Ελλάδα. Κατά το Μεσσήνιο, πριν από 8 εκατομμύρια χρόνια, οι οδοί επικοινωνίας της Μεσογείου αποκόβονται με αποτέλεσμα η Μεσόγειος να περιοριστεί σε επιμέρους λεκάνες. Τότε λόγω της εξάτμισης των νερών στις λεκάνες αυτές, και μην αρκώντας τα νερά που εισέρεαν στους υδάτινους αυτούς αποδέκτες να αντισταθμίσουν την εξάτμιση αυτή, δημιουργήθηκε μια κρίση αλμυρότητας. Η νότια Πελοπόννησος φαίνεται να ενώνεται προσωρινά με τα Κύθηρα και την Κρήτη. Το ίδιο φαίνεται να συμβαίνει επίσης με την Πελοπόννησο και τις Κυκλάδες αφού η θάλασσα που υπήρχε ανάμεσα σε αυτές τις δύο περιοχές μετατράπηκε σε μια αρμυρή λίμνη απομονωμένη από τη θάλασσα της ανατολικής Μεσογείου (Σχήμα 2.4) (Anastasakis et al., 2006). Επίσης η Μικρά Ασία μαζί με τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου, ενώνεται ξανά με τις Κυκλάδες οι οποίες εξακολουθούν να είναι ενωμένες με την ηπειρωτική Ελλάδα (σχήμα 2.3). Οι αλλαγές που συνέβησαν κατά το Μεσσήνιο, έχουν ιδιαίτερη βιογεωγραφική σημασία (Φοίτος & Καμάρη, 2005). Η τεκτονική δράση που λαμβάνει χώρα στις αρχές του Πλειόκαινου, 3,5 εκατ. Χρόνια πριν, επιτρέπει την επικοινωνία του ατλαντικού με τη Μεσόγειο. Η Μεσόγειος κατακλύζεται ξανά με τα νερά που εισβάλουν από το Γιβραλτάρ και οι βιογεωγραφικοί φραγμοί δημιουργούνται ξανά. Ένα μεγάλο μέρος της Πελοποννήσου κατακλύζεται και με τη δημιουργία του ταφροειδούς βυθίσματος του Κορινθιακού κόλπου η Πελοπόννησος διαχωρίζεται από την Στερεά Ελλάδα (σχήμα 2.3). Η ευρύτερη περιοχή της Μονεμβασίας, πρέπει να παραμένει ξηρά για μεγάλα χρονικά διαστήματα του πλειστοκαίνου. Η Πελοπόννησος κατά το διάστημα αυτό είναι αποκομμένη από τις Κυκλάδες και την Κρήτη η οποία δεν αποτελεί ενιαία χέρσο αλλά επί μέρους νησιά. Κατά το πλειστόκαινο, οι μεγάλες κλιματικές μεταβολές (παγετώνες), οδήγησαν στη δημιουργία ευστατικών κινήσεων (μεταβολές στη στάθμη της θάλασσας), οι οποίες σε συνδυασμό με τα διάφορα γεωλογικά φαινόμενα που συνέβησαν την περίοδο αυτή, μετέβαλαν συνεχώς τη γεωγραφία του Ελλαδικού χώρου, ώσπου του έδωσαν περίπου τη σημερινή μορφή. Πιο συγκεκριμένα, πριν από χρόνια η στάθμη της θάλασσας ήταν 120 μέτρα κάτω από την σημερινή στάθμη. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να υπάρχει ευρεία 19

24 MONEMVASIA MONEMVASIA 1) Μεσσήνιο 2) Πρώιμο Πλειόκαινο MONEMVASIA MONEMVASIA 3) Ύστερο Πλειόκαινο 4)Μέσο Τεταρτογενές Ορεινά Παράκτια πεδινά, περιστασιακά θάλασσα Εξ ολοκλήρου θαλάσσιες περιοχές Λίμνες, περιστασιακά συνδεδεμένες με τη θάλασσα Παραθαλάσσιες αποθέσεις ή αποθέσεις δέλτα Ηφαίστεια Βαθιά λεκάνη Θαλάσσιοι διάδρομοι Σχήμα 2.4: Παλαιογεωγραφικοί χάρτες της περιοχής του Μυρτώου για 1) το Μεσσήνιο, 2) το πρώιμο Πλειόκαινο, 3) το ύστερο Πλειόκαινο και 4) το μέσο Τεταρτογενές. (Anastasakis et al., 2006) 20

25 επικοινωνία μεταξύ των νησιών και της Ηπειρωτικής Ελλάδας αλλά και της Μικράς Ασίας. Στην περιοχή των Κυκλάδων σχηματίζεται μια εκτεταμένη ξηρά (Ματαράγκας & Βαρτή-Ματαράγκα, 1997). Η Πελοπόννησος κατά το μέσο πλειστόκαινο, ήταν ενωμένη με τα Κύθηρα και τα Αντικύθηρα αλλά όχι με την Κρήτη (σχήμα 2.3). Μεταξύ Αντικυθήρων και της χερσονήσου Γραμβόυσα της Κρήτης φαίνεται να υπήρχε ένας στενός πορθμός (Creutzburg, 1963). Πριν από χρόνια, πολλά από τα νησιά των Κυκλάδων εξακολουθούν να είναι ενωμένα μεταξύ τους, αλλά αποκομμένα από τη Μικρά Ασία και την Ηπειρωτική Ελλάδα (σχήμα 2.5). Τα νησιά του ανατολικού Αιγαίου είναι ακόμα ενωμένα με τη μικρά Ασία ενώ η Πελοπόννησος ενώνεται με τη στερεά και στη θέση του Κορινθιακού Κόλπου βρίσκεται μια λίμνη. Κατά τα επόμενα έτη, καθώς η τελευταία παγετώδης περίοδος φτάνει στο τέλος της και το νερό αποδεσμεύεται από τους πάγους, η στάθμη της θάλασσας ακολουθεί μια ανοδική πορεία. Πριν από χρόνια η στάθμη της θάλασσας ανέβηκε και έφθασε στα 60 μέτρα κάτω από τη σημερινή στάθμη, με συνέπεια τη διακοπή επικοινωνίας πολλών περιοχών. Τέλος πριν από χρόνια η στάθμη της θάλασσας φθάνει σχεδόν στο σημερινό επίπεδο (σχήμα 2.6). Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να κατακλυστούν πολλές χαμηλές χερσαίες περιοχές από θάλασσα και να διακοπούν οι επικοινωνίες μεταξύ των νησιών (Ματαράγκας & Βαρτή-Ματαράγκα, 1997). Η Μονεμβασία ακόμα και μετά την άνοδο της στάθμης της θάλασσας που συνέβη με το τέλος της τελευταίας παγετώδης περιόδου, παραμένει ενωμένη με τη ξηρά ενώ σε γενικές γραμμές ο χάρτης του Ελλαδικού χώρου έχει διαμορφωθεί όπως είναι σήμερα. Το Νοέμβριο του έτους 375 μ.χ. δηλαδή 1633 χρόνια από σήμερα, συνέβη ένας σεισμός τεράστιας έντασης με αποτέλεσμα να προκαλέσει τη βύθιση μεγάλων τμημάτων των παραθαλάσσιων πόλεων της Επιδαύρου Λιμηράς του Ασωπού, των Βοιών και της Πλύτρας και άλλαξε το χάρτη της χερσονήσου του Μαλέα. Στη Μονεμβασία η καθίζηση έλαβε χώρα στα κράσπεδα του βράχου και μόνο προς τη δυτική πλευρά του, οπότε και τα νερά της θάλασσας τον κάλυψαν (http://www.kastromonemvasias.gr). Ο βράχος της Μονεμβασίας, που ως τότε ήταν χερσόνησος, μετατράπηκε σε νησί ενώ το ίδιο συνέβη και με την Ελαφόνησο η οποία επίσης ήταν ενωμένη με την ξηρά. 21

26 Παράκτια πεδινά Λίμνες Σημερινή ακτογραμμή -100 μέτρα Η ακτογραμμή χρόνια πριν Σχήμα 2.5: Παλαιογεωγραφικός χάρτης της Ελλάδας χρόνια πριν από σήμερα (Andel & Shackleton, 1982). 22

27 Παράκτια πεδινά Σημερινή ακτογραμμή Ακτογραμμή χρόνια πριν Σχήμα 2.6: Παλαιογεωγραφικός χάρτης της Ελλάδας χρόνια πριν από σήμερα (Andel & Shackleton, 1982). 23

28 2.5 Κλιματικά και βιοκλιματικά στοιχεία Γενικά Η χλωρίδα και η βλάστηση μιας περιοχής καθορίζεται από ένα πλήθος βιοτικών και αβιοτικών παραγόντων. Ένας από τους σημαντικότερους από τους παραπάνω παράγοντες είναι το κλίμα. Η επίδραση του κλίματος στη φυσιολογία των φυτών είναι άμεση αλλά το κλίμα μπορεί να επιδράσει στα φυτά και με έμμεσο τρόπο καθώς επηρεάζει τους υπόλοιπους παράγοντες των οικοσυστημάτων (βιοτικούς ή αβιοτικούς). Οι σημαντικότεροι παράγοντες του κλίματος είναι η θερμοκρασία και η βροχόπτωση αλλά σε κάποιες περιοχές, μεγάλο ρόλο στη χλωριδική σύνθεση και τη βλάστηση, μπορούν να παίξουν και άλλοι παράγοντες, όπως οι άνεμοι και η υγρασία του αέρα. Το κλίμα μιας περιοχής επηρεάζεται από ένα πλήθος παραγόντων (γεωγραφικό πλάτος, απόσταση από τη θάλασσα, ανάγλυφο κλπ.) με αποτέλεσμα να παρουσιάζει μεγάλη μεταβλητότητα στο χώρο η οποία πολλές φορές ακολουθείται από την εναλλαγή της βλάστησης και τη σύνθεση αυτής. Αυτή η παρατήρηση οδήγησε στο ενδιαφέρον για τη μελέτη της σύνθεσης των κλιματικών στοιχείων που έχουν αποφασιστική σημασία για τους ζώντες οργανισμούς και ειδικότερα για τη φυσική βλάστηση, καθώς και τη συσχέτισή τους με αυτή. Το κλίμα της Ελλάδας είναι τυπικά μεσογειακό με ήπιους και υγρούς χειμώνες, σχετικά θερμά και ξηρά καλοκαίρια και γενικά μακρές περιόδους ηλιοφάνειας κατά την μεγαλύτερη διάρκεια του έτους. Σε αυτού του τύπου τα κλίματα, ο σημαντικότερος παράγοντας που επηρεάζει τη χλωρίδα και τη βλάστηση, είναι ο συνδυασμός της ετήσιας κατανομής της θερμοκρασίας και της βροχόπτωσης. Η δυσμενής περίοδος για την ανάπτυξη των φυτών είναι το καλοκαίρι. Αυτό βέβαια μπορεί να αλλάζει στις διάφορες περιοχές αφού άλλοι παράγοντες όπως για παράδειγμα η παρουσία ενός υδάτινου ρεύματος μπορεί να μεταβάλουν τις συνθήκες Μετεωρολογικοί σταθμοί Στην περιοχή μελέτης υπάρχει ένας μετεωρολογικός σταθμός του Εθνικού Αστεροσκοπίου Αθηνών αλλά τα δεδομένα που μας παρέχονται από το σταθμό αυτό 24

29 δεν μπορούν να αξιοποιηθούν στην παρούσα εργασία λόγω της μικρής χρονικής περιόδου λειτουργίας του σταθμού. Τα στοιχεία που χρησιμοποιούνται για την μελέτη των κλιματικών παραγόντων της περιοχής μελέτης προέρχονται από δεδομένα της Εθνικής Μετεωρολογικής Υπηρεσίας από τους τρείς γειτονικούς σταθμούς των Κυθήρων, του Λεωνιδίου και του Γυθείου. Τα γεωγραφικά χαρακτηριστηκά και η περίοδος συλλογής στοιχείων των μετεωρολογικών σταθμών Λεωνιδίου, Γυθείου και Κυθήρων, παρουσιάζονται στον πίνακα 2.2. Πίνακας 2.2: Γεωγραφικά χαρακτηριστικά και περίοδος συλλογής στοιχείων των μετεωρολογικών σταθμών Λεωνιδίου, Γυθείου και Κυθήρων ΣΤΑΘΜΟΣ ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΕΣ ΥΨΟΜΕΤΡΟ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΣΥΛΛΟΓΗΣ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ Λεωνίδιο 37 10' N 22 51' E 3,7 m Γύθειο 36 46' N 22 34' E 2 m Κύθηρα 36 08' N 23 01' E 166,8 m Βροχόπτωση Το ύψος της βροχόπτωσης, η κατανομή των βροχοπτώσεων κατά τη διάρκεια του έτους και η ένταση και η διάρκεια των βροχών, είναι τα σημαντικότερα, από οικολογική άποψη, χαρακτηριστικά των βροχοπτώσεων και αποτελούν τους κυριότερους παράγοντες που επηρεάζουν τη διαθεσιμότητα ύδατος στις διαφορές φαινοφάσεις των φυτών. Χρονικά, μεγαλύτερη σημασία έχουν οι παραπάνω παράγοντες κατά τη διάρκεια της βλαστητικής περιόδου των φυτών. Ειδικότερα στα μεσογειακού τύπου κλίματα, η εποχή και η διάρκεια της βλαστητικής περιόδου αποτελεί συνάρτηση των χαρακτηριστικών της βροχόπτωσης. Το μέσο μηνιαίο και ετήσιο ύψος βροχόπτωσης καθώς και ο μέσος μηνιαίος και ετήσιος αριθμός ημερών βροχής παρουσιάζονται στον πίνακα 2.3. Από τα δεδομένα του πίνακα προκύπτει ότι το μέσο ετήσιο ύψος βροχόπτωσης των Μ.Σ. του Λεωνιδίου, του Γυθείου και των Κυθήρων είναι 494,3 mm, 790,6 mm και 531,8 mm αντίστοιχα. Το μέγιστο μέσο μηνιαίο ύψος βροχόπτωσης για τους Μ.Σ. του Λεωνιδίου και του Γυθείου, εμφανίζεται κατά το μήνα Νοέμβριο με τιμές 104,4 mm και 172,2 mm αντίστοιχα. Στο Μ.Σ. των Κυθήρων το μέγιστο ύψος βροχόπτωσης 25

