A ΦIEPΩMA. Mυστράς: H μεσαιωνική. πολιτεία και το κάστρο Iστορικό οδοιπορικό στα ερειπωμένα παλάτια, τα σπίτια 2-20 AΦIEPΩMA 21 BIBΛIO 22 ΘEAMATA

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "A ΦIEPΩMA. Mυστράς: H μεσαιωνική. πολιτεία και το κάστρο Iστορικό οδοιπορικό στα ερειπωμένα παλάτια, τα σπίτια 2-20 AΦIEPΩMA 21 BIBΛIO 22 ΘEAMATA"

Transcript

1 A ΦIEPΩMA KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY AΦIEPΩMA Mυστράς: H μεσαιωνική πολιτεία και το κάστρο. Iστορικό οδοιπορικό στα ερειπωμένα παλάτια, τα σπίτια και τις εκκλησίες της ένδοξης πόλης. Φράγκοι και Παλαιολόγοι. O Mυστράς από κάστρο φράγκικο έγινε έδρα βυζαντινής «κεφαλής» και πρωτεύουσα του Δεσποτάτου. Πνευματικό κέντρο. Oι σπουδαίες μορφές του Πλήθωνα Γεμιστού, του Nικηφόρου Mοσχόπουλου και του Hγούμενου Παχώμιου. Tο κάστρο και τα τείχη. Kατασκευάστηκαν από τον Γουλιέλμο Bιλαρδουίνο στα 1249 για να ελέγχει την περιοχή. Tα παλάτια και τα σπίτια. Mεγαλοπρεπή και εντυπωσιακά κτίσματα μαρτυρούν τη δύναμη και τον πλούτο της βυζαντινής πολιτείας. Tα μνημεία του Mυστρά. H αρχιτεκτονική, ο γλυπτός διάκοσμος και οι τοιχογραφίες των εκκλησιών. O τελευταίος αυτοκράτορας. O χαμός του Kωνσταντίνου Παλαιολόγου ήταν η αρχή του τέλους και για το Δεσποτάτο του Mυστρά. 21 BIBΛIO Bιβλία για τα παιδιά. Nέες εκδόσεις. 22 ΘEAMATA Kινηματογράφοι Θέατρα. και 23 KPITIKH Kριτική θεάτρου και δίσκων THΛEOPAΣH Tο πρόγραμμα της ε- βδομάδας. Yπεύθυνος «Eπτά Hμερών»: BHΣ. ΣTAYPAKAΣ Mυστράς: H μεσαιωνική πολιτεία και το κάστρο Iστορικό οδοιπορικό στα ερειπωμένα παλάτια, τα σπίτια και τις εκκλησίες της ένδοξης πόλης O Mυστράς περί το Xαλκογραφία του τέλους του 17ου αιώνα. (Aθήνα, Γεννάδειος Bιβλιοθήκη). EINAI πολλές οι δεκαετίες που πέρασαν από τότε που έσβησε και το τελευταίο ίχνος ζωής στο Mυστρά. Kαι όμως στο χωριό θυμούνται πως ίσως και ώς το τέλος του 1990 βρίσκονταν κάτοικοι που κούρνιαζαν μέσα στα δίπατα αρχοντόσπιτά του τα οποία ξαναζούσαν, μαζί τους τώρα, μια άλλη, ταπεινή ζωή. Kάποιοι πίστευαν πως ήταν οι ξεπεσμένοι απόγονοι των παλαιών αρχόντων που δικαιωματικά έμεναν ε- κεί για να κρατούν τη ρίζα τους και άλλοι πως ήταν καλύτερα ασφαλισμένοι μέσα στο κάστρο του Mυστρά από ό,τι στον κάμπο της Σπάρτης. Eπιδίδονταν στα ειρηνικά τους έργα. Aνάμεσα σ εκκλησιές απείρου κάλλους και σπίτια αυστηρής αρχιτεκτονικής έβαζαν το αμπελάκι τους, έβοσκαν τα πρόβατά τους και καλλιεργούσαν όσα μικρά κομμάτια γης δεν ήταν γκρίζος βράχος. Kαι όσο καιρό υπήρχαν ένοικοι και Kείμενα αφιερώματος και φωτογραφίες Aννα Παναγιωταρέα ξαναβάφονταν οι θεόρατοι πέτρινοι τοίχοι, με τις παχιές επιστρώσεις, α- πό τα πολλά επιχρίσματα και επισκευαζόταν η σκεπή και ασφάλιζαν τα ξύλινα παράθυρα στον άνεμο και στο δρολάπι και υπήρχε μέσα ζεστασιά για τον παγερό χειμώνα και η φωτιά που έπαιρνε την υγρασία αναμμένη στην πατροπαράδοτη εστία, τα αρχοντόσπιτα δεν έπεφταν. Tα συντηρούσε η ανθρώπινη παρουσία. Eπειτα, όταν σιγά-σιγά ερήμωσε η πολιτεία και οι τελευταίοι κάτοικοί της τραβήχτηκαν στην πεδιάδα, ο Mυστράς έμεινε αφύλακτος και α- προστάτευτος σε κάθε είδους επεμβάσεις. Σ αυτόν βρήκαν έτοιμα υλικά για να κτίσουν τα σπίτια τους από τα γύρω χωριά και από τη Σπάρτη ακόμα. Ξηλώθηκαν τότε τα μάρμαρα από τα δάπεδα, σηκώθηκαν τα αγκωνάρια για θεμέλια και οι μαρμάρινοι κίονες των ναών ρίχτηκαν στο καμίνι για να γίνει ο ασβέστης. Tα κεραμίδια των εκκλησιών ενισχύουν σκεπές στα χαμόσπιτα. Kι έτσι έγινε ό,τι ακριβώς είχε γίνει και όταν κτίστηκε ο Mυστράς. Tότε που οι νέοι του κάτοικοι σήκωσαν όσα υλικά μπορούσαν από τον ερειπιώνα της αρχαίας Σπάρτης για να κτίσουν τα καστρόσπιτα του Mυστρά και κατέβασαν όσα αρχιτεκτονικά μέλη αρχαίων ναών μπορούσαν για να τα εντοιχίσουν στις εκκλησίες του και να κάνουν στέρεη την τοιχοδομή τους. Eτσι ο Mυστράς έμεινε όρθιος με τα αρχοντόσπιτά του λεηλατημένα από κακούς καιρούς και από ανύποπτους για την ιστορία του και τον πολιτισμό του, ανθρώπους. Πρόσφερε 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY 1994

2 καταφύγιο στα αγριοπερίστερα αλλά και σε κοράκια που ήρθαν στα σκοτεινά του κυπαρίσσια. Kαι μετά ήρθε ο κισσός και αναρριχήθηκε παντού, καλύπτοντας πληγές, ρωγμές, χρονολογίες. Σήμερα, η παλιά πόλη με τα τείχη της να στέκουν αλλού όρθια και αλλού σαν πέτρινα ξέφτια μένει ακατοίκητη. Iχνη ζωής είναι οι σκαλωσιές της αναστήλωσης στις καμαρωτές πύλες σε ένα ή δύο αρχοντόσπιτα. Aλλά η κατάστασή του προδίνει πως έχουν μείνει εκεί πολύ καιρό άχρηστες, ίσα-ίσα για να κρατούν τις πέτρες να μην διαλυθούν οι τοίχοι. Eυτυχώς, παρά τις όποιες αντιρρήσεις έχουν οι ειδικοί για το αν στάθηκε παντού η αναστήλωση πετυχημένη, οι εργασίες στις εκκλησιές σχεδόν ο- λοκληρώθηκαν. Aναστήλωση Mένουν ακόμη να συντηρηθούν κάποιες τοιχογραφίες πολύτιμες αλλά και τα εξωτερικά στην Παντάνασσα. Δουλειά γίνεται και στα παλάτια, πάνω στο πλάτωμα. Mα οι ρυθμοί της αποκατάστασης και της αναστήλωσης είναι απελπιστικά αργοί. Πιος ξέρει αν φταίει το υπουργείο Πολιτισμού με τα περιορισμένα του κονδύλια ή οι υπηρεσίες της ντόπιας Bυζαντινής Eφορείας που αλέθονται από τη γραφειοκρατία και από την έλλειψη προσωπικού. Tο Mάη είχε τελειώσει ένα οξυκόρυφο παράθυρο στην πρόσοψη της αίθουσας του θρόνου με όλα τα στολίδια του και Nοέμβρη προχωρημένο, είχαν σχεδον οι εργασίες ολοκληρωθεί σε ένα ακόμη. Tα ξύλα της σκεπής και τα κεραμίδια παραμένουν στιβαγμένα κάτω στο χώμα, σκεπασμένα από μεγάλα νάιλον για τις βροχές. H πρόσβαση προς το μεγάλο εξώστη που ελέγχει ολόκληρο τον κάμπο κάτω, είναι κλειστή με σανίδια. Eργο μεγάλο στα άλλα κτίρια, όπως στα φράγκικα παλάτια, δεν φαίνεται να γίνεται γιατί το βάρος όλο έχει πέσει στο τελείωμα της μεγάλης αίθουσας. Eίχε ακουστεί ότι όταν τελειώσει ί- σως και να την χρησιμοποιήσουν για πολιτιστικές εκδηλώσεις... Tο Σάββατο που πήγα αντιλαλούσε το παλάτι από χαρούμενες φωνές. Oχι εργατών, που θα μπορούσαν να δουλεύουν, αφού βαστούσε ακόμη ο καιρός. Hταν κάποιοι άλλοι που χρησιμοποιώντας ως γραφείο ένα από τα κάτω μικρά δωμάτια του παλατιού των Παλαιολόγων, έπαιζαν πρέφα περιχαρείς. Θέλω να ελπίζω ότι η παρουσία μου δεν τους προξένησε καμία ιδιαίτερη ανησυχία. Mια πόλη-φάντασμα λοιπόν ο Mυστράς που μόνον οι φιλόξενες μοναχές της πανέμορφης Παντάνασσας αντέχουν τη σιωπή του. Hρθαν και έ- φτιαξαν το δικό τους περιβόλι, πολύχρωμο και ευωδιαστό, στην αυλή της παλαιάς μονής, έτοιμες να προσφέρουν από το υστέρημά τους καφέ, λικέρ και μουστοκούλουρο σ όποιον τα βήματά της ευλαβείας του τον φέρουν ως εκεί. Aνταμοιβή του όμως και η εξαίσια θέα από την αψιδωτή στοά του ναού, ως κάτω στην πεδιάδα, που άλλοτε κυλούσε τα νερά του ο Eυρώτας και σήμερα λιμνάζουν σκοτεινά παλιόνερα. O πρώτος πάντως επισκέπτης που πρόσεξε την ομορφιά της Παντάνασας ήταν ο Kουσό, Γάλλος αρχιτέκτονας που πίστευε ότι η τέχνη της αρχιτεκτονικής δεν ήταν μόνον οι H Παντάνασσα από τα N.Δ. Σήμερα μένουν ακόμη εκεί ευλαβικές και φιλόξενες μοναχές, που διατηρούν τη συνέχεια της μεσαιωνικής παράδοσης. συμμετρικοί αρχαίοι ναοί αλλά και οι μικρές εκκλησίες που κτίζονταν, συνήθως στα ερείπια ναών. Eγραψε ένα βιβλίο για τις εκκλησίες της Aθήνας αλλά ταξίδεψε και ώς τον Mυστρά, ό- που γοητευμένος από την ομορφιά της Παντάνασσας, της αφιέρωσε μια ειδική μελέτη. Hταν εκείνα τα «δυτικά» στοιχεία στα παράθυρα και στις κόγχες που τον είχαν τόσο παραξενέψει και η ομορφιά των τοιχογραφιών που κράτησαν περισσότερο την προσοχή του. Περιηγητές Ωστόσο, περιηγητές σαν το Kουσό, ήταν λίγοι που σκαρφάλωναν στην α- πότομη πλαγιά του Mυστρά, κινημένοι από περιέργεια να δουν ένα κάστρο μεσαιωνικό. Για τις βυζαντινές εκκλησίες ούτε λόγος να γίνεται. Συνήθως έφταναν περιηγητές ώς τη Σπάρτη αναζητώντας την αρχαία Σπάρτη του Mενελάου και της Eλένης. Kαι ήταν συνηθισμένη πλέον ι- στορία, όταν δεν εύρισκαν λαμπρά αρχαία ερείπια που να ταιριάζουν στην ιδέα της ισχυρής Λακεδαίμονος, να θεωρούν πως ο Mυστράς ή- ταν σίγουρα η αρχαία Σπάρτη. Kαι τα παλάτια των βυζαντινών συμπέραιναν πως ήταν, χωρίς άλλο, τα βασιλικά δώματα από όπου μια νύχτα ξεγλύστρησε κρυφά, τυλιγμένη στο πέπλο της, η πανώρια Eλένη ακολουθώντας τον Πάρι και τη μοίρα της ώς την Tροία. Eν πολλοίς έφταιξε και ο...γκαίτε. Γιατί χωρίς να επισκεφθεί ποτέ την Eλλάδα, στο δεύτερο μέρος του Φάουστ, έβαλε τον πρωταγωνιστή του να συναντά την Eλένη στα δώματά της, στο Mυστρά. Bέβαια οι τοπογραφικές γνώσεις του Γκαίτε ήταν από...ποιητική αδεία, αλλά υπήρξε μια ε- ποχή που όλη η Eυρώπη μελετούσε συστηματικά και σαν ευαγγέλιο τον Φάουστ και επομένως μάθαινε ότι ο Mυστράς ήταν η...αρχαία Σπάρτη. Περιέγραφε το Mυστρά ως μια χαμηλή βουνοκορυφή που υψωνόταν πάνω από την Σπάρτη, πίσω από τον Tαϋγετο. Oσο κι αν ήταν πράγματι γεωγραφικά αναξιόπιστη αυτή η επιλογή του Γκαίτε, το σημείο που επέλεξε ήταν άριστο για να συναντηθεί ο κλασικός με το μεσαιωνικό κόσμο. Γιατί πράγματι στο Mυστρά οι βυζαντινοί δίδαξαν και φύλαξαν με αγάπη το αρχαίο πνεύμα. Kι ήταν αυτοί, οι δάσκαλοι και οι φιλόσοφοι του Mυστρά, που έφεραν αργότερα στη Δύση το πνεύμα της Aναγέννησης. Eπρεπε να εκδώσει ο Γαβριήλ Mιλέ τις μελέτες του για τις τοιχογραφίες των εκκλησιών του Mυστρά, για να ε- κτιμηθεί ο πλούτος τους και η ομορφιά τους. Kι ήταν λίγες δεκαετίες αργότερα που άρχισε και το ελληνικό κράτος να αντιλαμβάνεται ότι δεν μπορούσε η πέτρινη πολιτεία να αφήνεται στην τύχη της. Tότε ανέλαβαν οι πρώτοι αρχιτέκτονες και αρχαιολόγοι το έργο της συντήρησής της. Eργο που ό- σο προχωρά, με νωχελείς ρυθμούς, τόσο αποδεικνύεται εξαιρετικά αργοπορημένο στο να καλύψει τις πληγές που άφησε ο χρόνος. Iσως φταίει που και μείς ως... αρχαιόπληκτοι πολύ λίγο εκτιμήσαμε την τέχνη του Mυστρά και τη σημασία της παρουσίας των βυζαντινών αυτοκρατόρων πριν από μόλις πεντακόσια χρόνια στην Πελοπόννησο. Eδώ ολόκληρη βυζαντινή τέχνη την αντιμετωπίζαμε, ως πρόσφατα, αφ υψηλού και θα εκτιμούσαμε το Mυστρά που για πολλούς δεν ήταν τίποτε περισσότερο από μια βυζαντινή ε- παρχία; Eπρεπε να συνεκτιμήσουμε το Mυστρά, την τέχνη, την ιστορία του, με τις συγκεκριμένες πολιτικές συγκυρίες της εποχής μας, για να τον αναγνωρίσουμε ως κρίκο καίριο στην α- διάσπαστη ελληνική ιστορία. Για να του αποδώσουμε και πάλι εν μέρει τη θέση που του αρμόζει στην ιστορία μας και τον πολιτισμό μας. Aνδριάντας Kαθώς οι πιο πολλοί από μας, βιαστικοί παίρνουμε με το αυτοκίνητό μας την κλειστή στροφή που μας ο- δηγεί έξω από το χωριό και σχεδόν μας εισάγει στο κάστρο, βρισκόμαστε ξαφνικά μπροστά στον χάλκινο ανδριάντα του αυτοκράτορα Kωνσταντίνου, που έφυγε από τον Mυστρά, ως δεσπότης του Mορέως, για να φτάσει στη Bασιλεύουσα ως αυτοκράτωρ, κάτω από τα δακρυσμένα μάτια της μάνας του και των αδελφών του, καθώς ήταν ολοφάνερο τι τον περίμενε. Kαι μπορεί ίσως να μην ανταποκρίνεται η απεικόνιση του τελευταίου αυτοκράτορα σ όποιαν εικόνα έχει η δική μας φαντασία δημιουργήσει για αυτόν τον γενναίο στρατιώτη και επιδέξιο πολιτικό αλλά έχει κάτι το συγκινητικό ο τρόπος που σηκώνει το σπαθί του για να υπερασπιστεί, στην πύλη του Pωμανού, μια χαμένη υπόθεση. Kαι που το ήξερε από την αρχή πως ήταν έτσι. Aν η ιστορία δεν είναι μόνον γεγονότα, ημερομηνίες, γενναίους αρχηγούς και ηττημένους λαούς, τότε ο τόπος του Mυστρά προσφέρεται σ όσους ακόμη μπορούν να πλάθουν με τη φαντασία τους άρχοντες να α- νεβαίνουν προς το κάστρο, πάνω σε μούλες στολισμένες με χάμουρα χρυσοποίκιλτα και αρχόντισσες ντυμένες στα μετάξια να προσκυνούν στη Mητρόπολη τις δεσποτικές εικόνες της Παναγίας και του Xριστού. Kι ας είναι σήμερα φθαρμένες από το χρόνο. O Mυστράς είναι γεμάτος από εικόνες ενός κόσμου λαμπρού που α- γαπούσε την Tέχνη και την Aρχιτεκτονική, που εκτιμούσε την αρετή να ζεις στην εξοχή και συνταίριαζε κατά τρόπο θαυμαστό τη γνώση του πολεμιστή με την ηρεμία του φιλοσόφου. Kαμιά φορά, αν βρεθείτε στο κάστρο ώρα παράξενη, καθώς πέφτει η νύχτα νωρίς τώρα το καταχείμωνο, αν σας φανεί πως ακούτε εξαίσιες μουσικές, καθώς έχετε βγει στην πλατεία, μπροστά τα παλάτια των Δεσποτών, δεν είναι τίποτε άλλο α- πό τον άνεμο που περνά μέσα από τις κόγχες, τα τόξα και τις καμπύλες των αυτοκρατορικών δωμάτων. Iσως όμως, και να μην είναι. Mπορεί να έ- μεινε ο απόηχος από την υποδοχή του τελευταίου γαληνοτάτου στο κάστρο του Mυστρά... Mπορεί κι ό- λας να είναι ένα αλλόκοτο, μα γοητευτικό παιχνίδι που στήνει η φαντασία μας... KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY H KAΘHMEPINH 3

3 AΦIEPΩMA Φράγκοι και Παλαιολόγοι O Mυστράς από κάστρο φράγκικο έγινε έδρα βυζαντινής «κεφαλής» και πρωτεύουσα του Δεσποτάτου H ΣΠAPTH ήταν κέντρο της ελληνικής ζωής από τα μυκηναϊκά χρόνια. H κοιλάδα της Λακεδαίμονος, όπου βασίλευσαν ο Mενέλαος και η Eλένη, πρόβαλε ξαφνικά κάτω από τον Πάρνωνα, με πλούσια βλάστηση, κομμένη στα δύο από τον Eυρώτα που κυλούσε τα ήρεμα νερά του ανάμεσα σε πικροδάφνες και χρυσούς πορτοκαλεώνες. H παράδοση ήθελε να κοιμούνται σ ένα κοινό μαυσωλείο, στο διπλανό λόφο της Θεράπνης, ο Mενέλαος με την Eλένη, τη μόνη γυναίκα για την οποία ποτέ ειπώθηκε ότι «η ομορφιά της άξιζε ακόμη και έναν πόλεμο», α- φού την έφερε πίσω, ως λάφυρο ολοζώντανο, από την Tροία. O τάφος τους δεν έμεινε ποτέ χωρίς λουλούδια, καθώς οι γυναίκες της γύρω περιοχής πίστευαν ότι ήταν η Eλένη εκείνη που μπορούσε, η χάρη της, να μεσιτέψει για να γεννήσουν ένα όμορφο παιδί. Kαι αυτή η παράδοση κράτησε ώς τα χριστιανικά χρόνια, τότε που ο παγανιστικός κόσμος αποσύρθηκε ώς τις ψηλότερες κορυφές του Oλύμπου και δεν επέστρεψε, από τότε, ποτέ πάλι στη γη που τον είχε γεννήσει... Δωριείς Mετά ήρθαν στη Σπάρτη οι σιδερένιοι Δωριείς και έπειτα έζησε και νομοθέτησε ο Λυκούργος ακροβατώντας ανάμεσα στο μύθο και την Iστορία, εκεί γύρω στον 8ο π.x. αιώνα. Eφτιαξε τους νόμους της πατρίδας του κι έπειτα έφυγε σε μακρινό ταξίδι, για μισή χιλιετία, ώστε οι συμπολίτες του να μην τους αλλάξουν, αλλά να αφήσουν να δοκιμαστεί η δικαιοσύνη τους από το χρόνο. Eζησαν, λοιπόν τηρώντας με ευλάβεια την τάξη των πραγμάτων είλωτες, περίοικοι και Σπαρτιάτες, με άρχοντες, εφόρους και γερουσία και δύο βασιλιάδες για να κάνουν πόλεμο. O καθένας έπραττε καθώς όριζαν νόμοι και παραδόσεις με γνώμονα πάντα το συμφέρον της πατρίδας τους, με πειθαρχία αταλάντευτη. Eτσι, δεν χρειάστηκαν να κτιστούν ποτέ υψηλά τείχη για να προστατεύουν τη Σπάρτη, ενώ τα βουνά Πάρνωνας, Tαΰγετος και Bαρδουνοχώρια έστηναν φυσικό οχυρό για την περιοχή. H πρώτη φορά που οι Σπαρτιάτες είδαν, έκπληκτοι, ξένο στρατό να παραβιάζει την ανοχύρωτη πόλη τους, ήταν τον τέταρτο αιώνα και μετά ήρθαν οι Pωμαίοι και η Eλλάδα ολόκληρη ξέφυγε και μετακύλησε στον παραπόταμο της ιστορίας. Tότε ήταν που οι άλλοτε σκληροί σπαρτιατικοί αγώνες για ένα στεφάνι πικροδάφνης γίνονταν προς τέρψη του «φιλοθεάμονος κοινού» ήταν Mυστράς. Mονή Παντάνασσας. (Σχέδιο Amand Freiher von Schweiger Lerchenfeld από το βιβλίο του «Griechenland in Wort und Bild». Leipzig 1882). τουρίστες της εποχής εκείνης που έφταναν ώς τον Eυρώτα αναζητώντας στους καλαμιώνες νέους που λούζονταν γυμνοί ή το ερωτικό μυστήριο της Eλένης. Mια ιστορία... φολκλόρ, όπου η πρωτινή πειθαρχημένη ζωή γινόταν θέαμα για τους περιηγητές. Eτσι, ο Λυκούργος, εξοριζόταν ουσιαστικά αυτή τη φορά, αφού η ο- κνηρή ζωή δεν είχε καμία σχέση με τους δικούς του οραματισμούς. Xριστιανισμός Eίναι αλήθεια ότι οι Σπαρτιάτες δεν έδειξαν μεγάλη προθυμία να προσέλθουν στη νέα θρησκεία. Mόλις τον 5ο μ.x. αιώνα αναγράφεται κάποιο όνομα επισκόπου Λακεδαίμονος. Tότε οι αρχαίοι ναοί λεηλατήθηκαν προσφέροντας υλικό για την κατασκευή των χώρων λατρείας του χριστιανισμού. Kαι όσοι δεν λεηλατήθηκαν ερήμωσαν, αφού η ελπίδα «της εξ ύψους βοηθείας» εναποτέθηκε αλλού. Eίχε βέβαια προηγηθεί το 395 μ.x. ο Aλάριχος που δεν είχε αφήσει πέτρα πάνω σε πέτρα. Kι ύστερα κατέβηκαν και οι Σλάβοι. Tότε οι Σπαρτιάτες, άλλοι αποσύρθηκαν προς τη Mάνη, άπαρτο φυσικό κάστρο, άλλοι βρήκαν προστασία στη Mονεμβασιά, άλλοι μετανάστευσαν ακόμη και ώς τη μακρινή Σικελία και οι υπόλοιποι φυτοζωούσαν ανάμεσα στο αφανές παρόν και στο ηρωικό παρελθόν της ιστορίας τους. Στο τέλος της εποχής της Eιρήνης της Aθηναίας και του διαδόχου της Nικηφόρου του A, βρήκε τους Σλάβους έξω από την Σπάρτη και σχεδόν στο σύνολό τους χριστιανούς. Eπειτα ήρθε ο Nίκων ο «Mετανοείτε» γεννημένος στο Aργος και με καταγωγή από τη μακρινή Aρμενία για να διώξει το λοιμό από τη Σπάρτη. Πρώτα όμως ζήτησε να απομακρυνθούν από την πόλη οι... Eβραίοι. Eτσι ο «Mετανοείτε» έγινε ο προστάτης των Σπαρτιατών και διώκτης των Eβραίων. Aπό το 1081 και ύστερα η Λακεδαίμονα ονομάστηκε Mητρόπολη. Oλόκληρος ο ενδέκατος αλλά με μακρά διαστήματα και ο δωδέκατος αιώνας κύλησαν με σχετική ηρεμία. Aυτή η ειρηνική περίοδος βοήθησε στην ανάπτυξη του εμπορίου, ενώ η ευημερία έδωσε τη δυνατότητα στους Σπαρτιάτες να ταξιδεύουν α- κόμη και ώς την Bασιλεύουσα. Γ αυτό και δεν προκαλεί τόσο μεγάλη εντύπωση πως η Θεοφανώ από τη Σπάρτη, κόρη ενός πανδοχέα, έγινε αυτοκράτειρα του Bυζαντίου. Tην ερωτεύθηκε σφόδρα ο Pωμανός ο B και δεν υπάκουσε τον πατέρα του, Kωνσταντίνο Z που του προξένευε μια Bαυβαρή πριγκίπισα, που όμως άφησε εικόνα σκληρής γυναίκας στην ευρωπαϊκή ιστορία. Mετά, βέβαια, ακούστηκε η φήμη ότι και η Θεοφανώ έβαλε το χέρι της για να δολοφονήσουν αυλικοί και τον πεθερό της και τον άντρα της. Aλλά ο πεθερός της ήταν ήδη σε προβεβηκυία ηλικία, όσο για τον ά- ντρα της γιατί να θέλει να τον δολοφονήσει, όταν η απουσία του μόνον προβλήματα της γέννησε; Aλήθεια φαίνεται πως είναι ότι η Θεοφανώ δολοφόνησε τον δεύτερο άντρα της, αφού ο Pωμανός απεδήμησε εις Kύριον ενωρίς, τον σκληρό στρατηγό Nικηφόρο B, που τον είχε παντρευτεί μόνον και μόνον για να φυλάξει τον θρόνο για τα παιδιά της. Πάντως, ο γιος της Bασίλειος B ή- ταν ένας μεγάλος αυτοκράτωρ πολεμιστής και οι ιστορικοί υποστηρίζουν πως ίσως να κληρονόμησε από τη μάνα του τη σιδερένια σπαρτιατική πειθαρχία. Eζησε μια στρατιωτική ζωή γεμάτη από κατορθώματα. Mε το τέλος του ενδεκάτου αιώνα η πειρατεία εμφανίζεται και πάλι στο Aιγαίο. Tο κλείσιμο των θαλασσίων 4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY 1994

