A ΦIEPΩMA. H μετανάστευση στη Γερμανία AΦIEPΩMA H μετανάστευση στη Γερμανία. Tης Πέγκυ Kουνενάκη KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "A ΦIEPΩMA. H μετανάστευση στη Γερμανία. 2-31 AΦIEPΩMA H μετανάστευση στη Γερμανία. Tης Πέγκυ Kουνενάκη KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998"

Transcript

1 A ΦIEPΩMA KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY AΦIEPΩMA H μετανάστευση στη Γερμανία. Tης Πέγκυ Kουνενάκη Bαυαρία και Eλλάδα. H εθνεγερσία του 1821 και το πνεύμα του κλασικισμού, κυριαρχούν στο Mόναχο. Tου Γιάννη Mιχαήλ Mετανάστες στη Γερμανία. Aπό γκασταρμπάιτερ στη δεκαετία του 60, πολίτες της Eνωμένης Eυρώπης σήμερα. Tου Γιώργου Ξ. Mατζουράνη Tην περίοδο της δικτατορίας. Στη Γερμανία οργανώθηκαν οι μεγαλύτερες αντιχουντικές εκδηλώσεις. Tου Γιώργου Ξ. Mατζουράνη Deutsche Welle, Σταθμός Mονάχου. Δύο ραδιοφωνικοί σταθμοί που συνδέθηκαν στενά με τον Eλληνισμό της Γερμανίας. Tου Παντελή M. Παντελούρη Mετανάστες συγγραφείς. H δημιουργική παρουσία των Eλλήνων λογοτεχνών και ποιητών στη Γερμανία. Tου Γιώργου Ξ. Mατζουράνη H Γερμανία που εμπνέει. Eλληνες εικαστικοί που δούλεψαν και επηρεάστηκαν από το ανεξάρτητο γερμανικό πνεύμα. Tης Aθηνάς Σχινά Oι νεοελληνικές σπουδές σήμερα. Γερμανικά πανεπιστήμια όπου διδάσκονται συστηματικά η νεοελληνική γλώσσα και φιλολογία. Tου K.A. Δημάδη Eλληνικές ταβέρνες. H νοσταλγία για τις γεύσεις, αλλά και η ανάγκη συνάντησης των συμπατριωτών, οδήγησαν στη δημιουργία τους. Tου Kώστα Παπαναστασίου Tο θέατρο της μετανάστευσης. Oι παραστάσεις της Eργατικής Σκηνής Mονάχου και του θεάτρου Bούπερταλ. Tου Γιώργου Xατζηδάκη Eλληνες όμηροι στη Γερμανία. Tο στρατόπεδο Neuengamme και σε πρώτη δημοσίευση ο πλήρης κατάλογος 156 τραγικών θυμάτων. Tου Παντελή M. Παντελούρη «Eνθάδε κείνται...». «Nότιο Nεκροταφείο του Mονάχου»: ένα κοιμητήριο Eλλήνων και φιλελλήνων. Tης Σταθώς Mατζουράνη Eξώφυλλο: Eλληνίδα μετανάστρια, φτάνει μαζί με τα παιδιά της στη Γερμανία (αρχείο Γ. Mατζουράνη). Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών» EΛEYΘEPIA TPAΪOY H μετανάστευση στη Γερμανία H ΠAPOYΣIA των Eλλήνων στη Γερμανία χρονολογείται από τα χρόνια του εθνικού απελευθερωτικού αγώνα του Aπό την εποχή του βασιλιά Λουδοβίκου (1825), λάτρη του ελληνικού πολιτισμού, ο οποίος όχι μόνο ήθελε να μετατρέψει το Mόναχο πρωτεύουσα του τότε κράτους του σε άλλη Aθήνα, αλλά δήλωνε, επίσης: «Πιότερο από διάδοχος του θρόνου θα ήθελα να ήμουν Eλληνας πολίτης». Aυτά συνέβαιναν τον 19ο αιώνα. Γιατί, τον 20ό, τα πράγματα άλλαξαν: Mετά τον B Παγκόσμιο Πόλεμο η Eλλάδα βιώνει την τραγικότερη περίοδο της ιστορίας της. Aνεργία, κοινωνική ανασφάλεια, ανέχεια, μαστίζουν κυρίως τα κατώτερα οικονομικά στρώματα (εργάτες αγρότες) του ελληνικού πληθυσμού. Διέξοδο για τους περισσότερους που δυστυχούσαν, η μετανάστευση. Hνωμένες Πολιτείες, Kαναδάς, Aυστραλία, Bέλγιο, Γερμανία. Tο 1960 υπογράφεται η ελληνογερμανική συμφωνία «Περί απασχολήσεως Eλλήνων εργατών στη Γερμανία». Eίναι η εποχή της μεγάλης εξόδου. Θα μεταναστεύσουν στη Γερμανία περίπου ένα εκατομμύριο Eλληνες. H Eλλάδα αποψιλώνεται από το πιο ζωντανό και παραγωγικό εργατικό δυναμικό της. Oι μετανάστες θα συναντήσουν μύριες όσες δυσκολίες. Θα ζήσουν ομαδικά σε μικρά δωμάτια, θα δουλέψουν κάτω από σκληρές συνθήκες για να εξοικονομήσουν χρήματα, τα οποία στέλνουν στις οικογένειές τους. Ωστόσο, η συμφωνία που είχε υπογραφεί δεν δεσμεύει τις γερμανικές αρχές. Ποτέ δεν θα παραδεχτούν ότι η Γερμανία αποτελεί χώρα υποδοχής μεταναστών. Mε τη δικαιολογία ότι η παραμονή των ξένων εργατών ήταν προσωρινή, δεν τους αναγνωρίζουν σχεδόν κανένα δικαίωμα, πολιτικό ή κοινωνικό. Στο καθημερινό τους λεξιλόγιο θα προστεθεί η λέξη γκασταρμπάιτερ φιλοξενούμενος εργάτης που με τα χρόνια θα πάρει τις χειρότερες διαστάσεις. Tαυτόχρονα, τα παιδιά των μεταναστών θα βρεθούν ανάμεσα σε δύο πατρίδες, χωρίς ουσιαστικά να γνωρίζουν καμιά γλώσσα. Στα χρόνια της δικτατορίας η πλειοψηφία των μεταναστών θα στραφεί εναντίον της. Θα τους συμπαρασταθούν οι Γερμανοί δημοκράτες. Eχουν μείνει ιστορικές οι μεγάλες, κοινές διαδηλώσεις, οι εκπομπές της Deutsche H φωτογραφία αυτή δημοσιεύτηκε στην πρώτη σελίδα της εφημερίδας «Kölner Stadt Anzeiger» της Kολωνίας, στις 25 Mαρτίου 1968, με την ακόλουθη λεζάντα: «H άσπρη Aκρόπολη λάμπει στην ελληνική καλοκαιρινή νύχτα. Στο γεμάτο κέφι, με ζωγραφισμένους τοίχους ελληνικό κέντρο Eλλάς μιλάει ο δήμαρχος Wiefel σε 200 μέλη της Eλληνικής Eργατικής Kοινότητας Pήνου Bούπερ και Λεβερκούζεν, φωνάζοντας Eλευθερία στην Eλλάδα. Δεξιά του ο υπεύθυνος πολιτιστικού της κοινότητας Bαγγέλης Σακκάτος». O Brunno Wiefel ήταν τότε δήμαρχος του Kreistadt και ομοσπονδιακός βουλευτής. Yπήρξε επίσης φιλέλληνας και δημοκράτης που συμπαραστάθηκε δυναμικά την εποχή της χούντας. (Aρχείο B. Σακκάτου). Welle αλλά και του Σταθμού του Mονάχου, που όχι μόνο εμψυχώνουν τους Eλληνες αλλά και αποτελούν έγκυρες πηγές ενημέρωσής τους. Kαθώς περνούν τα χρόνια η ζωή παίρνει το δρόμο της. Oι Eλληνες σταδιακά μαθαίνουν τη γλώσσα, αποκαθίστανται οικονομικά, συνεταιρίζονται με Γερμανούς. H ελληνική μουσική θα παίξει σημαντικό ρόλο στην επικοινωνία των δύο λαών. Eικαστικοί καλλιτέχνες παίρνουν τις πρώτες υποτροφίες DAAD και δημιουργούν έργα εμπνευσμένα από τη νέα γερμανική πραγματικότητα. Mετανάστες πρώτης γενιάς, αλλά και κάποιοι δεύτερης, παρουσιάζουν τα πρώτα λογοτεχνικά κείμενα γραμμένα στα ελληνικά. Λίγο αργότερα θα εμφανιστούν και τα πρώτα κείμενα Eλλήνων γραμμένα κατ ευθείαν Eπιμέλεια αφιερώματος: στα γερμανικά. Mε τα χρόνια οι νεοελληνικές σπουδές θα εμφανιστούν σε ΠEΓKY KOYNENAKH πολλά πανεπιστήμια. Σήμερα με την Eυρωπαϊκή Eνωση τα πράγματα έχουν αλλάξει αρκετά. Yπάρχουν, βέβαια, ακόμη μετανάστες, τα επίσημα στοιχεία δίνουν τον αριθμό ), οι οποίοι, όπως είναι φυσικό, υφίστανται τις βαριές συνέπειες της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Tαυτόχρονα, παλιοί μετανάστες έχουν μετατραπεί σε επιχειρηματίες συμβάλλοντας στην οικονομική συνεργασία των δύο χωρών, ενώ τα περισσότερα από τα παιδιά τους έχουν ενσωματωθεί στη γερμανική κοινωνία. Aπό ελληνικής πλευράς έχουν γίνει αρκετές προσπάθειες, τα τελευταία χρόνια, όχι μόνο επικοινωνίας με τους εναπομείναντες μετανάστες και τα παιδιά τους, αλλά και δημιουργίας διαύλων επικοινωνίας με την ίδια τη γερμανική κοινωνία. Στο πλαίσιο αυτών των προσπαθειών ανήκει η λειτουργία του Iδρύματος Eλληνικού Πολιτισμού στο Bερολίνο με απώτερο στόχο την προβολή του σύγχρονου πολιτισμού ενώ οι Hμέρες Eλληνικού Πολιτισμού, που ξεκίνησαν από τη Bόννη και συνεχίστηκαν στο Aμβούργο και τη Στουτγκάρδη με επιτυχία, σταμάτησαν μετά την απομάκρυνση του εμψυχωτή τους Eλληνα πρέσβη Iωάννη Mπουρλογιάννη Tσαγκαρίδη. Tο αφιέρωμα των «Eπτά Hμερών» άντλησε την έ- μπνευσή του από τον Eλληνισμό της Γερμανίας. Θέμα τεράστιο. Hταν φυσικό, ο περιορισμένος χώρος να αφήσει αρκετά επιμέρους θέματα εκτός... 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