30 εμφανίζεται κατά το μήνα Δεκέμβριο με τιμή 115,7. Το ελάχιστο ύψος βροχόπτωσης για τους Μ.Σ. του Λεωνιδίου και των Κυθήρων εμφανίζεται κατά το μήνα Ιούλιο με τιμές 3,4 mm και 1,5 mm αντίστοιχα. Για το Μ.Σ. του Γυθείου, το ελάχιστο ύψος βροχόπτωσης εμφανίζεται κατά το μήνα Ιούνιο με τιμή 3,4 mm. Πίνακας 2.3: Μέσο μηνιαίο ύψος βροχής, μέσο ετήσιο ύψος βροχής και μέσος μηνιαίος και ετήσιος αριθμός ημερών βροχόπτωσης. ΜΗΝΕΣ ΜΕΣΟ ΥΨΟΣ ΒΡΟΧΗΣ (mm) ΜΕΣΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ ΗΜΕΡΩΝ ΒΡΟΧΗΣ Λεωνίδιο Γύθειο Κύθηρα Λεωνίδιο Γύθειο Κύθηρα Ιανουάριος 75,1 149,6 96,7 9,1 10,1 13,9 Φεβρουάριος 64,6 74,1 65,1 10,3 9,7 11 Μάρτιος 56,7 66,5 56,2 9,4 9,1 9,5 Απρίλιος 19,4 38,4 26,8 5,7 7,3 6,4 Μάιος 17,7 15,2 10,4 4,8 5,1 3 Ιούνιος 3,9 3,4 1,6 1,7 1,6 1 Ιούλιος 3,4 5,7 1,5 1 1,5 0,3 Αύγουστος 4,2 8,9 2,7 1,3 2,5 0,5 Σεπτέμβριος 9,9 15,1 13 2,1 2,7 2,5 Οκτώβριος 39,9 90,4 53,2 6,3 7,2 6,6 Νοέμβριος 104,4 172,2 88,9 9,9 9,3 10,7 Δεκέμβριος 95,1 151,1 115,7 11,5 11,9 14,3 Μέση ετήσια βροχόπτωση 494,3 790,6 531,8 73, , Λεωνίδιο Γύθειο Κύθηρα mm Ι Φ Μ Α Μ Ι Ι Α Σ Ο Ν Δ Μήνες Σχήμα 2.5: Διάγραμμα της ετήσιας πορείας της βροχής στους σταθμούς Λεωνιδίου, Γυθείου και Κυθήρων. 26

31 Κατά τη μετάβαση από το μήνα με το υψηλότερο ύψος βροχόπτωσης προς αυτόν με το μικρότερο, παρατηρείται μια ομαλή μείωση του ύψους βροχής η οποία ακολουθείται από μια αντίστοιχη ομαλή αύξηση (σχήμα 2.5). Όσον αφορά το μέσο ετήσιο αριθμό ημερών βροχής, αυτές κυμαίνονται από 73,1 στο Λεωνίδιο έως 79,7 στα Κύθηρα. Η κατανομή τους στη διάρκεια του έτους, ακολουθεί, σε γενικές γραμμές, τη κατανομή του ύψους βροχόπτωσης. Από τη κατανομή του ύψους βροχής ανάμεσα στις εποχές του έτους όπως φαίνεται στον πίνακα 2.4, παρατηρούμε ότι το μεγαλύτερο ποσοστό του ύψους βροχής (περίπου το μισό του ετήσιου ύψους βροχόπτωσης) εμφανίζεται το χειμώνα ενώ με φθίνουσα σειρά ακολουθούν το Φθινόπωρο, η Άνοιξη και το Καλοκαίρι. Πίνακας 2.4: Εποχιακές τιμές των βροχοπτώσεων για τους μετεωρολογικούς σταθμούς του Λεωνιδίου, του Γυθείου και των Κυθήρων ΣΤΑΘΜΟΙ ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ ΧΕΙΜΩΝΑΣ ΑΝΟΙΞΗ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ mm % mm % mm % mm % Λεωνίδιο 154,2 31,2 234,8 47,5 93,8 19,0 11,5 2,3 Γύθειο 277,7 35,1 374,8 47,4 120,1 15,2 18 2,3 Κύθηρα 155,1 29,2 277,5 52,2 93,4 17,6 5,8 1,1 Η χωρική ετήσια και εποχιακή κατανομή του ετήσιου υετού στην Πελοπόννησο παρουσιάζεται στα σχήματα 2.6, 2.7 και 2.8. Τα σχήματα αυτά μας δίνουν επιπλέον τη δυνατότητα σύγκρισης των παραπάνω μεγεθών στην περιοχή έρευνας σε σχέση με τις άλλες γειτονικές περιοχές. 27

32 Σχήμα 2.6: χωρική κατανομή του μέσου ετήσιου ύψους υετού στην πελοπόννησο (επάνω) και χωρική κατανομή του ύψους υετού κατά την περίοδο του Χειμώνα (κάτω) στην Πελοπόννησο (Παγώνης, 1998). 28

33 Σχήμα 2.7: Χωρική κατανομή του ύψους υετού κατά τις περιόδους της Άνοιξης (πάνω) και του Καλοκαιριού (κάτω) στην Πελοπόννησο (Παγώνης, 1998). 29

34 Σχήμα 2.8: Χωρική κατανομή του ύψους υετού κατά την περίοδο του Φθινοπώρου (πάνω) και χωρική κατανομή του μέσου ετήσιου αριθμού ημερών υετού (κάτω) στην Πελοπόννησο (Παγώνης, 1998). 30

35 Θερμοκρασία του αέρα Η θερμοκρασία του αέρα, είναι ένας από του σημαντικότερους παράγοντες που επηρεάζουν την κατανομή των φυτών. Κάθε φυτικό είδος έχει ένα εύρος ανοχής όσον αφορά τη θερμοκρασία, το οποίο καθορίζει τα όρια της οριζόντιας και κατακόρυφης εξάπλωσής του. Επίσης κάθε είδος χαρακτηρίζεται από μια θερμοκρασιακή τιμή στην οποία παρουσιάζει τη μέγιστη ανάπτυξη. Τα παραπάνω, σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες όπως ο ανταγωνισμός, έχουν επιδράσει σε τέτοιο βαθμό στο φυτικό κόσμο, ώστε έχουν διαμορφώσει οριζόντιες και κατακόρυφες ζώνες βλάστησης. Όπως βλέπουμε στον πίνακα 2.5, το Γύθειο και το Λεωνίδιο παρουσιάζουν την ίδια μέση ετήσια θερμοκρασία αέρα (18,4 o C) ενώ τα Κύθηρα ελαφρώς μικρότερη (προφανώς λόγω της υψομετρικής διαφοράς του σταθμού) με τιμή 17,8 o C. Από τις μέσες ετήσιες και μηνιαίες τιμές των ακραίων θερμοκρασιών στους τρείς Μ.Σ., βλέπουμε ότι γενικά οι πολύ ακραίες τιμές θερμοκρασιών δεν είναι ιδιαίτερα συχνές. Το ίδιο ισχύει και για τις απόλυτες ετήσιες και μηνιαίες ακραίες τιμές των θερμοκρασιών. Αυτό πιθανότατα οφείλεται στην παρουσία της θάλασσας και στις τρείς περιοχές, η οποία λειτουργεί ως ρυθμιστικός παράγοντας της θερμοκρασίας. Η κατανομή των κυριότερων χαρακτηριστικών της θερμοκρασίας, παρουσιάζεται στο σχήμα 2.9, από όπου φαίνεται η ομαλή μεταβολή των χαρακτηριστικών αυτών κατά τη διάρκεια του έτους. Στην αρχή του έτους εμφανίζεται πρώιμος παγετός χωρίς όμως να έχει ιδιαίτερα σημαντική διάρκεια και τιμές για να προκαλέσει προβλήματα στα φυτά. Γενικά η κατανομές της μέσης, ελάχιστης και μέσης μέγιστης μηνιαίας θερμοκρασίας είναι αρκετά ομαλές και παρόμοιες μεταξύ τους. Αντίθετα οι κατανομές της απόλυτης μέγιστης και απόλυτα ελάχιστης θερμοκρασίας, εμφανίζονται να είναι περισσότερο ακανόνιστες. 31

36 Πίνακας 2.5: Ετήσιες και μηνιαίες τιμές τη μέσης (T), μέσης μέγιστης (Tmax), μέσης ελάχιστης (Tmin), απόλυτα μέγιστης (Tamax) και απόλυτα ελάχιστης (Tamin) θερμοκρασίας στους Μ.Σ. Λεωνιδίου, Γυθείου και Κυθήρων. ΜΗΝΕΣ ΜΕΣΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ ( Ο C) ΛΕΩΝΙΔΙΟ ΓΥΘΕΙΟ ΚΥΘΗΡΑ T Tmax Tmin Tamax Tamin T Tmax Tmin Tamax Tamin T Tmax Tmin Tamax Tamin Ιαν. 10,5 14,1 7,4 27,8-0,6 10,4 14,4 5,1 20,4-1,2 10,9 12,8 9 21,5-1,8 Φεβρ. 10,4 14 7,2 24,4-2 10,8 14,9 5,9 20, ,8-0,8 Μάρ. 12,2 15,8 8,5 33-2,2 12,9 17,3 7, ,1 9,9 27,4-4,3 Απρ. 15,8 19,4 11,3 36,8 3,8 15,9 20,8 10, ,7 17,1 12, Μάι 20,5 24,2 15,3 36,8 9 20,2 25,2 12, ,9 21,6 16,2 33,6 9,4 Ιούν. 25,2 28,9 19,4 40, ,7 30, ,6 0 23,3 26,2 20, ,8 Ιούλ. 27,9 31,8 22,1 43,2 16,2 27,3 32,4 18,7 41,6 0 25,8 28,9 22,6 43,4 14,8 Αύγ. 27, ,4 41,4 15, ,2 18,5 37,8 0 25,8 28,8 22, Σεπτέ. 24,1 28,2 19,5 38, ,3 29,4 16,9 35, ,9 25,5 20,3 35,2 11,8 Οκτ. 19,6 23,5 15, ,6 14,1 33 6,6 19,2 21,5 17,1 35,6 8,8 Νοέμ ,6 11,9 28,4 3 15, ,2 29,2 4,2 15,9 17,9 13, Δεκ. 11,7 15,2 8,7 24,6 0,2 11,8 15,5 6,9 23,8-2 12,7 14,5 10,8 22,6 1 Μέση ετήσια T ( o C) 18,4 22,1 14,1 34,2 6,4 18, ,9 30,8 1,22 17,8 20,2 15,3 31,59 5,642 32

37 Μ.Σ. ΛΕΩΝΙΔΙΟΥ ο C Ι Φ Μ Α Μ Ι Ι Α Σ Ο Ν Δ ΜΗΝΕΣ T Tmax Tmin Tamax Tamin Μ.Σ. ΓΥΘΕΙΟΥ o C Ι Φ Μ Α Μ Ι Ι Α Σ Ο Ν Δ ΜΗΝΕΣ T Tmax Tmin Tamax Tamin Μ.Σ. ΚΥΘΗΡΩΝ 50 o C Ι Φ Μ Α Μ Ι Ι Α Σ Ο Ν Δ ΜΗΝΕΣ T Tmax Tmin Tamax Tamin Σχήμα 2.9: Η ετήσια πορεία της μέσης (T), μέσης μέγιστης, (Tmax), μέσης ελάχιστης (Tmin), απόλυτα μέγιστης (Tamax) και απόλυτα ελάχιστης (Tamin) μηνιαίας θερμοκρασίας των Μ.Σ. Λεωνιδίου, Γυθείου και Κυθήρων. 33

38 Σχετική υγρασία του αέρα Η σχετική υγρασία του αέρα μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο στη βλάστηση των μεσογειακών οικοσυστημάτων, ιδιαίτερα κατά το θέρος. Όταν η σχετική υγρασία αγγίξει το ποσοστό 100%, το νερό του αέρα αρχίζει να υγροποιείται συμβάλλοντας έτσι στη διαθέσιμη για τα φυτά υγρασία. Ο κορεσμένος όμως σε υδρατμούς αέρας μπορεί να ασκήσει και δυσμενή επίδραση στα φυτά γιατί παρεμποδίζει τη διαπνοή και έμμεσα το μεταβολισμό των φυτών και δυσκολεύει τη διασπορά της γύρης με αποτέλεσμα την παρεμπόδιση της γονιμοποίησης των ανθέων (Ντάφης, 1986). Συνήθως κατά την εποχή που η διαθέσιμη υγρασία βρίσκεται στα χαμηλότερα επίπεδα, δηλαδή κατά το θέρος, η μικρή τιμή της σχετικής υγρασίας επιτείνει το πρόβλημα της ξηρασίας μέσω της αύξησης της διαπνοής των φυτών αλλά και της εξάτμισης των υδατικών αποθεμάτων. Η σχετική υγρασία του αέρα, όπως παρουσιάζεται στο σχήμα 2.10, παρουσιάζει μια ομαλή μεταβολή από το χειμώνα προς το καλοκαίρι, με το καλοκαίρι να εμφανίζει τις μικρότερες τιμές. Αυτή η κατανομή διαμορφώνεται κυρίως από τους διαθέσιμους υδάτινους όγκους και από τη θερμοκρασία του αέρα. Οι μικρές τιμές της σχετικής υγρασίας που εμφανίζονται κατά το θέρος ασκούν αναμφισβήτητα μια δυσμενή επίδραση στα φυτά % 55 Μ.Σ Λεωνιδίου Μ.Σ. Γυθείου Μ.Σ. Κυθήρων Ι Φ Μ Α Μ Ι Ι Α Σ Ο Ν Δ ΜΗΝΕΣ Σχήμα 2.10: Ετήσια πορεία της μέσης μηνιαίας υγρασίας του αέρα των Μ.Σ. Λεωνιδίου, Γυθείου και Κυθήρων. 34