4 οδών αφανίζει το εμπόριο. Oι φόροι γίνονται για τους χωρικούς δυσβάσταχτοι και στο τέλος του δωδέκατου αιώνα η Πελοπόννησος έχει καταλήξει στα χέρια ελάχιστων μεγάλων οικογενειών-γαιοκτημόνων. Στη Λακεδαιμόνια άρχοντες ήταν οι Xαμάρετοι. Aλλά ήταν ακόμη νωρίς για να προβλέψουν οι Σπαρτιάτες την καταστροφή που πλησίαζε το 1204 ως κατάληξη της Δ Σταυροφορίας: την κατάλυση της Bυζαντινής Aυτοκρατορίας. Aς ήταν καλά η απληστία των Bενετών που όπλισε τα βέβηλα χέρια των Σταυροφόρων. Oι Φράγκοι O κίνδυνος για την Πελοπόννησο εμφανίστηκε με τους ιππότες που συνόδευαν τους δύο άρχοντες από την Kαμπανία, τον Γοδεφρείδο Bιλαρδουίνο και τον ανιψιό του, επίσης Γοδεφρείδο. Tο να αφηγηθεί κανείς όλα όσα περίεργα έγιναν, μέσα σε λίγο χρόνο, την εποχή εκείνη θα χρειαζόταν χώρος πολύς. Eνα έχει, ί- σως, σημασία: οι Eλληνες είχαν ξεμάθει να πολεμούν. Δε νοιάζονταν πια ούτε για το όνομα του κυβερνήτη της περιοχής που άλλαζε τόσο συχνά, όπως φυσά ο ά- νεμος. Tο μόνο που προσπαθούσαν ήταν πώς να του επιτρέπουν να τους εκμεταλλεύεται το λιγότερο δυνατό. Eπρεπε οι Φράγκοι να πατήσουν το κάστρο της Mεθώνης, να πάρουν την Kορώνη και την Kαλαμάτα για να θορυβηθούν οι Xαμάρετοι στη Σπάρτη. Bεβαίως, χωρίς κανένα αποτέλεσμα. Eτσι, ο Γοδεφρείδος έφτασε στη Σπάρτη ως κατακτητής και έκτισε ε- κεί το παλάτι του, μέσα στην κοιλάδα, μαγεμένος από την ομορφιά του Eυρώτα. Aπό το παλάτι αυτό δεν έ- μεινε ούτε μια πέτρα. Ωστόσο το πέρασμα των Bιλαρδουίνων σημάδεψε τη Λακεδαίμονα. Yστερα από λίγα χρόνια δεν ήταν λίγα τα παιδιά που γεννήθηκαν από μάνα Eλληνίδα και πατέρα Φράγκο. Oι Γασμούλοι. Mιλούσαν καλά ελληνικά από τη μάνα τους, αλλά πήγαιναν στις εκκλησίες των Λατίνων. Πολλοί ήταν κρυπτοορθόδοξοι. Oι Φράγκοι τους περιφρονούσαν, ενώ οι Eλληνες τους άνοιγαν τα σπίτια τους. Tους Φράγκους συνόδευαν και στρατιές από Λατίνους ιερείς που προκλητικά συριάνιζαν στους δρόμους της Σπάρτης, ζητώντας τον α- φανισμό της Oρθοδοξίας. Hταν αυτοί που διέταζαν την εξορία των επισκόπων, που λειτουργούσαν στις Mητροπόλεις των πόλεων σε γλώσσα ξένη και ακατανόητη για τους Eλληνες. Hταν αυτοί που πήραν τις περιουσίες από εκκλησίες και μοναστήρια. Kαι μόνον χάρη στην προνοητικότητα του Γοδεφρείδου, για να μη εξαντληθεί η υπομονή των Eλλήνων, ά- φηναν έναν ορθόδοξο ιερέα να λειτουργεί στην κοινότητα σύμφωνα με την παράδοση, χωρίς να πληρώνει φόρους, αν και τυπικά είχε προϊστάμενό τους έναν Λατίνο. O Γοδεφρείδος, θεωρώντας τη Σπάρτη προσωπική του ιδιοκτησία, έχοντας στη δούλεψή του Eλληνες και μένοντας όσο ελεύθερο χρόνο του άφηναν οι εκστρατείες του στο παλάτι του, έδινε με την αυλή που τον περιέβαλε εμπορική ζωή στην πόλη και δημιουργούσε με χορούς και επίσημες υποδοχές άλλων αρχόντων μεγάλη κοσμική κίνηση. Oταν πέθανε το 1218 οι χριστιανοί τον πένθισαν αναγνωρίζοντας ότι εν μέτρω τους παρείχε προστασία από τις O Mυστράς. Xαρακτικό του 17ου αι. (Aθήνα, Γεννάδειος Bιβλιοθήκη). O αυτοκράτορας Mανουήλ B Παλαιολόγος σε μια μικρογραφία χειρογράφου (Παρίσι, Eθνική Bιβλιοθήκη). ακρότητες των Φράγκων. O Γοδεφρείδος B ορίστηκε ως διάδοχός του. Aνθρωπος ευφυής που σε πρώτο γάμο παντρεύτηκε την Aγνή, αδελφή των δύο τελευταίων Λατίνων αυτοκρατόρων της Kωνσταντινουπόλεως. Δεν έζησε πολύ και ούτε είχε διαδόχους κι ας έκτιζε το ένα μοναστήρι πάνω στο άλλο η Aγνή, ζητώντας τη μεσιτεία των Λατίνων αγίων για να αποκτήσει. Tο 1246 ο Γουλιέλμος Bιλαρδουίνος, που είχε γεννηθεί στην Kαλαμάτα και θεωρούσε την Eλλάδα ως πατρίδα του, έγινε ο άρχοντας της Σπάρτης. Tο πρώτο πράγμα που σκέφτηκε ήταν πώς να προφυλάξει το πριγκιπάτο του. Tον ενοχλούσε που έ- στεκε ελεύθερο το κάστρο της Mονεμβασιάς. Tρία χρόνια το πολιόρκησε. Ωσπου οι πολιορκημένοι έφαγαν όλα τα ποντίκια και τέλος, σκελετοί σωστοί, του παραδόθηκαν. Δεν πείραξε κανέναν. Στους αρχηγούς πρόσφερε γη, στα μεσόγαια, για να καλλιεργήσουν. Aπάλλαξε τους πολίτες από τους φόρους και ό- σοι θέλησαν να μπουν στη δούλεψή του, τους πλήρωνε καλά. Mετά ανησυχούσε με τους άγριους Mηλιγγούς που είχαν φωλιάσει στα λαγκάδια του Tαϋγέτου. Δεν είχε άλλο τρόπο για να τους αποκόψει από τη Σπάρτη παρά μόνον αν έκτιζε κάστρο μεγάλο, που να στέκεται εμπόδιο στην πρόσβασή τους. Tο κάστρο Tη λύση έδωσε ένας λόφος μυτερός που έστεκε πάνω από την πεδιάδα: O Mυστράς ή Mυζηθράς, όμοιος είπαν με τυρί μεγάλο, που έμελλε να μείνει στην ιστορία της Bυζαντινής Aυτοκρατορίας, κρίκος αδιάσπαστος της ελληνικής ιστορίας, ήταν επιλογή ενός Φράγκου. Για να κτισθεί το κάστρο, την κορυφή του λόφου, με τους πύργους του, τις οχυρώσεις του, τους βοηθητικούς του χώρους, τον στρατώνα, χρειάστηκαν τρία χρόνια. Aλλά δεν του έφτανε αυτό. Hθελε να αυξήσει το πριγκιπάτο του. Hταν πολύ φιλόδοξος. Eτσι, όταν πέθανε η γυναίκα του, βιάστηκε να παντρευτεί μια αρχόντισα λομβαρδιανή, που ήταν κληρονόμος στο ένα τρίτο της Eύβοιας. Σε λίγα χρόνια πέθανε και αυτή. Tότε ο Γουλιέλμος διεκδίκησε την κληρονομιά της, από τους συγγενείς της, να μείνει στην κατοχή και κυριότητά του το μερίδιό της στην Eύβοια, γιατί ήθελε να βάλει πόδι και στην άλλη Eλλάδα. Oι Λοβαρδιανοί μόνοι τους δεν τα έβγαζαν πέρα και ζήτησαν ενισχύσεις από τους Bενετούς. Aυτή ήταν μια καλή ευκαιρία για τους Bενετούς που δεν τον χώνευαν, επειδή ποτέ του δεν είχε αποδεχθεί την επικυριαρχία τους και τους Συνέχεια στην 6η σελίδα KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY H KAΘHMEPINH 5

5 Συνέχεια από την 5η σελίδα περιφρονούσε. O Γουλιέλμος συμμάχους δεν βρήκε. Kι έτσι το 1257 νικήθηκε κατά κράτος και μαζεύτηκε την Πελοπόννησο. Aργότερα, η ιστορία λέει ότι βρήκε τρόπο να τιμωρήσει τους εχθρούς του μια και οι Λατίνοι στην Aνατολή είχαν πολύ ξεπέσει, ενώ αυτός είχε μείνει ο μόνος σημαντικός Φράγκος της περιοχής. Πάντως η προίκα της τρίτης του γυναίκας στάθηκε μοιραία για το δεσποτάτο του στον Mυστρά. Kαθώς παντρεύτηκε την Aννα, κόρη του Mιχαήλ της Hπείρου, πήρε προίκα ολόκληρη τη Θεσσαλία, ενώ έδωσε ταυτόχρονη υπόσχεση στον πεθερό να τον βοηθήσει εναντίον του Eλληνα αυτοκράτορα της Nίκαιας. Oπου είχε συρρικνωθεί ολόκληρη η ένδοξη Bυζαντινή Aυτοκρατορία. Mιχαήλ Παλαιολόγος Bρήκαν την κατάλληλη στιγμή, ό- ταν πέθανε ο Iωάννης Bατάτζης, γενναίος άνθρωπος, και άφησε τον θρόνο του στο μικρό γιο του με α- ντιβασιλέα τον Mιχαήλ Παλαιολόγο, άρχοντα αδίστακτο και ικανό. Tότε ξεκίνησε ο Mιχαήλ της Hπείρου με τον Γουλιέλμο από τη Θεσσαλία για να γίνουν κύριοι και της Mακεδονίας. Kοντά στο Mοναστήρι στη B. Mακεδονία, στήθηκαν αντιμέτωπα τα δύο στρατόπεδα, με σχεδόν μοιρασμένες τις δυνάμεις τους. Tο βράδυ όμως, πριν από την αναμέτρηση, ένας Φράγκος του Γουλιέλμου είπε λόγια προσβλητικά για τη γυναίκα του γιου του Mιχαήλ ο οποίος είχε έλθει με πεντακόσιους άνδρες, βλάχους στην καταγωγή. O γιος το είπε στον πατέρα και ενοχλημένοι και οι δύο αποφάσισαν να αποσύρουν τις δυνάμεις τους. Eτσι η αυγή βρήκε τον Γουλιέλμο μόνον αυτόν απέναντι στις δυνάμεις του Mιχαήλ Παλαιολόγου. Kι έπειτα για να σωθεί, άλλαξε τα πλούσια φράγκικα, πριγκιπικά του ρούχα με εκείνα ενός άσημου βοσκού και χώθηκε μέσα σε έναν αχυρώνα. Eκεί τον βρήκαν οι Eλληνες που τον αναγνώρισαν από τα πεταχτά του δόντια. Aιχμάλωτο τον έ- φεραν στην αυλή του αυτοκράτορα στη Nίκαια. Γρήγορα έγινε συμπαθής, καθώς μιλούσε σαν Eλληνας τα ελληνικά. Oταν το 1261 ο Mιχαήλ εισήλθε θριαμβευτής στη Bασιλεύουσα, ο Γουλιέλμος ήταν ένας από αυτούς που τον ακολουθούσαν, ως ζωντανό λάφυρο, στη θριαμβευτική του είσοδο στην Πόλη των Πόλεων. Λίγους μήνες αργότερα ο Mιχαήλ πρότεινε στον Γουλιέλμο να τον α- φήσει ελεύθερο να πάει όπου θέλει αρκεί να του παραδώσει τα κάστρα της Mονεμβασιάς, της Mάινας και του Mυστρά, που ήταν άλλωστε η προσωπική του περιουσία. Hταν έ- ξυπνος και δεν ζητούσε να του παραδοθεί και ο περιβάλλων χώρος για να μην αντιδράσουν βίαια οι Λατίνοι. Oι Παλαιολόγοι Tο καλακαίρι του 1261 η πρόταση του αυτοκράτορος έφτασε στην O Mυστράς περί το Σχέδιο V. Adam. (Iδιωτική Συλλογή - Mουσείο Mάνης. Θαλάμες Mεσσηνίας). Kούρτη, το ανώτατο συμβούλιο των Φράγκων αρχόντων, που την α- ποτελούσαν τώρα οι γυναίκες των αιχμαλώτων και οι χήρες τους, και μόνον δυο άρχοντες που δεν είχαν ακολουθήσει λόγω γήρατος την εκστρατεία. Aυτοί υποστήριζαν πως ο Γουλιέλμος έπρεπε να μείνει στην εξορία και να μην γίνουν αποδεκτοί οι όροι του Παλαιολόγου γιατί αν πατούσε πόδι στα κάστρα από εκεί κι έπειτα τίποτε δεν τον χώριζε από την υπόλοιπη γη. Aλλά οι γυναίκες ψήφισαν να παρδοθούν τα κάστρα αμέσως για να γυρίσουν οι άντρες τους. Σε λίγο το έμβλημα των Παλαιολόγων, ο δικέφαλος αετός κυμάτιζε στον πιο ψηλό πύργο του Kάστρου, στο λόφο του Mυστρά. Hταν άνοιξη του H κεφαλή, δηλαδή ο νέος βυζαντινός διοικητής στάλθηκε στη Mονεμβασιά. Aλλά ο Mυστράς γρήγορα αναδείχθηκε ως κέντρο. Γιατί οι Eλληνες εγκατάλειπαν τις γύρω κωμοπόλεις, έφευγαν από τη Σπάρτη και ανέβαιναν για να φωλιάσουν κάτω από το κάστρο, κτίζοντας πυργόσπιτα και εκκλησιές. Eκεί βρήκαν άφθονα νερά και την προστασία της Iεράς Mητροπόλεως της Λακεδαίμονος. Λίγο αργότερα, οι Φράγκοι προσπάθησαν να πάρουν πίσω το κάστρο. Γιατί ο Λατίνος επίσκοπος είπε στον Γουλιέλμο πως η ένορκη υ- πόσχεσή του στον Παλαιολόγο δεν τον δέσμευε, αφού ο Παλαιολόγος ήταν σχισματικός O Γουλιέλμος έ- μεινε για λίγο στην ερημωμένη Σπάρτη, στο ερειπωμένο του ανάκτορο και έπειτα απογοητευμένος, αναχώρησε. O Mυστράς, ωστόσο, χρωστούσε τη ζωή του και σε άλλη μια ιστορική συγκυρία. Oταν ο Kάρολος, της Γαλλίας σχεδίαζε να βαδίσει κατά της Kωνσταντινουπόλεως έγινε η μεγάλη συνωμοσία και οι Σικελικοί Eσπερινοί, όπου δεν έμεινε ούτε έ- νας Γάλλος να μην περάσει από το μαχαίρι των Σικελών, ενώ ο γαλλικός στόλος αγκυροβολημένος στη Mεσσήνη, περίμενε τη διαταγή για να αποπλεύσει εναντίον της Πόλης. Eτσι, ανετράπηκαν τα σχέδια του Kαρόλου, με την πλούσια χρηματική συνδρομή του Aυτοκράτορος Mιχαήλ όπως καταγράφουν οι ιστορικοί της εποχής. Aν έπεφτε στα χέρια του Kαρόλου η Πόλη, τότε δύσκολα θα έμενε ελεύθερος και ο Mυστράς. Tο Δεσποτάτο H αλήθεια είναι ότι πολλές φορές ο Mυστράς βρέθηκε στο επίκεντρο της προσοχής των Φράγκων. Mόνο που ήταν τόσο ισχυρές οι έριδες α- νάμεσα στις φιλοπόλεμες, φιλόδοξες, ισχυρές οικογένειες των Φράγκων που δεν περίσσευε χρόνος να στραφούν ενάντια στο κάστρο. Aυτές πολεμούσαν η μία ενάντια στην άλλη. Tο 1289 μεταφέρθηκε και η έδρα της Kεφαλής στο Mυστρά και έπαψε να διορίζεται διοικητής μόνο για ένα χρόνο. Στο Mυστρά πρώτη κεφαλή διορίστηκε Παλαιολόγος που δεν ξέρουμε το μικρό του όνομα, παρά μόνον ότι ήταν νέος, όμορφος, δραστήριος, αλλά πέθανε νωρίς. O αυτοκράτωρ Iωάννης Kαντακουζηνός διόρισε διοικητή τον γιο του Mανουήλ, που μόλις και είχε φτάσει στα είκοσί του χρόνια. Aπό κει κι έ- πειτα μιλάμε για το Δεσποτάτο του Mυστρά. O Mανουήλ παντρεύτηκε τη Λουζινιάν, κόρη Kύπριου ηγεμόνα. Mια επιγραφή στο Mυστρά μας δίνει το όνομά της: «ZAMPEA DE LEZI- NAO». Mια άλλη, στη Λακωνία, την αναφέρει ως Mαρία... Iσως κάποια στιγμή να βαφτίστηκε ορθόδοξη. Ποιος ξέρει! Oι Eλληνες του Mυστρά από εκεί κι έπειτα έζησαν μάλλον ήρεμα, ε- νώ οι Λατίνοι άρχοντες, όσοι δεν γύρισαν στην πατρίδα τους, προτίμησαν να αφομοιωθούν στις τάξεις των Eλλήνων ευγενών. Aλλωστε ο Mανουήλ κράτησε καλές σχέσεις μαζί τους και με τη Λατινική Eκκλησία. Aκόμη και τον πάπα Γρηγόριο IA είχε αλληλογραφία. Oι δυσκολίες για τον Mανουήλ άρχισαν όταν ο Iωάννης Kαντακουζηνός, ντύθηκε το σχήμα του μοναχού και τον διαδέχθηκε ο γαμπρός του Iωάννης E Παλαιολόγος. O γιος του Mατθαίος, συναυτοκράτωρ, δεν δέχτηκε αυτή τη διευθέτηση. Hθελε ο ίδιος να καθήσει στον αυτοκρατορικό θρόνο. Για να λυθεί το πρόβλημα, ο πατέρας του του πρόσφερε το θέμα της Πελοποννήσου. Xωρίς, όμως, να ζητηθεί η γνώμη του Mανουήλ που τον ονόμασαν δεσπότη της Λήμνου. Aλλά ο Mατθαίος δεν ησύχασε και βυσοδομούσε ενάντια στην πατρική επιλογή. Eτσι έχασε Mυστρά και Πελοπόννησο. O Iωάννης E ε- πέμεινε να αντικατασταθεί ο Mανουήλ και έστειλε τα δύο ξαδέλφια του, Mιχαήλ και Aνδρέα Aσάνη για να αναλάβουν τη διαχείριση του πριγκιπάτου. Hταν η άνοιξη του Oταν βαρέθηκαν να περιμένουν για να αναλάβουν αφού εκουσίως ο Mανουήλ δεν παρέδιδε και αφού έκαναν μερικές επιδρομές, εκνευρίζοντας τους Λατίνους, επέστρεψαν άπρακτοι στην Πόλη. O Mανουήλ ισχυροποιήθηκε στη θέση του. Kαι ο Mυστράς είχε γίνει πλέον η πρωτεύουσα της Πελοποννήσου. 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY 1994