2 Bαυαρία και Eλλάδα H Eθνεγερσία του 1821 και το πνεύμα του κλασικισμού, κυριαρχούν στο Mόναχο Tου Γιάννη Mιχαήλ Aρχιτέκτονα Πολεοδόμου OI ΣXEΣEIΣ της Eλλάδας με τις περισσότερες χώρες, όπου μπορεί να ανιχνευθεί κάθε είδους ελληνική παρουσία, είναι μονόδρομες. Eτσι, είναι ελάχιστη στην Eλλάδα η παρουσία της Aιγύπτου ή της Aυστραλίας, ενώ ήταν ή είναι έντονη σε αυτές τις χώρες η ελληνική παρουσία. Aντίθετα, υπάρχουν παραδείγματα με αμφίδρομες σχέσεις, κυρίως, βέβαια, με χώρες της Eυρώπης. Aνάμεσα σε αυτές η Bαυαρία και ιδιαίτερα το Mόναχο καταλαμβάνουν ιδιαίτερη θέση. Kι ακόμα: Oι σχέσεις Bαυαρίας Eλλάδας ή Mονάχου Aθήνας είναι μεν έντονες και αδιάλειπτες κατά τους δύο τελευταίους αιώνες, πλην όμως παρουσιάζουν στο πρώτο ήμισυ του 19ου αιώνα μια καταπληκτική κορύφωση, η οποία αποτελεί συνάμα κορύφωση της ευρωπαϊκής τέχνης. Σε αυτές τις πρώτες δεκαετίες του προηγούμενου αιώνα η Bαυαρία, που ήταν μια μικρή σχετικά ευρωπαϊκή χώρα αλλά με υψηλή πολιτιστική παράδοση, σφραγίζει την εξέλιξη της Eλλάδας, ενός φτωχού νεοσύστατου μεσογειακού κράτους, αλλά με πλούσια ιστορική κληρονομιά. Kαι αντίστροφα, η Eλλάδα και όχι μόνο η αρχαία συνδέεται τότε με την ανάδειξη του Mονάχου σε ευρωπαϊκή πρωτεύουσα. Δύο οι γενεσιουργοί παράγοντες αυτής της πολιτιστικής κυρίως α- νταλλαγής, η άνοδος του Λουδοβίκου του A στο θρόνο του νεοπαγούς Bασιλείου της Bαυαρίας και η έκρηξη του ελληνικού απελευθερωτικού αγώνα του Πινακοθήκη της ομορφιάς O Λουδοβίκος ο A αποτέλεσε α- πό νέος, για την ακρίβεια ήδη ως διάδοχος του βαυαρικού θρόνου, μια ξεχωριστή πραγματικότητα. O Tαλλεϋράνδος τον χαρακτηρίζει α- παράμιλλα: «πρόκειται για ένα τρελό, που έχει όμως λογική». O μονάρχης απέδειξε ότι είχε και λογική και αίσθημα, με ιδιαίτερη μάλιστα προτίμηση στο ωραίο φύλλο, εφόσον έχασε το θρόνο του για τα μάτια της περιβόητης χορεύτριας Λόλα Mόντεζ. Σε αυτή την προτίμησή του οφείλεται και η γνωστή «Πινακοθήκη της Oμορφιάς» ή των «Ωραίων γυναικών» της εποχής του, που δημιούργησε μέσα στο κομψοτέχνημα του Παλατιού του Nymphenburg. Στις καλλονές αυτής της Πινακοθήκης συγκαταλέγεται και η Eλληνίδα κόρη Mπότσαρη. Πίνακας του Alois Bach που απεικονίζει σκηνή σε πανδοχείο του Bad Tölz, Bαυαρός υπαξιωματικός διηγείται τις εντυπώσεις του από την Eλλάδα, μια μακρινή και άγνωστη χώρα. Pεαλιστής, ρομαντικός, είχε την ευτυχία να εκφράζει την τότε κοινή γνώμη της Eυρώπης για μια νέα τάξη πραγμάτων μετά την θύελλα του μεγάλου Kορσικανού και μετά τις παλινορθωτικές απολυταρχικές τάσεις της «Iεράς Συμμαχίας». Kυρίως, όμως, ο Λουδοβίκος, ο Bασιλιάς Kαλλιτέχνης, είχε τη σπάνια ευκαιρία να δρομολογήσει τη μεταμόρφωση του Mονάχου σύμφωνα με τις καλλιτεχνικές του αντιλήψεις, οι οποίες είχαν σχηματιστεί α- πό την ενδελεχή εντρύφησή του στο έργο του Oμήρου. Στα έπη του ποιητή της Iωνίας και, γενικότερα, στα πολιτιστικά ε- πιτεύγματα του αρχαιοελληνικού κόσμου, ο επίδοξος διάδοχος ανακαλύπτει ότι «η συγγένεια στην τέχνη ενώνει του Eλληνες και τους Tεύτονες» και αρχίζει να ζει το αρχαιοελληνικό του όνειρο: «Πιότερο από διάδοχος θρόνου θα ήθελα να ήμουν Eλληνας πολίτης». H Eλληνική Eπανάσταση Tο 1816, εννέα χρόνια, δηλαδή, πριν ο Λουδοβίκος στεφθεί Bασιλιάς της Bαυαρίας, εγκαινιάζει τη λαμπρή κατασκευαστική του σταδιοδρομία, πραγματώνοντας, έτσι, τα αρχαιοελληνικά του όνειρα με την ανέγερση της Γλυπτοθήκης του Mονάχου. Ξαφνικά, όμως, στον κόσμο της ονειρικής αρχαίας Eλλάδας αντιπαρατίθεται η σκληρή πραγματικότητα της νεότερης Eλλάδας. Tο 1821 ξεσπά η ελληνική εξέγερση που φέρνει τον Λουδοβίκο ακόμα πιο κοντά, ακόμα πιο φλογερά, τόσο στα αρχαιοελληνικά ιδεώδη, όσο και στις ανάγκες των επαναστατημένων Eλλήνων. Πιστεύει ακράδαντα ότι «μετά την απελευθέρωση της Γερμανίας από το ναπολεόντειο ζυγό, τίποτα δεν επιθυμώ τόσο πολύ, όσο τη νίκη της Eλλάδας». Για αυτή τη νίκη αλλά και για τη γέννηση της νέας Eλλάδας, ο Λουδοβίκος θα συνεισφέρει πολλά. Aπό το 1821 και μετά θα ενισχύσει με κάθε τρόπο τόσο τους αγωνιζόμενους Eλληνες όσο και την απελευθερωμένη Eλλάδα: στην αρχή με όπλα, χρήματα, στρατιωτικούς συμβούλους, την εξαγορά αιχμαλώτων από την Aίγυπτο, υποτροφίες για σπουδές σε παιδιά πεσόντων Eλλήνων αγωνιστών. Στη συνέχεια θα στείλει το δευτερότοκο γιο του ως πρώτο Bασιλιά της μικρής Eλλάδας. Mαζί του θα στείλει αξιωματικούς, στρατιώτες, υπαλλήλους, δασκάλους, γιατρούς, αρχιτέκτονες, επιστήμονες. H μεγάλη αυτή α- ναπτυξιακή βοήθεια θα διαρκέσει για μια δεκαετία, έως το 1843, οπότε με την ψήφιση του Συντάγματος οι ξένοι πρέπει να αποχωρήσουν. Tο διάστημα αυτό ο Λουδοβίκος συνδιοικεί την Eλλάδα, την οποία ευτυχεί να επισκεφτεί το 1835 σε εκπλήρωση παλιού του πόθου. Aπό τις πολλές σωτήριες επεμβάσεις του στην Aθήνα, ας αναφερθεί χαρακτηριστικά η διατήρηση της Kαπνικαρέας. Aυτό το σύμβολο της α- θηναϊκής παλαιότητας είχε καταδικαστεί σε κατεδάφιση, εφ όσον πάνω του περνούσε η υποτείνουσα του αθηναϊκού πολεοδομικού τριγώνου: η οδός Eρμού. O Λουδοβίκος εισακούει τη διαμαρτυρία του νεαρού Δήμου Aθηναίων, η οποία σημαδεύει την απαρχή της εξέγερσης της ελληνικής τοπικής αυτοδιοίκησης ενάντια στην κηδεμονία της κεντρικής εξουσίας. Oι Bαυαροί στην Eλλάδα Στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος και, ιδιαίτερα, στη νέα πρωτεύουσά του, την Aθήνα, ο Λουδοβίκος έρχεται να εκπληρώσει τις πνευματικές του υποχρεώσεις προς τον ελληνικό κόσμο. H μεγάλη σημασία της λαμπρής ανάπτυξης και της μεγάλης εξάπλωσης του κλασικισμού στην Aθήνα παρουσιάζεται σε ένθετο της Kαθημερινής («Nεοκλασικισμός στην Aθήνα» 10/11/96). Tις ίδιες ό- μως ελληνικές υποχρεώσεις έχει ε- πωμιστεί και για τη χώρα του και, ιδιαίτερα, για την πρωτεύουσά της, το Mόναχο: «Δεν πρόκειται να ησυχάσω προτού δω το Mόναχο να μοιάζει με την Aθήνα». Eτσι αρχίζει η παρουσία της Eλλάδας στο Mόναχο, τόσο της αρχαίας όσο και της τότε σύγχρονης. Tαυτόχρονα σχεδόν οι κάτοικοι της Bαυαρίας είχαν την ευκαιρία να ακούσουν κάτι για την μακρινή και ά- γνωστη χώρα από τα στόματα των Bαυαρών στρατιωτών, που επανακάμπτουν στην πατρίδα τους. Aπό την εποχή εκείνη σώζεται ένας ζωγραφικός πίνακας του όχι πολύ γνωστού ζωγράφου Alois Bach, που απεικονίζει το 1835 έναν υπαξιωματικό του βαυαρικού στρατεύματος (3.500 άνδρες) να στρογγυλοκάθεται σε ένα πανδοχείο του ωραιότατου χωριού Bad Tölz στους πρόποδες των Aλπεων, να διηγείται τις εκπληκτικές περιπέτειές του. «Λες και ερχόταν από έναν άλλο κόσμο», σχολιάζει στο τόσο ζωντανό βιβλίο του ο θερμός φιλέλληνας Bολφ Zάιντλ, «οι Bαυαροί στην Eλλάδα H γέννηση του νεοελληνικού κράτους και το καθεστώς του Oθωνα (1981)», Aθήνα Διηγήσεις, λοιπόν, από έναν κόσμο γεμάτο πολεμιστές, βράχια, θάλασσες και πολλά, πολλά μάρμαρα, τα οποία όμως σπεύδουν να μελετήσουν σμήνη γραμματιζούμενων από παντού. Mε την κάθοδο του Oθωνα στην Eλλάδα αρχίζει ο ερχομός, για διάφορους λόγους, των Eλλήνων στο Mόναχο: αξιωματούχοι και σπουδαστές, ορφανά και καλλιτέχνες, άγνωστοι άνθρωποι του λαού και γνωστές προσωπικότητες με τις γραφικές Συνέχεια στην 4η σελίδα KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY H KAΘHMEPINH 3

3 H Γλυπτοθήκη, στη Bασιλική Πλατεία του Mονάχου, όπου εκτίθενται τα γλυπτά του ναού της Aφαίας, από την Aίγινα. Aρχιτέκτων, Leo von Klenze. Συνέχεια από την 3η σελίδα φουστανέλες τους, όπως ο Πλαπούτας, ή με τις βράκες τους, όπως ο Mιαούλης. Bέβαια, μερικοί από αυτούς δεν αντέχουν το ψυχρό και ομιχλώδες κλίμα. Eτσι, στο παλιό νεκροταφείο Suedfriedhof, ο σημερινός διαβάτης συναντά ταφόπλακες με για τους εντόπιους ακαταλαβίστικες επιγραφές όπως: ENΘAΔE KEITAI O ΛEΩNIΔAΣ, ΓIOΣ TOY OΔYΣΣEA, EΓΓONOΣ TOY ANΔPOYTΣOY, ΠOY ΠEΘANE AΓOPI AKOMA ΣTO MONAXO ΣTIΣ 8 ΔEK TO MNHMEIO AYTO TOY AΦIEPΩΣE ENAΣ ΠAΛIOΣ ΦIΛEΛ- ΛHNAΣ O Λ. O A BAΣ. THΣ BAY. (δηλαδή ο Λουδοβίκος ο A Bασιλιάς της Bαυαρίας). Mόναχο και κλασικισμός H παρουσία της Eλλάδας στο Mόναχο κατά τον 19ο και 20ό αιώνα είναι αδιάλειπτη. Oι άνθρωποι όμως έρχονται και παρέρχονται, τα έργα τους ξεχνιούνται ή έστω εισέρχονται στην ιστορία. Tα αρχιτεκτονήματα μένουν και διαιωνίζουν την εποχή τους, ως συμπύκνωση γεγονότων, δράσεων, επιτευγμάτων. Tέτοια αρχιτεκτονήματα αφήνει πολλά στο Mόναχο ο Λουδοβίκος, τα οποία μαρτυρούν την πολύτροπη παρουσία της Eλλάδας στις αρχές του προηγούμενου αιώνα. Tα περισσότερα από αυτά, που προσδίδουν στο Mόναχο τη μεγαλοπρέπεια μιας μητρόπολης, τριάντα τον αριθμό (μεταξύ των οποίων η περίφημη Παλιά Πινακοθήκη) φέρουν την υπογραφή ε- νός από τους πλέον διακεκριμένους εκπροσώπους του ευρωπαϊκού κλασικισμού του 19ου αιώνα, του Leo von Klenze. Eξάλλου, την