39 Άνεμοι Οι άνεμοι ανάλογα με την υγρασία τους και την περιεκτικότητά τους σε υδρατμούς, επηρεάζουν σημαντικά τη βλάστηση των περιοχών όπου φυσούν. Συμβάλουν στην επικονίαση των ανεμόφιλων και στη διασπορά των ανεμόχωρων φυτών (Χριστοδουλάκης, 1986). Ο άνεμος όμως, αποτελεί πολύ συχνά και περιοριστικό παράγοντα για την αύξηση των φυτών. Ειδικότερα στη περιοχή έρευνας η μεταφορά σταγονιδίων θαλασσινού νερού ενδεχομένως να αυξάνει την αρνητική επίδρασή του επάνω στα φυτά. Η ευμενής ή δυσμενής επίδραση του ανέμου επάνω στα φυτά, εξαρτάται και από ένα σύνολο παραγόντων όπως η θερμοκρασία και η σχετική υγρασία του αέρα. Τα δύο τελευταία έχουν άμεση σχέση με τη διεύθυνση του ανέμου, ο οποίος συχνά, ανάλογα και με την έντασή του, αφήνει τη σφραγίδα του επάνω στα φυτά. Σε αυτή τη περίπτωση, τα φυτά αναπτύσσονται περισσότερο από την υπήνεμη πλευρά, ενώ το ξύλο τον δέντρων εμφανίζει διαφορετική δομή ανάμεσα στην υπήνεμη, και στην πλευρά από όπου πνέουν οι επικρατούντες άνεμοι (θλιψηγενές και εφελκυσμογενές ξύλο). Στη περιοχή έρευνας η ένταση και η διεύθυνση των επικρατούντων ανέμων διακρίνεται εύκολα από τον ανεμοτροπισμό των φυτών (κυρίως των δέντρων), τα οποία ακολουθούν τη διεύθυνση του ανέμου σε βαθμό ανάλογο με την έντασή του. Γενικά οι άνεμοι βόρειας προέλευσης είναι αυτοί που επιδρούν περισσότερο στο Κάστρο. Η περισσότερο εκτεθειμένη στον άνεμο περιοχή είναι κυρίως η βόρεια πλευρά της Πάνω Πόλης ενώ η νότια πλευρά του Κάστρου και κυρίως κοντά στα βράχια είναι η πιο υπήνεμη. Βέβαια το ανάγλυφο του Κάστρου δημιουργεί πολλούς στροβιλισμούς με αποτέλεσμα σε διαφορετικές θέσεις του Κάστρου, ο άνεμος να πνέει από διαφορετικές διευθύνσεις έτσι ώστε σχεδόν όλες οι θέσεις να είναι εκτεθειμένες ανεξάρτητα από τη διεύθυνση του ανέμου. Για τη μελέτη των ανέμων στη περιοχή έρευνας, λήφθηκε υπόψη μόνο ο Μ.Σ. του Λεωνιδίου. Αυτό γιατί οι τρείς Μ.Σ. παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές, όσον αφορά τη διεύθυνση του ανέμου (προφανώς λόγω της γεωμορφολογίας). Έτσι επιλέχθηκε ο σταθμός με τα πλησιέστερα, ως προς τον άνεμο, χαρακτηριστικά με την περιοχή έρευνας. Δεδομένου όμως τη μεγάλη μεταβλητότητα που εμφανίζει στο χώρο ο άνεμος, διατηρείται μια μεγάλη επιφύλαξη για το βαθμό που ο άνεμος εμφανίζει 35

40 παρόμοια χαρακτηριστικά ανάμεσα στην περιοχή έρευνας και τον Μ.Σ. του Λεωνιδίου. Οι άνεμοι που κυριαρχούν στον Μ.Σ. του Λεωνιδίου, είναι κυρίως Βορειοδυτικής και Βόρειας κατεύθυνσης Πίνακας 2.6. Μεγάλο είναι το ποσοστό νηνεμίας (46,305%) ενώ η συχνότερα εμφανιζόμενη ένταση ανέμου είναι τα 2 Beaufort. Πίνακας 2.6: Ετήσια σχετική συμμετοχή (%) της κατεύθυνσης και της έντασης του ανέμου στο Μ.Σ των Κυθήρων. BEAUFORT N NE E SE S SW W NW ΝΗΝΕΜΙΑ ΑΘΡΟΙΣΜΑ 0 46,305 46, ,194 0,262 0,205 0,023 0, ,034 0,114 0, ,651 4,478 6,039 0,684 1,105 0,695 1,527 5,537 25, ,099 2,78 3,965 0,615 0,968 0,809 1,766 4,614 18, ,151 0,968 1,276 0,239 0,604 0,467 0,957 1,709 7, ,137 0,103 0,046 0,023 0,125 0,103 0,114 0,194 0, ,034 0,011 0,011 0,011 0,057 0,011 0,057 0,068 0, , ,011 0,011 0, , ,011 > Άθροισμα 10,266 8,602 11,542 1,595 2,892 2,085 4,466 12,247 46, Σύνθεση κλιματικών δεδομένων (βιοκλίμα) Κάθε ένας από τους κλιματικούς παράγοντες δρα με ένα συγκεκριμένο τρόπο στη χλωρίδα και τη βλάστηση μιας περιοχής. Εν τούτοις η συνολική επίδραση του κλίματος δεν αποτελεί άθροισμα των επί μέρους παραγόντων ξεχωριστά. Αυτό συμβαίνει διότι κανένας από τους παράγοντες του κλίματος δεν είναι ανεξάρτητος από τους υπόλοιπους και η επίδραση του κάθε κλιματικού παράγοντα εξαρτάται και από τους άλλους παράγοντες. Έτσι για παράδειγμα η αύξηση της θερμοκρασίας σε συνδυασμό με την αύξηση των βροχοπτώσεων μπορεί να επιδράσει θετικά στη βλάστηση, ενώ αντίθετα σε συνδυασμό με την απουσία κατακρημνισμάτων επιδρά αρνητικά. 36

41 Οι κυριότεροι κλιματικοί παράγοντες που επηρεάζουν και καθορίζουν την ανάπτυξη και εξάπλωση των φυτών είναι η θερμοκρασία και οι υδατικές συνθήκες (Τρίγκας, 2003). Έτσι λοιπόν η προσπάθεια της μελέτης της συνολικής επίδρασης του κλίματος στη βλάστηση, βασίστηκε στο συνδυασμό των τιμών, κατανομών και χαρακτηριστικών αυτών των δύο κλιματικών παραγόντων. Για τα μεσογειακά οικοσυστήματα, οι σημαντικότερες και ευρέως αποδεκτές μέθοδοι προσέγγισης του βιοκλίματος μιας περιοχής είναι αυτές των Bagnouls & Gaussen (1957) και των Emberger (1955, 1959) και Sauvage (1961) (Κωνσταντινίδης, 1997). Το ομβροθερμικό πηλίκο Q 2 του Emberger, δίνεται από τη σχέση: Q 2 =1000P/((M+m/2) (M-m)) Όπου: P: Ετήσια βροχόπτωση σε mm. Μ: Μέσος όρος των μέγιστων θερμοκρασιών του θερμότερου μήνα σε απόλυτους βαθμούς m: Μέσος όρος των ελάχιστων θερμοκρασιών του ψυχρότερου μήνα, επίσης σε απόλυτους βαθμούς. Όσο μικρότερη τιμή έχει ο δείκτης Q 2, τόσο ξηρότερο είναι το μεσογειακό βιοκλίμα. Με βάση την τιμή του m μπορεί επίσης να προσδιοριστεί η χειμερινή κατάσταση που επικρατεί από την άποψη του ψύχους. Οι τιμές των παραμέτρων του ομβροθερμικού ποιλίκου για τους Μ.Σ. του Λεωνιδίου, του Γυθείου και των Κυθήρων φαίνονται στον πίνακα 2.7. Με τη βοήθεια του κλιματογράμματος του Emberger (σχήμα 2.11), μπορούμε να προσδιορίσουμε το βιοκλιματικό όροφο στον οποίο ανήκουν οι παραπάνω Μ.Σ. Έτσι βλέπουμε ότι το Λεωνίδιο και τα Κύθηρα ανήκουν στον ημίξηρο βιοκλιματικό όροφο με Χειμώνα θερμό. Αντίθετα ο Μ.Σ. των Κυθήρων ανήκει στον ύφυγρο βιοκλιματικό όροφο με Χειμώνα ήπιο. Πίνακας 2.7: Ομβροθερμικά πηλίκα Q 2 των Μ.Σ. Λεωνιδίου, Γυθείου και Κυθήρων. ΣΤΑΘΜΟΙ P (mm) M ( o K) m ( o K) (M+m)/2 M=m Q 2 Λεωνίδιο 494,3 304,8 280,2 292,5 24,6 68,7 Γύθειο 790,6 305,4 278,1 291,75 27,3 99,3 Κύθηρα 531,8 301, ,95 19,9 91,5 37

42 Γύθειο Κύθηρα Λεωνίδιο Σχήμα 2.11: Βιοκλιματικό διάγραμμα κατά Emberger στο οποίο φαίνονται οι θέσεις των Μ.Σ. του Λεωνιδίου, του Γυθείου και των Κυθήρων. Η εκτίμηση των βιοκλιματικών ορόφων στο Νομό Λακωνίας φαίνεται στο σχήμα 2.12, από το οποίο παρατηρούμε ότι η περιοχή της Μονεμβασίας ανήκει στον ημίξηρο βιοκλιματικό όροφο με ψυχρό χειμώνα. Από τα δεδομένα όμως που αντλούμε από τους γειτονικούς Μ.Σ. μπορούμε να θεωρήσουμε πιθανότερο, ο χειμώνας να χαρακτηρίζεται ως ήπιος. Εκτός από το βαθμό της ξηρότητας ενός κλίματος, μεγάλη σημασία έχει και η διάρκεια της ξηρής περιόδου. Για την εκτίμηση της διάρκειας της ξηρής αυτής περιόδου, οι Bagnouls & Gaussen (1957) απεικονίζουν σε ένα διάγραμμα την ετήσια πορεία της μέσης μηνιαίας θερμοκρασίας σε ο C και της μέσης μηνιαίας βροχόπτωσης σε mm (σχήμα 2.13). Στον οριζόντιο άξονα τοποθετούνται οι μήνες και στους κατακόρυφους η βροχόπτωση και η θερμοκρασία, με τη διαφορά ότι η κλίμακα του άξονα της θερμοκρασίας είναι διπλάσια από εκείνη της βροχόπτωσης. Ως ξηροί μήνες χαρακτηρίζονται εκείνοι στους οποίους η καμπύλη των βροχοπτώσεων βρίσκεται χαμηλότερα από αυτή της θερμοκρασίας. Το σύνολο των διαδοχικών ξηρών μηνών χαρακτηρίζεται ως ξηρή περίοδος. 38

43 Σχήμα 2.12: Βιοκλιματικοί όροφοι της Λακωνίας (κατά Μαυρομάτη, 1980). 39

44 ΛΕΩΝΙΔΙΟ 120 mm O C Ι Φ Μ Α Μ Ι Ι Α Σ Ο Ν Δ ΜΗΝΕΣ 0 ΓΥΘΕΙΟ mm Ι Φ Μ Α Μ Ι Ι Α Σ Ο Ν Δ ΜΗΝΕΣ O C ΚΥΘΗΡΑ mm O C Ι Φ Μ Α Μ Ι Ι Α Σ Ο Ν Δ ΜΗΝΕΣ 0 Σχήμα 2.13: Ομβροθερμικά διαγράμματα των Μ.Σ. Λεωνιδίου, Γυθείου και Κυθήρων. 40

45 Παρατηρώντας τα ομβροθερμικά διαγράμματα του σχήματος 2.13, διαπιστώνουμε ότι και οι τρείς Μ.Σ. χαρακτηρίζονται από μεγάλη διάρκεια ξηροθερμικής περιόδου. Η ξηρή περίοδος ξεκινά ήδη από το Φεβρουάριο στον Μ.Σ. του Γυθείου και από το Μάρτιο στους Μ.Σ. Λεωνιδίου και Κυθήρων. Η λήξη της ξηρής περιόδου και στους τρείς σταθμούς λαμβάνει χώρα κατά τα τέλη Οκτωβρίου με αρχές Νοεμβρίου. Η διάρκεια της ξηρής περιόδου κυμαίνεται από περίπου 8,5 μήνες στο Γύθειο έως 7,5 με 8 μήνες για τους άλλους δύο Μ.Σ. Τα ομβροθερμικά διαγράμματα και των τριών περιοχών, είναι τυπικά για το μεσογειακό κλίμα. Επειδή η ένταση της ξηρασίας των ξηρών μηνών δε διακρίνεται από τα παραπάνω διαγράμματα, έχει εισαχθεί μια καινούρια έννοια ως μέτρο σύγκρισης. Αυτή αφορά τον ξηροθερμικό δείκτη X m. Ο δείκτης αυτός υπολογίζεται από τον εμπειρικό τύπο: X m =[j m -(j p +(j r,b /2))].f h Όπου : j m : Συνολικός αριθμός ημερών του μήνα. J p : Ημέρες βροχής του μήνα. J r,b :Ημέρες δρόσου ή ομίχλης του μήνα. f h : Συντελεστής σχετικής υγρασίας. Οι πιο ξηροί μήνες, είναι αυτοί του θέρους, περίοδος ιδιαίτερα δυσμενής για την ανάπτυξη των περισσότερων φυτών. Σύμφωνα με τον Μαυρομάτη (1980) βιοκλιματικός χαρακτήρας της περιοχής της Μονεμβασίας, χαρακτηρίζεται ως ασθενής θερμομεσογειακός (Σχήμα 2.13). Σχήμα 2.13: Χαρακτήρες μεσογειακού βιοκλίματος της Λακωνίας (κατά Μαυρομάτη, 1980). 41