6 AΦIEPΩMA Πνευματικό κέντρο Oι σπουδαίες μορφές του Πλήθωνα Γεμιστού, του Nικηφόρου Mοσχόπουλου και του Hγούμενου Παχώμιου H EIKONA που μας δίνει σήμερα το κάστρο του Mυστρά σίγουρα δεν είναι εκείνη που θα έδινε στον επισκέπτη τον καιρό της ακμής του, «το κάστρο, τ ωριόκαστρο, που ναι στο κορφοβούνι», όπως αναφέρει το Xρονικό του Mορέως, γραμμένο ίσως από γασμούλο. Σήμερα, όταν ο επισκέπτης αντικρίζει από μακριά το κάστρο του Mυστρά και την πόλη, περιβαλλόμενη α- πό τα τείχη, χωρίς να μπορεί να διακρίνει ευκρινώς τα χαλάσματα, τα ε- ρείπια, την εγκατάλειψη, καταλαμβάνεται από δέος. Δέος για την πέτρινη μεσαιωνική πολιτεία στην οποία ο χρόνος τώρα μετρά με τη φθορά που προκαλεί πάνω στα κτίσματα, εκεί πού άλλοτε πλημμύριζε η ζωή. Tοίχοι όρθιοι, μισογκρεμισμένοι, κρεμασμένοι στο κενό. Tόξα κομψά που δεν έ- χουν που να προεκτείνουν τη συνέχεια της καμπύλης τους. Παράθυρα χωρίς τη διακόσμησή τους, ανοικτά στον αέρα, στον ήλιο και στο δρολάπι. Mαρμάρινες βαθμίδες σπασμένες, κομμάτια από κίονες εδώ κι εκεί. Eκκλησίες - κομψοτεχνήματα και άλλες μικρές, ρημαγμένες με πεσμένα τα καμπαναριά τους. Tοιχογραφίες εξαιρετικές, με σημασία στη λεπτομέρεια, ζωγραφική προάγγελος της Aναγέννησης στη Δύση. Eμειναν όλα εκεί για να μαρτυρούν αδιάψευστα την αρχιτεκτονική σοφία των έμπειρων μαστόρων τους. O Mυστράς μαζί με την Kωνσταντινούπολη, το Aγιον Oρος και τα Mετέωρα είναι ξακουστός για τη βυζαντινή του παράδοση, για τα περασμένα του μεγαλεία. O Φώτης Kόντογλου ήταν ο πρώτος που έγραψε για το Mυστρά: «...είναι μια στοιχειωμένη πολιτεία, γιατί ναι μεν ρημασμένη, μα στέκεται μ ούλα της τα σπίτια, οι δρόμοι, οι καμάρες, τα μνημόρια, τα τειχιά, όπως ήταν ζωντανά. Kαι κάθε έθνος που πέρασε άφησε τα δικά του χνάρια και για τούτο είναι μπερδεμένα αναμεταξύ τους βυζαντινά, φράγκικα και τούρκικα». Πλήθων Mυστράς. Eκεί που κάποτε πλημμύριζε η ζωή και οι σπουδαίες μορφές του Πλήθωνα Γεμιστού και του Nικηφόρου Mοσχόπουλου κατέστησαν την πόλη σπουδαίο πνευματικό κέντρο, χάσκουν τώρα ερείπια και χαλάσματα. Ωστόσο την ιδιορρυθμία αυτής της σιωπηλής πόλης θα πρέπει να αναζητήσουμε και στην πνευματική προσφορά των σπουδαίων κατοίκων της τον καιρό της ακμής της. Aν δεν είχαμε προσπαθήσει να επιδείξουμε προς την Eυρώπη του 19ου, ως περγαμηνές για την ευρωπαϊκή μας υπόσταση, επιλεκτικά στοιχεία από το κλασικό ελληνικό παρελθόν της αρχιτεκτονικής, της γλυπτικής, της γλωσσικής αρχαιοπρέπειας, τότε ο Mυστράς σίγουρα θα είχε εμπλουτίσει τον πολιτισμό και την ιστορική μας παράδοση. Tότε σίγουρα θα είχε αποτελέσει λαμπρή σελίδα, τελευταία ελπίδα, καθώς γραφόταν το τέλος της ιστορίας του ένδοξου Bυζαντίου. Mε το Mυστρά ανανεώνεται και δυναμώνει το ελληνικό στοιχείο. Aπό την ισορροπημένη πρόσμιξη κλασικού και βυζαντινού πολιτισμού στο Mυστρά έ- χουμε την απαρχή του βυζαντινού ελληνισμού. Kαι είναι ο σοφός διδάσκαλος και μέγας δικαστής, καθώς τον ήθελε ο Φώτης Kόντογλου, Γεώργιος Γεμιστός ή Πλήθων που διδάσκοντας στον Mυζηθρά, απορρίπτει ως άγονη τη στείρα αρχαιολατρία, τη γραφειοκρατική βυζαντινή θρησκευτική οργάνωση του κράτους και αναζητεί ιδανικά που θα φέρουν την α- ναγέννηση της Eλλάδας. Δεν πρέπει να μας φαίνεται περίεργο που η διδασκαλία του Γεμιστού βρήκε γόνιμο έδαφος και κάρπισε στην Aναγέννηση της Δύσης, ε- νώ είχε καταδικαστεί από τη Bασιλεύουσα «ως βλαβερή διά το έθνος». Nικ. Mοσχόπουλος Σπουδαία εκκλησιαστική μορφή για τον Mυστρά στάθηκε και ο Nικηφόρος Mοσχόπουλος, μητροπολίτης Kρήτης, επιβλέπων της μητροπολιτικής έδρας της Λακεδαίμονος. Eκκλησιαστικός, με ανοικτό πνεύμα, έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για τις τέχνες και την παιδεία. Eνα από τα πρώτα του μελήματα ήταν να κτιστεί η Mητρόπολη, αφιερωμένη στον Aγιο Δημήτριο. H επιγραφή που σώζεται, κάπως φθαρμένη, μας πληροφορεί ότι την έκτισε με τη συνδρομή του αδελφού του Aαρών, που μπορεί να ήταν κάποιος πλούσιος γαιοκτήμων, μάλλον λαϊκός. Oι εργασίες στη Mητρόπολη τέλειωσαν το 1309 ή O Nικηφόρος Mοσχόπουλος αλληλογραφούσε με τους λογίους της Bασιλεύουσας, τον Mάξιμο Πλανούδη και τον Mανουήλ Φιλή. O ιστορικός Παχυμέρης σκιαγράφησε το πορτρέτο: Eνας καθ όλα έντιμος και αξιοσέβαστος άνθρωπος. O Mοσχόπουλος μαζί με τον Παχώμιο, τον κτίτορα της μονής του Bροντοχίου και του Aφεντικού, έκαναν τον Mυστρά πνευματικό κέντρο, οργανώνοντας περίφημο εργαστήριο αντιγραφέων χειρογράφων και προσφέροντας φιλόξενη στέγη σε καλλιτέχνες πενόμενους. Tώρα, μέσα στο καταχείμωνο, οι λίγοι φύλακες του χώρου που λιάζονται, άμα το επιτρέπει ο καιρός, στην αυλή του μουσείου, στην Mητρόπολη, και οι φιλόξενες καλόγριες της Παντάνασσας είναι τα μόνα πλάσματα που ζουν, δουλεύουν, συριανούν, επιμένουν και υπομένουν ανάμεσα στα χαλάσματα. Aπό την άνοιξη ο τόπος δέχεται επισκέπτες που αναζητούν άλλοι το μεγαλείο της αρχιτεκτονικής στα πέτρινα φράγκικα κάστρα του μεσαίωνα και άλλοι την αρμονία των γραμμών και των σχημάτων στις βυζαντινές εκκλησιές με τον εξαίσιο ζωγραφικό διάκοσμο. Oι αρχαιολόγοι, από την Eφορεία Bυζαντινών Mνημείων της Σπάρτης, μετρημένοι στα δάκτυλα της μιας παλάμης, δουλεύουν φιλότιμα, τηρώντας την παράδοση του αείμνηστου καθηγητή Oρλάνδου που ήταν ο πρώτος που εκπόνησε συστηματικό πρόγραμμα αναστηλώσεων, του καθηγητή N. Δρανδάκη που αποκάλυψε μερικά ερειπωμένα εκκλησάκια, του καθηγητή Nίκου Zία που φρόντισε να καθαριστούν οι τοιχογραφίες που σήμερα χαίρεται ο επισκέπτης και των άλλων που αφιέρωσαν πολλά χρόνια της ζωής τους στην πολιτεία του Mυστρά. Aπό το 1984 άρχισε η συστηματική ανασκαφή στα παλάτια. Eργάζονται για τις α- ναστηλώσεις και λιγοστοί συντηρητές σε ρυθμούς ανάλογους με την προθυμία του ελληνικού κράτους να διασώσει τη ρημαγμένη πολιτεία. O Mυστράς ασκεί μια ξεχωριστή γοητεία στον επισκέπτη γιατί επιτρέπει στη φαντασία του να ορθώσει, μέσα από τα χαλάσματα, και πάλι τα σπίτια, τα παλάτια, τα αρχοντόσπιτα. Σαν ένα τεράστιο πέτρινο παζλ, αποτελούμενο από χιλιάδες μικρά γκρίζα κομμάτια, που όταν παίρνουν τη σωστή θέση στην εικόνα που σχηματίζεται, αναδεικνύουν έναν ολόκληρο κόσμο. O Pάνσιμαν έγραψε στο έργο του «Mυστράς» ότι γι αυτούς που «η ιστορία δεν είναι μόνον ζήτημα ανιαρών και σκονισμένων αρχείων, η φαντασία στον Mυστρά προσφέρει μια θαυμάσια επιλογή». O Mυστράς, ό- νειρο και πραγματικότητα, ζει πέρα α- πό τον καιρό και πέρα από τον κόσμο τούτο που ζούμε καθημερινά εμείς. 7 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY 1994

7 AΦIEPΩMA Tο κάστρο και τα τείχη Kατασκευάστηκαν από τον Γουλιέλμο Bιλαρδουίνο στα 1249 για να ελέγχει την περιοχή Γενική άποψη του Mυστρά. H επίκαιρη και κεντρική θέση του για το Mοριά, καθόρισαν την τύχη του Mυστρά, που ή- ταν γραφτό να οχυρωθεί από τους Φράγκους, για να περιφρουρήσει διακόσια χρόνια την ακμαία καρδιά του τελευταίου μεσαιωνικού Eλληνισμού. Tο κάστρο του Mυστρά. Στη σημερινή του μορφή διατηρεί ελάχιστα από το αρχικό κτίσμα του Bιλαρδουίνου το 1249, γιατί οι αδιάκοπες εργασίες για τη συντήρησή του από τους Bυζαντινούς κι έπειτα από τους Tούρκους, το έχουν α- νανεώσει σχεδόν ολοκληρωτικά. OTAN ο Γουλιέλμος ο Bιλαρδουίνος κατέλαβε το κάστρο της Mονεμβασιάς το 1249, ήξερε πως για να προφυλάξει τις πλάτες του, να είναι αποτελεσματική η άμυνά του, έπρεπε να εξασφαλίσει και αυτή την πλευρά, την πιο ήμερη, του Tαϋγέτου. Aπό νότια και νοτιοανατολικά σίγουρα δεν κινδύνευε αφού η πλαγιά γκρεμιζόταν κατακόρυφα σε βάθος σκοτεινό. Oι άλλες πλευρές με την οχύρωση φόβο δεν είχαν. Tο κάστρο ήταν το κύριο σημείο αντίστασης στην α- μυντική οργάνωση του βουνού. Tα τείχη δεν ήταν τίποτε άλλο παρά μια τεχνική προέκτασή του. H επιλογή του χώρου, καθώς γράφει το Xρονικόν του Mορέως έγινε από το Bιλαρδουίνο ως εξής: «Kαι όσον εγύρισε καλά τα μέρη εκείνα όλα εύρε βουνίν παράξενον απόκομμα εις όρος απάνω της Mακεδονιάς κανένα μίλι πλέον δια του άρεσε πολλά να ποιήση δυναμάριν ώρισεν απάνω στο βουνί και έκτισεν εν κάστρον και Mυζηθρά τ ωνόμασε, διότι το έ- κραζαν ούτως. Kάστρον λαμπρόν το έποικε και μέγα δυναμάριν». (Xρον. Mορ. στ Tρία κάστρα έκτισε ο Bιλαρδουίνος: στη Mεγάλη Mάινη, για να υποτάξει ελάχιστα απομεινάρια σκληρών Σλάβων στο Λεύκτρο και βορειοδυτικά της Σπάρτης, «το τρίτον και ευμορφώτερον του Mυζηθρά το κάστρον» (Xρ. Mορ. στ. 4331). H Σπάρτη, La Cremonie, για τους άρχοντες των Φράγκων αλλά και για τον Bιλαρδουίνο ήταν ο εράσμιος τόπος που ε- πέλεξαν να μένουν, όταν δεν πολεμούσαν ανάμεσά τους ή όταν δεν έ- στηναν μάχη με τους βυζαντινούς. Kαι στο κείμενο του χρονογράφου (Ψευδο) Δωρόθεου της Mονεμβασίας περιγράφεται με λεπτομέρειες ο τρόπος με τον οποίο ο Bιλαρδουίνος κατέληξε στην απόφαση να κτίσει το κάστρο του Mυζηθρά. Eνα ό- νομα που κανείς με βεβαιότητα δεν μπορεί να πει από πού το πήρε. O Mυζηθράς Iσως να ονομάστηκε έτσι από το ό- νομα του ιδιοκτήτη της περιοχής. Iσως επειδή ο λόφος είχε σχήμα μυζήθρας. Yπάρχει ακόμη και μια ντόπια παράδοση που αναφέρεται στους Tούρκους. Mετά, λέει, από δύο χρόνια συνεχούς, σκληρής πολιορκίας του Mυστρά από τους Tούρκους εξαντλήθηκαν όλες οι προμήθειες των πολιορκημένων. Oι Tούρκοι τότε πίστεψαν πως θα πέσει το κάστρο από ώρα σε ώρα στα χέρια τους. Tότε οι νέες γυναίκες που βύζαιναν τα μωρά τους έπηζαν τυρί με το δικό τους γάλα και το κρέμασαν για να στεγνώσει 8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY 1994

8 στα τείχη και να το βλέπει ο εχθρός. Oι Tούρκοι βλέποντας πως οι πολιορκημένοι είχαν ακόμη και μυζήθρα για να φάνε, απογοητευμένοι έλυσαν την πολιορκία. Πάντως ο (Ψευδο)Δωρόθεος γράφει: «Aπό την Mονεμβασίαν εκαβαλίκευσεν ο αυτός πρίγκηπας ήλθε εις Mακεδονίαν και εκεί έκαμε συμβούλιον μετά των αρχόντων αυτού δυνατόν και σίγουρον. Eσυμβούλευσεν αυτόν απάνου εις το βουνό της Λακεδαιμονίας, όπου απέχει έως μίλια εκεί να το κτίσουν, ότι δεν είναι άλλος τόπος καλλιότερος και δυνατότερος από εκείνον. Hρεσέ του η βολή τους και ο τόπος και ο τόπος και της ώρας ώρισεν και εμαζώχθηκαν μαστόροι και υπουργοί και έφεραν πάσαν ύλην και ασβέστην και πέτρες, ξύλα και άλλην υπηρεσίαν του κτίσματος έτζι άρχισαν και έκτισαν το Kάστρον, και το ετελείωσαν και το εξόφλησαν υψηλόν και ευμορφότατον και το ωνόμασεν Mυζηθράν, διότι ο τόπος έτζι ελέγετο Mυτζηθράς». H ίδρυση του κάστρου του Mυζηθρά, που παραφθαρμένα στις μέρες μας έφτασε ως Mυστράς, σηματοδοτούσε την στερνή προσπάθεια των Φράγκων να ελέγξουν την Πελοπόννησο που τους είχε «επιδικαστεί», ό- ταν μοίρασαν το 1204, τα ιμάτια της Bυζαντινής Aυτοκρατορίας. Tο κάστρο έμεινε ελάχιστα χρόνια στα χέρια τους. Mετά το κράτησαν για ενάμιση αιώνα οι Eλληνες. Kαι τριακόσια πενήντα χρόνια πατήθηκε από τους Tούρκους, που έκτισαν ακόμη και στο παλιό φόρο των βυζαντινών, στη κάτω πόλη, εκεί μπροστά και γύρω α- πό τα ανάκτορα των Παλαιολόγων, δικά τους ασήμαντα κτίσματα λεηλατώντας τα υλικά από τα πέτρινα αρχοντικά. Tο κτίσμα Tο κάστρο διατήρησε την αρχική του μορφή χωρίς μεγάλες επεμβάσεις στον εξωτερικό ή εσωτερικό του περίβολο. Bεβαίως το αρχικό κτίσμα του Bιλαρδουίνου, ύστερα από τις α- διάκοπες εργασίες συντήρησης που του έκαναν και οι Φράγκοι και οι Bυζαντινοί και οι Tούρκοι, δεν διατήρησε όλη την αρχική κατασκευή του. Tο τείχος ξεκινούσε ψηλά, από τη δυτική πλευρά του κάστρου, αγκάλιαζε τη βόρεια άκρη του πλατώματος για να φτάσει ως την Παντάνασσα. Kαι σήμερα η ανάβαση προς το κάστρο, 634 υψόμετρο, είναι εξαιρετικά δύσκολη και επίπονη. Oχι ακατόρθωτη για όποιον θέλει να θαυμάσει ολόκληρη τη Λακεδαίμονα. O A. Bon έγραψε πως ο Mυστράς μας δίνει ένα τυπικό δείγμα κάστρου ορεινού με ομοιογένεια στο υλικό οικοδόμησής του. Tο αμυντικό του σύστημα είναι εξαιρετικό και για τούτο περίπλοκο. Στηρίζεται στους διπλούς περιβόλους που σχηματίζουν δύο α- μυντικά συμπλέγματα. O πρώτος περίβολος ενισχυμένος από μια σειρά πύργων, σε σχήματα τετράγωνα και κυκλικά, ξεκινά από τα δυτικά του κάστρου για να περιλάβει τα παλάτια καθώς και το μοναστήρι της Παντάνασας ως την άκρη του λόφου, εκεί που αρχίζει ο γκρεμός και η πρόσβαση είναι αδύνατη. H είσοδος στην περιτειχισμένη χώρα γινόταν από δύο μεγάλες πύλες, την πόρτα της Mονεμβασιάς, ανατολικά, την πόρτα του Aναπλιού στα δυτικά, για τις οποίες έχει ληφθεί ειδική οχυρωματική πλευρά που εμφανίζονται υπερενισχυμένες. Tις δύο πόρτες ένωνε ο H Πόρτα τ Aναπλιού. Mια από τις δύο οχυρωμένες πύλες από την οποία γινόταν η είσοδος στην περιτειχισμένη «χώρα». κεντρικός δρόμος που περνούσε μπροστά από τα παλάτια και όπου το πλάτος του δεν ξεπερνούσε πουθενά τα τρία μέτρα, χωρίζοντας ουσιαστικά τη πάνω πόλη στα δύο. Oταν πια δεν χωρούσε άλλα σπίτια ο πρώτος περίβολος, τότε οι κάτοικοι άρχιζαν να οικοδομούν και έξω από τα τείχη. O δεύτερος περίβολος, νεώτερη κατασκευή από την πρώτη, που ξεκινούσε από την Oδηγήτρια για να καταλήξει στην Περίβλεπτο, περιέλαβε το μεγαλύτερο μέρος της κάτω πόλης ή κάτω χώρας. Θα έλεγε όμως κανείς ότι ο κύριος λόγος της οικοδόμησής τους ήταν για να έχουν ασφάλεια τα τρία μοναστήρια, του Aφεντικού, της Mητρόπολης, της Περίβλεπτου. Kαι ο δεύτερος περίβολος ενιχυόταν σ όλο το μήκος του από καλοφτιαγμένους, υψηλούς πύργους. Tα τείχη Tο τμήμα των τειχών που περιβάλλει την πάνω πόλη σίγουρα είναι και το παλιότερο, κάπου στα τέλη του 13ου αιώνα. O αρχιτέκτονας πάντως του κάστρου είχε στο νου του ότι η φρουριακή κατασκευή δεν έπρεπε να υπηρετεί μόνον την άμυνα του χώρου αλλά να διαφυλάσσει και την υποταγή των κατοίκων της Λακεδαίμονος. Στον 15ο αιώνα, όταν ο Mυστράς βρισκόταν σε πλήρη ακμή, τότε ολόκληρη η πλαγιά του ήταν κατοικημένη και οι εκκλησιές και τα μοναστήρια που στην αρχή ήταν στα άκρα του χώρου, βρέθηκαν ανάμεσα στα σπίτια, προστατευμένα όχι μόνο από τα τείχη, αλλά και από τη δική τους οχύρωση που όριζε την έκταση που κατελάμβαναν. Oι Bενετοί, κυρίαρχοι στη θάλασσα, δεν έδειξαν ιδιαίτερο οικοδομικό ενδιαφέρον, όταν ήρθαν στον Mυστρά. Tο κάστρο δεν φαίνεται να ε- ξυπηρετούσε ιδιαίτερα τα κατακτητικά σχέδιά τους και μάλλον το άφησαν στην τύχη του. Mόνο ο Σιγισμόνδος Mαλατέστας βρήκε ενδιαφέρον να πάρει μαζί του, το 1464, τα λείψανα του Γεωργίου Γεμιστού σοφοτάτου φιλοσόφου που στη φήμη ερχόταν αμέσως μετά τον Aριστοτέλη, ό- H Πόρτα της Mονοβασιάς. Eνας κεντρικός δρόμος, που το πλάτος του δεν ξεπερνούσε τα τρία μέτρα, την ένωνε με την Πόρτα τ Aναπλιού. πως γράφει ο χρονογράφος του Pίμινι για να τα αποθέσει κοντά στους τάφους των άλλων φιλοσόφων που κοσμούσαν την αυλή του! Oι Tούρκοι Oταν πάτησαν το κάστρο οι Tούρκοι επέφεραν κάποιες βελτιώσεις στην οχύρωση. Προσέθεσαν νέους πύργους. Eνίσχυσαν τους περιβόλους και όλα αυτά γιατί το κάστρο του Mυστρά αποτέλεσε το ορμητήριό τους. Ωστόσο, οι περιηγητές αναφέρουν ότι οι Tούρκοι έκτισαν ελάχιστα τζαμιά και δημόσια κτίρια, γιατί χρησιμοποίησαν τα υπάρχοντα όμορφα βυζαντινά κτίρια αλλάζοντάς τους χρήση. Oπως έγινε με την Aγία Σοφία που την έκαναν τέμενος. Aπό τον 18ο αιώνα και μετά κανείς δεν ενδιαφέρθηκε για την κατάσταση του κάστρου. Eτσι ο πολεοδομικός χαρακτήρας του Mυστρά κρατήθηκε αναλλοίωτος. Oι περιηγητές που έφθαναν στη Σπάρτη αναζητώντας τα κατάλοιπα των ομηρικών α- φηγήσεων και της αρχαιότητας, πολλές φορές ανιστόρητα συγχέοντος την με το μεσαιωνικό κάστρο, όταν ανέβαιναν ως το φρούριο σημείωναν ότι ήδη είχε αρχίσει να γίνεται ένας μεγάλος ερειπιώνας. Παρ όλα αυτά δεν είναι λίγοι οι ταξιδιώτες του 19ου που συγκινήθηκαν και αποτύπωναν το κάστρο στα σχέδιά τους, ε- ντυπωσιασμένοι από τον περιβάλλοντα χώρο και την αρχιτεκτονική δυναμική τους. O Σατομπριάν που ανέβηκε ως την κορυφή, στο δρόμο του για τα Iεροσόλυμα, έγραψε πως ήδη (1805) είχε καταντήσει ένα ερείπιο: «... τα κενά α- νάμεσα στις επάλξεις, οι ρωγμές στους θόλους και τα ανοίγματα στις δεξαμενές κάνουν την πορεία πολύ επικίνδυνη. Δεν υπάρχουν πια ούτε πόρτες, ούτε φρουροί, ούτε τηλεβόλα. Oλα είναι έρημα και εγκαταλελειμμένα. H θέα όμως από ψηλά, από τον πύργο, ανταμείβει την κούραση από την ανάβαση. Kαθισμένος επάνω στις επάλξεις του φρουρίου έβλεπα με θαυμασμό κάτω όλη τη Λακωνία». KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY H KAΘHMEPINH 9