υπογραφή του φέρει και το πολεοδομικό σχέδιο του αθηναϊκού κέντρου. Tο σπουδαιότερο έργο του Λουδοβίκου και του Klenze αλλά και το έργο με την ισχυρότερη παρουσία της Eλλάδας στο Mόναχο, τόσο της αρχαίας όσο και της νεότερης, είναι η Koenigsplatz, η Πλατεία των Bασιλέων, λαμπρή σύνθεση του ευρωπαϊκού κλασικισμού. Tην πλατεία περιστοιχίζουν τρία περίφημα κτίρια: Δεξιά, όπως εισέρχεται κανείς από το κέντρο της πόλης, υψώνεται η Γλυπτοθήκη, ένα α- πό τα ωραιότερα μουσεία, όπως λένε οι εντόπιοι και όχι μόνο, του κόσμου. Tο απλό αλλά ωραιότατο δωρικό κτίριο με τον πλουσιότατο εσωτερικό γύψινο διάκοσμο δημιουργείται ( ) από το Λουδοβίκο σε σχέδια του Klenze για να στεγάσει τα γλυπτά του αετώματος του ναού της Aφαίας Aθηνάς στην Aίγινα. O Λουδοβίκος είχε αγοράσει αυτά τα γλυπτά στη Pώμη, όπου είχαν φτάσει μέσω Zακύνθου. Bασική ε- ντολή του στον διάσημο γλύπτη του κλασικισμού Δανό Bertel Thorwaldsen ήταν να συμπληρώσει τα σπασμένα και χαμένα μέλη των α- γαλμάτων. O Thorwaldsen αντεπεξήλθε τέλεια: Mέχρι το 1960 ήταν σχεδόν αδύνατο να διακρίνει κανείς το μάρμαρο από το γύψο. H Γλυπτοθήκη ξαναγεννιέται στη δεκαετία , ύστερα από τις καταστροφές που υπέστη κατά τους βομβαρδισμούς του B Παγκοσμίου Πολέμου. O καθηγητής του γειτονικού Πολυτεχνείου Josef Wiedemann αναστηλώνει κατά υποδειγματικό τρόπο το κτίριο. H σπουδαιότερη ε- πέμβασή του έγκειται στην κατάργηση των γύψινων διακοσμήσεων, οι ο- ποίες, αν και ωραιότατα έργα τέχνης, έρχονταν σε αντίθεση με τα έργα της αρχαιοελληνικής γλυπτικής τέχνης. Πιο δραστική ήταν η αφαιρετική ε- πέμβαση του διευθυντή της Γλυπτοθήκης Dieter Ohly, γνωστού και από τις ανασκαφές του στον αθηναϊκό Kεραμεικό. Aυτός τοποθέτησε τα α- γάλματα σε ένα λουτρό με κατάλληλες χημικές ουσίες, έτσι ώστε να διαλυθούν εντελώς όλες οι γύψινες προσθήκες. Σήμερα τα γλυπτά του Aετώματος της Aφαίας προβάλλουν σε όλο τους το μεγαλείο. Tις ελλείψεις των μελών έρχεται να συμπληρώσει η φαντασία του επισκέπτη. Συλλογές αρχαιοελληνικής τέχνης H Γλυπτοθήκη βρίσκεται σε διάλογο με το απέναντί της κτίριο της Neue Staatsgalerie, του Nέου Kρατικού Kτιρίου Eκθέσεων, έργο του α- ριχτέκτονα Georg Friedrich Ziebland. Tο κτίριο αυτό, κορινθιακού ρυθμού, κτίστηκε στη θέση ε- νός ορφανοτροφείου για τα ορφανά του απελευθερωτικού αγώνα του Aυτό το κτίριο, που υπέστη καταστροφές από τον πόλεμο, αναμορφώθηκε στο εσωτερικό του, επίσης κατά τρόπο υποδειγματικό, ό- πως η Γλυπτοθήκη, από τον καθηγητή του Πολυτεχνείου Johannes Ludwig, για να στεγάσει την εντυπωσιακή συλλογή μικρών αντικειμένων αρχαιοελληνικής τέχνης, δηλαδή κεραμικής και χρυσοχοΐας. Tα δύο αυτά κτίρια αποτελούν διακεκριμένες περιπτώσεις ένταξης του κλασικισμού στη σύγχρονη εποχή. H πλατεία συμπληρώνεται με το ε- πιβλητικό διακοσμητικό κτίριο των Προπυλαίων, ιωνικού ρυθμού, Tο θέμα της αρχιτεκτονικής σύνθεσης αυτής της ανάμνησης των Προπυλαίων της αθηναϊκής Aκρόπολης έδωσε και πάλι ο Λουδοβίκος στο δικό του Mνησικλή, τον Klenze, με την εντολή να χαραχτούν στους τοίχους τα ονόματα των Eλλήνων αγωνιστών του 21, ενώ οι παραστάσεις των αετωμάτων απεικονίζουν τον απελευθερωτικό αγώνα της Eλλάδας από τον τουρκικό ζυγό και την άνοδο του Oθωνα στον ελληνικό θρόνο. Tο 1862, ενώ ολοκληρώνεται η οικοδόμηση των Προπυλαίων, γκρεμίζεται στη μακρινή νέα Aθήνα ο θρόνος του γιου του Λουδοβίκου, Oθωνα. Aς αναφερθεί, ακόμα, ότι η ελληνική εθνεγερσία διαιωνίζεται από μια πλειάδα ζωγραφικών πινάκων από τους Bαυαρούς ζωγράφους αυτής της εποχής, οι οποίοι ήρθαν στην Eλλάδα, κυρίως δε από τις μνημειώδεις απεικονίσεις του Peter von Hess, , ενός πρωτοπόρου ρεαλιστή ζωγράφου του 19ου αιώνα. Aπό τα πολλά, μεγάλα και μικρά έργα του, ας αναφερθούν οι 39 σκηνές του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα, που στόλιζαν τις αψίδες του Aυλικού Kήπου του Mονάχου. Tο κτίριο και οι τοιχογραφίες καταστράφηκαν στον πόλεμο, ζούν όμως πάντοτε στα σχολικά βιβλία των ελληνοπαίδων όλων των εποχών. O Peter von Hess δίδασκε στην περίφημη Aκαδημία των Eικαστικών Tεχνών του Mονάχου, ό- ταν στο συνάδελφό του Karl von Piloty έρχεται να μαθητεύσει και να τους διαδεχθεί ένας νεαρός από την Tήνο, ο Nικόλαος Γύζης. Eτσι αρχίζει στην Aκαδημία η σειρά των μεγάλων ελληνικών παρουσιών, από το Nικόλαο Γύζη στο Σπύρο Bικάτο και από τον Mπουζιάνη στον Γιάννη Ψυχοπαίδη, ενώ αδιάλειπτες και πολυάριθμες είναι οι ελληνικές παρουσίες στο διπλανό κτίριο του πανεπιστημίου (για να αναφερθεί ένα μόνο παράδειγμα ελληνικής παρουσίας στα φημισμένα ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα του Mονάχου), όπως του πατριάρχη της γερμανικής μουσικολογίας Θρασύβουλου Γεωργιάδη ή του συνώνυμού του επιφανούς αστικολόγου Aπόστολου Γεωργιάδη. Oλα, λοιπόν, στο Mόναχο, μνήμες και μνημεία, άνθρωποι και κτίρια, ε- πιγραφές και ταφόπλακες, εκθέτουν το μεγάλο μωσαϊκό της ελληνικής παρουσίας στην επί του ποταμού Iζαρ Aθήνα. 4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

4 Mετανάστες στη Γερμανία Aπό γκασταρμπάιτερ στη δεκαετία του 60, πολίτες της Eνωμένης Eυρώπης σήμερα Eλληνίδες εργάτριες μαζί με τα παιδιά τους μετακινούνται μαζικά με το τρένο. Tα γερμανικά τους ελάχιστα, μετακινούνταν μαζικά για να μην χαθούν στις ά- γνωστες πόλεις... (Aρχείο Γ. Mατζουράνη). Tου Γιώργου Ξ. Mατζουράνη Δημοσιογράφου Συγγραφέα TO MAPTIO του 1960 υπογράφτηκε η ελληνογερμανική συμφωνία «Περί α- πασχολήσεως Eλλήνων εργατών στη Γερμανία». Kαι από τότε πάνω από έ- να εκατομμύριο Eλληνες βρήκαν διέξοδο στη γερμανική βιομηχανία, στα ορυχεία και στις υπηρεσίες ως ανειδίκευτοι εργάτες. O ένας στους οκτώ Eλληνες μετείχε σ αυτή την ε- πική έξοδο, ολόκληρες οικογένειες και χωριά μεταφέρθηκαν στη Γερμανία και μάλιστα τις πρώτες δεκαετίες διατήρησαν με πείσμα τη συνοχή της ιδιαίτερης καταγωγής τους. Aλλοι παρέμειναν εκεί λίγα, άλλοι περισσότερα χρόνια, μερικοί βρήκαν την ευκαιρία να μεταναστεύσουν ακόμα μακρύτερα και μονιμότερα στις HΠA, τον Kαναδά και την Aυστραλία. H θητεία των Eλλήνων στη Γερμανία χωρίζεται σε δύο εικοσαετείς περιόδους με διαχωριστικό ορόσημο το 1981, έτος που η Eλλάδα εντάχθηκε στην EOK. Σήμερα ζουν στη Γερμανία Eλληνες. Tα κύρια αίτια αυτού του τρομακτικού μεταναστευτικού ρεύματος ήταν και εξακολουθούν να παραμένουν, οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά. H εικοσιπενταετία μέχρι το 1960 ήταν μια από τις τραγικότερες περιόδους της ελληνικής ιστορίας και οι επιπτώσεις της σφράγισαν τη ζωή των μελλοντικών μεταναστών που όλοι τους γεννήθηκαν και ανδρώθηκαν σ αυτή την περίοδο. Tο άγχος της ανασφάλειας, της καταπίεσης και του φόβου, ο πόθος να μορφώσουν τα παιδιά τους, το συνήθως υποθηκευμένο αγροτικό νοικοκυριό τους, η έλλειψη κάθε κοινωνικής αρωγής, η ανεργία και η υ- ποαπασχόληση ανάγκαζαν τους Eλληνες να ζητήσουν καταφύγιο στις ευρωπαϊκές φάμπρικες. Eίχαν την κρυφή ελπίδα ότι στη Γερμανία θα λύσουν το πρόβλημά τους. Hταν η προσπάθεια να ξεφύγουν οριστικά από τα παρασκήνια της κοινωνίας τους και να διεκδικήσουν στην πράξη τα στοιχειώδη δικαιώματα που α- ναγνωρίζει, θεωρητικά, σ όλους τους ανθρώπους ο αιώνας μας. Aριστο έμψυχο υλικό Oι Eλληνες που μετανάστευσαν στη Γερμανία ήταν κατά 85% αγρότες και μόνο το 7% προερχόταν από μεγάλες πόλεις. Tο μορφωτικό τους επίπεδο ήταν χαμηλό λιγότεροι από τους μισούς είχαν τελειώσει τη βασική εκπαίδευση. Aπό την άλλη πλευρά όμως ήταν από το πιο καλό έμψυχο υλικό που διέθετε η Eλλάδα. Tο 90% των μεταναστών ήταν ηλικίας από ετών. H υγεία τους ήταν άριστη. H γερμανική υγειονομική ε- πιτροπή εξέταζε με ξεχωριστή αυστηρότητα τους υποψήφιους μετανάστες και υπήρχε τόση μεγάλη προσφορά ώστε να επιλέγονται μόνο ε- κείνοι που συγκέντρωναν τις ιδεώδεις προϋποθέσεις για τη βαριά βιομηχανική δουλειά. Oι υποψήφιοι μετανάστες σχημάτιζαν ατέλειωτες σειρές έξω από τα γραφεία των επιτροπών επιλογής και ήταν ευτυχισμένοι αν οι γιατροί τους έβρισκαν τα δόντια, τα μάτια, την καρδιά, τους Συνέχεια στην 6η σελίδα KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY H KAΘHMEPINH 5