46 2.6. Ιστορικά στοιχεία Τα κάστρα και οι γειτονικές τους περιοχές, είναι ιδανικά μέρη για τη μελέτη της εισβολής φυτικών ειδών και τη σύνδεσή τους με ιστορικές και σύγχρονες ανθρώπινες δραστηριότητες (Iatrou et al, 2007). Μεγάλο ενδιαφέρον έχει επίσης και η συσχέτιση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων που έλαβαν και λαμβάνουν χώρα στα κάστρα, σε σχέση με τις επιδράσεις που ασκούν στα αυτόχθονα φυτά. Για τους παραπάνω λόγους, κρίνεται απαραίτητη μια σύντομη αναδρομή στην ιστορία της Μονεμβασίας και της ευρύτερης περιοχής. Η Μονεμβασία είναι η πρώτη περιοχή στις ανατολικές ακτές της επαρχίας της Επιδαύρου Λιμηράς που κατοικήθηκε από τη νεολιθική εποχή πριν από χρόνια ( π.χ.) (Μεντης, 2007). Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι η γεωγραφία της περιοχής την εποχή εκείνη ήταν διαφορετική. Ο σημερινός βράχος της Μονεμβασίας ήταν χερσόνησος ενώ ένα μέρος της γύρω θαλάσσιας περιοχής, ήταν χέρσος. Οπότε όταν αναφερόμαστε στην περιοχή της Μονεμβασίας για την περίοδο εκείνη δεν αναφερόμαστε αποκλειστικά στο βράχο όπως τον γνωρίζουμε σήμερα. Η Μονεμβασία εξακολουθεί να κατοικείται κατά την εποχή του χαλκού, ενώ σημαντικό είναι το γεγονός ότι η Μονεμβασία διατηρούσε επικοινωνία με τις Κυκλάδες και την Κρήτη. Στην περιοχή της Μονεμβασίας, υπήρχε μια πόλη με το όνομα Μινώα Άκρα. Την πόλη αυτή την αναφέρει και ο περιηγητής Παυσανίας, ο οποίος πέρασε από την περιοχή το μ.χ. Η Μινώα Άκρα που ήκμασε το π.χ., είχε ανεπτυγμένη ιστορική και πολιτιστική σχέση με την Κρήτη (Μέντης, 2007). Η Μονεμβασία συνεχίζει να αποτελεί νευραλγικό σημείο-σταθμό και κατά την διάρκεια της Μυκηναϊκής ή Υστεροελλαδικής εποχής, καθώς υπήρξε σπουδαίο Μυκηναϊκό κέντρο, εξελισσόμενη σε πελαγίσιο μονοπάτι μεταξύ του Μυκηναϊκού και Μινωικού πολιτισμού (http://www.kastromonemvasias.gr). Η περιοχή της Μονεμβασίας είχε επικοινωνία με την Ασίνη, τη Σαλαμίνα, την Περατή, την Αργολίδα, την Εύβοια, την Κρήτη, τις Κυκλάδες, τα Δωδεκάνησα, τη Κύπρο κ.α. (Μέντης, 2007). Αυτές οι ναυτιλιακές διασυνδέσεις έχουν ιδιαίτερο φυτογεωγραφικό ενδιαφέρον αν σκεφτούμε ότι μπορεί να επηρέασαν τη σημερινή εξάπλωση ορισμένων taxa. Το 375 μ.χ. έλαβε χώρα στην περιοχή ένας ισχυρότατος σεισμός που άλλαξε τη γεωμορφολογία της περιοχής και μετέτρεψε την Μινώα Άκρα σε νησί. 42

47 Οι περισσότερες πληροφορίες που αντλούμε για την κτίση του βράχου της Μονεμβασίας προέρχονται από τρία χρονικά (του Τουρίνου της Ιταλίας, της Μονής Κουτλουμουσίου του Αγίου Όρους και της Μονής των Ιβήρων του Αγίου όρους). Σύμφωνα με αυτά, η κατοίκηση της Μονεμβασίας που συνδέεται με τις επιδρομές των Αράβων στην Πελοπόννησο, τοποθετείται χρονικά το 588 μ.χ. Σύμφωνα με την Καλλιγά (2003), η ίδρυση της Μονεμβασίας πιθανόν να μην ήταν κίνηση αυθόρμητη και σπασμωδική αλλά να αποτελούσε μέρος των μέτρων που έλαβε ο Ιουστινιανός για να ενισχυθούν οι επικοινωνίες δια θαλάσσης και ιδιαίτερα μεταξύ Βυζαντίου και Σικελίας Ιταλίας. Το μικρό οροπέδιο που ονομάζεται Πάνω Πόλη ή Γουλάς, ήταν το μέρος που κατοικήθηκε αρχικά. Αρχικά υπήρχε μια απλή οχύρωση όπου τον 7ο και 8ο αιώνα, έγινε τελειότερη και κατασκευάστηκε ξύλινη γέφυρα που ένωνε το νησί με τη στεριά (Μέντης, 2007). Το όνομα του κάστρου (Μονοβασιά) και κατ επέκταση της πόλης, προέρχεται από την ιδιότητά του να έχει μόνο μία είσοδο μονή έμβαση ή εμβασία. Παρεμφερείς τύποι του ονόματος μονομβασιά είναι Μονοβάσια, Μονεμβασιά, Μονεμβασία, Μονεμβάσια, Μονομπασιά, Μονεμπασία, Μπουλουμπασιά, ενώ αργότερα οι Φράγκοι την αποκαλούσαν Μαλβουαζί και οι Βενετοί Μαλβάζια (Μέντης, 2007). Τα δύο τελευταία ονόματα προέκυψαν από παράφραση του αρχικού. Το έτος 746 ξέσπασε στην εγγύς Ανατολή η πανούκλα, η οποία προερχόμενη από την Σικελία και Καλαβρία, μέσω των περιοδευόντων εμπόρων, έφτασε στην Μονεμβάσια το 747. Από εδώ εξαπλώθηκε η αρρώστια σε όλη την Ελλάδα. Βυζαντινοί ιστοριογράφοι εξιστορούν ότι πολύ λίγοι κάτοικοι επέζησαν της επιδημίας και ότι ολόκληρες περιοχές, ιδιαιτέρως στη νότια Πελοπόννησο άδειασαν από ανθρώπους (http://gr.monemvasia-online.com). Η ανάκαμψη μετά τον αποδεκατισμό των κατοίκων από την πανούκλα ήταν αρκετά σύντομη. Οι Μονεμβασίτες, προκειμένου να διευκολύνουν τις εμπορικές και ναυτικές δραστηριότητές τους, έχτισαν την Κάτω Πόλη της Μονεμβασίας. Η πόλη αυτή χτίστηκε λίγο μετά το 900 μ.χ. και τοποθετήθηκε ΝΑ του βράχου ακριβώς κάτω από το δρόμο που οδηγούσε στην Πάνω Πόλη. Η Κάτω Πόλη οχυρώθηκε το 961 για να αντιμετωπίσει τους Άραβες. Όλες αυτές οι οχυρώσεις αποτέλεσαν και βιότοπους για τη χλωρίδα της Μονεμβασίας αφού λόγω της γεωμορφολογίας της είναι πλούσια σε χασμόφυτα. Το 1147, ο ναύαρχος του βασιλιά της Σικελίας, Ρογίρος Β, πολιορκεί χωρίς αποτέλεσμα την κάτω πόλη. Το 1204 οι σταυροφόροι κατέλαβαν την 43

48 Κωνσταντινούπολη αλλά λόγω της αντίστασης που βρήκαν στην Πελοπόννησο, η Μονεμβασία παρέμεινε ελεύθερη για περισσότερα από 40 χρόνια και εφοδιάζονταν με πλοία του βασιλιά των Ρωμαίων. Το Μάρτιο του 1246, ο Γουλιέλμος Βιλλεαρδουίνος στρατοπέδευσε στη περιοχή και πολιόρκησε τη Μονεμβασία. Έπειτα από πολιορκία τριών χρόνων, οι Μονεμβασίτες παρέδωσαν το Κάστρο και η Μονεμβάσια περνάει στα χέρια των Φράγκων. Το Γιβραλτάρ της Ανατολής όπως αποκαλούσαν οι Φράγκοι τη Μονεμβασία περνάει ξανά στα χέρια των Βυζαντινών όταν ο Αυτοκράτορας Μιχαήλ Η ο Παλαιολόγος, αντάλλαξε τον αιχμάλωτο Γουλιέλμο Βιλλεαρδουίνο με τα κάστρα του Μυστρά, της Μάνης και της Μονεμβασίας το Η Μονεμβασία παρέμεινε στο Βυζάντιο έως το Η οικονομία της Μονεμβασίας φτάνει στην ακμή της. Η Βενετία της Ανατολής όπως τη χαρακτήριζαν εκείνη την εποχή, ήταν τόσο πυκνοκατοικημένη ώστε αναγκάστηκαν να υιοθετήσουν τις θολωτές καμάρες και τις δρομικές ώστε οι χώροι των δρόμων να αξιοποιούνται οικοδομικά. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι στο κάστρο υπήρχαν κατοικίες και 40 εκκλησίες, αριθμός υπερβολικός για την έκταση της πόλης. Καταλαβαίνουμε ότι η βλάστηση της Πάνω και της Κάτω Πόλης θα πρέπει να είχε εξ ολοκλήρου καταστραφεί, με εξαίρεση τα χασμόφυτα των βράχων. Λόγω ειδικών προνομίων που είχε η Μονεμβασία, γνώρισε μεγάλη εμπορική ανάπτυξη. Ο εμπορικός της στόλος, σύχναζε σε όλα τα λιμάνια του Εύξεινου Πόντου, της Κριμαίας, της Μακεδονίας, της Θράκης και της Κρήτης. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι το τοπικό κρασί με το όνομα Μαλβάζια, εξάγονταν σε πολλές περιοχές και στην Ευρώπη ήταν ευρύτατα γνωστό. Η περίοδος αυτή πρέπει να ήταν ιδιαίτερα ευνοϊκή για την εισαγωγή (τυχαία ή σκόπιμη) αλλοχθόνων φυτικών ειδών. Οι Μονεμβασίτες οι οποίοι δέχονταν συνεχώς πειρατικές επιδρομές, ζήτησαν την προστασία της Γαληνοτάτης Βενετικής Δημοκρατίας και η Μονεμβασία πέρασε στα χέρια των Ενετών για 12 χρόνια ( ). Η Γαληνότατη Δημοκρατία της Βενετίας μετά από διακανονισμό των συνόρων, παρέδωσε τη Μονεμβασία στο Βυζάντιο το Ο Θωμάς Παλαιολόγος, παραχώρησε τη Μονεμβασία στον Πάπα Πίο το Οι Μονεμβασίτες ζήτησαν τη επέμβαση της Γαληνοτάτης Βενετικής Δημοκρατίας και μετά το θάνατο του Πάπα Πίου το 1464 η Μονεμβασία τέθηκε ξανά υπό την εξουσία των Ενετών. Η Μονεμβασία λόγω της γεωγραφικής της θέσης στο δρόμο μεταξύ Ανατολής και Δύσης, γνωρίζει νέα ανάπτυξη. Οι Ενετοί διαρρύθμισαν τα τείχη της κάτω πόλης 44

49 και μετέτρεψαν τη γέφυρα που ενώνει το νησί με την ξηρά από ξύλινη σε πέτρινη. Το οι Τούρκοι πολιορκούν την Μονεμβασία ώσπου τελικά την αποκτούν τον Οκτώβρη του 1540 όταν ο Δόγης των Βενετών Πέτρος Λάνδος την Παρέδωσε μαζί με το Ναύπλιο. Οι Τούρκοι μετονόμασαν την Μονεμβασία σε Μενεφσέ (αργότερα Μενεξέ) πού είναι μία πρώιμη τουρκική εκδοχή της περσικής λέξης μπενεφσέ που σημαίνει βιόλα (Viola spp.) (Wittek, 1957). Σύμφωνα με τον Harvey (1976) η μετονομασία είχε ήδη γίνει από το 1525 όπου αναφέρεται στο γνωστό εγχειρίδιο ναυσιπλοΐας του Τούρκου Ναύαρχου Πιρί Ρέις ως Ακρωτήριο Μπενεφσέ, δηλαδή Ακρωτήριο των Βιολετών. Όταν ένας Μαροκινός Πρεσβευτής πέρασε από τη Μονεμβασία το , εξήγησε ότι το όνομα σημαίνει ότι το μέρος είναι γεμάτο από βιόλες. Παρόμοια εξήγηση έδωσε και ο Τούρκος περιηγητής Εβλιά Τσελεμπή οποίος επισκέφτηκε την πόλη το Συγκεκριμένα είπε ότι το μέρος πήρε το όνομά του από τις βιόλες και τα άλλα εύοσμα λουλούδια που στολίζουν το βράχο σε όλη την έκτασή του, μεθώντας το μυαλό των ανθρώπων με το άρωμά τους. Ο Wittek (1957) υποστηρίζει ότι τα δύο ονόματα (Μονεμβασία και Μενεξέ), κάθε ένα με ξεκάθαρο νόημα στη δικιά του γλώσσα, δεν είναι παρά το ίδιο όνομα με διαφορετική εμφάνιση, αφού το τούρκικο όνομα Μενεξέ αποτελεί μια σταδιακή παράφραση του αρχικού ονόματος. Το τελευταίο φαίνεται να είναι λογικό γιατί στην περιοχή δεν υπάρχουν είδη του γένους Viola. Δεν αποκλείεται βέβαια η ύπαρξη καλλωπιστικών ειδών του γένους. Είναι γνωστό ότι το είδος Viola odorata καλλιεργούνταν από τις αρχές του 16 ου αιώνα (Harvey, 1976). Όπως και να προέκυψε το όνομα Μενεξέ, η εξήγηση που δίνει ο Εβλιά Τσελεμπή μας δείχνει ότι ο βράχος πρέπει ήταν πλούσιος σε αρωματικά φυτά. Η Μονεμβασία εξακολουθεί να ανθίζει εμπορικά και ο στόλος της μετέφερε εμπορεύματα σε πολλές χώρες. Ο Εβλιά Τσελεμπή περιγράφοντας τη Μονεμβασία, μας πληροφορεί ότι η Πάνω Πόλη είχε 500 σπίτια και υπήρχαν συστάδες κυπαρισσιών, ενώ στην Κάτω Πόλη απουσίαζαν οι κήποι και οι καλλιεργημένες εκτάσεις. Η απουσία κήπων στην Κάτω πόλη δε μας παραξενεύει μιας και δεν υπήρχε ελεύθερος χώρος. Οι συστάδες κυπαρισσιών ήταν προφανώς φυτεμένες από τους κατοίκους της πάνω πόλης ενδεχομένως για να παρέχουν προστασία από τους ισχυρούς βόρειους ανέμους που πλήττουν το μέρος. Το 1645 η Τουρκία κήρυξε πόλεμο στη Βενετία και το Σεπτέμβριο του 1654 οι Βενετοί επιτέθηκαν στο κάστρο χωρίς τελικά να καταφέρουν να το καταλάβουν. Το 1649 πολλοί Κρητικοί κατέφυγαν στη Μονεμβασία όπου δημιούργησαν δικιά τους 45