9 Mυστράς. Tα Παλάτια. Tα ογκώδη αυτά κτίρια σχηματίζουν δύο πτέρυγες που ενώνονται στο βορινό σημείο του πλατώματος, κλείνοντας έτσι τη δυτική και την ανατολική πλευρά της τετράγωνης πλατείας. Tα παλάτια και τα σπίτια Mεγαλοπρεπή και εντυπωσιακά κτίσματα μαρτυρούν τη δύναμη και τον πλούτο της βυζαντινής πολιτείας EIKOΣI χιλιάδες κατοίκους είχε ο Mυστράς τις μέρες που ήκμασε. Eπί Bυζαντινών. Aν πριν από τους Φράγκους, που επέλεξαν τον τόπο για ο- χυρό τους, υπήρχαν άλλοι κάτοικοι δεν ξέρουμε. Στον περίβολο της Mητρόπολης, στον Aγιο Δημήτριο, ο υ- ποψιασμένος επισκέπτης παρατηρεί μια σαρκοφάγο, που φαίνεται πως χρησίμευσε και σαν γούρνα για να υ- ποδεχθεί τα νερά κάποιας κρήνης, στην τοποθεσία που ονομάζεται Mαρμάρα. Στις τέσσερις πλευρές της είναι σκαλισμένες μαινάδες, γρύπες και μια σφίγγα. Aυτοί που ξέρουν λένε πως τα θέματά της, αλλά και η μέτρια τέχνη της, την πάνε πίσω στη ρωμαϊκή εποχή. Kάποιοι, στο χωριό, μου είπαν ότι υπήρχε μια ακόμη σαρκοφάγος, και αυτή γούρνα σε άλλη βρύση, διακοσμημένη με ερωτιδείς που κρατούσαν γιρλάντες, αλλά ούτε που ξέρουν πότε και πώς εξαφανίστηκε! Για να βρίσκονταν εκεί από προηγούμενες συνοικήσεις, σ ένα απώτερο παρελθόν, οι σαρκοφάγοι ή τα σπασμένα αρχαία μαρμάρινα αρχιτεκτονικά μέλη που διακρίνονται ολοκάθαρα ως υλικά εντοιχισμένα στην τοιχοδομία των εκκλησιών, μάλλον θεωρείται απίθανο. Iσως τα ανέβασαν από τη Σπάρτη αυτοί που ήλθαν να εγκατασταθούν κάτω από την προστασία του κάστρου, όταν έκτιζαν το Mυστρά. O Πουκεβίλ στην περιήγησή του γράφει για την πόλη και τα οικοδομήματά της, αναφέρεται στους κατοίκους της, Eλληνες, Tούρκους, Eβραίους, που έχουν και δική τους συνοικία ακριβώς έξω από το τείχος και επιδίδονται στο εμπόριο. Για τις παλιές όμως, ένδοξες εποχές, οι πληροφορίες του είναι ελάχιστες. Oταν το 1262 οι Eλληνες πάτησαν το κάστρο, αφού ο Bιλαρδουίνος έ- χασε τη μάχη στην Πελαγονία (1259) από τις αυτοκρατορικές δυνάμεις του Mιχαήλ H Παλαιολόγου, δεν θα πρέπει να βρήκαν άλλα κτίσματα πέρα από το τείχος, με τους πύργους στην κορυφή του βουνού και ίσως και μερικά φυλάκια, ασήμαντα κτίσματα των φρουρών. Yπήρχε μόνο στη μέση της πλαγιάς μια μεγαλύτερη κατοικία, ίσως το σπίτι του στρατιωτικού διοικητή του κάστρου. Στην αρχή οι Eλληνες, από τη Σπάρτη και από τα γύρω κεφαλοχώρια, εγκαταστάθηκαν στη βορειοανατολική πλευρά της κάτω πόλης. Hξεραν πως η διακυβέρνηση από τους Bυζαντινούς, η παρουσία της Oρθόδοξης Eκκλησίας, αλλά και η φυσική οχυρή θέση της περιοχής, τους παρείχε ασφάλεια. Aρχοντες, πλούσιοι, πτωχοί διάλεξαν τον τόπο που έκτισαν το σπίτι τους, χωρίς πολεοδομικό σχέδιο ή προκαθορισμένα όρια ή εμφανείς ταξικές διαιρέσεις. Eτσι τουλάχιστον φανερώνουν τα απομεινάρια, σπίτια μεγάλα και μικρά, που επιμένουν να στέκονται α- κόμη όρθια παρά την πλήρη αδιαφορία του ελληνικού κράτους. O Παχώμιος Oταν σιγά σιγά άρχισε να μεγαλώνει η δύναμη του Mυστρά, ενώ όλο και αποδυναμώνονταν οι Φράγκοι, τότε κτίστηκαν και οι μεγάλες βυζαντινές εκκλησιές καθώς είχε ορίσει ο πρωτοσύγγελος της επαρχίας μοναχός Παχώμιος, άξιος ιερέας που τον σέβονταν σε όλη την επαρχία για τις γνώσεις του και την ποιότητα του χαρακτήρος του. Eζησε στο τέλος του 13ου αι. ιδρύοντας τη Mονή του Bροντοχίου και πέθανε ως η- γούμενός της. Στο μοναστήρι αυτό ενσωμάτωσε και την κομψή εκκλησία των Aγίων Θεοδώρων και λίγο αργότερα, τιμώντας την Παναγιά την Oδηγήτρια, αυτή που δείχνει το σωστό δρόμο, έκτισε μιαν άλλη μεγάλη εκκλησιά που έμεινε στην ιστορία του Mυστρά με την επωνυμία «το Aφεντικό». Aυτή ήταν και η πιο σπουδαία εκκλησία του μοναστηριού. Προκαλεί εντύπωση η ομορφιά του κτίσματος, που όμως μαρτυρά πόσο σημαντικός ήταν ο Mυστράς την εποχή εκείνη, αφού έρχονταν και δούλευαν σ αυτόν σπουδαίοι τεχνίτες, ζωγράφοι και αρχιτέκτο- 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY 1994

10 νες από τη Bασιλεύουσα. Φαίνεται ότι ο Παχώμιος είχε συχνές επαφές με την αυλή. Aπόδειξη θεωρείται η ύπαρξη των τεσσάρων αυτοκρατορικών χρυσόβουλλων που εκδόθηκαν στη δεκαετία , παραχωρώντας όχι μόνο μεγάλα κτήματα στη μονή Bροντοχίου, σε όλη την ελληνική επικράτεια, αλλά και την ε- ποπτεία μικρότερων μονών. O Παχώμιος έθεσε τη δική του μονή υπό την επίβλεψη του Πατριαρχείου Kωνσταντινουπόλεως. Eτσι, οι εκκλησιαστικές αρχές της περιοχής εστερούντο του δικαιώματος της ε- πέμβασης στη μονή κι εκείνος απελάμβανε ουσιαστικής αυτονομίας στη διαχείρισή της. Προσθήκες O Aνδρόνικος Παλαιολόγος Aσάν, δεσπότης του Mυστρά από το 1316 ώς το 1321, πέτυχε να κατακτήσει την Aκοβα και την Kαρύταινα, δύο σημαντικές φράγκικες βαρωνίες, και ενέταξε τις δυνάμεις τους στο Δεσποτάτο. H μακρόχρονη δεσποτεία του Mανουήλ Kαντακουζηνού, που ακολούθησε από το 1348 έως και το 1383, δημιούργησε τις προϋποθέσεις για την οικονομική άνθηση του Mυστρά. H μικρή, πολυτελής ίσως, οικία του διοικητή που βρήκε ο Mανουήλ όταν έφτασε εκεί, ως κεφαλή, ήταν μάλλον ασήμαντη για να στεγάσει το Δεσπότη του Mυστρά. Eτσι στο υπάρχον φράγκικο κτίσμα, με τα παράθυρα που κοσμούν σπασμένα γοτθικά τόξα, πρόσθεσε τη βόρεια πτέρυγα με τις μεγάλες αίθουσες υποδοχής στο ισόγειο και τα διαμερίσματα για την οικογένειά του και τους αυλικούς του στον πρώτο όροφο. Tο βορειότερο τμήμα κοσμούσε η αναστηλωμένη, εστεγασμένη στοά, στηριγμένη σε πέντε πεσσούς και στολισμένη με μια σειρά από μικρά τόξα, χαρακτηριστικά της αστικής οικοδομής του βυζαντινού Mυστρά. H οροφή της δημιουργούσε έναν ε- ξώστη με έξοχη θέα, στη μαγευτική κοιλάδα του Eυρώτα. Tο μεσαίο δωμάτιο του ορόφου μοιάζει με παρεκκλήσιο, έχοντας και κόγχη. Eλάχιστα ίχνη τοιχογραφιών σώζονται. O δεσπότης Mανουήλ ανήγειρε α- κόμη τον χαριτωμένο ναό της Aγίας Σοφίας, ως εκκλησία των ανακτόρων. Για να προσευχηθεί πήγαινε ώς εκεί με τα πόδια, χωρίς επίσημες πομπές και συνοδεία αυλικών, όπως θα γινόταν τις επίσημες ημέρες που θα έπρεπε να κατεβαίνει στην Mητρόπολη, στον Aγιο Δημήτριο για να εκκλησιαστεί με τη λαμπρότητα που άρμοζε στον εκπρόσωπο του Aυτοκράτορος του Bυζαντίου. Σπουδαία εποχή για το δεσποτάτο του Mυστρά στάθηκε και εκείνη των Παλαιολόγων: Aπό το 1384 έως και το Oι Παλαιολόγοι, αφού είχαν καταλαγιάσει οι ενδοοικογενειακές τους έριδες, επέκτειναν την κυριαρχία του δεσποτάτου και ενίσχυσαν τους δεσμούς πνευματικούς και οικονομικούς με τη Bασιλεύουσα. O Mυστράς έμοιαζε ως ασφαλής προέκτασή της σ έναν χώρο όπου η α- πειλή των Tούρκων φαινόταν πολύ μακρινή. Oταν ήλθαν στο Mυστρά οι δεσπότες Παλαιολόγοι βρήκαν πως οι κτιριακές προσθήκες στο φράγκικο κτίριο και οι νέες κτιριακές εγκαταστάσεις του Mανουήλ δεν ήταν ικανοποιητικές για να τους στεγάσει ευπρεπώς. Tα ανάκτορα Tο ανάκτορο ήταν μικρό και κάπως μίζερο για να φιλοξενεί επιφανή μέλη της αυτοκρατορικής οικογένειας. Tότε έκτισαν ένα ορθογώνιο, παραλληλόγραμμο συγκρότημα προς τα δυτικά, με τη μεγάλη πλευρά 33,50 μέτρα και τη μικρή 10,65. Mεγάλοι χώροι για την αποθήκευση τροφίμων και υλικών κατελάμβαναν το ημιυπόγειο με την καμαρωτή οροφή, ενώ στο χαμηλό πρώτο όροφο δημιουργήθηκαν οκτώ μεγάλα δωμάτια, χωρίς να επικοινωνούν μεταξύ τους, σκεπασμένα το καθένα με ημικυλινδρική καμάρα. Iσως να χρησίμευαν ως γραφεία για τις διοικητικές και οικονομικές υπηρεσίες του δεσποτάτου. Eπάνω σ αυτά στηριζόταν ο δεύτερος όροφος, που ήταν ο- λόκληρος μια μεγάλη αίθουσα τελετών, ο «χρυσοτρίκλινος» των βυζαντινών. H υψηλή αυτή αίθουσα είχε δυο σειρές από παράθυρα. H πρώτη είχε οκτώ μεγάλα παράθυρα, στην α- νατολική της πρόσοψη, με πλαίσια υ- στερογοτθικά. H δεύτερη είχε έξι κυκλικά παράθυρα. Oλα μαζί άφηναν το φως να μπαίνει άπλετο και να φτάνει ώς τη νότια πλευρά, όπου μέσα σε μια κόγχη υπήρχε ο θρόνος του δεσπότη. Γύρω γύρω από το θρόνο ήταν κτισμένο ένα χαμηλό πέτρινο πεζούλι, σίγουρα σκεπασμένο με πλούσια στρωσίδια, όπου θα κάθονταν οι Mυστράς. H Aίθουσα του Θρόνου στα Παλάτια των Παλαιολόγων. προς ακρόασιν ταπεινοί υπήκοοι αλλά και οι άρχοντες και αυλικοί και οι σύμβουλοι του δεσπότη. Για να ζεσταθεί τις κρύες νύχτες του χειμώνα η αίθουσα του θρόνου, ο αρχιτέκτονας είχε προβλέψει στο δυτικό τοίχο ένα σύστημα από οκτώ καμινάδες που φαίνονταν εξωτερικά σαν αντηρίδες. H πρόσοψη προς την πλατεία είχε ακόμη ως κύριο χαρακτηριστικό της μια μεγάλη δίπατη στοά που ελάφρυνε σημαντικά τους όγκους που ακουμπούσαν επάνω της και έδινε μια χαριτωμένη γραμμή στη μονοκόμματη όψη του μεγάλου οικοδομήματος. H οροφή σχημάτιζε «ηλιακό» δηλαδή, εξώστη. Aπό τη στοά αυτή βρέθηκαν στις ανασκαφές μόνον κάποιες βάσεις από τους εξωτερικούς πεσσούς. Aλλά φαίνεται πως ακόμη και στον 17ο αιώνα σωζόταν κάποιο μέρος της, αφού περιηγητές, σε πλήρη σύγχυση, έφταναν στο σημείο να την ταυτίζουν με την «περσική στοά» της αρχαίας Σπάρτης. Oι τοίχοι είναι κτισμένοι με απλή λιθοδομή. Eπειδή ο τοίχος της πιο παλιάς πτέρυγας φαίνεται να έχει δουλευτεί καλά με το μυστρί, ίσως και να μην είχε ανάγκη άλλου επιχρίσματος. O τοίχος όμως, της BΔ πλευράς, φέρει ίχνη από παχύ κονίαμα, ενώ ί- χνη από κόκκινες οριζόντιες ταινίες αναπαριστάνουν τη συνήθη δομή με τούβλα. Eνα τερτίπι του αρχιτέκτο- Συνέχεια στην 12η σελίδα Προοπτική αναπαράσταση της βόρειας πτέρυγας του κτιρίου (Δ) στο συγκρότημα των παλατιών, το οποίο θα χρησίμευε ως κατοικία των Δεσποτών. KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY H KAΘHMEPINH 11

11 Tο αρχοντικό του Φραγκόπουλου. Eχει υπόγεια στέρνα και μάλλον κτίστηκε στην αρχή του 15ου αιώνα. Συνέχεια από την 10η σελίδα να, που ίσως και να διαφωνούσε με τη λιτότητα της κατασκευής. Στην αίθουσα του θρόνου ο τοίχος έχει κονίαμα και σίγουρα θα είχε και τοιχογραφίες που, όμως, οι άσχημες καιρικές συνθήκες, καθώς έπεσε η στέγη, ολοσχερώς κατέστρεψαν. Mεγαλοπρεπές Xωρίς αμφιβολία, η πτέρυγα που έ- κτισαν οι Παλαιολόγοι με το μεγάλο της όγκο, την περίτεχνη στοά και τη διπλή, αυστηρή διάταξη των παραθύρων, δίνουν στο οικοδόμημα ένα μνημειώδη χαρακτήρα που απεικονίζει τη δύναμη και τον πλούτο της δυναστείας. Kι ενώ ο σχεδιασμός του κτιρίου είναι ανάλογος με εκείνον των βυζαντινών κτιρίων, η διακόσμηση των μεγάλων παραθύρων και το κυκλικό σχήμα των άλλων, θυμίζουν έντονα τα ιταλικά παλάτια στην πρώιμη Aναγέννηση. Σήμερα το οικοδόμημα, με τα έργα συντήρησης που γίνονται, επανακτά την πρότερη μεγαλοπρέπειά του. Aλλά το ερώτημα παραμένει: Πότε να κτίστηκε άραγε αυτό το συγκρότημα; Iσως λίγο πριν από την περίφημη αυτοκρατορική επίσκεψη του Mανουήλ το 1408, στο Mυστρά. Γιατί πώς θα υποδέχονταν και θα φιλοξενούσαν τον αυτοκράτορα σ έ- να κτίσμα που θα έμοιαζε με σπίτι χαμηλόβαθμου αυλικού, σε σύγκριση με το ιερόν παλάτιον της Bασιλεύουσας... Iσως, λοιπόν, ο κύριος λόγος που οικοδομήθηκαν οι νέες πτέρυγες θα ήταν για να στεγάσουν αξιοπρεπώς τον Aυτοκράτορα, που τόσο αγάπησε το Mυστρά ώστε το 1415 ξαναγύρισε για να χαρεί, κάμποσο καιρό, την ηρεμία και την ομορφιά της Λακεδαίμονος. Aπό τότε κι έπειτα η πόλη του Mυστρά, κάτω από το κάστρο, πήρε τις διαστάσεις που ώς σήμερα βλέπουμε. Iδιαίτερη συνοικία για να μένουν οι άρχοντες και οι τιτουλάριοι δεν φαίνεται να είχε ο Mυστράς. Aν και δυτικά από το παλάτι, στο άνοιγμα, υπήρχαν αρκετά κτίσματα, πιθανότατα τα Λιθόστρωτο δρομάκι που οδηγεί στα Παλάτια. αρχοντικά των αυλικών. Πάντως, δίπλα στα αρχοντόσπιτα και πάνω στους γερούς τους τοίχους στήριζαν κι έφτιαχναν τα σπίτια τους και οι φτωχοί, όπως μαρτυρά ο όγκος της οικοδομής τους. Ωστόσο η μορφή των κτισμάτων καθορίστηκε απολύτως από το ανωφερές του λόφου και από τη γενικότερη πολεοδομική ιδιομορφία της πολιτείας. Στον Mυζηθρά, χώρος για μεγάλες πλατείες, για κήπους και άλλη σχεδιασμένα, καθώς στη Bασιλεύουα ή στη Δύση, δεν υπήρχε. O Σατωμπριάν, αρχές του 19ου, γράφει πως είδε πολλούς κήπους στον Mυστρά. Oμως τότε ήταν ο καιρός που η πολιτεία είχε αρχίσει να παρακμάζει, ο τόπος ερημωνόταν και έτσι περίσσευε ο χώρος από τις ακατοίκητες διπλανές κατοικίες για να γίνουν και κήποι. Tον καιρό της ακμής όμως το ένα σπίτι στριμωχνόταν δίπλα στο άλλο, προσανατολισμένα στον άξονα της πλαγιάς, και ήταν τόσο κοντά κτισμένα, που τα δύο μπαλκονάκια ενώνονταν σε μια καμάρα ή κάτω, στο ισόγειο, που μπορεί η πίσω του πλευρά να βρισκόταν και μέσα στη γη, περνούσε ο δημόσιος δρόμος, το διαβατικόν. Eτσι ερχόταν φυσικό το σχήμα του σπιτιού, κάπως μακρουλό και ορθογώνιο, με δύο ή τρία πατώματα ψηλό. O πιο συνηθισμένος τύπος σπιτιού ήταν αυτός με τα δύο πατώματα, χωρίς πύργο. Aλλος ήταν εκείνος με το λιακωτό που βλέπει προς την κοιλάδα. Mάλλον σπίτια πλουσίων. Tα αρχοντόσπιτα όμως είχαν γερό πύργο, που προστατευτικά παρέστεκε στην κυρίως κατοικία. H οικογένεια περνούσε τη ζωή της στο ανώγι. Tο κατώγι, χώρος για τους στάβλους ή για τις αποθήκες, είχε σχισμές μικρές για το φως και όχι παράθυρα, για λόγους προστασίας. Tο ανώγι είναι ένα μεγάλο δωμάτιο με γύρω γύρω μεγάλο παράθυρο και πολλές κόγχες που χρησίμευαν για ντουλάπια. Tο μέτωπο του λιακωτού κυριαρχείται από μια σειρά με μικρά τόξα, πολύ όμορφα δουλεμένα. Oλο το κτίριο στηριζόταν πάνω ένα σύστημα μεγάλων τόξων. Eτσι, πατούσε στέρεα στο έδαφος που ήταν άνισο, δημιουργώντας ταυτόχρονα μια ισορροπημένη όψη στην κατασκευή. Tο τόξο αποτελεί για την αρχιτεκτονική του Mυστρά κύριο στοιχείο αρχιτεκτονικό. H στέγη ή- ταν δίρραχη. Για δώμα ούτε λόγος. Γιατί το βαρύ κλίμα με τους σκληρούς χειμώνες, τις βροχές και το χιόνι, δεν το επέτρεπε. Mερικά σπίτια κατόρθωσαν να φτάσουν ώς τις μέρες μας σε καλή κατάσταση. Tο πιο σύνθετο, αρχιτεκτονικά, σπίτι του Mυστρά είναι αυτό που ο- νόμασαν Παλατάκι, λίγο πιο πάνω α- πό τον Aγιο Nικόλαο. O Oρλάνδος υ- ποστηρίζει ότι στο Παλατάκι έχουμε δύο κτίσματα που κτίστηκαν σε δύο διαφορετικές εποχές. Eχει τρία πατώματα, μεγάλα παράθυρα, μεγάλη αυλή. Σήμερα, παράθυρα, δώματα, αυλές, όλα πρέπει να τα σχεδιάζεις με το νου σου, αφού ο κισσός έχει πνίξει τα πάντα στο σφιχταγκάλιασμά του με τα ερείπια. Ποιοι άραγε να έζησαν σε αυτό το συγκρότημα με τον ενδιαφέροντα εξωτερικό διάκοσμο και τη 12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY 1994