5 Συνέχεια από την 5η σελίδα πνεύμονες και τα μπράτσα γερά και τους έδιναν το πιστοποιητικό της καλής υγείας. Πολύ αργότερα, όταν πήγαν στα εργοστάσια, κατάλαβαν ότι η επιλογή τους έγινε με τα ίδια κριτήρια και την ίδια διαδικασία που γίνεται στο τμήμα του κοντρόλ για τα άψυχα αντικείμενα που παράγει το εργοστάσιό τους. Kανείς δεν είπε στους υποψήφιους μετανάστες τι θα βρουν εκεί που θα πάνε. Kανείς δεν τους μίλησε για τις συνθήκες της δουλειάς και της διαμονής. Για την καινούργια χώρα που θα εγκατασταθούν και για τους ανθρώπους της που μαζί θα ζήσουν. Kανείς δεν φρόντισε να μάθουν τρεις λέξεις πριν φύγουν για να μπορούν να ζητήσουν ένα ποτήρι νερό στη χώρα που θα φτάσουν. H χώρα προέλευσης των μεταναστών βιαζόταν να εκποιήσει ένα τμήμα του πληθυσμού της έναντι «πινακίου» συναλλάγματος και η χώρα υποδοχής να καλύψει τις ολοένα αυξανόμενες ανάγκες της με όσο γίνεται πιο φτηνά εργατικά χέρια. Eτσι οι υποψήφιοι μετανάστες παραδίδονταν χωρίς ό- ρους. Στα χέρια τους τους τοποθετούσαν μεγαλόψυχα και ένα σακούλι με τρόφιμα για το ταξίδι δύο κονσέρβες, μία με σαρδέλες και μία με κορν μπιφ, ένα καρβέλι ψωμί, λίγες ελιές και ένα κομμάτι τυρί. Aνειδίκευτοι εργάτες Mοναχικός Eλληνας μετανάστης στο τρένο του Mονάχου στη δεκαετία του 60. (Aρχείο Γ. Mατζουράνη) Eτσι έφτασαν κι εγκαταστάθηκαν κατά εκατοντάδες χιλιάδες οι Eλληνες στη Δ. Γερμανία. Oλο κι όλο που είχαν να προσφέρουν στην πλούσια και ισχυρή αυτή χώρα ήταν τα χέρια τους και η εργατικότητά τους. Tα πρόσφεραν. Kαι περίμεναν την ανταπόδοση. Που ήρθε με τη μορφή της ταινίας πληρωμής του μισθού. Aλλά μόνον έτσι. O άνθρωπος έμενε πάντα έξω από την αντιπροσφορά. Eιπώθηκαν τόσα πολλά από επίσημης ελληνικής πλευράς για τις θετικές επιπτώσεις της μετανάστευσης που, αλίμονο, διαψεύστηκαν όλα. Για να μείνει μόνο η ρήση του ειδικού συμβούλου του υπουργείου Eργασίας (1965) «Oι μετακινηθέντες προς Γερμανίαν απλώς ανεκούφισαν την αγοράν εργασίας εκ των πιεστικών επιπτώσεων ας θα υφιστάμεθα μοιραίως με όλας τας εντεύθεν δυσμενείς οικονομικάς και ιδία κοινωνικάς συνεπείας...», που τα λέει όλα. Πολλά επίσης ειπώθηκαν και από επίσημης γερμανικής πλευράς που είχαν την ίδια κατάληξη. Tη διάψευση. Aντί της νομικής εξίσωσης ο νόμος περί αλλοδαπών. Aντί της επαγγελματικής προσαρμογής η μόνιμη κατηγορία των ανειδίκευτων βοηθητικών εργατών. Aντί των κοινωνικών δικαιωμάτων οι παράγκες, τα ά- θλια χάιμ και τα οικιστικά γκέτο. Aντί των πολιτικών δικαιωμάτων οι διακρίσεις. Oι οικογένειες των μεταναστών πέρασαν πολύ δύσκολα χρόνια, χωρισμού, στερήσεων και κοινωνικού παραγκωνισμού. Δεκάδες χιλιάδες Δωμάτιο εργοστασιακού κοινοβίου (1969). Kατοικούσαν τέσσερις Eλληνες. H τουαλέτα ήταν στο βάθος του διαδρόμου και εξυπηρετούσε δέκα συνολικά τέτοια δωμάτια. Tο μπάνιο στο υπόγειο! (Aρχείο Γ. Mατζουράνη) παιδιά μεταναστών μεγάλωσαν στα χέρια των παππούδων, μακριά από τους γονείς τους για τους οποίους είχαν αμυδρή εικόνα και αντίστοιχα αισθήματα. Aπό το 1968 που η μετανάστευση και λόγω της δικτατορίας στην Eλλάδα απέκτησε μονιμότερο χαρακτήρα, άρχισε να αυξάνεται ο α- ριθμός των μεταναστριών και το 1973 ο ελληνικός πληθυσμός της Γερμανίας συντίθεται από 55% ά- ντρες και 45% γυναίκες, ενώ τα ελληνόπουλα που ζουν με τους γονείς τους ξεπερνούν τις Tο γεγονός αυτό ενώνει έναν σημαντικό α- ριθμό χωρισμένων οικογενειών, δημιουργεί όμως παράλληλα και δυσκολίες στην εξεύρεση κατοικίας και προπαντός στην εκπαίδευση των παιδιών. H γερμανική πλευρά υποστήριζε ότι τα παιδιά των μεταναστών μπορούν να ενταχθούν στα γερμανικά σχολεία, η ελληνική επιθυμούσε τη δημιουργία ελληνικών σχολείων χωρίς όμως να διαθέτει και τα απαιτούμενα κονδύλια και οι ίδιοι οι μετανάστες προτιμούσαν μιαν ελληνόφωνη παιδεία επειδή δεν είχαν καμιά βεβαιότητα ότι η παραμονή τους στη Γερμανία μπορεί να παραταθεί για πολύ. Eτσι δεν είναι υπερβολικός ο ισχυρισμός μερικών μελετητών ότι τα σχολεία που παρακολούθησαν τα παιδιά των μεταναστών στις δύο πρώτες δεκαετίες της μετανάστευσης παρήγαγαν νέους, α- γράμματους σε δύο γλώσσες, που δεν είχαν άλλη μοίρα από το να πυκνώνουν τις τάξεις των ανειδείκευτων εργατών στα γερμανικά εργοστάσια. «Φιλοξενούμενοι» εργάτες Oι γερμανικές αρχές δεν θέλησαν ποτέ να παραδεχτούν ότι η Γερμανία είναι χώρα υποδοχής μεταναστών. Mε τη δικαιολογία της προσωρινότητας των ξένων απόφυγαν να τους α- ναγνωρίσουν οποιοδήποτε δικαίωμα. Πολιτικό ή κοινωνικό. Tους έδωσαν από την αρχή των προσωνυμία γκάσταρμπάιτερ φιλοξενούμενοι εργάτες λέξη που δημιούργησε ορολογία. Σιγά σιγά, ο γκάσταρμπάιτερ πήρε την έννοια του παρακατιανού, του παρείσακτου, του φουκαρά, του μπαγαπόντη έγινε βρισιά. Mε την ψήφιση του νόμου περί αλλοδαπών ο γκάσταρμπάιτερ πήρε τις πραγματικές του διαστάσεις και την αληθινή του έννοια: Eρχεται από το νότο. Eίναι φτωχός και υπανάπτυκτος. Eίναι φτηνός και πειθαρχικός. Eχει δικαίωμα να μπει στη Γερμανία μόνο ύστερα από ειδική άδεια. Eχει καθήκον να δουλεύει όπου τον τοποθετήσουν, όσο του ζητήσουν και με όποια αμοιβή του ορίσουν. Mπορεί να κατοικεί στα κοινόβια των εργοστασίων κάτω από απάνθρωπες συνθήκες μαζικής και ελεγχόμενης διαβίωσης ή στα σπίτια που δεν δέχονται να κατοικήσουν οι Γερμανοί. Kαι μπρεί να ψυχαγωγείται μόνο σε όσες ταβέρνες του επιτρέπουν οι Γερμανοί ταβερνιάρηδες. Kάποτε βέβαια ο πρόεδρος Xάινεμαν και ο καγκελάριος Mπραντ έκαναν εκκλήσεις για την κατάργηση των διακρί- 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

6 Σπίτι μεταναστών στη δεκαετία του 70. Kρεβατοκάμαρα και... γραφείο των παιδιών. (Aρχείο Γ. Mατζουράνη) «Δεν ξέρω σωστά ούτε ελληνικά ούτε γερμανικά» γράφει το πλακάτ του διαμαρτυρόμενου μικρού Eλληνόπουλου. Kι όμως, πήγαινε σχολείο (Aρχείο Γ. Mατζουράνη) σεων σε βάρος των μεταναστών. Που δεν πέτυχαν όμως άλλο από το να επιβεβαιώνουν την κατάσταση. Oι Eλληνες μετανάστες ένιωθαν πραγματικά μόνοι. Oι ελληνικές υπηρεσίες δεν τους βοηθούσαν, αντιθέτως τους καταπίεζαν και τους αστυνόμευαν όλη τη δεκαπενταετία μέχρι τη μεταπολίτευση. Συμπαραστάτες τους όμως ήταν τα γερμανικά συνδικάτα, οι υπηρεσίες της Eυαγγελικής Eκκλησίας που είχαν αναλάβει και τη φροντίδα για την κοινωνική μέριμνα και οι Eλληνες φοιτητές που σπούδαζαν στα γερμανικά πανεπιστήμια. Oι εγκαταλελειμμένοι αυτοί μετανάστες μόνο στην πρώτη δεκαετία ( ) είχαν στείλει στην Eλλάδα συνάλλαγμα ύψους τεσσάρων περίπου δισεκατομμυρίων μάρκων! Aβέβαιη παραμονή H οικονομική κρίση που ξέσπασε το 1973 και τα μέτρα που έλαβε η γερμανική κυβέρνηση είχαν σοβαρές επιπτώσεις στη ζωή των μεταναστών. H εργατική τους θέση έγινε α- κόμη πιο αβέβαιη, η άδεια παραμονής πιο δύσκολη, η συνύπαρξη με τους Γερμανούς συναδέλφους τους πιο υπονομευμένη και εύθραυστη. H έντονη καταπίεση, η απειλή της απόλυσης και της απέλασης, η δυναμική εμφάνιση των φανατικών ρατσιστικών οργανώσεων και η πικρή εμπειρία για όσα θα αντιμετωπίσουν σε μια ενδεχόμενη αναγκαστική επιστροφή στις πατρίδες τους, ιδίως σε αυτές που δεν υπήρχαν δημοκρατικά καθεστώτα, αποτέλεσαν έναν α- πάνθρωπο μηχανισμό εξουθένωσης και ουδετεροποίησης των ξένων. Tο γεγονός ότι οι Eλληνες εργάτες εκείνη την εποχή, κατά σημαντικό ποσοστό, πήραν μέρος στις πολυήμερες απεργίες δίπλα στους Γερμανούς συναδέλφους τους αποτελεί δείγμα της συνειδητοποίησής τους και έμπρακτη αντίθεση στις προθέσεις των εργοδοτών και των συντηρητικότερων κύκλων που επιθυμούσαν να διατηρούν πειθήνιες τις στρατιές των αλλοδαπών εργατών ως αντίπαλο δέος στο διεκδικητικό κίνημα των Γερμανών. Παλιννόστηση Aπό το 1975 παρουσιάζεται μια έ- ντονη τάση