50 συνοικία στην Κάτω Πόλη. Ο αρχιναύαρχος των Ενετών Φραγκίσκος Μοροζίνης, μετά από τρεις επιθέσεις που έλαβαν χώρα το 1663, 1687 και 1689, κατάφερε να κατακτήσει τη Μονεμβασία τον Αύγουστο του Κατά την περίοδο αυτή, οι Ενετοί διαμόρφωσαν το κάστρο ενισχύοντάς το με τείχη καταφύγια πύργους και υπόγειους δρόμους. Τον Ιούλιο του οικογένειες, εγκατέλειψαν το βράχο και ζήτησαν από το Βεζίρη να ζήσουν στην απέναντι ακτή. Το Σεπτέμβρη του ίδιου έτους οι Ενετοί παραδίδουν το Κάστρο στους τούρκους έναντι αμοιβής. Σχήμα 2.14: Η Μονεμβασία το 1690 από το σχέδιο του Grimani (Αθήνα, Γεννάδιος βιβλιοθήκη). Φαίνεται ξεκάθαρα ότι η Κάτω Πόλη είναι πυκνοκατοικημένη σε βαθμό που δεν υπάρχει χώρος για την ανάπτυξη βλάστησης. Στην Πάνω Πόλη ή Γουλά εγκαταστάθηκαν οι αγάδες οι μπέηδες και οι χοτζάδες και το 1750 η πόλη είχε πληθυσμό 4.500ους Έλληνες και Τούρκους οι οποίοι μεταφέρθηκαν το 1750 από τη Μικρά Ασία. Η ανάπτυξη της Μονεμβασίας αρχίζει να κάμπτεται και προφανώς και το εμπόριο. Το γνωστό κρασί μαλβάζια (vinum malvasium) για την εμπορία του οποίου κατέφθαναν πλοία στη Μονεμβασία από πολλά μέρη του κόσμου, είχε ήδη απαγορευτεί από τους Τούρκους το Το Μάρτιο του 1821 οι Έλληνες επαναστάτες πολιόρκησαν το κάστρο στο οποίο είχαν καταφύγει περίπου Τούρκοι. Τον Ιούλιο του 1821 οι

Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ. και ΚΛΙΜΑ

Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ. και ΚΛΙΜΑ Το κλίμα της Ευρώπης Το κλίμα της Ευρώπης Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ και ΚΛΙΜΑ Καιρός: Οι ατμοσφαιρικές συνθήκες που επικρατούν σε μια περιοχή, σε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΥΣΧΕΤΙΣΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΔΕΙΚΤΩΝ ΜΑΚΡΑΣ ΚΛΙΜΑΚΑΣ ΚΑΙ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΞΗΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΥΣΧΕΤΙΣΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΔΕΙΚΤΩΝ ΜΑΚΡΑΣ ΚΛΙΜΑΚΑΣ ΚΑΙ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΞΗΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΤΟΜΕΑΣ ΥΔΑΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΥΣΧΕΤΙΣΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΔΕΙΚΤΩΝ ΜΑΚΡΑΣ ΚΛΙΜΑΚΑΣ ΚΑΙ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΞΗΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Εμμανουέλα Ιακωβίδου Επιβλέπων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ ΑΕΡΑ ΚΑΙ ΕΔΑΦΟΥΣ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 3. ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑ ΑΕΡΑ ΚΑΙ ΕΔΑΦΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΥΤΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΥΤΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΥΤΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ ΤΗΣ ΦΥΤΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑΣ Χωρολογία των φυτών Εξελικτική ή ιστορική φυτογεωγραφία Φυτοκοινωνιολογία Οικολογική φυτογεωγραφία Η ΠΕΡΙΟΧΗ ΕΞΑΠΛΩΣΗΣ 1) Η ερμηνεία της περιοχής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 6 ΒΡΟΧΗ. 1. Βροχομετρικές παράμετροι. 2. Ημερήσια πορεία της βροχής

ΑΣΚΗΣΗ 6 ΒΡΟΧΗ. 1. Βροχομετρικές παράμετροι. 2. Ημερήσια πορεία της βροχής ΑΣΚΗΣΗ 6 ΒΡΟΧΗ Η βροχή αποτελεί μία από τις σπουδαιότερες μετεωρολογικές παραμέτρους. Είναι η πιο κοινή μορφή υετού και αποτελείται από σταγόνες που βρίσκονται σε υγρή κατάσταση. 1. Βροχομετρικές παράμετροι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΚΑΤΑ KOPPEN Το κλίμα μιας γεωγραφικής περιοχής διαμορφώνεται κατά κύριο λόγο από τους 3 παρακάτω παράγοντες: 1) το

ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΚΑΤΑ KOPPEN Το κλίμα μιας γεωγραφικής περιοχής διαμορφώνεται κατά κύριο λόγο από τους 3 παρακάτω παράγοντες: 1) το ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΚΑΤΑ KOPPEN Το κλίμα μιας γεωγραφικής περιοχής διαμορφώνεται κατά κύριο λόγο από τους 3 παρακάτω παράγοντες: 1) το γεωγραφικό πλάτος 2) την αναλογία ξηράς/θάλασσας 3) το

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ-ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ & ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Διατριβή Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία του καθηγητού Χρήστου Σ. Ζερεφού, ακαδημαϊκού Συντονιστού της ΕΜΕΚΑ

Ομιλία του καθηγητού Χρήστου Σ. Ζερεφού, ακαδημαϊκού Συντονιστού της ΕΜΕΚΑ Ομιλία του καθηγητού Χρήστου Σ. Ζερεφού, ακαδημαϊκού Συντονιστού της ΕΜΕΚΑ Οι επιμέρους μελέτες ανέδειξαν τον πλούτο των φυσικών πόρων που διαθέτει η χώρα μας αλλά και τους κινδύνους που απειλούν το φυσικό

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΤΑΘΜΗ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΧΘΕΣ, ΣΗΜΕΡΑ, ΑΥΡΙΟ

Η ΣΤΑΘΜΗ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΧΘΕΣ, ΣΗΜΕΡΑ, ΑΥΡΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΠΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Σίνα 32, Αθήνα 106 72, τηλ.210-3617824, φαξ 210-3643476, e- mails: ellspe@otenet.gr & info@speleologicalsociety.gr website: www.speleologicalsociety.gr ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Κωνσταντίνος Στεφανίδης

Κωνσταντίνος Στεφανίδης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ-ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ & ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΦΥΣΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Διατριβή Μεταπτυχιακού Διπλώματος Ειδίκευσης Οικολογική

Διαβάστε περισσότερα

2. Τι ονομάζομε μετεωρολογικά φαινόμενα, μετεωρολογικά στοιχεία, κλιματολογικά στοιχεία αναφέρατε παραδείγματα.

2. Τι ονομάζομε μετεωρολογικά φαινόμενα, μετεωρολογικά στοιχεία, κλιματολογικά στοιχεία αναφέρατε παραδείγματα. ΘΕΜΑΤΑ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΑΣ-ΚΛΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ 1. Διευκρινίστε τις έννοιες «καιρός» και «κλίμα» 2. Τι ονομάζομε μετεωρολογικά φαινόμενα, μετεωρολογικά στοιχεία, κλιματολογικά στοιχεία αναφέρατε παραδείγματα. 3. Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα

2. ΓΕΩΛΟΓΙΑ - ΝΕΟΤΕΚΤΟΝΙΚΗ

2. ΓΕΩΛΟΓΙΑ - ΝΕΟΤΕΚΤΟΝΙΚΗ 2. 2.1 ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΥΡΥΤΕΡΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ Στο κεφάλαιο αυτό παρουσιάζεται συνοπτικά το Γεωλογικό-Σεισμοτεκτονικό περιβάλλον της ευρύτερης περιοχής του Π.Σ. Βόλου - Ν.Ιωνίας. Η ευρύτερη περιοχή της πόλης του

Διαβάστε περισσότερα

iv. Παράκτια Γεωμορφολογία

iv. Παράκτια Γεωμορφολογία iv. Παράκτια Γεωμορφολογία Η παράκτια ζώνη περιλαμβάνει, τόσο το υποθαλάσσιο τμήμα της ακτής, μέχρι το βάθος όπου τα ιζήματα υπόκεινται σε περιορισμένη μεταφορά εξαιτίας της δράσης των κυμάτων, όσο και

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη για την Ένταση και τη Διεύθυνση των Ανέμων στη Θαλάσσια Περιοχή της Μεσογείου.

Μελέτη για την Ένταση και τη Διεύθυνση των Ανέμων στη Θαλάσσια Περιοχή της Μεσογείου. Μελέτη για την Ένταση και τη Διεύθυνση των Ανέμων στη Θαλάσσια Περιοχή της Μεσογείου. Στο πλαίσιο του προγράμματος INTERRREG IIIb/WERMED (Weatherrouting dans la Méditerranée Occidentale) το Εθνικό Αστεροσκοπείο

Διαβάστε περισσότερα

Εκτίμηση της μεταβολής των τιμών μετεωρολογικών παραμέτρων σε δασικά οικοσυστήματα στην Ελλάδα

Εκτίμηση της μεταβολής των τιμών μετεωρολογικών παραμέτρων σε δασικά οικοσυστήματα στην Ελλάδα Εκτίμηση της μεταβολής των τιμών μετεωρολογικών παραμέτρων σε δασικά οικοσυστήματα στην Ελλάδα Δ. Παπαδήμος ΕΚΒΥ καθ. Δ. Παπαμιχαήλ - ΑΠΘ 8- Νοεμβρίου 204, Θεσσαλονίκη Περιοχές Μελέτης 4 πιλοτικές περιοχές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΟΞΟ. Γεωλογική εξέλιξη της Ελλάδας Το Ελληνικό τόξο

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΟΞΟ. Γεωλογική εξέλιξη της Ελλάδας Το Ελληνικό τόξο ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΟΞΟ Γεωλογική εξέλιξη της Ελλάδας Το Ελληνικό τόξο ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Γεωλογική εξέλιξη της Ελλάδας Ο Ελλαδικός χώρος µε την ευρεία γεωγραφική έννοια του όρου, έχει µια σύνθετη γεωλογικοτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

πανεπιστημιούπολη Καισαριανή Βύρωνας ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΚΗΠΟΥ Τοποθεσία Έτος ίδρυσης Έκταση Γεωγρ. Μήκος Γεωγρ. Πλάτος Υψόμετρο Προσανατολισμός Πέτρωμα Κατώτερη θερμοκρασία Ανώτερη θερμοκρασία Βροχόπτωση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΕΔΑΦΟΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ

ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΕΔΑΦΟΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΕΔΑΦΟΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΗΣ ΑΜΠΕΛΟΥ ΕΔΑΦΟΣ Φυσικές ιδιότητες Δομή και σύσταση Χρώμα Βάθος Διαπερατότητα Διαθέσιμη υγρασία Θερμοκρασία Χημικές ιδιότητες ph Αλατότητα Γονιμότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΑ ΑΠΟΒΛΗΜΑΤΑ

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΑ ΑΠΟΒΛΗΜΑΤΑ 8.ΥΔΑΤΩΔΗ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΑ ΑΠΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα: Μετεωρολογία-Κλιματολογία. Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 1 ΥΔΑΤΩΔΗ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΚΛΙΜΑΤΩΝ σκοπό έχει

ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΚΛΙΜΑΤΩΝ σκοπό έχει ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΚΛΙΜΑΤΩΝ Το κλίμα είναι συνδυασμός των μέσων όρων και των άκρων τιμών των μετεωρολογικών φαινομένων που συμβαίνουν σ έναν τόπο. Υπάρχουν άπειρα κλίματα. Η ταξινόμηση των κλιμάτων σκοπό έχει: 1.Να

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη Οι υδρίτες (εικ. 1) είναι χημικές ενώσεις που ανήκουν στους κλειθρίτες, δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ Ο ΗΓΟΣ ΥΓΡΟΤΟΠΩΝ ΚΡΗΤΗΣ

ΟΙΚΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ Ο ΗΓΟΣ ΥΓΡΟΤΟΠΩΝ ΚΡΗΤΗΣ LIFE ENVIRONMENT «ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΙ ΥΓΡΟΤΟΠΟΙ ΚΑΙ ΛΙΜΝΟ ΕΞΑΜΕΝΕΣ: ΕΠΙ ΕΙΞΗ ΠΟΛΥΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗΣ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΤΟ ΝΗΣΙ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ» LIFE00ENV/GR/000685 ΟΙΚΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ Ο ΗΓΟΣ ΥΓΡΟΤΟΠΩΝ ΚΡΗΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι µια γης

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά Ε ΑΦΟΣ Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Έδαφος Το έδαφος σχηµατίζεται από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων του υποβάθρου (µητρικό πέτρωµα) ή των πετρωµάτων τω γειτονικών

Διαβάστε περισσότερα

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ

Αποσάθρωση. Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Κεφάλαιο 2 ο. ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΕΔΑΦΩΝ Αποσάθρωση Ονομάζουμε τις μεταβολές στο μέγεθος, σχήμα και την εσωτερική δομή και χημική σύσταση τις οποίες δέχεται η στερεά φάση του εδάφους με την επίδραση των παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΡΕΙΝΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΜΤΣΑΤΚΑ

Η ΟΡΕΙΝΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΜΤΣΑΤΚΑ Η ΟΡΕΙΝΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΜΤΣΑΤΚΑ ΔΠΜΣ «ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΟΡΕΙΝΩΝ ΠΕΡΙΟΧΩΝ» ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2014 2015 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ: ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΙΩΑΝΝΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΙΟΥΡΑΣ ΒΑΝΕΣΣΑ ΜΠΟΥΓΙΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Όταν τα υδροσταγονίδια ή παγοκρύσταλλοι ενός νέφους, ενώνονται μεταξύ τους ή μεγαλώνουν, τότε σχηματίζουν μεγαλύτερες υδροσταγόνες με βάρος που

Όταν τα υδροσταγονίδια ή παγοκρύσταλλοι ενός νέφους, ενώνονται μεταξύ τους ή μεγαλώνουν, τότε σχηματίζουν μεγαλύτερες υδροσταγόνες με βάρος που 5 Νέφη - Υετός 6.3 Βροχή Όταν τα υδροσταγονίδια ή παγοκρύσταλλοι ενός νέφους, ενώνονται μεταξύ τους ή μεγαλώνουν, τότε σχηματίζουν μεγαλύτερες υδροσταγόνες με βάρος που ξεπερνά την άνωση, με αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

Ε λ Νίνιο (El Niño) ονοµάζεται το θερµό βόρειο θαλάσσιο ρεύµα που εµφανίζεται στις ακτές του Περού και του Ισηµερινού, αντικαθιστώντας το ψυχρό νότιο ρεύµα Humboldt. Με κλιµατικούς όρους αποτελει µέρος

Διαβάστε περισσότερα

Μεταμορφισμός στον Ελληνικό χώρο

Μεταμορφισμός στον Ελληνικό χώρο Μεταμορφισμός στον Ελληνικό χώρο Ιωάννης Ηλιόπουλος Παγκόσμια Γεωδυναμική 1 Η θέση της Ελλάδας στο Παγκόσμιο γεωτεκτονικό σύστημα 2 Γεωλογική τοποθέτηση η της Ελλάδας στον Ευρωπαϊκό χώρο Πανάρχαια Ευρώπη:

Διαβάστε περισσότερα

Επιβεβαίωση του μηχανισμού ανάπτυξης της θαλάσσιας αύρας.

Επιβεβαίωση του μηχανισμού ανάπτυξης της θαλάσσιας αύρας. Επιβεβαίωση του μηχανισμού ανάπτυξης της θαλάσσιας αύρας. Οδυσσέας - Τρύφων Κουκουβέτσιος Γενικό Λύκειο «Ο Απόστολος Παύλος» OdyKouk@gmail.com Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: Ελένη Βουκλουτζή Φυσικός - Περιβαλλοντολόγος

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΑΤΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Β. ΤΣΙΟΥΜΑΣ - Β. ΖΟΡΑΠΑΣ ΥΔΡΟΓΕΩΛΟΓΟΙ

ΥΔΑΤΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Β. ΤΣΙΟΥΜΑΣ - Β. ΖΟΡΑΠΑΣ ΥΔΡΟΓΕΩΛΟΓΟΙ ΥΔΑΤΙΚΟΙ ΠΟΡΟΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Ε.Κ.Β.Α.Α. - Ι.Γ.Μ.Ε.Μ. Β. ΤΣΙΟΥΜΑΣ - Β. ΖΟΡΑΠΑΣ ΥΔΡΟΓΕΩΛΟΓΟΙ Διαθεσιμότητα των υδατικών πόρων και διαφοροποίηση των αναγκών σε νερό στις χώρες της της

Διαβάστε περισσότερα

ιαχείριση Υδατικών Οικοσυστηµάτων: Μεταβατικά ύδατα ρ. Παναγιώτης ΠΑΝΑΓΙΩΤΙ ΗΣ /ντης Ερευνών Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών

ιαχείριση Υδατικών Οικοσυστηµάτων: Μεταβατικά ύδατα ρ. Παναγιώτης ΠΑΝΑΓΙΩΤΙ ΗΣ /ντης Ερευνών Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών ιαχείριση Υδατικών Οικοσυστηµάτων: Μεταβατικά ύδατα ρ. Παναγιώτης ΠΑΝΑΓΙΩΤΙ ΗΣ /ντης Ερευνών Ελληνικό Κέντρο Θαλασσίων Ερευνών Μεταβατικά ύδατα (transitional waters) σύµφωνα µε την Οδηγία Πλαίσιο για τα

Διαβάστε περισσότερα

Πως επηρεάζεται το μικρόκλιμα μιας περιοχής από την τοπογραφία (πειραματική έρευνα) Ομάδα Μαθητών: Συντονιστής καθηγητής: Λύκειο Αγίου Αντωνίου

Πως επηρεάζεται το μικρόκλιμα μιας περιοχής από την τοπογραφία (πειραματική έρευνα) Ομάδα Μαθητών: Συντονιστής καθηγητής: Λύκειο Αγίου Αντωνίου 1 Πως επηρεάζεται το μικρόκλιμα μιας περιοχής από την τοπογραφία (πειραματική έρευνα) Ομάδα Μαθητών: Ζαντής Γιώργος, Παρεκκλησίτης Ορέστης, Ιωάννου Γιώργος Συντονιστής καθηγητής: Νικόλας Νικολάου Λύκειο

Διαβάστε περισσότερα

Τρίκαλα, 27/12/2011. Συνεντεύξεις. «Μεγαλύτερες σε διάρκεια ξηρασίες»

Τρίκαλα, 27/12/2011. Συνεντεύξεις. «Μεγαλύτερες σε διάρκεια ξηρασίες» Τρίκαλα, 27/12/2011 Συνεντεύξεις «Μεγαλύτερες σε διάρκεια ξηρασίες» Τι επισημαίνει στην ΕΡΕΥΝΑ για την περιοχή μας ο κ. Σοφοκλής Ε. Δρίτσας, ερευνητής στο Εργαστήριο Δημογραφικών και Κοινωνικών Αναλύσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΙΖΗΜΑΤΑ -ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΕΤΗΣΙΑ ΒΡΟΧΟΠΤΩΣΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΑΝΕΜΟΣ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑ

ΙΖΗΜΑΤΑ -ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΕΤΗΣΙΑ ΒΡΟΧΟΠΤΩΣΗ ΓΕΩΛΟΓΙΑ ΑΝΕΜΟΣ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑ ΙΖΗΜΑΤΑ - ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΙΖΗΜΑΤΩΝ ΚΥΚΛΟΣ ΝΕΡΟΥ Αρχικός µηχανισµός: ιάβρωση των Πετρωµάτων ανάντη των φραγµάτων. Ορισµός ιάβρωσης ιάβρωση = Η αποκόλληση και µετακίνηση σωµατιδίων πετρώµατος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ

ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ Η Ευρώπη είναι ήπειρος κυρίως πεδινή, χωρίς έντονο ανάγλυφο. Τα 2/3 της ηπείρου είναι πεδινές εκτάσεις. Έχει το χαμηλότερο μέσο υψόμετρο από την επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

Εξάτμιση και Διαπνοή

Εξάτμιση και Διαπνοή Εξάτμιση και Διαπνοή Εξάτμιση, Διαπνοή Πραγματική και δυνητική εξατμισοδιαπνοή Μέθοδοι εκτίμησης της εξάτμισης από υδάτινες επιφάνειες Μέθοδοι εκτίμησης της δυνητικής και πραγματικής εξατμισοδιαπνοής (ΕΤ)

Διαβάστε περισσότερα

ΧΛΩΡΙΔΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΟΡΟΥΣ ΚΛΩΚΟΣ

ΧΛΩΡΙΔΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΟΡΟΥΣ ΚΛΩΚΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΧΛΩΡΙΔΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΟΡΟΥΣ ΚΛΩΚΟΣ Διπλωματική εργασία του Αγαπάκη Σωτήρη Α.Μ. 2928 Επιβλέπων καθηγητής: Ιατρού Γρηγόριος

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωρίσουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωρίσουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωρίσουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας Ενότητα: Γεωγραφία (2 φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Β1, Β2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή: Για τον διδάσκοντα:

Διαβάστε περισσότερα

Τ Ε Χ Ν Ο Λ Ο Γ Ι Α Κ Λ Ι Μ Α Τ Ι Σ Μ Ο Υ ( Ε ) - Φ Ο Ρ Τ Ι Α 1

Τ Ε Χ Ν Ο Λ Ο Γ Ι Α Κ Λ Ι Μ Α Τ Ι Σ Μ Ο Υ ( Ε ) - Φ Ο Ρ Τ Ι Α 1 Τ Ε Χ Ν Ο Λ Ο Γ Ι Α Κ Λ Ι Μ Α Τ Ι Σ Μ Ο Υ ( Ε ) - Φ Ο Ρ Τ Ι Α 1 ΦΟΡΤΙΑ Υπό τον όρο φορτίο, ορίζεται ουσιαστικά το πoσό θερµότητας, αισθητό και λανθάνον, που πρέπει να αφαιρεθεί, αντίθετα να προστεθεί κατά

Διαβάστε περισσότερα

2. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ Υ ΡΟΣΦΑΙΡΑΣ

2. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ Υ ΡΟΣΦΑΙΡΑΣ 2. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ Υ ΡΟΣΦΑΙΡΑΣ 2.1 Ωκεανοί και Θάλασσες. Σύµφωνα µε τη ιεθνή Υδρογραφική Υπηρεσία (International Hydrographic Bureau, 1953) ως το 1999 θεωρούντο µόνο τρεις ωκεανοί: Ο Ατλαντικός, ο Ειρηνικός

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΙ Υ ΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΣΤΑ ΑΣΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ

ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΙ Υ ΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΣΤΑ ΑΣΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΑΣΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΙ Υ ΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΣΤΑ ΑΣΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ ρ. Κ. ΤΣΑΓΚΑΡΗ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ ΣΤΑ ΑΣΙΚΑ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Ο πολυλειτουργικός

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΞΕΛΙΣΣΟΜΕΝΗ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ. ηµήτρης Μελάς Αριστοτέλειο Πανε ιστήµιο Θεσσαλονίκης Τµήµα Φυσικής - Εργαστήριο Φυσικής της Ατµόσφαιρας

Η ΕΞΕΛΙΣΣΟΜΕΝΗ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ. ηµήτρης Μελάς Αριστοτέλειο Πανε ιστήµιο Θεσσαλονίκης Τµήµα Φυσικής - Εργαστήριο Φυσικής της Ατµόσφαιρας Η ΕΞΕΛΙΣΣΟΜΕΝΗ ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ ηµήτρης Μελάς Αριστοτέλειο Πανε ιστήµιο Θεσσαλονίκης Τµήµα Φυσικής - Εργαστήριο Φυσικής της Ατµόσφαιρας Το φαινόµενο του θερµοκηπίου είναι ένα φυσικό φαινόµενο µε ευεργετικά

Διαβάστε περισσότερα

2. Περιγράφουμε τα στοιχεία του καιρού, σαν να είμαστε μετεωρολόγοι.

2. Περιγράφουμε τα στοιχεία του καιρού, σαν να είμαστε μετεωρολόγοι. 1. Παρατηρούμε τον καιρό σήμερα και περιγράφουμε τις συνθήκες που αφορούν τη βροχή, τον άνεμο, τον ήλιο και τη θερμοκρασία. βροχή άνεμος ήλιος-σύννεφα θερμοκρασίαάνεση 2. Περιγράφουμε τα στοιχεία του καιρού,

Διαβάστε περισσότερα

Εικ.IV.7: Μορφές Κυψελοειδούς αποσάθρωσης στη Νάξο, στην περιοχή της Στελίδας.

Εικ.IV.7: Μορφές Κυψελοειδούς αποσάθρωσης στη Νάξο, στην περιοχή της Στελίδας. ii. Μορφές Διάβρωσης 1. Μορφές Κυψελοειδούς Αποσάθρωσης-Tafoni Ο όρος Tafoni θεσπίστηκε ως γεωμορφολογικός από τον A. Penck (1894), εξαιτίας των γεωμορφών σε περιοχή της Κορσικής, που φέρει το όνομα αυτό.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΟΛΙΚΗ ΡΑΣΗ. Πηγή: Natural Resources Canada - Terrain Sciences Division - Canadian Landscapes.