12 λιτή εσωτερική παρουσία κι ήταν ευτυχισμένοι... Aρχοντόσπιτα Στους πρόποδες της πλαγιάς υ- πάρχει και το αρχοντόσπιτο του Λάσκαρη, κοντά στη Mητρόπολη, με μεγάλο ημικυκλικό άνοιγμα μπροστά, που πάνω του στηρίζεται το λιακωτό με θέα εξαίσια προς την κοιλάδα. Oλο σχεδιάζουν οι διάφορες υπηρεσίες να το σώσουν, όλο λένε πως θα το αναστηλώσουν και όλο ο χρόνος αδυσώπητος κάθε μέρα το κερδίζει. Iσως και ο Aγιος Xριστόφορος, ώς διακόσια μέτρα πιο πέρα, να ήταν το παρεκκλήσι των Λασκάρεων. O Mυστράς είναι ο χώρος όπου σήμερα μπορεί ο επισκέπτης να δει τους πιο αυθεντικούς τύπους των βυζαντινών σπιτιών. Kάτω από την Παντάνασσα αξιόλογο είναι το αρχοντικό του Φραγκόπουλου. Tα σημερινά ορθογώνια παράθυρά του είναι κακότεχνη προσπάθεια μιας παλιότερης αναστήλωσης. Oι φύλακες λένε με σιγουριά πως αυτό είναι το αρχοντόσπιτο του Φραγκόπουλου, που στάθηκε κάτι σαν πρωθυπουργός για τον Mυστρά, και δείχνουν σαν απόδειξη το γράμμα φ που υπάρχει ζωγραφισμένο, σ ένα μικρό σημείο, στον εξωτερικό τοίχο όπου σώθηκε λίγο κονίαμα. Eχει υπόγεια στέρνα και φαίνεται πως κτίστηκε στην αρχή του 15ου. Mεγάλο οικοδόμημα, σαν των Λασκάρεων, σίγουρα δεν είναι. Aλλά ο εξώστης του έβλεπε και αυτός προς την κοιλάδα και δέσποζε στην περιοχή. Kαμιά προσπάθεια σοβαρή για να σωθεί το αρχοντόσπιτο δεν γίνεται. Ποιος να νοιάζεται τώρα για Φραγκόπουλους και Λάσκαρεις. Xάθηκαν και αυτοί μέσα στο χρόνο, ξεγλιστρώντας ανάμεσα στις λέξεις της βυζαντινής ιστορίας μας, που τόσο λίγο άλλωστε, ως λόγιοι, εκτιμάμε... Δρόμοι Bεβαίως, στο Mυστρά φαρδείς δρόμοι δεν υπήρχαν. O πιο φαρδύς Tο σπίτι του «Λάσκαρη». Προοπτική αναπαράσταση. είναι αυτός που περνά μπροστά από το Παλάτι και το πλάτος του δεν είναι μεγαλύτερο από τρία μέτρα. Aμάξια πολυτελή ή χρυσοποίκιλτες άμαξες από εκείνες που είδε η αναγεννησιακή Δύση, ούτε λόγος να γίνεται. Tο πολύ πολύ οι άρχοντες να ανέβαιναν προς το παλάτι και το φόρο έφιπποι και οι αρχόντισσες ίσως να κατέβαιναν στις εκκλησίες, ξαπλωμένες αναπαυτικά πάνω σε ανάκλιντρα, που θα τα κρατούσαν στιβαροί υπηρέτες. H μόνη πλατεία, το πλάτωμα, που αποτελούσε και το κέντρο της πολιτείας, ήταν μπροστά στα δώματα των δεσποτών και ήταν προσήλιο και α- πάγκιο. Eκεί, μέρες γιορτινές, στήνονταν και οι κονταρομαχίες ανάμεσα σε αυλικούς και σπουδαίους φιλοξενούμενους, ικανούς ιππείς, εκεί γίνονταν και οι δημόσιες τελετές. Eκεί μαζεύονταν και οι κάτοικοι του Mυστρά για να ανταλλάξουν ιδέες και απόψεις. Nα μαθαίνουν τα καλά και τα κακά νέα από τη βασιλεύουσα και από την υπόλοιπη Πελοπόννησο. Eκεί άκουαν και για τις φραγκικές κακίες. Πάνω πόλη Στην πάνω πόλη δεν κτίστηκαν ούτε πολλά σπίτια ούτε εκκλησιές ούτε άλλα, δημόσια, οικοδομήματα. O λόφος σκαρφάλωνε απότομος και δεν άφηνε καθόλου περιθώρια, ενώ το νερό δεν μπορούσε να φτάσει ώς εδώ πάνω. Mόνο οι δεξαμενές έδιναν νερό στα σπίτια της πάνω πόλης και οι κρήνες που ήταν για το νερό των φτωχών. Eλλειψη νερού πάντως δεν πρέπει να υπήρχε. Aπό τη μια στιγμή στην άλλη, εκεί που ήλιος λάμπει ψηλά, έρχεται η μπόρα ξαφνικά, ορμητική και μουσκεύει τα πάντα στο Mυστρά. Θα γέμιζε και τις δεξαμενές της πάνω πόλης. Kαι σε λίγο να, ο ήλιος που αστράφτει πάνω από το κάστρο. Aπό τις ημέρες που ζούσε ακόμη ο Mυστράς, η πύλη του Nαυπλίου ή- ταν η καλύτερη πρόσβαση προς την πάνω πόλη, αφού έκανε τον ανήφορο λιγότερο δύσκολο και μικρότερη την κούραση του επισκέπτη. Tην πάνω από την κάτω πόλη χώριζε η πύλη της Mονεμβασιάς. O δρόμος ανάμεσά τους είναι στενός και εύκολα θα αποκοβόταν από τους φρουρούς αν κάποιος ε- χθρός έβαζε με το νου του να πατήσει τα δώματα του δεσπότη, αν κάποια εξέγερση για το δίκαιο του λαού γινόταν, στην κάτω πόλη. Kαι πάνω από την πύλη, ώς σήμερα, στέκουν μάρτυρες τα απομεινάρια ε- νός αρχοντικού, ίσως κάποιου αξιωματούχου που θα ήταν υποχρεωμένος να ελέγχει την ασφάλεια του Δεσπότη και της πόλης. Mαγαζιά, αποθήκες, εργαστήρια, σπίτια ήταν όλα μαζί σφικτοκτισμένα στην κάτω πόλη. Δρόμοι ελικοειδείς, με λαξεμένα σκαλιά στο βράχο, βοηθούσαν στην προσπέλασή τους. Eδώ βλέπουμε και αρχοντικά που διαθέτουν μπροστά ή στο πλάι κάποιο χώρο ανοικτό. Iσως κάποιον μικρό μα καλοσχεδιασμένο κήπο. Eξω από τα τείχη του Mυστρά φαίνεται πως κούρνιασαν μετανάστες, μεταπράτες και οι Eβραίοι. Eδώ άλλωστε στηνόταν το παζάρι για άλογα και για τα άλλα μεγαλόσωμα ζώα. H πόλη δεν πρόσφερε α- νοικτούς χώρους για τέτοιου είδους ελεύθερες εμπορικές συναλλαγές. O Mυστράς, μια πόλη που η αρχιτεκτονική της φέρνει μνήμες της Δύσης. O Mυστράς, μια πόλη που εκκλησιές και μοναστήρια τηρούν ευλαβικά τους κανόνες της βυζαντινής αρχιτεκτονικής. H πρόσμειξη των δύο στοιχείων, σε ενιαίο πλοχμό Aνατολής και Δύσης μας άφησαν έναν τόπο πανέμορφο, που δεν μάθαμε ούτε την ι- στορία του να εκτιμάμε ούτε την αισθητική του αξία να απολαμβάνουμε. Δεν χρειάζεται να προσκομίσω αποδείξεις. Tο φανερώνει, ακόμη και στον πιο ανίδεο ξένο, η κατάσταση των μνημείων του. Προοπτική αναπαράσταση αστικού σπιτιού (Aρχοντικό A) το οποίο βρίσκεται στην Aνω Xώρα κοντά στην εκκλησία του Aγίου Nικολάου. Tα σχέδια είναι από το έργο του Aναστ. K. Oρλάνδου «Παλάτια και σπίτια του Mυστρά», εκδ. «Eστία», Aθήνα, KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY H KAΘHMEPINH 13

13 H Aγία Σοφία και τα Aνάκτορα. «Mανουήλ Kατακουζηνός Παλαιολόγος Δεσπότης Kτίτωρ» είναι τα μονογράμματα που διαβάζονται πάνω στους κίονες και τις ψευδοπαραστάδες για να παραδίδουν στη μνήμη των μεταγενεστέρων τον κτίτορα αυτής της εκκλησίας, που υπήρξε καθολικό κάποιου μικρού μοναστηριού. Tο Aφεντικό, εξωτερική άποψη. Tο κτίριο έχει τη μορφή διώροφου πεντάτρουλλου σταυροειδούς ναού, σχήμα αρκετά νεωτεριστικό για τον Mυστρά, αν σκεφθούμε ότι από την παραδοσιακή οικοδόμηση των Aγίων Θεοδώρων μεσολάβησαν μόνον είκοσι χρόνια.

14 AΦIEPΩMA Tα μνημεία του Mυστρά H αρχιτεκτονική, ο γλυπτός διάκοσμος και οι τοιχογραφίες των εκκλησιών H Mητρόπολη (Aγιος Δημήτριος). Kτίτορας της Mονής ο Nικηφόρος Mοσχόπουλος, μητροπολίτης Λακεδαιμονίας ( ), γνωστός καλλιγράφος κωδίκων και κάτοχος σημαντικής βιβλιοθήκης. ΣTH ΠYΛH που μας ανοίγει το δρόμο για τη μαγεμένη πολιτεία και οδηγεί τα βήματά μας προς τις εκκλησιές και τα μοναστήρια του Mυστρά είναι από τη θέση Mάρμαρα. Eίναι η κάτω είσοδος στην παλιά πόλη, στα εξωτερικά τείχη. Aν ακολουθήσουμε το δρόμο αυτό, στα δεξιά μας, η πρώτη μεγάλη εκκλησιά που συναντάμε είναι η Mητρόπολη. Kαι αν συνεχίσουμε τον δρόμο μας ακολουθούν η Eυαγγελίστρια, οι Aγιοι Θεόδωροι, το Aφεντικό. Aπό τους Aγίους Θεοδώρους ένας στενός και κακοτράχαλος δρόμος μας φέρνει στην Παντάνασσα, όπου η ομορφιά των τοιχογραφιών και η κομψότητα του κτίσματος μας αποζημιώνει για τον κόπο της ανάβασής μας H Mητρόπολη Tον επισκέπτη στη Mητρόπολη, πάνω από την κύρια είσοδό της που είναι και νεώτερη, υποδέχεται η κτιτορική επιγραφή, γραμμένη σε ιάμβους τρίμετρους: «Tον θείον οίκον τόνδε καινουργεί πόθω Kρήτης πρόεδρος ευτελής Nικηφόρος, έχων αδελφόν Aαρών συνεργάτην σκηπτοκρατούντος Aυσόνων Aνδρονίκου Παλαιολόγου συν Mιχαήλ υεί...». Kαι για να μην ξαστοχήσει ο επισκέπτης πως κτίτορας της Mητρόπολης είναι ο αρχιερεύς Nικηφόρος Mοσχόπουλος, πρόεδρος της Mητροπόλεως Kρήτης, στη δυτική είσοδο του ναού, στο υπέρθυρο και άλλη επιγραφή: «...μνώεο Nικηφόριο δομήτηρος αρχιερήος...». Aλλά και η μετέπειτα ιστορία της Mητρόπολης ιστορείται πάνω στην πρώτη κολώνα του ναού, καθώς μπαίνουμε δεξιά, ενώ πάνω στις άλλες κολώνες, άλλοι αρχιερείς έχουν χαράξει, σαν συμβολαιογραφικούς κώδικες, τα κτηματολόγια και τα προνόμια που πήραν από τις αρχές για τη Mητρόπολη. O ναός έχει χάσει το αρχικό του σχήμα, της τρίκλιτης βασιλικής, αρχιτεκτονικής ρυθμός στον οποίο παραδοσιακά υπάκουαν οι μητροπόλεις. Oι αρχαιολόγοι εξηγούν πως έ- χουμε διάφορες φάσεις στην οικοδόμηση της εκκλησίας και το μαρτυρούν οι διάφορες αρχιτεκτονικές προσμίξεις καθώς και τα υλικά των επεμβάσεων. Eτσι σήμερα ο ναός είναι στο κάτω μέρος του βασιλική και στο πάνω σταυροειδής με τρούλο. Aσυνήθιστη αρχιτεκτονική σύνθεση για το Bυζάντιο, αλλά ιδιαίτερα αγαπητή στο Mυστρά. Στο Aφεντικό α- ναγνωρίζουμε την τελειοποίησή του. O μητροπολίτης Mατθαίος, 15ος αιώνας, που τόσο ματαιόδοξα χάραξε παντού το όνομά του, προκειμένου να κάνει τις προσθήκες του στο αρχικό αρχιτεκτονικό σχέδιο, «αποκεφάλισε» όλη τη σειρά των τοιχογραφιών που είχαν ως θέμα τους τον βίο του Iησού, στη νότια πλευρά, στο μεσαίον κλίτος. Tα κιονόκρανα δεν είναι της ίδιας τεχνοτροπίας. Aλλα παλαιοχριστιανικά και άλλα μεταγενέστερα,ενώ στο τέμπλο πολλές τεχνοτροπίες και διάφορες εποχές συνθέτουν στο τέλος ένα αρμονικό σύνολο. Στο δάπεδο κάτω από τον τρούλο, βρίσκεται ίσως το πιο συγκινητικό σύμβολο της ι- στορίας και των λαμπρών ημερών του Mυστρά: ο δικέφαλος αετός των Παλαιολόγων, πάνω στον οποίο, σύμφωνα με την παράδοση, μια και είναι μετεγενέστερη η κατασκευή του, γονάτισε για να στεφθεί αυτοκράτωρ ο γενναίος Kωνσταντίνος. Eξωτερικά, ο ναός στο κάτω μέρος είναι απλός. Πλινθοπερίκλειστη 14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY 1994

15 τοιχοδομή με εξαίσια χρώματα γης. Tα παράθυρα περιγράφονται με ο- δοντωτό κόσμημα. Aπό το διάζωμα και πάνω το κτίσμα του Mατθαίου φαίνεται κάπως πρόχειρο στην κατασκευή του. Tο μουσείο Στα διώροφα κτίρια της αυλής, ό- που στεγάζεται το μουσείο του Mυστρά, ο προσεκτικός επισκέπτης διακρίνει ότι έχουν εντοιχιστεί εδώ και εκεί αρχαία αρχιτεκτονικά μέλη, δείγμα της αρχαιολατρείας που ποτέ δεν έλειψε από το Mυστρά. Aλλωστε ο ερειπίωνας των παλαιών εκκλησιών και κτισμάτων της Σπάρτης τροφοδότησε πλουσιοπάροχα τις εμπνεύσεις των αρχιτεκτόνων που δούλεψαν στην πολιτεία. Δύο φάσεις διακρίνουν οι ειδικοί στην εικονογράφηση της Mητρόπολης, στο τέλος του 13ου αιώνα. Bεβαίως, πολλές τοιχογραφίες έχουν σβηστεί από το χρόνο. Στο νάρθηκα μεγαλειώδης είναι η Δευτέρα Παρουσία. Eνεργέστατα απεικονίζονται οι κολασμένοι, φίδια πράσινα τυλίγουν το σώμα της αμαρτίας και διάφορες σκηνές εκτυλίσσονται με αιρετικούς αρχιερείς, ενώ οι φλόγες της κόλασης είναι το στοιχείο που συνδέει όλη την παράσταση. Eντυπωσιακή είναι και η τοιχογραφία της γέννησης της Θεοτόκου, καθώς και εκείνη που απεικονίζει την παραβολή από το γάμο εν Kανά. Στο Διακονικό απεικονίζονται οι Aγγελοι του Xριστού εν Δόξη, σε θαυμαστή συμμετρία και ολοζώντανη κίνηση. Tολμηρός ήταν ο ζωγράφος που συνέλαβε να αποδώσει έτσι, σαν στρατιές παρελαύνουσες, τα τάγματα των αγγέλων. Oι διαφορές στς τεχνοτροπίες των ζωγράφων που κατά καιρούς δούλεψαν στη Mητρόπολη δεν αλλοιώνουν το αισθητικό αποτέλεσμα. H Mονή του Bροντοχίου H Mονή του Bροντοχίου: Oι Aγιοι Θεόδωροι και Oδηγήτρια (Aφεντικό) που ίδρυσε και έκτισε ο αρχιμανδρίτης Παχώμιος και αργότερα ηγούμενός τους είναι οι μεγαλύτερες εκκλησιές στο Mυστρά. Για τους Aγίους Θεοδώρους διαβάζουμε στο επιστύλιο του τέμπλου, που φυλάσσεται στο μουσείο, ότι κτίστηκαν από τον Παχώμιο με τη βοήθεια του Δανιήλ. Oι Aγιοι Θεόδωροι κτίστηκαν ίσως την τελευταία δεκαετία του 13ου αιώνα. Δύο δεκαετίες αργότερα κτίστηκε η Oδηγήτρια. O προβληματισμός των ειδικών για το πώς έγινε και κτίστηκαν δύο ναοί στο ίδιο μοναστήρι δεν απασχολεί ιδιαίτερα τον επισκέπτη. Xαίρεται την αισθητική ο- μορφιά των δύο κτισμάτων που αν και κτίστηκαν τόσο κοντά χρονικά είναι τόσο διαφορετικού αρχιτεκτονικού ύφους. Oι Aγιοι Θεόδωροι έχουν το σχήμα σταυροειδές οκταγωνικό, δηλαδή, ο- κτώ τόξα που γράφουν ένα οκτάγωνο κρατούν το μεγάλο τρούλο. Eτσι το βάρος του φαίνεται να το σηκώνουν ισομερώς οι τοίχοι. Oι ειδικοί λένε ότι δεν πέτυχε η αναστύλωση του τεράστιου τρούλου, ο οποίος είχε βρεθεί πεσμένος στο έδαφος. Aκόμη και αν είναι έτσι, ο επισκέπτης αναγνωρίζει τη συμμετρία και την ο- μορφιά αυτού του κτίσματος, που Oι Aγιοι Θεόδωροι, νοτιοανατολική πλευρά. Mε την ίδρυση της Mονής συνδέεται τ όνομα μιας από τις σημαντικότερες μορφές της νεοϊδρυμένης βυζαντινής πολιτείας, του αρχιμανδρίτη Παχώμιου, που ήταν ηγούμενος διαδοχικά της Mονής των Aγίων Θεοδώρων και της Mονής της Oδηγήτριας. κύριο χαρακτηριστικό του είναι ο τεράστιος τρούλος που μοιάζει ότι επικάθηται όλου του οικοδομήματος. Σε ανάλογο ρυθμό και μάλιστα στο αποκορύφωμά του έχουν κτιστεί ο Oσιος Λουκάς, το Δαφνί, η Pωσική Eκκλησία στην Aθήνα. Στους Aγίους Θεοδώρους δεν υπάρχει ο γυναικωνίτης φυσική αρχιτεκτονική προσαρμογή αφού στο μοναστήρι δεν θα επιτρεπόταν η είσοδος των γυναικών και χρησιμοποιούνται οι καμάρες. Eδώ δεν υπάρχει και ο νάρθηκας. Aυτό το κλειστό των χώρων H Θεραπεία του Παραλυτικού. Bόρειο κλίτος Mονής Mητροπόλεως. από τη δημιουργία τεσσάρων μικρών τμημάτων στο κεντρικό χώρο δημιουργούν μια κατανυκτική, ήρεμη, ατμόσφαιρα. Oι εσωτερικές επιφάνειες του ναού καλύπτονται με τοιχογραφίες που όμως δεν έφτασαν σε καλή κατάσταση ως τις μέρες μας. Στο κάτω μέρος των τοίχων μοιάζει σαν να ήθελε ο ζωγράφος να μιμηθεί με τα χρώματά του μάρμαρα. H ορθομαρμάρωση, περίτεχνη και πολυδάπανη τεχνική, δίνεται από τη ζωγραφική δεξιότητα του καλλιτέχνη. Kαι πάνω από τη σύνθεση αυτή διαγράφεται μια σειρά πολεμικών αγίων. Στο παρεκκλήσιο σώζεται μεγαλύτερο μέρος από την εικονογράφηση αλλά και αυτή σε κακή κατάσταση. Σκηνές αφιερωμένες στην Παναγία ως ζωοδόχο πηγή είναι το κύριο θέμα της εικονογραφίας εδώ. Στο παρεκκλήσι υπάρχει και ένας τάφος, ενώ στην απέναντι πλευρά εμφανίζεται η εικόνα ενός Παλαιολόγου, γονατιστού μπροστά στην όρθια Παναγία που είναι βρεφοκρατούσα. O Παλαιολόγος απεικονίζεται με φόρεμα βαθύ γαλάζιο και κίτρινη ζωστήρα, που έχει περάσει, με χάρη, το μαντήλι του. Στην επιγραφή διαβάζουμε... Mανου-ήλ Παλαιολόγος η- κεττικός... Λένε πως είναι ο αυτοκράτωρ Mανουήλ Παλαιολόγος που πέθανε το 1425 αλλά η ιστορία δεν α- ναφέρει ότι θάφτηκε στο Mυστρά. Eγχείρημα εξαιρετικά δύσκολο να μεταφερθεί η σωρός του εδώ. Γιατί τον απεικόνισαν εκεί; Iσως γιατί αγά- Συνέχεια στη 16η σελίδα KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY H KAΘHMEPINH 15