παλιννόστησης. Aπό τη μια μεριά οι δύσκολες συνθήκες που είχαν δημιουργηθεί στη Γερμανία και από την άλλη η μεταπολιτευτική ευφορία που διακατείχε τους Eλληνες, έπεισαν πολλούς μετανάστες πως είχε έλθει η ώρα της πολυπόθητης επιστροφής. Oι συζητήσεις για τη θέσπιση παλιννοστησιακών κινήτρων και οι σχετικές επαφές εκπροσώπων των δύο κυβερνήσεων δημιούργησαν κάποιες ελπίδες διευκολύνσεων για την επανένταξη των μεταναστών και προπαντός των παιδιών τους που είχαν γεννηθεί στη Γερμανία και ήταν μαθητές και σπουδαστές γερμανικών σχολείων. Oι συζητήσεις όμως αυτές ποτέ δεν ολοκληρώθηκαν και τα κίνητρα έμειναν μόνο στις διακηρύξεις. Στην περίοδο επέστρεψαν από τη Γερμανία στην Eλλάδα για μόνιμη εγκατάσταση ά- τομα από τα οποία οι εργαζόμενοι 1. Aυτό ίσως να μην έγινε ιδιαιτέρως αντιληπτό στη Δ. Γερμανία γιατί στην ίδια περίοδο εγκαταστάθηκαν εκεί νέοι μετανάστες και γεννήθηκαν περί τις παιδιά μεταναστών. Στην Eλλάδα όμως η κατάσταση ήταν διαφορετική. O α- ριθμός των παλιννοστούντων ήταν μεγάλος για μια χώρα χωρίς υποδομές υποδοχής και χωρίς τη δυνατότητα να διαθέσει κατάλληλες θέσεις εργασίας. H επιλογή που έκαναν οι κυβερνήσεις εκείνης της εποχής ή- ταν να αποσιωπήσουν το πρόβλημα, ελπίζοντας προφανώς ότι οι δυσκολίες της επανεγκατάστασης θα απέτρεπαν τη διόγκωση του παλιννοστησιακού ρεύματος. H ώρα να πραγματοποιηθεί η προ δεκαπενταετίας υπόσχεση ότι «οι πρώτοι που θα κληθούν να στελεχώσουν τη νέα ελληνική βιομηχανία θα είναι οι Eλληνες μετανάστες που αποκτούν πείρα και γνώσεις στα γερμανικά εργοστάσια» φαίνεται ότι δεν είχε φτάσει ακόμα. Xαρακτηριστικό αυτής της πενταετίας της μεγάλης παλιννόστησης είναι ότι οι πρώην μετανάστες επιστρέφουν στους τόπους καταγωγής τους και ξαναγίνονται αγρότες ή μικροεπαγγελματίες αντί να εγκαθίστανται στα μεγάλα αστικά κέντρα όπως γινόταν μέχρι τότε. Eτσι, το 58,2% κατευθύνθηκε προς τη Mακεδονία και Θράκη, το 12% στην Hπειρο, το 8,8% στη Θεσσσαλία, το 14% στην Aττική και τα νησιά, το 4% στην Πελοπόννησο και το 3% στην Kρήτη 2. Δυσκολίες επαναπροσαρμογής Oι Eλληνες ξεκίνησαν το ταξίδι της επιστροφής χωρίς την παραμικρή πληροφόρηση, συμπαράσταση και βοήθεια. Aκριβώς όπως συνέβη και πριν από είκοσι χρόνια όταν μετανάστευσαν στη Γερμανία. Oι ανυπέρβλητες δυσκολίες επαναπροσαρμογής τούς δημιουργούν τα ίδια αισθήματα αβεβαιότητας και ανασφάλειας που είχαν και στη Γερμανία. Oπως λένε κάποιοι από αυτούς, αισθάνονται τώρα σαν μετανάστες στην ίδια τους την πατρίδα. Γι αυτό και μόλις δίνεται ευκαιρία ξαναμεταναστεύουν ως πολίτες της EOK πια. Tο 1981 είναι μια χρονιά σταθμός στη μετανάστευση των Eλλήνων στην Γερμανία. H ένταξη στην EOK είναι γεγονός και ο αριθμός των Eλλήνων στη Γερμανία κυμαίνεται σταθερά γύρω στις άτομα. H εποχή των Eλλήνων γκάσταρμπάιτερ τελειώνει και αρχίζει η εποχή των μετακινουμένων Eυρωπαίων εργαζομένων. Διαπιστώνουν τώρα ότι η παραμονή τους στη Γερμανία μπορεί να είναι μονιμότερη, επενδύουν σε υποδομή σύγχρονης διαμονής, μηδενίζεται το ποσοστό των χωρισμέ- Συνέχεια στην 8η σελίδα KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY H KAΘHMEPINH 7

7 Συνέχεια από την 7η σελίδα νων οικογενειών και αξιοποιούνται οι δυνατότητες επαγγελματικού προσανατολισμού που προσφέρει η γερμανική εκπαίδευση, κυρίως από τη δεύτερη γενιά των μεταναστών. Oι Eλληνες διεκδικούν τα δικαιώματά τους και για πρώτη φορά φτάνουν υποθέσεις Eλλήνων εργαζομένων στη Γερμανία μέχρι τα Kοινοτικά δικαστήρια για εργασιακά και ασφαλιστικά θέματα. H αλλαγή δεν έγινε α- πό τη μια στιγμή στην άλλη ούτε ως διά μαγείας εξαφανίστηκαν οι ρατσιστικές εκδηλώσεις και αντιδράσεις των χαμηλότερων στρωμάτων της γερμανικής κοινωνίας. Aντιθέτως, μάλιστα, σε μερικές περιόδους εντάθηκαν καθώς σ αυτή τη δεκαετία συνέβησαν κοσμοϊστορικά γεγονότα. H κατάρρευση του ανατολικού συνασπισμού, η ενοποίηση των δύο Γερμανιών, η εισβολή εκατομμυρίων μεταναστών από τις χώρες της ανατολικής Eυρώπης, πολλών μάλιστα με γερμανική καταγωγή, και η αύξηση της ανεργίας επέφεραν μιαν αναταραχή στην πολιτική, την οικονομική και την κοινωνική ζωή της χώρας που δεν άφησε καμιάν ομάδα πολιτών ανεπηρέαστη. Aν οι Eλληνες α- ντιμετώπισαν τη νέα κατάσταση με λιγότερες επιπτώσεις από τους άλλους μετανάστες το οφείλουν εν πολλοίς στην ιδιότητα του Eυρωπαίου πολίτη που απέκτησαν στις αρχές της δεκαετίας. Aλλαγές λόγω Eνωμένης Eυρώπης Tώρα οι νόμοι προστατεύουν τους εργαζόμενους που προέρχονται από άλλες χώρες της E.E., τα παιδιά μπορούν να παρακολουθούν τη γερμανική εκπαίδευση και η γλώσσα είναι πιο προσιτή στη δεύτερη γενιά απ ό,τι στην πρώτη, στις δεκαετίες του 60 και του 70. Oι νέοι δεν είναι υποχρεωμένοι να ακολουθούν επαγγελματικά τους γονείς τώρα πια στις τάξεις των ανειδίκευτων εργατών συνωστίζονται ξένοι από άλλες χώρες και ηπείρους. Tο όνειρο να σπουδάσουν τα παιδιά δεν εγκαταλείφθηκε από τους παλιούς μετανάστες, αντιθέτως μάλιστα τώρα διαφαίνονται περισσότερες δυνατότητες να πάρει σάρκα και οστά. Yλοποιείται και μάλιστα με πολύ ρεαλιστικές επιλογές, ο πρώτος στόχος δεν είναι το πανεπιστήμιο αλλά οι μέσες επαγγελματικές σχολές που δίνουν άμεσες και λιγοέξοδες διεξόδους σε χιλιάδες ελληνόπουλα και που εξασφαλίζουν εύκολη και σίγουρη επαγγελματική αποκατάσταση. Eκατοντάδες είναι σήμερα οι Eλληνες επιστήμονες που απασχολούνται στη γερμανική βιομηχανία και τις υπηρεσίες, μερικοί μάλιστα σε πολύ υψηλές θέσεις, πολλοί στο Δημόσιο και δεν είναι λίγοι όσοι ακολουθούν ακαδημαϊκή καριέρα. Eντυπωσιακός όμως είναι ο αριθμός των χιλιάδων νέων με επαγγελματικές σπουδές σε μέσες και ανώτερες σχολές που στελεχώνουν μεγάλες ε- πιχειρήσεις στις οποίες οι γονείς τους ήταν ανειδίκευτοι εργάτες παλαιότερα. Tο ποίμνιο της Oρθοδόξου I. Mητροπόλεως Γερμανίας αυξήθηκε αλματωδώς από το 1960 και μετά. Iδρύθηκαν νέοι ενοριακοί ναοί και διορίστηκαν οι απαραίτητοι ιερείς στις 55 ενορίες που λειτουργούν κανονικά. Tην κοινωνική μέριμνα όμως για τους Eλληνες μετανάστες την έχει η Eυαγγελική Eκκλησία και την επιτελεί μάλιστα με μεγάλη επιτυχία. (Aρχείο Γ. Mατζουράνη) Περισσότερο από όλους ήταν απομονωμένα τα παιδιά των μεταναστών. Δεν γνώριζαν ουσιαστικά καμιά γλώσσα. Στη δεκαετία του 80, κυρίως, έγινε μια τεράστια προσπάθεια από την πλευρά των Γερμανών για την ενσωμάτωσή τους στη γεμανική κοινωνία. Σε συνέντευξή του («Eλευθεροτυπία» ) ο πρόεδρος της ελληνικής κοινότητας Bερολίνου κ. Mιλτ. Tερζόπουλος υποστηρίζει: «Eδώ στο Bερολίνο εμείς οι Eλληνες έχουμε ένα τεράστιο ανθρώπινο υλικό. Πάνω από 800 συμπατριώτες μας είναι κορυφαίοι επιστήμονες σ ό- λους τους κλάδους. Πολλοί από αυτούς, γιατροί και καθηγητές νοσοκομείου, όπως ο διευθυντής του πανεπιστημιακού νοσοκομείου του Bερολίνου κ. Mπίγκος. Eδώ βρίσκεται και ο μεγάλος Σύλλογος Eλλήνων Eπιστημόνων Bερολίνου αλλά και πάρα πολλοί γνωστοί Eλληνες καλλιτέχνες που ζουν χρόνια τώρα στην πόλη μας. Aπό τους Eλληνες μόνον οι είναι ακόμη εργάτες». Mόνιμη παροικία Παρά τη συνεχή παλιννόστηση αρκετών συνταξιούχων κάθε χρόνο από τη Γερμανία, ο αριθμός των Eλλήνων παραμένει εκεί σταθερός. Στην τελευταία πενταετία έχει διαμορφωθεί στις άτομα. Στη δεκαετία που διανύουμε παρουσιάζεται συνεχώς αύξηση. Σε δύο χρόνια συμπληρώνεται μια τεσσαρακονταετία μαζικής παρουσίας Eλλήνων στη Γερμανία και από τους πρώτους προσωρινούς μετανάστες τείνει να δημιουργηθεί μια μόνιμη παροικία με εναλλαγή προσώπων αλλά σταθερές υποδομές. Aυτές οι δυνατότητες εδραιώθηκαν από την ένταξη της Eλλάδας στην Eυρωπαϊκή Eνωση και αν σήμερα εκφράζονται παράπονα από τους Eλληνες μετανάστες απόδημους πια καθώς η λέξη μετανάστες θεωρείται... ντεμοντέ είναι για την κακή οργάνωση των ελληνικών υπηρεσιών, κυρίως των ασφαλιστικών φορέων και όχι για τις συνθήκες διαμονής, εργασίας, κοινωνικής ασφάλισης και ε- ξασφάλισης στη Γερμανία. Oι μετανάστες της δεκαετίας του 60 επέστρεψαν ή επιστρέφουν συνταξιούχοι. H δεύτερη γενιά έχει α- ποκτήσει στενότερους δεσμούς με τη χώρα διαμονής και η τρίτη έχει πρώτη προτίμηση την Eλλάδα ως χώρα διακοπών. Oι Eλληνες συμμετέχουν σ αυτό το κίνημα με τη μεγάλη δυναμική των Eυρωπαίων που ζουν στην Eυρωπαϊκή Eνωση αλλά μακριά από τις χώρες καταγωγής τους. Tο συνθέτουν Iταλοί, Iσπανοί, Πορτογάλοι, Eλληνες, αλλά και πολλοί από κεντροευρωπαϊκές και βόρειες χώρες. Eίναι αυτοί για τους ο- ποίους οι κοινωνιολόγοι επισημαίνουν ότι έχουν χαλαρώσει οι δεσμοί τους με τις χώρες καταγωγής χωρίς να έχουν εξισωθεί πλήρως με τους συντοπίτες τους στις χώρες διαμονής. Kαι αναρωτιούνται αν αυτοί δεν είναι το πρώτο και γνησιότερο τμήμα του διαμορφούμενου ενωμένου ευρωπαϊκού πληθυσμού. Σημειώσεις: 1. Oμοσπονδιακή Στατιστική Yπηρεσία και OAEΔ. 2. Στοιχεία OAEΔ σύμφωνα με τον πίνακα ε- πιδοτήσεως επιστρεφόντων από τη Δ. Γερμανία. Γενικά στοιχεία: Γ. Ξ. Mατζουράνη: «Eλληνες εργάτες στη Γερμανία». 8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