ΑΙΟΛΙΚΗ ΡΑΣΗ. Πηγή: Natural Resources Canada - Terrain Sciences Division - Canadian Landscapes. ΑΙΟΛΙΚΗ ΡΑΣΗ Πηγή: Natural Resources Canada - Terrain Sciences Division - Canadian Landscapes. ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Αιολική δράση Ο άνεµος, όπως το νερό και ο πάγος, είναι ένας παράγοντας που επιδρά

Διαβάστε περισσότερα

"ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ, ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΩΝ ΦΡΥΓΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ"

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ, ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΩΝ ΦΡΥΓΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ "ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΓΑΘΩΝ, ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ ΤΩΝ ΦΡΥΓΑΝΙΚΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ" Δρ. Νικόλαος Α. Θεοδωρίδης ΓΕΝΙΚΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΔΑΣΩΝ & ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΜΕΝΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜ&Κ1. Χριστίνα Αναγνωστοπούλου Λέκτορας Τομέας Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας

ΤΜ&Κ1. Χριστίνα Αναγνωστοπούλου Λέκτορας Τομέας Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας ΤΜ&Κ1 Κλίμα και Γεωμορφολογία Χριστίνα Αναγνωστοπούλου Λέκτορας Τομέας Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Καιρός και κλίμα Τί είναι καιρός; Καιρός είναι ο συνδυασμός ατμοσφαιρικών φαινόμενων, τα οποία εμφανίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Κραχτόπουλος Κωνσταντίνος, Κραχτόπουλος Παύλος. Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: Ελένη Βουκλουτζή. Γενικό Λύκειο «Ο Απόστολος Παύλος» ACSTAC 2012

Κραχτόπουλος Κωνσταντίνος, Κραχτόπουλος Παύλος. Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: Ελένη Βουκλουτζή. Γενικό Λύκειο «Ο Απόστολος Παύλος» ACSTAC 2012 ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΔΕΙΚΤΗ ΔΥΣΦΟΡΙΑΣ (DISCOMFORT INDEX) ΚΑΙ ΤΟΥ ΔΕΙΚΤΗ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ (HEAT INDEX) ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΗΝ ΑΝΟΙΞΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΤΟΥ 2010 Κραχτόπουλος Κωνσταντίνος, Κραχτόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές EΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Επαναληπτικό διαγώνισμα στα μαθήματα 12-18 1. Χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις με το γράμμα (Σ), αν είναι σωστές, και a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν

Διαβάστε περισσότερα

Γεωγραφική κατανοµή των βροχοπτώσεων 1. Ορισµοί

Γεωγραφική κατανοµή των βροχοπτώσεων 1. Ορισµοί Γεωγραφική κατανοµή των βροχοπτώσεων 1. Ορισµοί Η ποσότητα της βροχής που φτάνει στην επιφάνεια της γης εάν συγκεντρωθεί σε µα οριζόντια επιφάνεια, θα σχηµατίσει ένα υδάτινο στρώµα, το πάχος του οποίου

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει

Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει χαρακτηριστικά «Mare Mediterraneum» ως μεταξύ δύο ηπείρων

Διαβάστε περισσότερα

Η οδηγία για τα νερά κολύμβησης και η επίδραση της μυδοκαλλιέργειας στην ποιότητα νερών του Θερμαϊκού κόλπου (Βόρειο. Αιγαίο)

Η οδηγία για τα νερά κολύμβησης και η επίδραση της μυδοκαλλιέργειας στην ποιότητα νερών του Θερμαϊκού κόλπου (Βόρειο. Αιγαίο) Η οδηγία για τα νερά κολύμβησης και η επίδραση της μυδοκαλλιέργειας στην ποιότητα νερών του Θερμαϊκού κόλπου (Βόρειο Αιγαίο) Δρ. Σοφία Γαληνού-Μητσούδη Αλεξάνδρειο ΤΕΙ Θεσσαλονίκης Τμήμα Τεχνολογίας Αλιείας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΟΛΙΣΘΗΣΕΙΣ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΓΝΑΤΙΑ ΟΔΟ. Dr. Βανδαράκης Δημήτριος (dbandarakis@hua.gr) Dr. Παυλόπουλος Κοσμάς Καθηγητής (kpavlop@hua.

ΚΑΤΟΛΙΣΘΗΣΕΙΣ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΓΝΑΤΙΑ ΟΔΟ. Dr. Βανδαράκης Δημήτριος (dbandarakis@hua.gr) Dr. Παυλόπουλος Κοσμάς Καθηγητής (kpavlop@hua. ΚΑΤΟΛΙΣΘΗΣΕΙΣ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΓΝΑΤΙΑ ΟΔΟ Dr. Βανδαράκης Δημήτριος (dbandarakis@hua.gr) Dr. Παυλόπουλος Κοσμάς Καθηγητής (kpavlop@hua.gr) ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΑΤΟΛΙΣΘΗΣΕΙΣ ΤΜΗΜΑΤΑ ΚΑΤΟΛΙΣΘΗΣΕΩΝ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Μελισσοκομικά Φυτά Eucalyptus torquata Ευκάλυπτος ο κολλαρωτός Γιαννάκης Βαρνάβα

Μελισσοκομικά Φυτά Eucalyptus torquata Ευκάλυπτος ο κολλαρωτός Γιαννάκης Βαρνάβα Μελισσοκόμος Μελισσοκομικά Φυτά Eucalyptus torquata Ευκάλυπτος ο κολλαρωτός Γιαννάκης Βαρνάβα Ο Ευκάλυπτος ο torquata όπως όλοι σχεδόν οι ευκάλυπτοι κατάγεται και αυτός από την μακρινή Αυστραλία, και συγκεκριμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα: Μετεωρολογία-Κλιματολογία. Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα: Μετεωρολογία-Κλιματολογία. Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 7. ΤΟ ΝΕΡΟ ΤΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα: Μετεωρολογία-Κλιματολογία. Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 1 7. ΤΟ ΝΕΡΟ ΤΗΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Το κλίµα της Ανατολικής Μεσογείου και της Ελλάδος: παρελθόν, παρόν και µέλλον

Το κλίµα της Ανατολικής Μεσογείου και της Ελλάδος: παρελθόν, παρόν και µέλλον Περιεχόµενα Κεφάλαιο 1 Το κλίµα της Ανατολικής Μεσογείου και της Ελλάδος: παρελθόν, παρόν και µέλλον 1.1 Εισαγωγή 1 1.2 Παλαιοκλιµατικές µεταβολές 3 1.3 Κλιµατικές µεταβολές κατά την εποχή του Ολοκαίνου

Διαβάστε περισσότερα

Υλικά και τρόπος κατασκευής χωμάτινων φραγμάτων

Υλικά και τρόπος κατασκευής χωμάτινων φραγμάτων Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων Εργαστήριο Διευθέτησης Ορεινών Υδάτων και Διαχείρισης Κινδύνου Προπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών Υλικά και τρόπος κατασκευής χωμάτινων φραγμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές φυσικής κληρονομιάς

Προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές φυσικής κληρονομιάς Προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές φυσικής κληρονομιάς Habitat: κυρίαρχη μορφή, γύρω από την οποία αναπτύσσεται ένας οικότοπος Χλωρίδα (π.χ. φυτό-φύκος) Πανίδα (π.χ. ύφαλος διθύρων) Γεωλογική μορφή (π.χ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ

ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ ΕΚΘΕΣΗ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΙΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΑΝΟΦΥΤΟ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΟΡΕΣΤΙΙΔΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2005 Μετά από πρόσκληση του Δημάρχου κ. Τοτονίδη Νίκο προς το Τοπικό Τμήμα Βόρειας Ελλάδας (ΤΟ.Τ.Β.Ε.) της Ελληνικής Σπηλαιολογικής

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΟΧΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ Η ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΣΤΑΣΗ

Η ΕΠΟΧΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ Η ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΣΤΑΣΗ 26 27 Φεβρουαρίου 2014, Athens Ledra Hotel, Αθήνα Η ΕΠΟΧΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ Η ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΣΤΑΣΗ Καθ. Ζαχαράτος Γεράσιμος Δρ. Μαρκάκη Μαρία Πανούση Σοφία Δρ. Σώκλης Γιώργος Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 9: Μεγαδιαπλάσεις Χερσαία Οικοσυστήματα (I) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Aτµόσφαιρα της Γης Ατµόσφαιρα είναι η αεριώδης µάζα η οποία περιβάλλει

Διαβάστε περισσότερα

γεωγραφικό γλωσσάρι για την έκτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω για τη γη» του ΟΕΔΒ)

γεωγραφικό γλωσσάρι για την έκτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω για τη γη» του ΟΕΔΒ) γεωγραφικό γλωσσάρι για την έκτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω για τη γη» του ΟΕΔΒ) Α ακτογραμμή Η γραμμή που σχηματίζουν οι ακτές μιας περιοχής. 25 ανάγλυφο της γης Η μορφή της γης με τις οροσειρές, τις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΓΕΤΩΝΕΣ. πηγή:nasa - Visible Earth

ΠΑΓΕΤΩΝΕΣ. πηγή:nasa - Visible Earth ΠΑΓΕΤΩΝΕΣ πηγή:nasa - Visible Earth ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Παγετώδης δράση Οι παγετώνες καλύπτουν σήµερα το 1/10 περίπου της γήινης επιφάνειας. Η δράση των παγετώνων, αποτέλεσε ένα σηµαντικό µορφογενετικό

Διαβάστε περισσότερα

Η υγρασία του εδάφους επηρεάζει τους οικολογικούς παράγοντες:

Η υγρασία του εδάφους επηρεάζει τους οικολογικούς παράγοντες: Η υγρασία του εδάφους επηρεάζει τους οικολογικούς παράγοντες: Θερμοκρασία αερισμό, δραστηριότητα των μικροοργανισμών, πρόσληψη των θρεπτικών στοιχείων συγκέντρωση των τοξικών ουσιών. Η έλλειψη υγρασίας

Διαβάστε περισσότερα

Φ.. ΧΕΛΜΟΥ-ΒΟΥΡΑΪΚΟΥ Dr. ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΙΑΤΡΟΥ Καθηγητής ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Πρόεδρος Σ Φ Χελµού-Βουραϊκού Σύντοµο ιστορικό 1992 Πρόταση Ορειβατικού Συλλόγου Καλαβρύτων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙ (ΛΑΚΜΟΣ)

ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙ (ΛΑΚΜΟΣ) ΑΠΟΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΟΡΟΣ ΠΕΡΙΣΤΕΡΙ (ΛΑΚΜΟΣ) Θεσσαλονίκη 2011 Η απόφαση για μια αναγνωριστική αποστολή πάνω από το χωριό Χαλίκι, στο όρος Λάκμος ή Περιστέρι, πάρθηκε κατά τη διάρκεια της αποστολής του συλλόγου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων Καθηγητής: Δρ. Νίκος Μίτλεττον Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2 ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Ιωσηφίνα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΤΑΞΕΙΣ Α ΚΑΙ Β

ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΤΑΞΕΙΣ Α ΚΑΙ Β ΓΛΩΣΣΑΡΙΟ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΤΑΞΕΙΣ Α ΚΑΙ Β ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στο έγγραφο παρουσιάζονται οι ορισμοί λέξεων που αντιπροσωπεύουν έννοιες που απαντώνται στις ενότητες των τάξεων Α και Β. Η ερμηνείες που δίνονται

Διαβάστε περισσότερα

ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ- ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΖΗΜΑΤΩΝ. Αριάδνη Αργυράκη

ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ- ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΖΗΜΑΤΩΝ. Αριάδνη Αργυράκη 1 ΘΑΛΑΣΣΙΑ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ- ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΙΖΗΜΑΤΩΝ Αριάδνη Αργυράκη Περιεχόμενα 2 1. Σύσταση του θαλάσσιου νερού και παράγοντες ελέγχου συγκέντρωσης στοιχείων 2. Συντηρητικά, ανακυκλώσιμα (θρεπτικά), προσροφημένα

Διαβάστε περισσότερα

Οδυσσέας - Τρύφων Κουκουβέτσιος Γενικό Λύκειο «Ο Απόστολος Παύλος» Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: Ελένη Βουκλουτζή Φυσικός - Περιβαλλοντολόγος MSc,

Οδυσσέας - Τρύφων Κουκουβέτσιος Γενικό Λύκειο «Ο Απόστολος Παύλος» Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: Ελένη Βουκλουτζή Φυσικός - Περιβαλλοντολόγος MSc, Οδυσσέας - Τρύφων Κουκουβέτσιος Γενικό Λύκειο «Ο Απόστολος Παύλος» Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: Ελένη Βουκλουτζή Φυσικός - Περιβαλλοντολόγος MSc, ΕΙΣΑΓΩΓΗ Θαλάσσια αύρα ονομάζουμε τον τοπικό άνεμο ο οποίος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ ΙΑΣΠΟΡΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ ΣΕ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ ΙΑΣΠΟΡΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ ΣΕ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ ΙΑΣΠΟΡΑ ΤΩΝ ΕΝΤΟΜΩΝ ΣΕ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Α. Λεγάκις* & Π.Β. Πετράκης** * Ζωολογικό Μουσείο Πανεπιστημίου Αθηνών ** ΕΘΙΑΓΕ, Ινστιτούτο Μεσογειακών Οικοσυστημάτων 11 ο Πανελλήνιο

Διαβάστε περισσότερα

Τυπικές και εξειδικευµένες υδρολογικές αναλύσεις

Τυπικές και εξειδικευµένες υδρολογικές αναλύσεις ΕΞΑΡΧΟΥ ΝΙΚΟΛΟΠΟΥΛΟΣ ΜΠΕΝΣΑΣΣΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΟΙ ΜΗΧΑΝΙΚΟΙ Ε.Π.Ε. ΛΑΖΑΡΙ ΗΣ & ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ ΑΝΩΝΥΜΗ ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΕΛΕΤΩΝ Α.Ε. ΓΕΩΘΕΣΙΑ ΣΥΜΒΟΥΛΟΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Ε.Π.Ε. Τυπικές και εξειδικευµένες υδρολογικές αναλύσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΥΠΟΓΕΙΩΝ ΝΕΡΩΝ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΔΗΜΟΥ ΘΕΡΜΑΪΚΟΥ ΝΟΜΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΥΠΟΓΕΙΩΝ ΝΕΡΩΝ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΔΗΜΟΥ ΘΕΡΜΑΪΚΟΥ ΝΟΜΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 8 ο Διεθνές Υδρογεωλογικό Συνέδριο της Ελλάδας Αθήνα, Οκτώβριος 28 ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΥΠΟΓΕΙΩΝ ΝΕΡΩΝ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΔΗΜΟΥ ΘΕΡΜΑΪΚΟΥ ΝΟΜΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Ι. Κουμαντάκης, Δ. Ρόζος, Κ. Μαρκαντώνης Ε.Μ.Π., Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΑΕΡΟΣΩΜΑΤΙ ΙΑΚΗΣ ΡΥΠΑΝΣΗΣ ΣΕ ΣΧΕ ΟΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΧΡΟΝΟ ΠΑΡΑ ΟΤΕΟ 6 ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΤΗΣ ΑΕΡΟΣΩΜΑΤΙ ΙΑΚΗΣ ΡΥΠΑΝΣΗΣ ΑΠΟ ΟΡΥΦΟΡΙΚΑ Ε ΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Επιμέλεια : Οι μαθητές & οι μαθήτριες της Β τάξης : Αναγνωστοπούλου Δανάη Βενουζίου Λυδία Γκατένιο Ολίνα. Ρομπίσα Ελίνα.