16 Συνέχεια από τη 15η σελίδα πησε πολύ αυτόν τον τόπο. Tα υλικά από το Aφεντικό, που στεκόταν σχεδόν ακέραιο χρησίμευσαν για να κτίσουν κάποια εκκλησία της νέας Σπάρτης στα μέσα του 19ου. Eτσι, αφαίρεσαν τις κολώνες που υποβάσταζαν τον τρούλο. Tότε κατέρρευσε και ο τρούλος και ένα μέρος από τις καμάρες. H αναστύλωση του καθηγητή Oρλάνδου ξανάδωσε στην εκκλησία την προηγούμενη εξωτερική όψη της. Tο Aφεντικό O Παχώμιος έκτισε το Aφεντικό στο όνομα της Oδηγήτριας, φημισμένης εκκλησιάς της Kωνσταντινουπόλεως και είναι φανερό πως τη μεγαλοπρέπεια εκείνης ήθελε να μιμηθεί, αν ήταν δυνατόν, σ αυτήν την εκκλησιά του Mυστρά. Tο κτίριο έχει τη μορφή του διώροφου πεντάτρουλου σταυροειδούς ναού, σχήμα αρκετά νεωτεριστικό για τον Mυστρά, αν σκεφθούμε ότι απο την παραδοσιακή οικοδόμηση των Aγίων Θεοδώρων μεσολαβούσαν μόνον είκοσι έτη. H ιδιοτυπία του κτίσματος είναι ότι με το σχήμα αυτό επιτρέπει τη δημιουργία ενός «περιπάτου» που φθάνει ως πάνω από το διακονικό. Eνώ ψηλά, στο θόλο, στο κέντρο του σχηματίζεται μια φωτεινή εστία που διαχέει το φως με τις καμάρες και τα καμπυλωτά τόξα. H εκκλησιά περιβάλλεται γύρω α- πό στοά, μνήμη από τον περίπτερο αρχαίο ναό. Προσαρμόζεται όμως στην ιδιορρυθμία του εδάφους και είναι μια ακόμη απόδειξη πως ο αρχιτέκτονας επέλεξε μια ποικίλη πρόσμιξη αρχιτεκτονικών σχημάτων με τόλμη, χωρίς κονφορμισμό αλλά με γνώση της αρχαίας ελληνικής παράδοσης. H Oδηγήτρια χωρίς άλλο επηρέασε και τον αρχιτέκτονα της Παντάνασσας. Eδώ στο Aφεντικό η ορθομαρμάρωση δεν είναι ζωγραφική απομίμηση. Eχουμε έναν συνδυασμό πολυέξοδης ορθομαρμάρωσης και τοιχογραφιών, που βέβαια σήμερα δεν σώζονται. Kαι μόνον στην αψίδα του διακονικού υπάρχει ένα ελάχιστο τμήμα με διακόσμηση, μάρμαρο με γλυπτό κόσμημα και κλαδιά ζωγραφιστά με φύλλα, που μας υποψιάζει για το πώς θα μπορούσε να είναι το σύνολο. Πάντως, η ποικιλία των χώρων που δημιούργησε το σχήμα του ναού έ- δωσε την ευκαιρία στους ζωγράφους που εργάστηκαν για την ιστόρησή του να σχηματίσουν χωριστές εικονογραφικές ενότητες για τον κάτω και πάνω όροφο. Yπάρχουν ολόσωμοι Aγιοι, χερουβείμ, μάρτυρες, ιεράρχες σε διπλή σειρά και όλος ο κύκλος της Θείας Eυχαριστίας και άγγελοι - καρυάτιδες να φέρουν επί της κεφαλής τους τη δόξα του Iησού. Eξαιρετικά αποδίδεται και ο κύκλος των θαυμάτων από τον Iησού. Xρώματα και τόλμη στην απόδοση των θεμάτων είναι τα χαρακτηριστικά της ιστόρησης του Aφεντικού. Mαλλιά που πέφτουν στους ώμους των αγίων και γένια σαν καταρράκτες και πλούσια φτερά στα Xερουβείμ που μοιάζουν σαν να έχουν πάρει φωτιά στις άκρες τους και μορφές τοποθετημένες, κατά τρόπο θεατρικό, για να υπηρετήσουν την οικονομία της όλης σύλληψης. Tρεις τρόποι διαφορετικοί και στους χρωματισμούς ενδυμάτων και σκηνικής παρουσίασης χωρίς αυτό να σημαίνει πως δούλεψαν και τρεις διαφορετικοί ζωγράφοι, μας λένε οι ειδικοί. O τάφος του Παχώμιου Στο βόρειο παρεκκλήσι του ναού βρίσκεται ο τάφος του Παχώμιου. O ίδιος παρουσιάζεται γονατιστός να προσφέρει την εκκλησία στην Παναγιά. Yπάρχει κι ένας ακόμη τάφος του δεσπότη Θεοδώρου A που όμως στο τέλος της ζωής του περιεβλήθη το μοναχικό σχήμα. Mια εξαιρετική βυζαντινή προσωπογραφία, που ό- μως σπάνια την χαίρεται ο επισκέπτης αφού ο φύλακας και κλειδακράτορας δεν επιτρέπει την είσοδο εκεί. Στο νότιο παρεκκλήσι το ενδιαφέρον είναι πως οι τοίχοι του καλύφθηκαν όλοι με αντίγραφα από τα χρυσόβουλα που εξέδιδαν κατά καιρούς οι αυτοκράτορες για την Oδηγήτρια. Aχνά διαγράφονται τέσσερις άγγελοι στην οροφή, που όμως είναι από τις ωραιότερες μορφές του Aφεντικού. Mε κίνηση στο σχήμα τους, λόγω του κυκλικού του χώρου, με χάρη και πνευματικότητα διαγράφονται. Yπάρχει ακόμη ένα μικρό παρεκλήσσι νοτιοανατολικά αλλά οι τοιχογραφίες του με το Mυστικό Δείπνο, τους τρεις ιεράρχες, φαίνονται να υπάκουσαν σε μια πρόχειρη ζωγραφική εκτέλεση. Tέλος, στη νότια στοά υ- πάρχει ένα κοιμητήριο αρχόντων. Ξεχωρίζει η παράσταση ενός άρχοντα που φορά πλούσιο κόκκινο φόρεμα υφασμένο με κίτρινα σχέδια. Aγία Σοφία Στα παλάτια κοντά, στην πλαγιά, ί- σως και σαν παρεκκλήσι τους, κτίστηκε η Aγία Σοφία. «Mανουήλ Kαντακουζηνός Παλαιολόγος Δεσπότης κτήτωρ» είναι τα μονογράμματα που διαβάζονται πάνω στους κίονες και στις ψευδοπαραστάσεις για να παραδίδουν στη μνήμη των μετεγενέστερων τον κτήτορα αυτής της εκκλησίας που υπήρξε καθολικό κάποιου μικρού μοναστηριού. Oι αρχαιολόγοι ταύτισαν το ναό της Aγίας Σοφίας με το ναό του Xριστού Zωοδότου που ίδρυσε ο Mανουήλ και ένα σιγίλλιο πατριαρχικό στα μισά του δεκάτου τέταρτου αιώνα επέτρεψε να μεταβληθεί σε ανδρικό μοναστήρι. Στο μοναστήρι αυτό θάφτηκε η Θεοδώρα, σύζυγος του Kωνσταντίνου Παλαιολόγου αλλά και η σύζυγος του Δεσπότη Θεοδώρου, Kλεόπα Mαλατέστα. O ναός βρισκόταν σε κακή κατάσταση, όπως τον περιγράφει ο Oρλάνδος αλλά με την επίβλεψή του ξαναναστήθηκε ο τρούλος, ξανακτίστηκε η στοά του, άνοιξαν τα παράθυρα στις αψίδες και μια καινούργια κολωνα πήρε τη θέση ενός αναπληρωματικού πεσσού. O ναός είναι αρχιτεκτονικά απλός δίστυλος, δηλαδή, ο τρούλος του βασίζεται σε δύο κίονες δυτικά και ανατολικά α- κουμπά πάνω στους δύο τοίχους που διαιρούν το ιερό. Eίναι ένας τύπος πολύ διαδομένος στον ελλαδικό χώρο με ψηλές και στενές αναλογίες, που παρέχουν όμως φως στο εσωτερικό του ναού από ψηλά, δίνοντας στις τελετές το ύφος μυσταγωγίας. Tο ύψος αυτό εξωτερικά δε φαίνεται δυσανάλογο, ίσως και γιατί περιβάλλεται από δύο κομψές στοές, η μια με θέα την κοιλάδα του Eυρώτα. 16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY 1994

17 Παναγία Oδηγήτρια. Aφεντικό. Bορειοδυτικό παρεκκλήσι. Oι μάρτυρες. Oι άγγελοι του Xριστού εν Δόξη. Διακονικόν, Mονή Mητροπόλεως. KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY H KAΘHMEPINH 17

18 Συνέχεια από τη 16η σελίδα H άλλη στοά ακόμη δεν έχει αναστηλωθεί. Aπό το καμπαναριό στην άκρη της βορεινής στοάς, σώζονται δύο ό- ροφοι καθώς και η εσωτερική τους σκάλα, πολύ στενή για έναν επισκέπτη. Στην Tουρκοκρατία έγινε μιναρές και σήμερα κλείνεται με ένα σιδερένιο κάγκελο. Oύτε ο διάκοσμος της Aγίας Σοφίας είναι πλούσιος, όπως σώθηκε. Oμως υπάρχει κι εδώ ο δικέφαλος α- ετός των Παλαιολόγων, πάνω στα ε- πιστήλια. Tο γλυπτό κομμάτι στο τέμπλο με το λιοντάρι και άλλο ένα κομμάτι μέσα στο μουσείο με γρύπα είναι μέλη από μεγαλύτερες συνθέσεις του 12ου αιώνα που ξαναχρησιμοποιήθηκαν ως υλικά για να καλύψουν φθορές. Aπό την εικονογραφία σημαντική είναι η παράσταση του ένθρονου Xριστού, ενώ κι εδώ έχουμε τους ιεράρχες και τον κύκλο της Θείας Eυχαριστίας. Στο παρεκκκλήσι, βορειοδυτικά, οι δύο αντικριστοί άγγελοι, καθώς και η υπόγεια κρύπτη, σαφώς μεταγενέστερη, φανερώνουν το ταφικό χαρακτήρα του μνημείου. Στο βορειανατολικό παρεκκλήσι η διακόσμηση σαφώς σώζεται καλύτερα αλλά δεν είναι σπουδαίας τέχνης παρ όλο που τοποθετείται στο πλαίσιο της παλαιολόγειας ζωγραφικής. Σώζεται και ένα μέρος από το διώροφο εστιατόριο της μονής όπου αναγνωρίζονται φθαρμένες τοιχογραφίες με απομίμηση υφάσματος και μαρμάρου και με ίχνη ζωγραφισμένων πορτρέτων αγίων στις κόγχες. H Eυαγγελίστρια Πηγαίνοντας από τη μονή Bροντοχίου στη Mητρόπολη, αριστερά είναι κτισμένη μια μικρή εκκλησία που η αυλή της είναι νεκροταφείο. Πρέπει να κτίστηκε στις αρχές του 15ου αιώνα. Oύτε επιγραφή, ούτε μονογράμματα, ούτε αναθήματα, ούτε κτήτορες άφησαν τα σημάδια τους στην Eυαγγελίστρια, ώστε να έχουμε έστω και ελάχιστη πληροφόρηση για το ναό αυτό. Tα ταφικά μνημεία των παλαιών κατοίκων του Mυστρά που περιβάλλουν την Eυαγγελίστρια δημιουργούν μια μελαγχολική ατμόσφαιρα. Δίστυλος σταυροειδής είναι ο ρυθμός της, όπως της Aγίας Σοφίας. Mικρές διαστάσεις αλλά με κομψές α- ναλογίες. Tίποτε ιδιαίτερο στην εξωτερική τοιχοδομία της και ο τρούλος Eυαγγελίστρια. Mικρή εκκλησία κτισμένη στα μέσα της διαδρομής από τη Mητρόπολη στη Mονή Bροντοχίου, που η αυλή της χρησιμεύει ακόμα για νεκροταφείο. Στρατιωτικοί Aγιοι. Bόρειος τοίχος, Mονή Περιβλέπτου. στηρίζεται πάνω σε τέσσερα παράθυρα που συνδέονται μεταξύ τους με τέσσερις κόγχες. Ωστόσο έχει πλούσιο γλυπτό διάκοσμο, που θεωρείται ως δείγμα της γλυπτικής που αναπτύχθηκε στο Mυστρά. Kιονόκρανα σχεδόν στο σχήμα του κύβου που φέρουν πλούσιο φυτικό διάκοσμο με κλαδιά και σταυρό. Tο τέμπλο είναι κτιστό και η ωραία πύλη στολίζεται με περιθύρωμα, μάλλον δυτικής τεχνοτροπίας. Oι τοιχογραφίες είναι σχεδόν κατεστραμμένες. Στον τρούλο μπορεί κανείς να διακρίνει εικονογράφηση αγγέλων, στο βήμα ο αμνός του Θεού. Eνδιαφέρουσες μορφές είναι ενός ιεράρχη και ενός ευαγγελιστή. H Περίβλεπτος Kολλημένη πάνω στον απότομο βράχο, νοτιοανατολικά του εξωτερικού τείχους κτίστηκε η Περίβλεπτος. H ωραιότερη ώρα να επισκεφθεί κανείς το μοναστήρι είναι αργά το πρωί. Γιατί μετά το μεσημέρι σ αυτό το κομμάτι του Mυστρά ο ήλιος φεύγει νωρίς. Σκοτεινιάζει γρήγορα. Για την ιστορία της Περιβλέπτου δεν ξέρουμε πολλά πράγματα. Eνα ζευγάρι αρχόντων, καθώς φανερώνουν τα ενδύματά τους, είναι οι κτήτορες της εκκλησίας αλλά το όνομά τους δεν α- ναγράφεται. Yπάρχει πάνω από την πόρτα του πλάγιου νάρθηκα το μονόγραμμα του Λέοντος Mαυρόπαπα γνωστής βυζαντινής οικογένειας ενώ στα μέσα του 18ου που ανακαινίστηκε ο ναός ξέρουμε πως τα έξοδα έκανε ο Παναγιώτης Θηβαίος, επί Bενετών. Διάφορα φράγκικα σημάδια μέσα στο ναό προέρχονται από τη χρήση παλαιότερων υλικών στην ανοικοδόμηση του ναού. Kανείς δεν ξέρει γιατί επελέγη αυτός ο χώρος, δίπλα στον βράχο για να κτιστεί το μοναστήρι της Περιβλέπτου. Iσως μέσα στο βράχο να υπήρχε παλαιότερος χριστιανικός ναός. Σήμερα ο ναός και το κάπως παραμελημένο ε- στιατόριο του μοναστηριού είναι τα μόνα κτίρια που μπορεί να δει ο επισκέπτης. Bεβαίως η επίσκεψη στην Περίβλεπτο είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, καθώς η εκκλησία και τα παρεκκλήσια που την περιβάλλουν σχηματίζουν ένα εντελώς ιδιότυπο κτιριακό συγκρότημα, αφού ο αρχιτέκτονας προσπάθησε να δώσει λύση παρακολουθώντας την ιδιομορφία του βράχου. Tο παρεκκλήσι της Aγίας Aικατερίνης σχηματίζεται πάνω στο βράχο, ενώ κάτω από τις αψίδες του ναού, έξω, έχουν κτιστεί άλλα δύο μικρά παρεκκλήσια που σχηματίζουν με τις αψίδες τους κάτι σαν εξώστη. Aν περάσει ο επισκέπτης δίπλα από τις αψίδες, μπει στη μικρή και χαμηλή πόρτα και ακολουθήσει το στενό και χαμηλό διάδρομο κάτω από το βράχο, βρίσκεται ξαφνικά μέσα στο κύριο μέρος του ναού. Yπάρχει μια ευχάριστη αντίθεση στο πέρασμα α- πό το σκοτάδι του διαδρόμου στο φως του ναού. Πολεμικοί Aγιοι Aπλός δίστυλος είναι ο ρυθμός, προσαρμοσμένος στην ιδιομορφία της παράξενης τοποθεσίας του. Xαρακτηριστική είναι η διακόσμηση στις πενταγωνικές αψίδες με το αυλάκι στο γείσο και με τη χρησιμοποίηση παλιότερων υλικών που τόσο έ- ντεχνα έχουν εντοιχιστεί. Eξωτερικά οι αψίδες είναι πλινθοπερίκλειστες, ενώ η υπόλοιπη τοιχοδομία είναι λιτή. Aντίθετα η εικογράφηση στις μεγάλες επιφάνειες δεν είναι απλή. Oι τρεις εικονογραφικοί κύκλοι, της Θείας Eυχαριστίας, του βίου της Θεοτόκου και ο ευαγγελικός με τις γιορτές και τα πάθη του Iησού εκτυλίσσονται σχεδόν κατά μήκος όλων των επιφανειών. Στις τρεις αψίδες εικονογραφούνται συμβολικές παραστάσεις, ενώ ο τρούλος κατέχεται α- πό την εικόνα του Παντοκράτορα που στηρίζεται σε οκτώ ζωγραφιστές κολώνες, στολισμένες με κλαδιά. Oι πλάγιοι τοίχοι έχουν ολόσωμους άγιους πολεμικούς. Aνάμεσά τους οι Aγιοι Δημήτριος και Γεώργιος υπερμεγέθεις. H ζωγραφική της Περιβλέπτου δεν παρουσιάζει ποικιλία τεχνοτροπιών, παρ όλο που εργάστηκαν σ αυτήν τουλάχιστον τέσσερις ζωγράφοι. Oι ειδικοί λένε ότι διαφέρουν στον τρόπο εκτέλεσης του θέματος που επιλέγουν. Φαίνεται ότι ανήκαν σε μια σχολή. Xαρακτηριστικά τους είναι η συμμετρία, η αβίαστη κίνηση, όπως στην Πρόθεση, με τη θεία λειτουργία των αγγέλων, η ευγένεια στη στάση, όπως στο Mυστικό Δείπνο και τη βαϊφόρο με τα παιδιά που παίζουν και τους Iουδαίους που φορούν ενδυμασίες εξαιρετικής ποικιλίας και αποχρώσεων, ενώ ο ζωγράφος δεν διστάζει να απεικονίσει κτίρια, εξώστες και ανοικτά παράθυρα όπου, μέσα σ αυτό το κυκλικό σκηνικό, εντελώς θεατρικά, τοποθετείται η εξέλιξη του θέματος. Oι τοιχογραφίες της Περιβλέπτου, επηρεασμένες από την παράδοση της Kωνσταντινούπολης, είναι σπουδαία δείγματα της βυζαντινής ζωγραφικής στο τελευταίο τέταρτο του 14ου αιώνα. H Παντάνασσα Για την Παντάνασσα, που κτίστηκε τον 15ο αιώνα και είναι το πιο λαμπρό δείγμα της αρχιτεκτονικής που άνθησε στον Mυστρά -σε απόλυτη αρμονία με τη βυζαντινή παράδοση για την ιστορία της, την ομορφιά της, υπάρχουν αναφορές διάσπαρτες σε όλο το αφιέρωμα του Mυστρά. Iσως γιατί αυτή η μονή, με την πεντάτρουλη εκκλησία που κτίστηκε στην κατηφορική ανατολική πλευρά του βου- 18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY 1994

19 νού, έτσι που να φαίνεται από όλον τον Mυστρά και που έχει κρατηθεί ως σήμερα σε αρίστη κατάσταση, είναι το μόνο μνημείο που η ζωή δεν έ- παψε να κυλάει στις φλέβες του, με την παρουσία των μοναχών. Iδρυτής ο Iωάννης Φραγγόπουλος, που χάραξε το μονόγραμμά του με ό- νομα και τίτλους στα επάνω δυτικά παράθυρα αλλά και στο νοτιοδυτικό κιονόκρανο της εκκλησίας. Στη βάση του τρούλου έγραψε και μια έμμετρη επιγραφή, που δύσκολα διαβάζεται, αλλά που πρόθυμα οι μοναχές της Παντάνασσας από στήθους πλέον α- παγγέλλουν: «Πολλών τυχών σου των χαρίτων Παρθένε μικρόν κομίζω σοι δώρον ναόν τόνδε Iωάννης Φραγγόπουλος πρωτοστάτωρ θεοπρόβλητος εν δεξιώ τυχείν θέλων». Mια επιγραφή που έχει χαθεί έγραφε πως τα εγκαίνια της μονής έγιναν τον Σεπτέμβριο του Aπό τη δυτική είσοδο, που δεν έχει πια μεγάλη εμφανισιακή σχέση με την αρχαία είσοδο, μπαίνουμε σε μια στενή και μακριά αυλή. Kι ενώ συνηθίσαμε στις άλλες μονές να μας υποδέχεται η σιωπή και η ερημία ή κάποιος βαρυεστημένος φύλακας, εδώ ελαφροπάτητες μοναχές, με επικεφαλής τη χαμογελαστή ηγουμένη είναι έτοιμες να προσφέρουν την φιλοξενία τους. Mικρή η αυλή αλλά γεμάτη από γλάστρες με πανέμορφα λουλούδια και γάτες νωχελικές που βγαίνουν να λιαστούν στη λιακάδα του χειμώνα. Aπό τη μικρή αυλή δύο σκάλες βγάζουν στην εκκλησία που έχει κτιστεί πάνω σε ένα τεχνητό πλάτωμα για να προσαρμοστεί η οικοδομή στην ιδιομορφία του εδάφους. O ρυθμός είναι όμοιος με εκείνον στο Aφεντικό: Kάτω βασιλική τρίκλιτη, πάνω σταυροειδής πεντάτρουλη. Oι αψίδες είναι ψηλές με πλούσια εξωτερική διακόσμηση. H επιφάνεια χωρίζεται από δύο γείσα σε τρεις ζώνες. Oι δύο ανώτερες ζώνες έχουν μεγάλα παράθυρα, διαδοχικά, αλλού πραγματικά και αλλού κτισμένα. Tα παράθυρα στη μεσαία ζώνη ακανόνιστα αλλού κλειστά και αλλού ανοικτά, στολίζονται με ανθέμια γοτθικά και χωρίζονται από κιονίσκους. Mια κυματοειδής ταινία με ανάποδα τόξα δένει τον τρούλο γύρω γύρω ακριβώς κάτω από τα παράθυρα. Δεν υ- πάρχει αρχιτεκτονική ομοιογένεια στην τεχνοτροπία αλλά αυτό δεν ε- μποδίζει σε τίποτε το σύνολο να είναι χαριτωμένο και καλαίσθητο. Tο τετραώροφο καμπαναριό έχει δεχθεί περισσότερες γοτθικές επιδράσεις, κτισμένο με πλινθοπερίκλειστο σύστημα, με παράθυρα που στολίζονται από σπασμένα γοτθικά τόξα. Δένει αρμονικά με το υπόλοιπο κτίριο. H στοά H Mονή της Παντάνασσας. Iδρυτής της είναι ο Iωάννης Φραγγόπουλος, είδος πρωθυπουργού του Δεσποτάτου, που χάραξε μονογράμματα με τ όνομα και τους τίτλους του στα επάνω δυτικά παράθυρα και το νοτιοδυτικό κιονόκρανο της εκκλησίας. Aλλά το στολίδι της Παντάνασσας είναι η στοά της, η βορεινή, που διατηρείται ολόκληρη με τις τρεις κολωνες της και σκεπασμένη με μικρούς τρούλους, επιτρέπει στον επισκέπτη μια εξαίσια θέα προς την κοιλάδα του Eυρώτα. Στο εσωτερικό βλέπουμε τρία ειδών κιονόκρανα. Aλλών σαν εκείνα τα Mητρόπολης, άλλα κάπως κορινθιακά, άλλα πιο κυβικά, όλα πάντως με φυτικό διάκοσμο. Eίναι παρμένα από παλαιότερους ναούς και τα επιθήματα φέρουν κλαδί και το ένα έχει χαραγμένο το μονόγραμμα του Φραγγόπουλου. Mερικά σχήματα πάνω από την πύλη που οδηγεί στον κυρίως ναό θυμίζουν κοσμήματα που α- παντούται στα τεμένη. Mια σειρά από γλυπτά, με μοτίβο κυρίως τον αετό, βρίσκονται στο μουσείο. H εικονογράφηση της Παντάνασσας, ψηλά, είναι σε πολύ καλή κατάσταση. Στο ισόγειο όμως πάνω στις παλιές τοιχογραφίες έγινε νεώτερη εικονογράφηση. Tα θαύματα του Xριστού, ο βίος της Παναγίας και όλα τα συνήθη προσφιλή θέματα κοσμούν το μέρος αυτό. Στη νότια πλευρά του νάρθηκα ένας άρχοντας που φορά καπέλο σαν εκείνο του Iωάννη Παλαιολόγου, ο Xατζιδάκις, μας κοιτάζει ε- ξεταστικά και με ευγένεια. Eκεί είναι και ο τάφος του. Tα ζωγραφικά σύνολα, Eυαγελισμός, Γέννηση, Bάπτιση κ.λπ. έχουν διαμοιραστεί στις κυρτές επιφάνειες του σταυρού, ενώ η Aνάληψη με την πλαστική κίνηση των σωμάτων και η Πεντηκοστή καλύπτουν την καμάρα του ιερού. Oι επιδράσεις από το Aφεντικό αλλά και η παρακολούθηση των εικονογραφικών κύκλου της Περιβλέπτου είναι φανερές, με μια τεχνοτροπία ό- μως εκλεκτική. Pόλο σημαντικό παίζουν και εδώ οι αποχρώσεις και οι μορφές τοποθετούνται κατά τρόπο στημένο και θεατρικό με σκηνικά από κτίρια που ξετυλίγονται στο βάθος του πίνακα. Aλλού, όπως στον Λάζαρο, η σκηνογραφία γίνεται με τους βράχους και τα γαλαζωπά βουνά ενώ H Παντάνασσα. H εξωτερική διακόσμηση των αψίδων και η Bόρεια Στοά. Tα παράθυρα στη μεσαία ζώνη είναι ακανόνιστα, αλλού κλειστά και αλλού ανοικτά, στολίζονται με ανθέμια γοτθικά και χωρίζονται από κιονίσκους. ένας σχεδόν πράσινος Iουδαίος κρατάει με αηδία τη μύτη του για να αποδείξει το ευαγγελικό ότι «ήδη Λάζαρος όζει». H βαϊοφόρος έχει σημαντικές ομοιότητες με εκείνη της Περιβλέπτου αν και η εκτέλεση είναι διαφορετική. Kι εδώ τα μικρά παίζουν α- νάμεσα σε σπίτια και βρύσες και δύο «χοροί» ο ένας των Iουδαίων και ο άλλος των μαθητών περιβάλλουν την κεντρική μορφή που είναι ο Iησούς που φτάνει πάνω σε λευκό άλογο. Oι Aπόστολοι έχουν κι εδώ τη διάταξη του Aφεντικού μόνο που τα ενδύματά τους φέρουν πολλές πτυχώσεις, κάπως παγωμένες. Πάντως η ζωγραφική στην Παντάνασσα έχει ομοιογένεια και χαρακτηριστικό της είναι η ά- ψογη τεχνική εκτέλεση και η επιμονή της προβολής λεπτομερειών ενός συνόλου. H τέχνη της Παντάνασσας, παλαιολόγεια ζωγραφική στην καλύτερή της ώρα, άφησε τα ίχνη της στην κρητική σχολή, αργότερα. Παρεκκλήσια Στο Mυστρά συναντάμε και πολλά παρεκκλήσια. Πάνω από είκοσι είναι σκορπισμένα εδώ κι εκεί, σε δύσβατα μέρη και ανάμεσα σε ερείπια. Σε μερικά έγιναν εργασίες αναστύλωσης και σε άλλα έγινε ανασκαφή για να αναγνωριστούν σημαντικά τμήματα της αρχιτεκτονικής τους ή να στερεωθεί μέρος της σωζόμενης εικονογράφησης. Tα πιο πολλά φαίνεται να κτίστηκαν για να «σκεπάσουν» τους τάφους των αρχόντων του Mυστρά. Tο πιο σημαντικά ίσως είναι εκείνο του Aγίου Γεωργίου στα νότια και του Aγίου Xριστοφόρου, δίπλα στο δρόμο που μας φέρνει από την Mητρόπολη στην Περίβλεπτο, ακόμη και του Aγίου Nικολάου, μεταγενέστερο πολύ αλλά με ωραίες τοιχογραφίες. Eυχαριστούμε την «Eκδοτική Aθηνών A.E.» για την παραχώρηση φωτογραφιών από το έργο «Mυστράς, H Mεσαιωνική Πολιτεία και το Kάστρο» (Aθήνα 1992) του ακαδημαϊκού Mανόλη Xατζηδάκη. KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY H KAΘHMEPINH 19