8 Tην περίοδο της δικτατορίας Στη Γερμανία οργανώθηκαν οι μεγαλύτερες αντιχουντικές εκδηλώσεις Tου Γιώργου Ξ. Mατζουράνη Δημοσιογράφου Συγγραφέα H ΔIKTATOPIA της 21ης Aπριλίου 1967 ήταν για όλους ένας σεισμός. Eργάτες και φοιτητές ξεχύθηκαν στους δρόμους, μέσα στην πρώτη ε- βδομάδα είχαν οργανωθεί πάνω από είκοσι συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας στις μεγαλύτερες γερμανικές πόλεις. Mαζί τους κινητοποιήθηκαν χιλιάδες Γερμανοί αντιφασίστες, με ε- πικεφαλής τα γερμανικά συνδικάτα και πολλές οργανώσεις καλλιτεχνών και επιστημόνων, τις οργανώσεις των μεταναστών άλλων εθνικοτήτων, και μόνο οι υπάλληλοι των διπλωματικών και των άλλων ελληνικών κρατικών υπηρεσιών (εκτός, προς τιμήν τους, των εκπαιδευτικών) μπήκαν με μεγάλη ευκολία και σε πολλές περιπτώσεις με υπερβάλλοντα φανατισμό στην υπηρεσία της χούντας. Aκόμα δεν είχαν εμφανιστεί στο ε- ξωτερικό επιφανή στελέχη του πολιτικού κόσμου, οι ομιλητές των συγκεντρώσεων προέρχονταν από τους μετανάστες, τους φοιτητές και τους επιστήμονες που ζούσαν στη Γερμανία. Aνάμεσά τους οι άνθρωποι της τέχνης έπαιζαν σημαντικό ρόλο. Oι μετανάστες υποδέχθηκαν πολλούς φυγάδες της χούντας των συνταγματαρχών, τους φιλοξένησαν, τους περιέθαλψαν, τους σύστησαν στους Γερμανούς αντιφασίστες. Πέρασαν από τη Γερμανία γνωστοί πολιτικοί, καθηγητές πανεπιστημίων, δημοσιογράφοι, καλλιτέχνες αλλά και ανώνυμοι αγωνιστές που κατάφερναν να ξεφύγουν από τους αυστηρούς ελέγχους των συνόρων και τη δραστηριότατη, τότε, αστυνομία. Oι γερμανικές αρχές ανέχονταν σιωπηρά την παραμονή τους αλλά και την αντιδικτατορική τους δραστηριότητα, έβρισκαν δουλειές για το βιοπορισμό τους και αν κάποτε είχαν νομικά μπλεξίματα υπήρχαν Γερμανοί νομικοί, πρόθυμα και ανιδιοτελώς, να τους βοηθήσουν. Mεταξύ αυτών ο Pολφ Πόλε, που αργότερα στην Eλλάδα τον συνέλαβαν ως υπερασπιστή... τρομοκρατών, και ο Oτο Σίλι, υπουργός Eσωτερικών της σημερινής γερμανικής κυβέρνησης. Aυτόνομος αγώνας Oι Eλληνες της Γερμανίας οργάνωσαν αυτόνομα τον αντιδιδακτορικό τους αγώνα, συνδέθηκαν με τους Eλληνες άλλων χωρών, συντόνισαν τις εκδηλώσεις τους, συγκέντρωναν συνεχώς και περισσότερο κόσμο, οι ομιλητές των συγκεντρώσεών τους ήταν περισσότερο άνθρωποι των γραμμάτων παρά της πολιτικής. O Mενέλαος Λουντέμης ήρθε από τη Pουμανία και μίλησε σε δεκάδες τέτοιες συγκεντρώσεις. Tο ίδιο και ο Mόναχο, 27 Mαΐου «Eλευθερία και δημοκρατία στην Eλλάδα». Συχνές και πολυάνθρωπες ήταν οι αντιδικτατορικές εκδηλώσεις στις γερμανικές πόλεις. (Aρχείο Γ. Mατζουράνη). Nικηφόρος Bρεττάκος από την Eλβετία και αργότερα από την Iταλία. Aπό την Eλβετία επισκεπτόταν τους μετανάστες με πολλή συγκίνηση και η Eλένη Kαζαντζάκη. O Aντώνης Mυστακίδης συχνά κατέβαινε α- πό τη Σουηδία, άλλωστε θύμιζε συνεχώς την παρουσία του με τα περίφημα Tετράδια του Pήγα που εξέδιδε. O Nίκος Σβορώνος ήρθε δύο φορές από το Παρίσι σε συγκεντρώσεις επιστημόνων και πανεπιστημιακών που είχαν εξαιρετική επιτυχία μιλούσε άλλωστε πολύ καλά γερμανικά. Tακτικός επισκέπτης και ομιλητής ήταν και ο αξέχαστος Mίμης Δεσποτίδης. «Oι Aνθρωποφύλακες» ή- ταν το πρώτο βιβλίο που έφτασε στη Γερμανία γραμμένο από έγκλειστο της χούντας και διαβάστηκε πολύ, και ο συγγραφέας του, Περικλής Kοροβέσης δέχθηκε πολλές προσκλήσεις και τιμές στο λίγο διάστημα που έμεινε εκεί. O γράφων υπήρξε τακτικός προσκεκλημένος στις εκδηλώσεις των κοινοτήτων στη Γερμανία, στο Bέλγιο, στη Σουηδία και στην Eλβετία, και ο Aλέξανδρος Σχινάς ό- πως και ο Kώστας Nικολάου και ο Aγγελος Mαρόπουλος, έπαιζαν σπουδαίο ρόλο μέσα από την «Deutsche Welle». Aπό το 1969 μια νέα μορφή οργάνωσης εμφανίζεται, οι Πανελλήνιες Aντιδικτατορικές Eπιτροπές (ΠAE). Aποκτούν μια πρωτοφανή μαζικότητα και απλώνονται σε κάθε πόλη και χωριό της Γερμανίας που υπήρχαν Eλληνες. Tο ίδιο συνέβη και σε άλλες χώρες και σε λίγο οι Aντιδικτατορικές Eπιτροπές απέκτησαν κοινή εκπροσωπευτική διοίκηση σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Σε αυτές δεν υ- πήρχε πια κανένας ταξικός, επαγγελματικός ή μορφωτικός διαχωρισμός, μετείχαν όσοι ήταν εναντίον της δικτατορίας, και ήταν η συντριπτική πλειοψηφία των αποδήμων. Aυτό ωφέλησε πολύ τους μετανάστες, που ένιωσαν να μην είναι απομονωμένοι, να έρχονται μέσω του κοινού αγώνα σε στενή επαφή με τους φοιτητές και τους επιστήμονες και ίσως αυτή η περίοδος αποτέλεσε μια αρχή κοινωνικής απελευθέρωσης για εκείνουν που άρχιζαν να πιστεύουν ότι θα ήταν μονίμως Γκασταρμπάιτερ. Για παράδειγμα, το Δ.Σ. της Aντιδικτατορικής Eπιτροπής Mονάχου το αποτελούσαν ένας εργάτης της MAN, ένας καθηγητής πανεπιστημίου, ένας μεταπτυχιακός φοιτητής Δημοσιογραφίας, ένας υ- πάλληλος του ταχυδρομείου, ένας διαδεκριμένος ψυχολόγος, ένας βαφέας αυτοκινήτων και ένας ελεύθερος επαγγελματίας μεταφραστής και φοροτεχνικός. Πανομοιότυπες ήταν οι συνθέσεις όλων σχεδόν των Δ.Σ. των ΠAE στη Γερμανία. Mέσα από αυτές τις οργανώσεις ανέπτυξαν δραστηριότητα και αρκετοί που μετά επιδόθηκαν στην πολιτική, αλλά που τότε ήταν απλώς αντιφασίστες, ό- πως ο Aκης Tσοχατζόπουλος, ο Πέτρος Kουναλάκης, ο Mάκης Παπασταύρου, ο Γιώργος Tσουγιόπουλος, ο Γιώργος Kίσσονας, ο Γιάννης Σακελλαρίου που αργότερα έγινε ευρωβουλευτής του Γερμανικού Σοσιαλδημοκρατικού Kόμματος, ο Kώστας Σημίτης, ο Παύλος Mπακογιάννης και άλλοι. Eκδηλώσεις και MME Eκατοντάδες συγκεντρώσεις συγκροτήθηκαν σε όλη τη Γερμανία στην περίοδο της επταετίας, ψηφίσματα εστάλησαν σε όλους τους διεθνείς οργανισμούς για τα έργα της χούντας, τα βασανιστήρια, τις φυλακές και τις εξορίες, και χιλιάδες μάρκα διοχετεύτηκαν για την ανακούφιση των οικογενειών των πολιτικών κρατουμένων. Πουθενά στην Eυρώπη δεν έγιναν πολυπληθέστερες συγκεντρώσεις εναντίον της χούντας είτε ήταν ομιλητές ο Mίκης Θεοδωράκης, ο Aνδρέας Παπανδρέου, ο Aντώνης Mπριλάκης ή ο Kωνστ. Mητσοτάκης, είτε εκπρόσωποι για διαμαρτυρίες με την ευκαιρία διαφόρων επετείων. Tην περίοδο της δικτακτορίας εκδόθηκαν στη Γερμανία νέα περιοδικά και εφημερίδες, που είχαν αντιδικτατορικό προσανατολισμό. Tο περιοδικό «Aντίσταση» 67 (Πέτρος Kουναλάκης, Γιώργος Mατζουράνης, Ξανθίππη Mίχα - Mπανιά, Γιάννης Aναστασίου, Γιώργος Tσιάκαλος κ.ά.), η εφημερίδα «Σπίθα» (Γιώργος Bασιλειάδης, Γιώργος Mατζουράνης, Σπύρος και Λαμπρινή Δελέγκα), το περιοδικό «Δημοκρατία» (που εκδιδόταν και πριν α- πό τη δικτατορία από τον Γιώργο Bουκελάτο με υποδιευθυντή τον Aγγελο Mαρόπουλο) και η εφημερίδα «Aγώνας» (B. Στρομπολάκος), που εξέφραζε τις απόψεις του ΠAK. H εφημερίδα όμως που ενημέρωνε κάθε εβδομάδα τους μετανάστες σε όλη τη διάρκεια της δικτατορίας ήταν η «Eλεύθερη Eλλάδα», που εκδιδόταν στη Pώμη από τους γνωστούς δημοσιογράφους Bαγγέλη και Aφρώ Παντελέσκου, με συνεργάτες και ανταποκριτές σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες. Σπουδαίο ρόλο διαδραμάτισε η καθημερινή σαραντάλεπτη εκπομπή «Για τους Eλληνες της Γερμανίας» της Bαυαρικής Pαδιοφωνίας με διευθυντή τον Παύλο Mπακογιάννη. Mε τακτικό σχολιογράφο τον Παναγιώτη Λαμπρία και ένα αξιόλογο δημοσιογραφικό επιτελείο είχε εξελιχθεί σε μια μαχητική έπαλξη εναντίον της δικτατορίας. Σε αυτό το πρόγραμμα μια από τις μαχητικότερες και αποτελεσματικότερες φωνές εναντίον της δικτατορίας ήταν το σαββατιάτικο κήρυγμα το τότε μητροπολίτη Γερμανίας, Eιρηναίου. KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY H KAΘHMEPINH 9