Επιμέλεια : Οι μαθητές & οι μαθήτριες της Β τάξης : Αναγνωστοπούλου Δανάη Βενουζίου Λυδία Γκατένιο Ολίνα. Ρομπίσα Ελίνα. Επιμέλεια : Οι μαθητές & οι μαθήτριες της Β τάξης : Αναγνωστοπούλου Δανάη Βενουζίου Λυδία Γκατένιο Ολίνα Λάμπογλου Άρης Σαλτιέλ Μάρκος Μπίσκας Χρήστος Σαπόρτα Ντάνη Ρομπίσα Ελίνα Σέφα Αλέξανδρος & η δασκάλα

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, Ινστιτούτο Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης

Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, Ινστιτούτο Περιβάλλοντος και Βιώσιμης Ανάπτυξης ΔΙΚΤΥΟ ΑΥΤΟΜΑΤΩΝ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΩΝ ΣΤΑΘΜΩΝ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΣΤΕΡΟΣΚΟΠΕΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ: ΠΑΡΟΥΣΑ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Κ. ΛΑΓΟΥΒΑΡΔΟΣ, Β. ΚΟΤΡΩΝΗ, Σ. ΒΟΥΓΙΟΥΚΑΣ, Δ. ΚΑΤΣΑΝΟΣ, Ι. ΚΩΛΕΤΣΗΣ, Σ. ΛΥΚΟΥΔΗΣ ΚΑΙ Ν. ΜΑΖΑΡΑΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, Σεπτεμβρίου 20 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΡΕΥΝΑ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ: 20 Η Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ) ανακοινώνει τον εποχικά προσαρμοσμένο δείκτη ανεργίας για τον Ιούνιο 20.

Διαβάστε περισσότερα

Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 ΜΑΘΗΜΑ 1, Οι έννοιες «γεωγραφική» και «σχετική» θέση 1. Με τη βοήθεια του χάρτη στη σελ.12, σημειώστε τις παρακάτω πόλεις στην

Διαβάστε περισσότερα

VIVIANNA A METALLINOU Architect, Environmental Historian YPERIA 2013, AMORGOS

VIVIANNA A METALLINOU Architect, Environmental Historian YPERIA 2013, AMORGOS VIVIANNA A METALLINOU Architect, Environmental Historian YPERIA 2013, AMORGOS W A L K t h e B L U E Η γεωγραφική θέση των Κυκλάδων, google earth -2- Περιδιαβαίνοντας τον Ασφοντυλίτη Αιγιάλη Μινώα Αρκεσίνη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ. Κράτος μέλος: Ελλάδα. που συνοδεύει το έγγραφο

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ. Κράτος μέλος: Ελλάδα. που συνοδεύει το έγγραφο ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, XXX [ ](2012) XXX σχέδιο ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Κράτος μέλος: Ελλάδα που συνοδεύει το έγγραφο ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΔΑΦΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ο ΟΡΥΚΤΟΛΟΓΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΕΔΑΦΟΥΣ 1. Κυριότερες ιδιότητες της αργίλου 2. Ποια είναι τα ποιο κοινά ορυκτά της αργίλου. Ποιο θεωρείτε σημαντικότερο. 3. Κατατάξτε τα

Διαβάστε περισσότερα

19/03/2013 «ΕΡΕΥΝΑ ΧΩΡΟΘΕΤΗΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΩΣΙΜΗ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΜΕΓΑΛΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ Φ/Β & ΗΛΙΟΘΕΡΜΙΚΩΝ ΙΣΧΥΟΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΚΡΗΤΗΣ»

19/03/2013 «ΕΡΕΥΝΑ ΧΩΡΟΘΕΤΗΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΩΣΙΜΗ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΜΕΓΑΛΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ Φ/Β & ΗΛΙΟΘΕΡΜΙΚΩΝ ΙΣΧΥΟΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΚΡΗΤΗΣ» 19/03/2013 «ΕΡΕΥΝΑ ΧΩΡΟΘΕΤΗΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΒΙΩΣΙΜΗ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΜΕΓΑΛΩΝ ΜΟΝΑΔΩΝ Φ/Β & ΗΛΙΟΘΕΡΜΙΚΩΝ ΙΣΧΥΟΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΚΡΗΤΗΣ» ΟΜΑΔΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΩΝ ΚΑΙ ΒΙΩΣΙΜΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ, ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗΣ ΛΕΚΑΝΗΣ ΠΟΤΑΜΟΥ ΝΕΣΤΟΥ

ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗΣ ΛΕΚΑΝΗΣ ΠΟΤΑΜΟΥ ΝΕΣΤΟΥ INTERREG IIIA / PHARE CBC ΕΛΛΑΔΑ ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ: ΠΙΛΟΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗΣ ΛΕΚΑΝΗΣ ΠΟΤΑΜΟΥ ΝΕΣΤΟΥ Καθηγητής Βασίλειος A. Τσιχριντζής Διευθυντής, Εργαστήριο Οικολογικής Μηχανικής και Τεχνολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Δρ Παρισόπουλος Γεώργιος. Πολιτικός Μηχανικός Α.Π.Θ., M.Sc., Ph.D. Water Resources & Environmental Eng., I.C., U.K.

Δρ Παρισόπουλος Γεώργιος. Πολιτικός Μηχανικός Α.Π.Θ., M.Sc., Ph.D. Water Resources & Environmental Eng., I.C., U.K. Δρ Παρισόπουλος Γεώργιος Πολιτικός Μηχανικός Α.Π.Θ., M.Sc., Ph.D. Water Resources & Environmental Eng., I.C., U.K. Ανασκόπηση Λειτουργίας θυροφράγματος Κούλας και Διαχείρισης στάθμης λίμνης Μικρής Πρέσπας

Διαβάστε περισσότερα

Σε αντίθεση με τις θάλασσες, το νερό των ποταμών δεν περιέχει σχεδόν καθόλου αλάτι - γι' αυτό το λέμε γλυκό νερό.

Σε αντίθεση με τις θάλασσες, το νερό των ποταμών δεν περιέχει σχεδόν καθόλου αλάτι - γι' αυτό το λέμε γλυκό νερό. Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Καστρίου 2013 Tι είναι τα ποτάμια; Τα ποτάμια είναι φυσικά ρεύματα νερού. Δημιουργούνται από το νερό των βροχών και των λιωμένων πάγων, που κατεβαίνει από πιο ψηλές περιοχές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ. «Η κατάσταση στη φύση και η δημιουργία μόνιμων επιφανειών

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ. «Η κατάσταση στη φύση και η δημιουργία μόνιμων επιφανειών ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ «Η κατάσταση στη φύση και η δημιουργία μόνιμων επιφανειών παρακολούθησης του ενδημικού φυτού Quercus trojana Webb subsp.

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΤΙΡΙΟΥ

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΤΙΡΙΟΥ ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ Χώρα, Πόλη Ελλάδα, Αρχάνες Μελέτη περίπτωσης Όνομα Δήμου: Αρχανών κτιρίου: Όνομα σχολείου: 2 Δημοτικό Σχολείο Αρχανών Το κλίμα στις Αρχάνες έχει εκτεταμένες περιόδους ηλιοφάνειας, Περιγραφή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ Γεωγραφικά στοιχεία Ο Εθνικός Δρυμός Πίνδου, γνωστός και ως Βάλια Κάλντα βρίσκεται σε ιδιαίτερα δυσπρόσιτη περιοχή της οροσειράς της Πίνδου στα όρια μεταξύ των νομών Γρεβενών και

Διαβάστε περισσότερα

Μετεωρολογία. Ενότητες 8 και 9. Δρ. Πρόδρομος Ζάνης Αναπληρωτής Καθηγητής, Τομέας Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας, Α.Π.Θ.

Μετεωρολογία. Ενότητες 8 και 9. Δρ. Πρόδρομος Ζάνης Αναπληρωτής Καθηγητής, Τομέας Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας, Α.Π.Θ. Μετεωρολογία Ενότητες 8 και 9 Δρ. Πρόδρομος Ζάνης Αναπληρωτής Καθηγητής, Τομέας Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας, Α.Π.Θ. Ενότητες 8 και 9: Αέριες μάζες, μέτωπα και βαρομετρικά συστήματα Χαρακτηριστικά και ταξινόμηση

Διαβάστε περισσότερα

Πελοπόννησος. Λεωνίδας Κραλίδης. 1 ο Π.Π.Σ. Α.Π.Θ. Ε2-2014-2015

Πελοπόννησος. Λεωνίδας Κραλίδης. 1 ο Π.Π.Σ. Α.Π.Θ. Ε2-2014-2015 Πελοπόννησος Λεωνίδας Κραλίδης 1 ο Π.Π.Σ. Α.Π.Θ. Ε2-2014-2015 Περιεχόµενα 1. Γεωφυσικά στοιχεία 2. Πόλεις 3. Πολιτισµός 4. Τουρισµός 1. Γεωφυσικά στοιχεία 1.1 Λίµνες 1.2 Ποτάµια 1.3 Βουνά 1.1 Λίµνες Λίµνη

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ : ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΠΛΗΜΜΥΡΙΚΩΝ ΠΑΡΟΧΩΝ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΛΑΨΙΣΤΑ ΤΟΥ Ν. ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΜΕ ΤΗΝ ΒΟΗΘΕΙΑ ΤΩΝ GIS.

ΘΕΜΑ : ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΠΛΗΜΜΥΡΙΚΩΝ ΠΑΡΟΧΩΝ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΛΑΨΙΣΤΑ ΤΟΥ Ν. ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΜΕ ΤΗΝ ΒΟΗΘΕΙΑ ΤΩΝ GIS. ΘΕΜΑ : ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΠΛΗΜΜΥΡΙΚΩΝ ΠΑΡΟΧΩΝ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΛΑΨΙΣΤΑ ΤΟΥ Ν. ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΜΕ ΤΗΝ ΒΟΗΘΕΙΑ ΤΩΝ GIS. Σέρρες Φεβρουάριος 2012 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος...σελ.4 Περίληψη...σελ.5 Κεφάλαιο 1 ο - Γενικά...σελ.7 1.1

Διαβάστε περισσότερα

''Σεπτέμβριος 2015: οι ακραίες μέγιστες θερμοκρασίες στο 1ο δεκαήμερο και κλιματολογικά στοιχεία του μήνα''

''Σεπτέμβριος 2015: οι ακραίες μέγιστες θερμοκρασίες στο 1ο δεκαήμερο και κλιματολογικά στοιχεία του μήνα'' ''Σεπτέμβριος 2015: οι ακραίες μέγιστες θερμοκρασίες στο 1ο δεκαήμερο και κλιματολογικά στοιχεία του μήνα'' Ο Σεπτέμβριος ως μεταβατικός μήνας από το καλοκαίρι στο φθινόπωρο, ιδιαίτερα το πρώτο δεκαήμερο,

Διαβάστε περισσότερα

ΝΗΣΙΩΤΙΚΗ ΒΙΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΩΝ ΘΕΡΜΩΝ ΣΗΜΕΙΩΝ ΤΗΣ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ

ΝΗΣΙΩΤΙΚΗ ΒΙΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΩΝ ΘΕΡΜΩΝ ΣΗΜΕΙΩΝ ΤΗΣ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ ΝΗΣΙΩΤΙΚΗ ΒΙΟΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΩΝ ΘΕΡΜΩΝ ΣΗΜΕΙΩΝ ΤΗΣ ΒΙΟΠΟΙΚΙΛΟΤΗΤΑΣ Τύποι νησιών Αν θεωρηθεί (κάπως αυθαίρετα) ότι η Νέα Γουινέα είναι το μεγαλύτερο νησί, τότε τα θαλάσσια νησιά αποτελούν το 3% της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ. Λεμεσός

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ. Λεμεσός ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΟ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΒΛΑΠΤΙΚΗ ΕΠΙΔΡΑ ΑΣΗ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΝΕΟΓΝΟΥ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Ονοματεπώνυμο Αγγελική Παπαπαύλου Αριθμός Φοιτητικής

Διαβάστε περισσότερα

Αγροτεμάχιο προς πώληση, 165 στρεμμάτων στην παραλία Ορκός της Κέας (Τζιας) στις Κυκλάδες ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΑΓΡΟΤΕΜΑΧΙΟ

Αγροτεμάχιο προς πώληση, 165 στρεμμάτων στην παραλία Ορκός της Κέας (Τζιας) στις Κυκλάδες ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΑΓΡΟΤΕΜΑΧΙΟ Αγροτεμάχιο προς πώληση, 165 στρεμμάτων στην παραλία Ορκός της Κέας (Τζιας) στις Κυκλάδες ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΑΓΡΟΤΕΜΑΧΙΟ Κέα 2009 Αγροτεμάχιο 165 στρέμματα, ιδανικό για επένδυση στις Κυκλάδες

Διαβάστε περισσότερα

Τύποι χωμάτινων φραγμάτων (α) Με διάφραγμα (β) Ομογενή (γ) Ετερογενή ή κατά ζώνες

Τύποι χωμάτινων φραγμάτων (α) Με διάφραγμα (β) Ομογενή (γ) Ετερογενή ή κατά ζώνες Χωμάτινα Φράγματα Κατασκευάζονται με γαιώδη υλικά που διατηρούν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους Αντλούν την αντοχή τους από την τοποθέτηση, το συντελεστή εσωτερικής τριβής και τη συνάφειά τους. Παρά τη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ. ΟΝΟΜΑ: ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΥΠΡΗ ΤΑΞΗ: Β 1 ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Θέµα: Τούνδρα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ ΠΟΙΟΙ ΕΙΝΑΙ; (ΣΕΛ. 4-7) 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ενδημισμός και ενδημικά φυτά

Ενδημισμός και ενδημικά φυτά Ενδημισμός και ενδημικά φυτά Το Αιγαίο πέλαγος θεωρείται εργαστήρι βιοποικιλότητας λόγω της πολύπλοκης παλαιογεωγραφίας, της γεωμορφολογίας και της θέσης του στο σταυροδρόμι τριών ηπείρων αλλά και λόγω

Διαβάστε περισσότερα