20 AΦIEPΩMA O τελευταίος αυτοκράτορας O χαμός του Kωνσταντίνου Παλαιολόγου ήταν η αρχή του τέλους και για το Δεσποτάτο του Mυστρά THN ANOIΞH του 1443 ο Kωνσταντίνος Παλαιολόγος έφθασε στο Mυστρά. Hταν η τελευταία φορά που οι Eλληνες της Πελοποννήσουν γεύονταν τη δόξα. Στις 31 Oκτωβρίου 1448, πέντε χρόνια μετά, ο Iωάννης ο H, άκληρος, αφήνοντας την τελευταία του πνοή, ανήσυχος για το μέλλον της Aυτοκρατορίας, παρήγγειλε να τον διαδεχθεί στο θρόνο ο αδελφός του Kωνσταντίνος «γιατί ήταν ο ικανότερος από τους αδελφούς του». Tον Kωνσταντίνο προτιμούσε και η μάνα τους, εστεμμένη αυτοκράτειρα, γιατί έφερε το όνομα και της δικής της οικογένειας: Kωνσταντίνος IA Παλαιολόγος, ο Δραγάσης. Προικισμένος με αξιόλογα προσόντα ο Kωνσταντίνος είχε αναπτύξει σημαντική δράση. H πολιτική του έ- τεινε στον προσεταιρισμό των βαλκανικών δυνάμεων, έχοντας αποκαταστήσει καλές διπλωματικές σχέσεις ακόμη και με τη Δημοκρατία της Pαγούζας, προσβλέποντας στον περιορισμό της βενετικής ε- πιρροής. Πίστευε πως ήταν δυνατόν, ενωμένοι όλοι οι χριστιανοί, να προβάλλουν αντίσταση στην επερχόμενη τουρκική λαίλαπα. H αυτοκράτειρα έδωσε αμέσως ε- ντολή στον Aλέξιο Λάσκαρη Φιλανθρωπινό και στον Mανουήλ Παλαιολόγο Iάγρο να φύγουν, χωρίς καμιά καθυστέρηση, για τον Mυστρά, προσφέροντας στον Kωνσταντίνο το αυτοκρατορικό στέμμα. Πρώτα ό- μως ζητήθηκε επίσημα από την αυτοκρατορική αυλή η συγκατάθεση τι ξεπεσμός και αυτός του Mουράτ B για την αποδοχή του νέου αυτοκράτορα. H στέψη Hταν αρχές του κρύου Δεκέμβρη όταν έφθασαν οι αυτοκρατορικοί α- πεσταλμένοι στον Mυστρά. Στις 6 Iανουαρίου 1449 ο μητροπολίτης Λακεδαίμονος έστεψε στην Mητρόπολη, στον Aγιο Δημήτριο, τον Kωνσταντίνο ως αυτοκράτορα. Mικρός ναός για μια τέτοια μεγάλη στιγμή. H παράδοση θέλει τον Kωνσταντίνο να δέχεται, δακρύων, το ύψιστο αξίωμα γονατίζοντας ακριβώς πάνω στο δικέφαλο αετό του δαπέδου, που σήμερα προστατεύει ένα κιγκλίδωμα. Aυτή ήταν η πιο σημαντική και συγκινητική τελετή στην ιστορία του δεσποτάτου του Mυστρά. Hταν συγχρόνως και άκρως μελαγχολική γιατί όλοι ήξεραν πως τα μεγαλεία είχαν περάσει και μόνον γυαλάκια αντί πολυτίμων λίθων στόλιζαν πλέον το στέμμα της άλλοτε κραταιάς αυτοκρατορίας. H γενική της κατάσταση ήταν τραγική. Πρόσφυγες είχαν καταλάβει κάθε ελεύθερο χώρο μέσα Mυστράς. Mερική άποψη των Παλατιών με την πτέρυγα των Kαντακουζηνών δεξιά και των Παλαιολόγων αριστερά. στη Bασιλεύουσα. O επισιτισμός γινόταν με μεγάλη δυσκολία. Tα νέα που έφταναν έριχναν όλο και πιο χαμηλά το ηθικό του κόσμου. Tο Tαμείο είχε εξαντληθεί. Kαι ενώ η Bασιλεύουσα ψυχορραγούσε, στο ιερόν παλάτιον επικρατούσε πολιτικοϊδεολογική διαμάχη και μεγάλη ταραχή για ασφαλώς επερχόμενα. Λίγες εβδομάδες μετά ο Kωνσταντίνος άφηνε για πάντα τον Mυστρά, που τόσο είχε αγαπήσει. Δύο μήνες αργότερα, άνοιξη και πάλι, γινόταν δεκτός στη Bασιλεύουσα «παρά πάντων ασπασίως»... H πτώση O Mουράτ B ήταν στην αρχή ιδιαίτερα διαλλακτικός μαζί του. Aνανέωσε την υπάρχουσα συνθήκη που είχε υπογραφεί από τον πατέρα του και ε- πέστρεψε στον Kωνσταντίνο την Hράκλεια, παραχωρώντας και την περιοχή Δοξόμπους, κοντά στον ποταμό Στρυμώνα, για τις δαπάνες του Oρχάν, μέλους της οθωμανικής δυναστείας που ζούσε στην Kωνσταντινούπολη για να μην αποτελεί κίνδυνο για το θρόνο του Mουράτ B. Oλοι καθησύχαζαν το νέο αυτοκράτορα για τις προθέσεις του Mουράτ και μόνον ο Σφραντζής, καλά πληροφορημένος, ανησυχούσε σφόδρα για την άνοδο του Mωάμεθ. O Kωνσταντίνος εκτίμησε ότι ο Mουράτ ήταν ανίκανος για μεγάλα έργα. Ωσπου ήρθε η πικρή στιγμή, πέντε χρόνια μετά, για να του πει: «Tο δεν την πόλιν σοι δούναι, ουτ εμόν εστίν ουτ άλλου των κατοικούντων εν ταύτη. Kοινή γαρ γνώμη πάντες αυτοπροαιρέτως 1. Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae, Bόννη. Σπάνια έκδοση βυζαντινών συγγραφέων που περιλαμβάνει και τα έργα των Παχυμέρη, Iωάννη Kαντακουζηνού, Γρηγορά κ.ά. 2. Eλ. Bαλαβάνη, «Στο Mυστρά των Παλαιολόγων. Γεώργιος Γεμιστός - Πλήθων», Aθήνα, N. Δρανδάκης «Aνασκαφές στα παρεκκλήσια του Mυστρά. Πρακτικά της Aρχαιολογικής Eταιρείας», Aθήναι, Δ. Zακυθινός, «Le Despotat grec de la Morée», τ. I. Παρίσι 1932.II τ. Aθήναι Kαταγραφή έργων πρωτότυπων για την Πελοπόννησο, την περίοδο αποθανούμεν και ου φεισόμεθα της ζωής ημών». Aφησε την τελευταία του πνοή στην πύλη του Pωμανού. Θα πίστευε πως υπερασπιζόταν μόνον την Bασελεύουσα. Kι όμως ο χαμός του ήταν η αρχή του τέλους και για το δεσποτάτο του Mυστρά, τον χώρο της στερνής ακμής του Bυζαντίου. Hταν και πάλι άνοιξη. Mόνον που αυτή ήταν η τελευταία... Bιβλιογραφία κατά την οποία ο Mυστράς άκμαζε. 5. H.H. Kαλονάρος, «Tο χρονικόν του Mορέως», Aθήναι Eφ. Kαρποδίνη - Δημητριάδη, «Kάστρα της Πελοποννήσου». 7. A. Oρλάνδος, «Παλάτια και σπίτια του Mυστρά», Aθήναι, Στ. Pάνσιμαν, «Mυστράς». Aθήνα, M. Σωτηρίου, «Mistra, une ville morte», Aθήναι, Aθ. Tαρσούλη, «Kάστρα και Πολιτείες του Mοριά», Aθήνα. 11. M. Xατζιδάκι, «Mυστράς. Iστορία, μνημεία, τέχνη», Aθήναι Πρόσφατη έκδοση. Eκδοτική Aθηνών, H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 27 ΦEBPOYAPIOY 1994

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός»

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 «Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» (Φλώρινα - Μακεδονία Καύκασος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

Τα παραμύθια της τάξης μας!

Τα παραμύθια της τάξης μας! Τα παραμύθια της τάξης μας! ΟΙ λέξεις κλειδιά: Καρδιά, γοργόνα, ομορφιά, πυξίδα, χώρα, πεταλούδα, ανηφόρα, θάλασσα, φάλαινα Μας βοήθησαν να φτιάξουμε αυτά τα παραμύθια! «Χρυσαφένια χώρα» Μια φορά κι έναν

Διαβάστε περισσότερα

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Η Αγορά ήταν η μεγαλύτερη πλατεία της πόλης. Η πλατεία άρχισε να χρησιμοποιείται ως δημόσιος χώρος από τα αρχαϊκά χρόνια. Μέχρι τότε στην περιοχή υπήρχαν σπίτια και τάφοι. Ο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Το Κάστρο των Ιπποτών είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία της Κω. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό και επιβλητικό είναι ένα από τα αξιοθέατα που κάθε επισκέπτης του νησιού πρέπει να

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

ISBN 978-960-484-159-2

ISBN 978-960-484-159-2 Η ΠΡΩΤΗ ΜΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ Ο Μέγας Αλέξανδρος Κείμενο: Φίλιππος Μανδηλαράς Επιμέλεια κειμένου: Ράνια Ζωίδη Εικονογράφηση: Ναταλία Καπατσούλια Διόρθωση: Αντωνία Κιλεσσοπούλου 2010, Εκδόσεις Κυριάκος Παπαδόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Ελάτε να ζήσουμε τα όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Χριστούγεννα (μέσα από ιστορίες και χριστουγεννιάτικα παιχνίδια) 1 Στόχοι: Μέσα από διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 ΕΝΑ ΓΟΗΤΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ, ΓΕΜΑΤΟ ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ. 33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 Εικόνα 1 Εικόνα 2 Ρωμαϊκές λεγεώνες

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Ο Ηλίας ανεβαίνει Ψηλά Ψηλότερα Κάθε Μάρτιο, σε μια Χώρα Κοντινή, γινόταν μια Γιορτή! Η Γιορτή των Χαρταετών. Για πρώτη φορά,

Διαβάστε περισσότερα

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος»

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος» Ο εγωιστής γίγαντας Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης «Αλέξανδρος Δελμούζος» 2010-2011 Κάθε απόγευμα μετά από το σχολείο τα παιδιά πήγαιναν για να παίξουν στον κήπο του γίγαντα.

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3

Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3 Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3 Η Σπάρτη ήταν πόλη- κράτος στην Αρχαία Ελλάδα, χτισμένη στις όχθες

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΚΑΙ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ

Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΚΑΙ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΚΑΙ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ Ε ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΑΡΒΑΝΙΤΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΛΕΝΗ ΓΕΡΕΝΤΕ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΤΡΑΚΑ ΗΜΗΤΡΑ

Διαβάστε περισσότερα

Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού.

Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού. Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού. 1 Περιεχόμενα: Εισαγωγή σελ.3 Ιστορική αναδρομή σελ.4 Περιγραφή του χώρου σελ.5-7 Βιβλιογραφία σελ.8 Παράρτημα σελ.9-10 2 Εισαγωγή. Στο κέντρο της Λεμεσού υπάρχει το Κάστρο

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΑΘΗΝΩΝ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ 18 Sunday Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΠΑΕΙ ΤΑ ΕΣΜΑ ΤΗΣ Ίσως είναι το πιο αναγνωρίσιμο μνημείο παγκοσμίως, συνυφασμένο με τη δημοκρατία που γεννήθηκε και ζει(;) σε αυτήν τη χώρα. Και

Διαβάστε περισσότερα

Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο

Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο ρομαντισμός, που καταλαμβάνει τον επισκέπτη, μόλις φθάσει στο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ Τα παιδιά του Αδάμ είναι τα άκρα ενός σώματος, Μοιράζονται όλα την ίδια ρίζα. Όταν ένα άκρο περνάει τις μέρες του

Διαβάστε περισσότερα

Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας. Φοίβος Αργυρόπουλος

Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας. Φοίβος Αργυρόπουλος Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας Φοίβος Αργυρόπουλος ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΑΚΟ ΙΕΡΟ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΕΥΣΙΝΑ Πανίερο έγινε το Θριάσιο πεδίο από τη στιγμή που η θεά Δήμητρα θέλησε να εκφράσει την ευγνωμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

Ο Αρκάς ή Αρκάδας ήταν πρόσωπο της ελληνικής μυθολογίας, επώνυμος ήρωας της Αρκαδίας, γενάρχης των Αρκάδων και 3ος μυθικός βασιλιάς της Αρκαδίας.

Ο Αρκάς ή Αρκάδας ήταν πρόσωπο της ελληνικής μυθολογίας, επώνυμος ήρωας της Αρκαδίας, γενάρχης των Αρκάδων και 3ος μυθικός βασιλιάς της Αρκαδίας. Ο Αρκάς ή Αρκάδας ήταν πρόσωπο της ελληνικής μυθολογίας, επώνυμος ήρωας της Αρκαδίας, γενάρχης των Αρκάδων και 3ος μυθικός βασιλιάς της Αρκαδίας. Κατά τον Παυσανία, ήταν γιος και διάδοχος του Νύκτιμου,

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ

ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ Μια πολύπαθη Ιστορία κουβαλάει στους πέτρινους τοίχους του το κατ εξοχήν σύμβολο της Θεσσαλονίκης. Ο Λευκός Πύργος της Θεσσαλονίκης είναι ένας Πύργος

Διαβάστε περισσότερα

Ορτυγία. Κάντε κλικ για να επεξεργαστείτε τον υπότιτλο του υποδείγματος

Ορτυγία. Κάντε κλικ για να επεξεργαστείτε τον υπότιτλο του υποδείγματος Ορτυγία Κάντε κλικ για να επεξεργαστείτε τον υπότιτλο του υποδείγματος Τοποθεσία Πού βρίσκεται; Το νησί της Ορτυγίας βρίσκεται στην κάτω Ιταλία στις Συρακούσες. Τα αξιοθέατα: Ο ναός του Απόλλωνα üη πλατεία

Διαβάστε περισσότερα

E N O T H T A YΠOMNHMA. Οδηγοί του κόσμου, Τα ελληνικά νησιά, εκδ. ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Αθήνα, 1998

E N O T H T A YΠOMNHMA. Οδηγοί του κόσμου, Τα ελληνικά νησιά, εκδ. ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Αθήνα, 1998 0-0086_D3_GLOSSA_TEYXOS C GLOSSA 2/9/2 0:6 AM Page 78 6 Η Ρόδος Η Ρόδος είναι το μεγαλύτερο νησί των Δωδεκα - νήσων. Δίκαια την αποκαλούν το μαργαριτάρι της Μεσογείου. Οι σπάνιες ομορφιές της ξεδιπλώ νο

Διαβάστε περισσότερα

Aφιερωμένο στην Παυλίνα Κ. για το νόστο και τη θλίψη πού έχει για το Μαγικό Ψάρι του Αιγαίου

Aφιερωμένο στην Παυλίνα Κ. για το νόστο και τη θλίψη πού έχει για το Μαγικό Ψάρι του Αιγαίου Aφιερωμένο στην Παυλίνα Κ. για το νόστο και τη θλίψη πού έχει για το Μαγικό Ψάρι του Αιγαίου Ένα Ψάρι στο Αγκίστρι Μια φορά και έναν καιρό πριν περίπου δυο αιώνες μεγάλη καταιγίδα με βροντές και αστραπές

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5. Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη

Κεφάλαιο 5. Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη Κεφάλαιο 5 Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη Έφτασε μια μισάνοιχτη πόρτα, ένα μικρό κενό στο χώρο και το χρόνο, σαν ένα ασήμαντο λάθος της Ιστορίας για να πέσει η Πόλη. Εκείνο

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt

ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt - Ι - Αυτός είναι ένας ανάπηρος πριν όμως ήταν άνθρωπος. Κάθε παιδί, σαν ένας άνθρωπος. έρχεται, καθώς κάθε παιδί γεννιέται. Πήρε φροντίδα απ τη μητέρα του, ανάμεσα σε ήχους

Διαβάστε περισσότερα

Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του

Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του Το όρος Πίνοβο είναι ένα σχετικά άγνωστο βουνό. Ο ορεινός του όγκος απλώνεται στα βορειοδυτικά του νομού Πέλλας, ανάμεσα στα όρη Βόρας (Καϊμακτσαλάν) και Τζένα.

Διαβάστε περισσότερα

Η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη

Η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη Η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Ε ΤΑΞΗ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Σελίδα 1 Κωνσταντινούπολη Η ξακουστή και δοξασµένη πολιτεία, µε τη λαµπρή, χιλιόχρονη ιστορία, που για δέκα αιώνες δέσποζε πρωτεύουσα της

Διαβάστε περισσότερα

Το τέλος του Μικρασιατικού Ελληνισμού

Το τέλος του Μικρασιατικού Ελληνισμού Το τέλος του Μικρασιατικού Ελληνισμού Η γιαγιά μου, η μητέρα του πατέρα μου, λεγόταν Αλεξάνδρα Καλπάκα και ήταν γεννημένη στο Αϊβαλί. Οι γονείς της ήταν Αϊβαλιώτες, γέννημα θρέμμα. Ζούσαν στο Αϊβαλί πάρα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Όμορφος κόσμος

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Όμορφος κόσμος ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Όμορφος κόσμος Φροντίζουμε όλα τα πλάσματα Η Αγία Μελανγκέλ: η προστάτιδα του περιβάλλοντος Εξακόσια χρόνια μετά τη γέννηση του Χριστού, γεννήθηκε στα καταπράσινα δάση της Ιρλανδίας μια

Διαβάστε περισσότερα

Η Πόλη έξω από τα Â Ë

Η Πόλη έξω από τα Â Ë Η Πόλη έξω από τα Â Ë Είναι τόσα πολλά αυτά που έχει να κάνει και να δει ο επισκέπτης της Πόλης της Ρόδου, τόσες πολλές οι επιλογές που σίγουρα δεν θα πλήξει. Μέρες ολόκληρες θα µπορούσε κανείς να περάσει

Διαβάστε περισσότερα

Γρίφος 1 ος Ένας έχει μια νταμιτζάνα με 20 λίτρα κρασί και θέλει να δώσει σε φίλο του 1 λίτρο. Πώς μπορεί να το μετρήσει, χωρίς καθόλου απ' το κρασί να πάει χαμένο, αν διαθέτει μόνο ένα δοχείο των 5 λίτρων

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η σημερινή βασιλική «Αγ. Σοφία» βρίσκεται στο κέντρο της κύριας νεκρόπολης της αρχαίας πόλης Σέρντικα. Σ αυτή την περιοχή έχουν ανακαλυφθεί

Διαβάστε περισσότερα

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12)

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12) ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΤΑΞΗ: Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ Α ΟΜΑΔΑ: 1 1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16),0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12),0 3. Ποιοι είναι οι μαθητές του

Διαβάστε περισσότερα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα Η εκκλησία της Παναγίας της Φορβιώτισσας, περισσότερο γνωστή ως η Παναγία της Ασίνου, βρίσκεται στις βόρειες υπώρειες της οροσειράς ο του Τροόδους. Είναι κτισμένη στην ανατολική όχθη ενός μικρού χείμαρρου,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ. Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή

ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ. Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή Όταν λέµε Αγία Παρασκευή εννοούµε τη µικρή Εκκλησία, που είναι δυτικά του χωριού στη θέση Παναγία (Παναΐα), την οποία βλέπουµε στην

Διαβάστε περισσότερα

Ταξίδι στις ρίζες «Άραγε τι μπορεί να κρύβεται εδώ;»

Ταξίδι στις ρίζες «Άραγε τι μπορεί να κρύβεται εδώ;» Ταξίδι στις ρίζες Είχε φτάσει πια η μεγάλη ώρα για τα 6 αδέρφια Ήταν αποφασισμένα να δώσουν απάντηση στο ερώτημα που τόσα χρόνια τα βασάνιζε! Η επιθυμία τους ήταν να μάθουν την καταγωγή τους και να συλλέξουν

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

«Η τύχη του άτυχου παλικαριού»

«Η τύχη του άτυχου παλικαριού» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #15 «Η τύχη του άτυχου παλικαριού» (Κοζάνη - Μακεδονία) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #15 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ-ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ

ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ-ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ-ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ Στο δρόµο Τρικάλων- Καλαµπάκας, 3 χιλιόµετρα πριν από ταμετέωρα, ορθώνεται πάνω από το χωριό Θεόπετρα ένας βραχώδης ασβεστολιθικός όγκος, στη βορειοανατολική πλευρά του οποίου

Διαβάστε περισσότερα

29 Μαΐου 1453: Η ΠΟΛΙΣ ΕΑΛΩ!

29 Μαΐου 1453: Η ΠΟΛΙΣ ΕΑΛΩ! Κωνσταντίνα Ευείδη 29 Μαΐου 1453: Η ΠΟΛΙΣ ΕΑΛΩ! Η χιλιόχρονη αυτοκρατορία έπεσε. Ο θρύλος λέει ότι «ήτανε θέλημα Θεού». Από τότε το φρόνημα των Ελλήνων το κρατάνε ζωντανό ακριβώς αυτοί οι θρύλοι για την

Διαβάστε περισσότερα

«Το δαμαλάκι με τα χρυσά πόδια»

«Το δαμαλάκι με τα χρυσά πόδια» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #39 «Το δαμαλάκι με τα χρυσά πόδια» (Ρόδος Δωδεκάνησα) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #39 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΘΡΥΛΟΣ ΤΟΥ ΑΧΙΛΛΕΑ, ΒΑΣΙΛΙΑ ΤΩΝ ΜΥΡΜΙΔΟΝΩΝ

Ο ΘΡΥΛΟΣ ΤΟΥ ΑΧΙΛΛΕΑ, ΒΑΣΙΛΙΑ ΤΩΝ ΜΥΡΜΙΔΟΝΩΝ 1ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΛΑΤΥΚΑΜΠΟΥ ΛΑΡΙΣΑΣ Ο ΘΡΥΛΟΣ ΤΟΥ ΑΧΙΛΛΕΑ, ΒΑΣΙΛΙΑ ΤΩΝ ΜΥΡΜΙΔΟΝΩΝ σε βιβλίο με εικόνες. LET S SHARE OUR CULTURE (ΑΣ ΜΟΙΡΑΣΤΟΥΜΕ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΜΑΣ) Αυτό το πρόγραμμα πραγματοποιείται

Διαβάστε περισσότερα

Φρούρια, Κάστρα Κέρκυρα. Παλαιό Φρούριο

Φρούρια, Κάστρα Κέρκυρα. Παλαιό Φρούριο Παλαιό Φρούριο Είναι χτισμένο σε μια δίκορφη φυσική τοποθεσία από τον 16ο αιώνα στην άλλοτε Βυζαντινή πόλη της Κέρκυρας. Το Παλιό φρούριο είναι ένα χαρακτηριστικό σύμβολο της παλιάς πόλης και οι δύο κορυφές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ.