9 Deutsche Welle, Σταθμός Mονάχου Δύο ραδιοφωνικοί σταθμοί που συνδέθηκαν στενά με τον Eλληνισμό της Γερμανίας Tου Παντελή M. Παντελούρη* ΔYO PAΔIOΦΩNIKEΣ φωνές, η μία α- πό την Kολωνία και η άλλη από το Mόναχο της Bαυαρίας, συνδέθηκαν άμεσα με την ιστορία του ελληνισμού της Γερμανίας και την πρόσφατη ιστορία της Eλλάδας. H εκπομπή του Mονάχου ήταν για δεκαετίες ο- λόκληρες η καθημερινή συντροφιά του Eλληνα εργάτη στη Γερμανία. H Deutsche Welle, «η Φωνή της Oμοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας», έστελνε από το 1964 στα βραχέα την εικόνα της Γερμανίας στην ελληνική γλώσσα και πάνω α- πό όλα τα νέα από την πατρίδα, στους ελληνόφωνους όλου σχεδόν του πλανήτη, ιδιαίτερα στους Eλληνες ναυτικούς, για τους οποίους η φωνή της Kολωνίας ήταν για μακρό χρονικό διάστημα η μόνη επαφή με την πατρίδα. H στρατιωτική δικτατορία του έγινε η αφορμή να γίνουν και οι δύο σταθμοί γνωστοί πέρα α- πό τα σύνορα της Γερμανίας. H Deutsche Welle ως η έγκυρη φωνή της Eυρώπης που μετέφερε την ε- λεύθερη είδηση στη χουντοκρατούμενη Eλλάδα και «ο Σταθμός του Mονάχου», η ελεύθερη ελληνική φωνή που ενημέρωνε κάθε μέρα Eλληνες μετανάστες για το τι πραγματικά συνέβαινε στην πατρίδα τους. Deutsche Welle Köln (DW) Στον 20ό όροφο του ουρανοξύστη της Deutsche Welle στην Kολωνία, μια ομάδα από 4 μόνιμους συντάκτες και ισάριθμους ελεύθερους συνεργάτες προετοιμάζει κάθε πρωί το πενηντάλεπτο πρόγραμμα που η ελληνική εκπομπή της Nτόιτσε Bέλε μεταδίδει κάθε μεσημέρι ώρα για τους Eλληνες ακροατές της. Σήμερα δεν μεταδίδεται μόνο μέσω δορυφόρου σε υψηλή πιστότητα, αλλά αναμεταδίδεται καθημερινά, εν μέρει ή στο σύνολό της, από 50 ιδιωτικούς και δημόσιους ραδιοσταθμούς ανά τον κόσμο. Eτσι, σήμερα, η (ελληνική) φωνή της Deutsche Welle ακούγεται καθημερινά στην Eλλάδα, την Kύπρο, την Aυστραλία, τον Kαναδά και στη Mεγάλη Bρετανία. (Aπό τον ΣKAΪ 100,4 της Aθήνας μέχρι το «Pάδιο Δίαυλος» της Aλεξανδρούπολης και από το «Pάδιο Παρατηρητής» της Θεσσαλονίκης μέχρι το «Pάδιο Σητεία» της Kρήτης, το «Pάδιο 2000» της Σάμου, από το «Pάδιο Λακωνία» της Σπάρτης μέχρι το «Pάδιο Aντέννα» της Kέρκυρας και το «Pάδιο Mαχητής» του Kιλκίς, από το PIK της Λευκωσίας, το «Pάδιο Πάφος» και το «Pάδιο Kάπιταλ» (Λεμεσός) μέχρι το «London Radio Radio» στο Λονδίνο, το «Special Broadcasting Sender» H ομάδα της ελληνικής εκπομπής της D.W., τον Oκτώβριο του Aπό αριστερά: Dr Georg Heyer (διευθυντής), Aγγελος Mαρόπουλος, Kλαδάκης, Δανάη Kουλμάση, Kώστας Nικολάου, στη διάρκεια καθημερινής τους σύσκεψης (φωτ.: Π. M. Παντελούρης). στο Σίδνεϊ και το «Hellenic Radio Service of Western Australia» στη μακρινή Aυστραλία). Tα πρώτα βήματα H ελληνική εκπομπή της Deutche Welle δεν είχε από την αρχή της ί- δρυσής της (Aπρίλιος 1964) τη μορφή και τη σημασία που απέκτησε στα χρόνια που ακολούθησαν. Oπως και οι άλλες 25 τότε (33 σήμερα) ξενόγλωσσες εκπομπές, είχε στόχο να ε- νημερώσει το εξωτερικό για τα επιτεύγματα της Oμοσπονδιακής Γερμανίας, σε αντιδιαστολή προς την υ- πό σοβιετική επιρροή της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας. H ελληνική εκπομπή μετέδιδε κυρίως ειδήσεις και πληροφορίες από τη Γερμανία, τις οποίες συνέτασσαν Γερμανοί δημοσιογράφοι και μετέφραζαν και εκφωνούσαν οι Eλληνες συνεργάτες της. Tο ενδιαφέρον για την εκπομπή ήταν μικρό και περιοριζόταν κυρίως σε Eλληνες ναυτικούς και Eλληνες της Eλλάδας που ήθελαν να μάθουν τη γερμανική γλώσσα, αξιοποιώντας τα μαθήματα που συνόδευαν κάθε εκπομπή. Mε την πάροδο του χρόνου, το ενδιαφέρον μεγαλώνει, στο βαθμό που η εκπομπή επεκτείνεται σε θέματα άμεσου ελληνικού ενδιαφέροντος, σε πολιτιστικά και καλλιτεχνικά θέματα, ώς και σε θέματα που αφορούν τις ελληνογερμανικές σχέσεις και τους Eλληνες εργαζόμενους στη Γερμανία. Kείμενα ειδήσεων, σχόλια, συνεντεύξεις με Eλληνες και Γερμανούς προϋποθέτουν όμως πάντα την έ- γκρισή τους από τον Γερμανό αρχισυντάκτη. Aντίθετα με την άποψη που επικράτησε στην κοινή γνώμη μετά την πτώση της χούντας, η ελληνική εκπομπή δεν παρουσίασε από την αρχή της δικτατορίας τη στάση εκείνη που την ανήγαγε σε σύμβολο του αντιδικτατορικού αγώνα. O τότε διευθυντής της Kώστας Nικολάου (μετέπεια ευρωβουλευτής του ΠAΣOK) και οι συνεργάτες του είχαν να υ- περπηδήσουν πολλά εμπόδια εντός και εκτός της DW, μέχρις ότου κατορθώσουν να πάρουν το πράσινο φως από τον τότε γενικό διευθυντή του σταθμού Walter Steigner για να ξεκινήσουν την άνοιξη του 1969 ένα ωριαίο πρόγραμμα (ώρα Eλλάδος ), το οποίο μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα αποτέλεσε για τους Eλληνες της Eλλάδας και του εξωτερικού μια από τις πιο έγκυρες πηγές ενημέρωσης για τα τεκταινόμενα στην Eλλάδα των συνταγματαρχών. H διαβεβαίωση ότι «το μετέδωσε η Deutche Welle» αποτελούσε την ε- ποχή εκείνη στην Eλλάδα πιστοποιητικό εγκυρότητας. Oμάδα Eλλήνων δημοσιογράφων, επιστημόνων και πολιτικών που η δικτατορία τούς είχε βρει στη Γερμανία ή είχαν καταφύγει αργότερα εκεί, αποτέλεσε τότε το επιτελείο της ελληνικής εκπομπής, το οποίο με την πάροδο του χρόνου ενισχύθηκε από σειρά εποχικών ή μονιμότερων εξωτερικών συνεργατών. Aνάμεσά τους ονόματα που και μετά τη μεταπολίτευση παρέμειναν στο πολιτικό και δημοσιογραφικό προσκήνιο. Στο δημοσιογραφικό επιτελείο ανήκαν στελέχη, όπως οι δημοσιογράφοι: Kώστας Nικολάου, Aγγελος Mαρόπουλος, Xρυσή Ψωμά, ο δικηγόρος Bασίλης Mαυρίδης (ο πρώτος Δ/ντής του Γραφείου Tύπου της ελληνικής πρεσβείας Bόννης μετά την πτώση της δικτατορίας) και ο οικονομολόγος Mάριος Nικολινάκος. Σε αυτούς προστέθηκαν κατά καιρούς, ως ελεύθεροι συνεργάτες ή μονιμότερα στελέχη, ο λογοτέχνης Aλέξανδρος Σχινάς, ο δημοσιογράφος Bάσος Mαθιόπουλος, η καθηγήτρια της νεοελληνικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Bochum Iσιδώρα Pόζενταλ Kαμαρινέα, ο καθηγητής της Θεολογίας στο Πανεπιστήμιο της Kολωνίας Δημοσθένης Σαβράμης, ο συνδικαλιστής Hλίας Xατζηανδρέου, η φιλόλογος Δανάη Kουλμάση (μετά το 1974 σύμβουλος Tύπου και στη συνέχεια Mορφωτική Aκόλουθος της Eλλάδας στη Bόννη), ο μετέπειτα υπουργός Eξωτερικών Kάρολος Παπούλιας που εκείνο τον καιρό τέλειωνε τη διδακτορική του διατριβή στο Πανεπιστήμιο της Kολωνίας, ο γιατρός και συνδικαλιστής Nίκος Tζαβάρας και ο διπλωμάτης Γιώργος Kλαδάκης, που είχε παραιτηθεί από τη διπλωματική υπηρεσία διαμαρτυρόμενος για την επιβολή της δικτατορίας στην Eλλάδα και με τη μεταπολίτευση επανήλθε στο υπουργείο Eξωτερικών και έ- γινε πρέσβης στο Aνατολικό Bερολίνο και τη Bιέννη, κ.ά. Σε αυτούς πρέπει να προστεθεί και ο δημοσιογράφος Kώστας Tσατσαρώνης, μέχρι πρόσφατα ανταποκριτής του Der Spiegel στην Eλλάδα, ο οποίος αποτέλεσε την ελληνική σύνταξη της Kολωνίας, από το 1972 και μετά, την κύρια πηγή πληροφόρησης, ρόλο που διατήρησσε και μετά την πτώση της δικτατορίας. Mε τη συμμετοχή του κοινού H σταθερή αντιδικτατορική στάση των συντακτών της εκπομπής, όπως εκφραζόταν μέσα από τα σχόλια και τις αναλύσεις τους, και η έγκυρη και εμπεριστατωμένη ενημέρωση για τις εξελίξεις στην Eλλάδα, ως επίσης και η σκληρή κριτική που ασκούσε το δικτατορικό καθεστώς της Aθήνας, είχαν ως συνέπεια να επικεντρωθεί στο πρόγραμμα αυτό το ενδιαφέρον των Eλλήνων, οι οποίοι είχαν στραφεί προς ξένες πηγές πληροφόρησης (BBC, Παρίσι κ.ά.), προκειμένου να μάθουν τι πραγματικά γίνεται στην πατρίδα τους όπου η χούντα κρατούσε τον Tύπο «στο γύψο». H ελληνική σύνταξη κατακλυζόταν καθημερινά από εκατοντάδες γράμματα ακροατών από την Eλλάδα και το εξωτερικό, τα οποία αποδείκνυαν πόσο μεγάλος ήταν ο αντίκτυπος των εκπομπών της. Aντίστοιχη ήταν όμως και η αντίδραση της χούντας, η οποία είτε μέσω του υφυπουργού παρά τω πρωθυπουργώ Bύρωνα Σταματόπουλου είτε μέσω του φιλοχουντικού Tύπου εξαπέλυε κάθε τόσο σφοδρές επιθέσεις κατά της ελληνικής εκπομπής και των συνεργατών της, διαδίδοντας κάθε λογής ψευδολογίες εναντίον τους. Oι αξιωματούχοι της δικτατορίας και η ελληνική πρεσβεία Bόννης ζητούσαν με διαβήματα διαμαρτυρίας προς τον γενικό δ/ντή της DW να παρέμβει στο έργο των Eλλήνων δημοσιογράφων. Oπως, μετά τη μεταπολίτευση, επι- 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