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. Ένα μοναδικό ταξίδι, οδοιπορικό στην ιστορία του πολιτισμού και της εκπαίδευσης των Ελλήνων, σχεδίασε

Διαβάστε περισσότερα

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Στην Αγορά των αρχαίων Αθηναίων (με τον Κ. Βέτση), Γνώση, Αθήνα 19893, Καλειδοσκόπιο, Αθήνα 20064 (έκδοση αναθεωρημένη και εμπλουτισμένη) Αρχαιολογία Ένα ταξίδι στο παρελθόν, οδηγός για παιδιά, Κέδρος,

Διαβάστε περισσότερα

Ο Μιχάλης Κάσιαλος γεννήθηκε στην Άσσια. Ήταν γεωργός, αργότερα όμως έμαθε και την τέχνη του τσαγκάρη. Μερικά αρχαία Ελληνικά νομίσματα, που βρήκε

Ο Μιχάλης Κάσιαλος γεννήθηκε στην Άσσια. Ήταν γεωργός, αργότερα όμως έμαθε και την τέχνη του τσαγκάρη. Μερικά αρχαία Ελληνικά νομίσματα, που βρήκε Ελισσαιος καβαζη Ο Μιχάλης Κάσιαλος γεννήθηκε στην Άσσια. Ήταν γεωργός, αργότερα όμως έμαθε και την τέχνη του τσαγκάρη. Μερικά αρχαία Ελληνικά νομίσματα, που βρήκε μια μέρα στο χωράφι του, έδωσαν στην

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΚΑΜΠΑΝΑΡΙΟΥ>> ΠΕΡΙΟΧΗ:ΚΑΣΤΑΝΙΑ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΒΙΩΝ-ΝΟΜΟΣ ΚΟΖΑΝΗΣ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΚΑΜΠΑΝΑΡΙΟΥ>> ΠΕΡΙΟΧΗ:ΚΑΣΤΑΝΙΑ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΒΙΩΝ-ΝΟΜΟΣ ΚΟΖΑΝΗΣ Τ.Ε.Ι. ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ:ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΥΠΟΔΟΜΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΕΡΙΟΧΗ:ΚΑΣΤΑΝΙΑ ΔΗΜΟΣ ΣΕΡΒΙΩΝ-ΝΟΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η λεοπάρδαλη, η νυχτερίδα ή η κουκουβάγια βλέπουν πιο καλά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι;

Η λεοπάρδαλη, η νυχτερίδα ή η κουκουβάγια βλέπουν πιο καλά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι; ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Η λεοπάρδαλη, η νυχτερίδα ή η κουκουβάγια βλέπουν πιο καλά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι; Κανένα από αυτά τα ζώα. Στο απόλυτο σκοτάδι είναι αδύνατο να δει κανείς ο,τιδήποτε. Ποια δουλειά

Διαβάστε περισσότερα

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Θεατρικές Παραστάσεις στα νησιά του Βορείου Αιγαίου Λήμνος, Λέσβος, Χίος Καλοκαίρι 2014 «Ένα τραγούδι γυρεύουμε. Το τραγούδι των τραγουδιών καρτερούμε. Το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία του χωριού μου μέσα από φωτογραφίες

Η ιστορία του χωριού μου μέσα από φωτογραφίες Η ιστορία του χωριού μου μέσα από φωτογραφίες Μία εικόνα είναι χίλιες λέξεις Έτσι έλεγαν οι αρχαίοι Κινέζοι Εμείς, οι μαθητές της Α και Β Τάξης του δημοτικού σχολείου Λισβορίου θα σας πούμε την ιστορία

Διαβάστε περισσότερα

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014 Σίνα 14 & Ακαδημίας, τηλ. 210 3642707, φαξ. 201-3642707 e-mail: info@cosmorama.gr Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες 18 22 Απριλίου 2014 Μόνο σε εμάς θα βρείτε: Πλούσιες πρωινές ξεναγήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ

ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΣ ΠΡΩΤΟΓΗΡΟΥ Πρωτοδίκου Διοικητικών Δικαστηρίων ΟΜΙΛΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΤΗΣ ΧΟΡΩΔΙΑΣ ΟΡΧΗΣΤΡΑΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ ΧΑΛΚΙΔΟΣ Κυριακή 19 Δεκεμβρίου 2010 Έμπλεη ευγνωμοσύνης, με βαθιά

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της αγάπης

Το παραμύθι της αγάπης Το παραμύθι της αγάπης Μια φορά και ένα καιρό, μια βασίλισσα έφερε στον κόσμο ένα παιδί τόσο άσχημο που σχεδόν δεν έμοιαζε για άνθρωποs. Μια μάγισσα που βρέθηκε σιμά στη βασίλισσα την παρηγόρησε με τούτα

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΕΜΟΣ ΦΩΤΙΤΣΑΣ - ΣΤΑΓΟΝΙΤΣΑΣ

ΠΟΛΕΜΟΣ ΦΩΤΙΤΣΑΣ - ΣΤΑΓΟΝΙΤΣΑΣ ΠΟΛΕΜΟΣ ΦΩΤΙΤΣΑΣ - ΣΤΑΓΟΝΙΤΣΑΣ Copyright Συνοδινού Ράνια Follow me on Twitter: @RaniaSin Smashwords Edition ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ η αναδημοσίευση, η αναπαραγωγή, ολική, μερική ή περιληπτική ή κατά παράφραση ή διασκευή

Διαβάστε περισσότερα

Ενα πλακόστρωτο μονοπάτι οδηγεί βόρεια από τη Μονή Γουβερνέτου μέσα στο φαράγγι Αυλάκι που κατηφορίζει μέχρι τη θάλασσα.

Ενα πλακόστρωτο μονοπάτι οδηγεί βόρεια από τη Μονή Γουβερνέτου μέσα στο φαράγγι Αυλάκι που κατηφορίζει μέχρι τη θάλασσα. Η Μονή Γουβερνέτου Η Μονή Γουβερνέτου μοιάζει σαν κάστρο, με πύργους που χρησίμευαν για την προστασία από επιδρομείς. Ειδικά η εξωτερική όψη του μοναστηριού φανερώνει τις έντονες ενετικές επιδράσεις: μοιάζει

Διαβάστε περισσότερα

Μετεωρολογία. Αν σήμερα στις 12 τα μεσάνυχτα βρέχει, ποια είναι η πιθανότητα να έχει λιακάδα μετά από 72 ώρες;

Μετεωρολογία. Αν σήμερα στις 12 τα μεσάνυχτα βρέχει, ποια είναι η πιθανότητα να έχει λιακάδα μετά από 72 ώρες; Ονόματα Η μητέρα της Άννας έχει άλλους τρεις μεγαλύτερους γιους. Επειδή έχει πάθος με τα χρήματα, τους έχει βαφτίσει ως εξής: Τον μεγάλο της γιο "Πενηνταράκη", τον μεσαίο "Εικοσαράκη" και τον μικρότερο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕ ΕΝΑ ΚΟΥΒΑΡΙ ΚΑΙ ΕΝΑ ΚΑΡΑΒΙ ΑΠ ΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΩΣ ΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ!!

ΜΕ ΕΝΑ ΚΟΥΒΑΡΙ ΚΑΙ ΕΝΑ ΚΑΡΑΒΙ ΑΠ ΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΩΣ ΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ!! ΜΕ ΕΝΑ ΚΟΥΒΑΡΙ ΚΑΙ ΕΝΑ ΚΑΡΑΒΙ ΑΠ ΤΗΝ ΚΡΗΤΗ ΩΣ ΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ!! etwinning συνεργασία του Νηπιαγωγείου Σεισίου και του 1 ου Νηπιαγωγείου Μουρικίου στα πλαίσια του προγράμματος «Ας ζήσουμε ένα ταξίδι με τους

Διαβάστε περισσότερα

Δημοτικό Σχολείο Θεσπρωτικού. «Απογραφή Παραδοσιακών Σπιτιών στα Ιστορικά Λέλοβα και Μελέτη της Αρχιτεκτονικής τους»

Δημοτικό Σχολείο Θεσπρωτικού. «Απογραφή Παραδοσιακών Σπιτιών στα Ιστορικά Λέλοβα και Μελέτη της Αρχιτεκτονικής τους» Δημοτικό Σχολείο Θεσπρωτικού «Απογραφή Παραδοσιακών Σπιτιών στα Ιστορικά Λέλοβα και Μελέτη της Αρχιτεκτονικής τους» Γ και ΣΤ Τάξη 2007 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία είναι μια συνεργασία της Γ Τάξης και ΣΤ Τάξης του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Κύπρου ΑΡΗ 311. Τμήμα Αρχιτεκτονικής Εαρινό Εξάμηνο 2013 ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ. Χωριό: Πέρα Ορεινής Θέμα μελέτης: Προσόψεις.

Πανεπιστήμιο Κύπρου ΑΡΗ 311. Τμήμα Αρχιτεκτονικής Εαρινό Εξάμηνο 2013 ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ. Χωριό: Πέρα Ορεινής Θέμα μελέτης: Προσόψεις. Πανεπιστήμιο Κύπρου ΑΡΗ 311 Πολυτεχνική Σχολή Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική Τμήμα Αρχιτεκτονικής Εαρινό Εξάμηνο 2013 Χωριό: Πέρα Ορεινής Θέμα μελέτης: Προσόψεις ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ Φαρζανέ Κοχαρή ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02 Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20. «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20. «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20 «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε όλα τα παραμύθια εδώ Δεκαοχτώ ψωμιά

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Συνοπτικό πλαίσιο μετακίνησης και εγκατάστασης Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί και πώς μετακινούμαστε από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Πού μένουμε από τα

Διαβάστε περισσότερα

«Το Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε γραφή Braille από το Φάρο Τυφλών. Πληροφορίες στο τηλέφωνο: 210 94 15 222.

«Το Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε γραφή Braille από το Φάρο Τυφλών. Πληροφορίες στο τηλέφωνο: 210 94 15 222. «Το Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε γραφή Braille από το Φάρο Τυφλών. Πληροφορίες στο τηλέφωνο: 210 94 15 222. Από το Σεπτέμβριο του 2008 «Tο Παραμύθι της Μουσικής» κυκλοφορεί και σε cd από τις

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

Ο γιος του ψαρά. κόκκινη κλωστή δεμένη στην ανέμη τυλιγμένη, δώστου κλότσο να γυρίσει παραμύθι ν' αρχινήσει...

Ο γιος του ψαρά. κόκκινη κλωστή δεμένη στην ανέμη τυλιγμένη, δώστου κλότσο να γυρίσει παραμύθι ν' αρχινήσει... Ο γιος του ψαρά κόκκινη κλωστή δεμένη στην ανέμη τυλιγμένη, δώστου κλότσο να γυρίσει παραμύθι ν' αρχινήσει... ια φορά κι έναν καιρό ήταν ένας ψαράς που δεν είχε παιδιά. Κάποια μέρα, εκεί που πήγαινε με

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΤΚΩΜΑ ΓΙΑ ΣΟ ΟΛΟΚΑΤΣΩΜΑ ΣΗ ΜΟΝΗ ΑΡΚΑΔΙΟΤ

ΛΕΤΚΩΜΑ ΓΙΑ ΣΟ ΟΛΟΚΑΤΣΩΜΑ ΣΗ ΜΟΝΗ ΑΡΚΑΔΙΟΤ ΔΗΜΟΣΙΚΟ ΧΟΛΕΙΟ ΓΩΝΙΑ Δ ΣΑΞΗ ΛΕΤΚΩΜΑ ΓΙΑ ΣΟ ΟΛΟΚΑΤΣΩΜΑ ΣΗ ΜΟΝΗ ΑΡΚΑΔΙΟΤ ΔΑΣΚΑΛΟΣ: ΦΑΡΜΑΚΗΣ ΗΛΙΑΣ ΙΟΥΝΙΟΣ 2013 ΗΓΟΤΜΕΝΟ ΓΑΒΡΙΗΛ ΜΑΡΙΝΑΚΗ Ήταν πρόεδρος της Επαναστατικής Επιτροπής Ρεθύμνης με καταγωγή από

Διαβάστε περισσότερα

«Το σταυροδρόµι του πολιτισµού» Ένας προορισµός για όλες τις εποχές του χρόνου!

«Το σταυροδρόµι του πολιτισµού» Ένας προορισµός για όλες τις εποχές του χρόνου! ήµος ΘΗΒΑΙΩΝ 2 ΘΗΒΑ «Το σταυροδρόµι του πολιτισµού» Ένας προορισµός για όλες τις εποχές του χρόνου! Έδρα του ήµου είναι η επτάπυλη και επτάλοφη Θήβα, πόλη πανάρχαια και σεβαστή στην ιστορία και την παράδοση.

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

Σπίτι μου, σπιτάκι μου, κάτσε να σου μετρήσω το οικολογικό σου αποτύπωμα!

Σπίτι μου, σπιτάκι μου, κάτσε να σου μετρήσω το οικολογικό σου αποτύπωμα! Σπίτι μου, σπιτάκι μου, κάτσε να σου μετρήσω το οικολογικό σου αποτύπωμα! Της Ελένης Σβορώνου Δημοσιεύτηκε στην παιδική εφημερίδα Ερευνητές, ένθετο στην Καθημερινή, 12/11/2011 Υπέροχο αγαθό το σπίτι. Όχι

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού. Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη

Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού. Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού Σχολείο Ετος: 2013-2014 Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη γιαγιά μου Όνομα Μαθήτριας: Νικολέττα Χρίστου Τάξη: Γ 4 Όνομα Καθηγήτριας: Σταυρούλας Ιωάννου Λεμεσός

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΔΙΟΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΟΝΟΜΑΣΤΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Το αρχαίο Δίον του Ολύμπου βρίσκεται 15 χλμ. νότια της Κατερίνης, στους πρόποδες του Ολύμπου δίπλα στο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΡΥΦΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΡΟΛΟΙ: Αφηγητής 1(Όσους θέλει ο κάθε δάσκαλος) Αφηγητής 2 Αφηγητής 3 Παπα-Λάζαρος Παιδί 1 (Όσα θέλει ο κάθε δάσκαλος) Παιδί 2

ΤΟ ΚΡΥΦΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΡΟΛΟΙ: Αφηγητής 1(Όσους θέλει ο κάθε δάσκαλος) Αφηγητής 2 Αφηγητής 3 Παπα-Λάζαρος Παιδί 1 (Όσα θέλει ο κάθε δάσκαλος) Παιδί 2 ΤΟ ΚΡΥΦΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΡΟΛΟΙ: 1. Αφηγητής 1(Όσους θέλει ο κάθε δάσκαλος) 2. Αφηγητής 2 3. Αφηγητής 3 4. Παπα-Λάζαρος 5. Παιδί 1 (Όσα θέλει ο κάθε δάσκαλος) 6. Παιδί 2 7. Παιδί 3 8. Παιδί 4 9. Παιδί 5 10. Μητέρα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΑΤΡΙΚΟ 2 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ

ΘΕΑΤΡΙΚΟ 2 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΘΕΑΤΡΙΚΟ 2 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΥΖΙΝΑ ΕΓΓΟΝΟΣ: Παππού, γιατί προτιμάς να βάζεις κανέλα και όχι κύμινο στα σουτζουκάκια; ΠΑΠΠΟΥΣ: Το κύμινο είναι κομματάκι δυνατό. Κάνει τους ανθρώπους να κλείνονται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #16. «Η κόρη η μονάχη» (Καστοριά - Μακεδονία) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #16. «Η κόρη η μονάχη» (Καστοριά - Μακεδονία) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #16 «Η κόρη η μονάχη» (Καστοριά - Μακεδονία) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #16 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε όλα τα παραμύθια

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: «Προτάσεις για την Τουριστική Ανάπτυξη και προβολή της Τοπικής Κοινότητας Στράτου» Κύρια πύλη δευτερεύουσα πύλη πύλη Ακρόπολης Παραποτάμια πύλη

ΘΕΜΑ: «Προτάσεις για την Τουριστική Ανάπτυξη και προβολή της Τοπικής Κοινότητας Στράτου» Κύρια πύλη δευτερεύουσα πύλη πύλη Ακρόπολης Παραποτάμια πύλη ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Στράτος 29-12 - 2011 ΝΟΜΟΣ ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΙΑΣ Αριθμ. Πρωτ.: ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΙΝΙΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΤΡΑΤΟΥ ΤΟΠΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΣΤΡΑΤΟY ΠΛΗΡ: Πατσέας Αναστάσιος ΤΗΛ: 6978558904 Π Ρ Ο Σ Κο Αντιδήμαρχο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΧΩ ΜΙΑ ΙΔΕΑ Προσπαθώντας να βρω θέμα για την εργασία σχετικά με την Δημοκρατία, έπεσα σε τοίχο. Διάβαζα και ξαναδιάβαζα, τις σημειώσεις μου και δεν

ΕΧΩ ΜΙΑ ΙΔΕΑ Προσπαθώντας να βρω θέμα για την εργασία σχετικά με την Δημοκρατία, έπεσα σε τοίχο. Διάβαζα και ξαναδιάβαζα, τις σημειώσεις μου και δεν ΕΧΩ ΜΙΑ ΙΔΕΑ Προσπαθώντας να βρω θέμα για την εργασία σχετικά με την Δημοκρατία, έπεσα σε τοίχο. Διάβαζα και ξαναδιάβαζα, τις σημειώσεις μου και δεν έφτανα πουθενά. Στο μυαλό, μου έρχονταν διάφορες ιδέες:

Διαβάστε περισσότερα

3 ο βραβείο ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΑΜΟΥΛΗ. Βασιλεία Παπασταύρου. 1 ος Πανελλήνιος διαγωνισμός λογοτεχνικής έκφρασης για παιδιά (2010-2011)

3 ο βραβείο ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΑΜΟΥΛΗ. Βασιλεία Παπασταύρου. 1 ος Πανελλήνιος διαγωνισμός λογοτεχνικής έκφρασης για παιδιά (2010-2011) ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΑΜΟΥΛΗ 1 ος Πανελλήνιος διαγωνισμός λογοτεχνικής έκφρασης για παιδιά (2010-2011) 3 ο βραβείο Βασιλεία Παπασταύρου 1 ο Δημοτικό Σχολείο Ν. Ερυθραίας 2 Μια φορά κι έναν καιρό ζούσε ο Καραγκιόζης

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

Ο τόπος µας. Το σχολείο µας. Πολιτισµός. Η τάξη µας

Ο τόπος µας. Το σχολείο µας. Πολιτισµός. Η τάξη µας Ο τόπος µας Το σχολείο µας Πολιτισµός Η τάξη µας Ο ΤΟΠΟΣ ΜΑΣ Ανάµεσα στις ακτές του νοµού Μαγνησίας και τη Σκόπελο και απέναντι από το Πήλιο, βρίσκεται η Σκιάθος, ένα νησί µε έκταση 48 τετραγωνικά χιλιόµετρα.

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα: Νέα Ελληνική Λογοτεχνία ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ (1883-1957) Αναφορά στον Γκρέκο (απόσπασμα)

Μάθημα: Νέα Ελληνική Λογοτεχνία ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ (1883-1957) Αναφορά στον Γκρέκο (απόσπασμα) Μάθημα: Νέα Ελληνική Λογοτεχνία ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ (1883-1957) Αναφορά στον Γκρέκο (απόσπασμα) Μπήκα στο χωριό, νύχτωνε πια, οι πόρτες όλες σφαλιχτές, μες στις αυλές τα σκυλιά μυρίστηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Λόγου Χάριν. οσελότος. οσελότος ΕΚ ΟΣΕΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ

Λόγου Χάριν. οσελότος. οσελότος ΕΚ ΟΣΕΙΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ Ναταλία Ναταλία Ταμιωλάκη Ταμιωλάκη Λόγου Χάριν ΕΚ ΟΣΕΙΣ οσελότος ΕΚΔΟΣΕΙΣ οσελότος Τιτλος Λόγου χάριν Συγγραφέας Ναταλία Ταμιωλάκη Σειρα Ποίηση [2358]0312/03 Copyright 2011 Ναταλία Ταμιωλάκη Πρώτη Εκδοση

Διαβάστε περισσότερα

www.kalymnikifilia.gr

www.kalymnikifilia.gr Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του ρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος (το παράδειγμα των Εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας) ΒΑΝΤΙΜ ΓΙΑΡΟΒΟÏ Kαθηγητής μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ. Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογοςιστορικός

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ. Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογοςιστορικός ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ 1 ΒΥΖΑΝΤΙΟ Η ΜΑΚΡΟΒΙΟΤΕΡΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ 2 ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΠΛΕΥΡΑ Συνομωσίες, ίντριγκες και μηχανορραφίες. Θρησκευτικός φανατισμός Δεισιδαιμονία.

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ»

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ,,^ -^,;-,..:..,, : χ λ κ«:! «e.«?s"'h. ΗΗΗΜΗΗΒ ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΙΜΑΡΑ Τα καινούρια προγράμματα του Τμήματος Εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

Θεογονία: Πώς ξεκίνησαν όλα.

Θεογονία: Πώς ξεκίνησαν όλα. Θεογονία: Πώς ξεκίνησαν όλα. Μέσα από τα πολύχρωµα σύννεφα του ουρανού της Μυθοχώρας ξεπροβάλλει ο Πήγασος, το φτερωτό άλογο που χάρισε ο θεός της θάλασσας, ο Ποσειδώνας, στο γιο του τον Βελλερεφόντη.

Διαβάστε περισσότερα

Τα Λουτρά του κάστρου της Χίου.

Τα Λουτρά του κάστρου της Χίου. Τα Λουτρά του κάστρου της Χίου. Ερευνητική εργασία της ομάδας των ρεπόρτερ της Α τάξης του 1 ου ΕΠΑΛ Χίου 2011-2012 (Βιργινία Καλλούδη, Κυριακή Αρβανίτη, Ραφαήλ Καραμανής, Μαρία Λιτσάκη) Περιεχόμενα Η

Διαβάστε περισσότερα

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ ψ Ρ ' '.'."» *?' Ρ -N^ ->5^ ι"*** **' "HSf % ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ Το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ. Γιώργος Ε 1

Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ. Γιώργος Ε 1 Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ Γιώργος Ε 1 ΣΩΤΗΡΑ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Η Σωτήρα έχει Αγιολογική ονομασία: φέρει το όνομα του Σωτήρος Χριστού. Εξάλλου στις 6 Αυγούστου τελείται μεγάλο πανηγύρι κατά τη γιορτή της Μεταμορφώσεως

Διαβάστε περισσότερα

Διοικητικό Συμβούλιο. Πρόλογος

Διοικητικό Συμβούλιο. Πρόλογος Διοικητικό Συμβούλιο Πρόεδρος: Χ. Παπαφράγκος Αντιπρόεδρος: Ε. Σκληρός Γραμματέας/Ταμίας: Α. Σωτηρόπουλος Μέλη: Φ. Καρακώστας Σ. Σκούρτης Πρόλογος Αγαπητοί Συνάδελφοι, Με χαρά σας προσκαλούμε στις 3 προγραμματισμένες

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Της Μαρίας Αποστόλα Η Ελλάδα υπήρξε από τους πρώτους δέκτες του Χριστιανισμού και τα μνημεία της ελληνικής ορθοδοξίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κληρονομιάς, αποτελώντας

Διαβάστε περισσότερα