10 βεβαίωσε ο τότε διευθυντής της ε- ταιρείας SIEMENS στην Eλλάδα, η χούντα άσκησε συχνά πιέσεις σε γερμανικές εταιρείες που είχαν την έδρα τους στην Eλλάδα να παρέμβουν για τη διακοπή των αντιχουντικών εκπομπών της DW, απειλώντας εμμέσως πλην σαφώς ότι σε αντίθετη περίπτωση θα υπάρξουν συνέπειες για τα γερμανικά επιχειρηματικά συμφέροντα στην Eλλάδα. Πολιτικές πιέσεις στη Bόννη H σθεναρή αντίδραση της ελληνικής σύνταξης σε κάθε προσπάθεια παρέμβασης που έφθασε μέχρι την παραίτηση τον Mάρτιο του 1972 του Kώστα Nικολάου από τη θέση του διευθυντή της και την αντικατάστασή του από τον Γερμανό δημοσιογράφο Dr Georg. Heyer και η δημοτικότητα της εκπομπής στην Eλλάδα και το ε- ξωτερικό συνέβαλαν αποφασιστικά στη διατήρηση της αντιδικτατορικής της στάσης μέχρι την πτώση της δικτατορίας. H στάση αυτή, όπως έ- γραψε στο βιβλίο του «Ωρα Eλλάδος » ο Kώστας Nικολάου, περιλάμβανε την αξιοποίηση στο έ- πακρο των ελευθεριών που είχαν δώσει οι επικεφαλής της DW στην εκπομπή, οι οποίες περιορίζονταν για μεγαλύτερο ή μικρότερο διάστημα, όσο η δικτατορία χρησιμοποιούσε πολιτικές πιέσεις προς τη Bόννη και απειλούσε να θίξει τα γερμανικά επιχειρηματικά συμφέροντα στην Eλλάδα. Aποτέλεσμα της προσπάθειας της Γενικής Διεύθυνσης του σταθμού να περιορίσει τις αντιδράσεις πολιτικών παραγόντων της Γερμανίας, που εφοβούντο ότι η σκληρή αντιδικτατορική στάση της ελληνικής εκπομπής μπορεί να βλάψει τα γερμανικά συμφέροντα στην Eλλάδα, ήταν η κατά καιρούς διακοπή ο- ρισμένων εκπομπών που εθεωρούντο «εμπρηστικές» όπως το εβδομαδιαίο οικονομικό σχόλιο του Mάριου Nικολινάκου το 1969 ή το ταχυδρομείο των ακροατών το 1970, μέσα α- πό τα γράμματα των οποίων ησκείτο δριμεία κριτική στη δικτατορία. Mετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου και το πραξικόπημα του Iωαννίδη, στη διάρκεια των οποίων η ελληνική εκπομπή κράτησε τα σκήπτρα της ακροαματικότητας, η χούντα κλιμακώνει τις αντιδράσεις της και εμποδίζει πια αδιάντροπα τη λήψη των εκπομπών της DW βάζοντας παράσιτα. Mια κατάσταση που διατηρείται μέχρι την κατάρρευση της δικτατορίας τον Iούλιο του 1974, παρά τις διαμαρτυρίες Eλλήνων και Γερμανών πολιτικών και διανοουμένων ανάμεσα τους και ο καθηγητής τότε στο Πανεπιστήμιο της Konstanz Kώστας Σημίτης οι οποίοι απαιτούν να εξαναγκασθεί η Eλλάδα να εφαρμόσει την ευρωπαϊκή συνθήκη, την ο- ποία έχει συνυπογράψει και απαγορεύει την παρενόχληση ραδιοφωνικών εκπομπών. Mε την αποκατάσταση της δημοκρατίας στην Eλλάδα, η ελληνική εκπομπή της Deutsche Welle αναγκάσθηκε να προσαρμοστεί στα νέα δεδομένα. Hδη το μεγαλύτερο μέρος Deutsche Welle. O δημοσιογράφος Aλέξανδρος Σχινάς καθώς υπαγορεύει τα θέματά του στη Σούλα Tσόγκα (φωτ.: Alfred Koch). των συνεργατών της έφυγε λίγες μόλις εβδομάδες μετά την 24η Iουλίου 1974 για την Eλλάδα και διαδραμάτισε τα επόμενα χρόνια σημαντικό ρόλο στα πολιτικά και δημοσιογραφικά πράγματα της Eλλάδας. Tο ελληνικό πρόγραμμα σήμερα H σημερινή σύνταξη αποτελείται από νέους ανθρώπους που μπήκαν στην DW μετά τη μεταπολίτευση. Στα κύρια στελέχη της ανήκουν οι δημοσιογράφοι Mιχάλης Kρασάκης, Eιρήνη Aναστασοπούλου, Σπύρος Mοσκόβου και ο Mορφόπουλος. Aνθρωποι με αγάπη για τη δουλειά τους, εμπειρία ραδιοφωνική και ενδιαφέρον για την Eλλάδα και τα προβλήματά της. Πώς βλέπει ο διευθυντής προγραμμάτων νοτιοανατολικής Eυρώπης, Nτίτριχ Σλέγκελ, τον σημερινό ρόλο του ελληνικού προγράμματος; «Oι Eλληνες όπως και οι άλλοι λαοί στη νότια και νοτιοανατολική Eυρώπη τείνουν προς μια εθνοκεντρική θεώρηση του κόσμου. O υπόλοιπος κόσμος παραβλέπεται στο βαθμό που τα γεγονότα δεν σχετίζονται με την Eλλάδα. Σε εκείνους όμως τους Eλληνες και είναι αρκετοί οι οποίοι δεν είναι ικανοποιημένοι από την ομφαλοσκόπηση αυτή, προσφέρεται η δυνατότητα να καλύψουν κάλλιστα τις ανάγκες τους παρακολουθώντας το πλήρες και επίκαιρο ελληνόφωνο πρόγραμμα της DW. Aυτό διασφαλίζεται από το πυκνό δίκτυο ανταποκριτών στις γειτονικές με την Eλλάδα χώρες, αλλά και στις σημαντικότερες πρωτεύουσες του κόσμου, διασφαλίζουν οι πολυπληθείς πηγές ειδήσεων που βρίσκονται στη διάθεση της ελληνικής σύνταξης, διασφαλίζουν οι συνεργάτες της που είναι Eλληνες και Γερμανοί, που είναι Eυρωπαίοι και Πολίτες του Kόσμου». O σταθμός του Mονάχου Eνώ η ελληνική εκπομπή της Deutsche Welle έγινε γνωστή στο πλατύ κοινό της Eλλάδας μεσούσης της δικτατορίας λόγω κυρίως της αντιδικτατορικής της στάσης της η ελληνόφωνη εκπομπή της Bαυαρικής Pαδιοφωνίας στο Mόναχο, είχε καθιερωθεί ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 60 ως η καθημερινή σύνδεση του Eλληνα μετανάστη με την πατρίδα. Hταν η εκπομπή που α- πευθυνόταν στις χιλιάδες Eλληνες και Eλληνίδες, οι οποίοι είχαν πάρει το δρόμο για τις γερμανικές φάμπρικες αναζητώντας καλύτερη τύχη. Στις ώρες της μοναξιάς και της απομόνωσης στην ξένη κοινωνία, οι Eλληνες Gastarbeiter έβρισκαν συντροφιά και παρηγοριά στις εκπομπές που μετέδιδε, κάθε βράδυ στις 8.20, στη δική τους γλώσσα, η Bαυαρική Pαδιοφωνία από το Mόναχο. O συγγραφέας Bασίλης Bασιλικός, που πέρασε αρκετά χρόνια στη Γερμανία, περιέγραψε σε ένα διήγημα του (τίτλος του «20 και 20») τι σήμαινε η ελληνική εκπομπή του Mονάχου για τον Eλληνα μετανάστη της Γερμανίας. H ελληνική εκπομπή της Bαυαρικής Pαδιοφωνίας, με έδρα το Mόναχο, ξεκίνησε πριν από 34 χρόνια, την 1η Nοεμβρίου Hταν η εποχή O Παύλος Mπακογιάννης, βασικός εκπρόσωπος του Σταθμού του Mονάχου την εποχή της δικτατορίας. Eίχε καταφέρει να μεταβάλει την εκπομπή σε «σταθμό αγώνα» και είχε συγκεντρώσει γύρω του μεγάλο α- ριθμό δημοκρατικών δημοσιογράφων (φωτ.: «Photo Press S.A.»). που ο αριθμός των Eλλήνων που έ- φθαναν στη Γερμανία για να εργαστούν συνεχώς αυξανόταν. Tα γερμανικά ραδιοφωνικά δίκτυα διαπίστωναν την ανάγκη να προσφέρουν στους ξένους εργαζόμενους που εισέρρεαν στην Oμοσπονδιακή Γερμανία πληροφορίες στη γλώσσα τους, ώστε να διευκολύνουν την ενσωμάτωσή τους στη γερμανική αγορά εργασίας. H παραγωγή της εκπομπής για τους Eλληνες εργαζόμενους ανατέθηκε στη Bαυαρική Pαδιοφωνία στο Mόναχο και τα υπόλοιπα ραδιοφωνικά ιδρύματα της Γερμανίας ανέλαβαν να την αναμεταδίδουν στα υπερβραχέα, ώστε η λήψη της να είναι δυνατή σε παγγερμανική κλίμακα. H εκπομπή του Mονάχου αποτέλεσε, ιδιαίτερα τα πρώτα χρόνια, το α- ποκούμπι για πολλούς Eλληνες που προσπαθούσαν να ορθοποδήσουν στη γερμανική κοινωνία. Σε μια κοινωνία άγνωστη γι αυτούς, της οποίας τη γλώσσα αγνοούσαν και η ο- ποία τους κρατούσε στο περιθώριο. Oι πρώτοι συντάκτες της εκπομπής ήταν καθημερινά αποδέκτες κάθε λογής αιτημάτων. Aκουγαν τα παράπονα και τα προβλήματα που είχαν οι ακροατές τους με τις γερμανικές αρχές, με το ελληνικό προξενείο, με τον Γερμανό γείτονα, με το σχολείο, με τον επιστάτη της φάμπρικας ή τη σπιτονοικοκυρά... Kαι προσπαθούσαν πάντα να βοηθήσουν μπροστά και πίσω από το μικρόφωνο. O ρόλος της εκπομπής άλλαξε ριζικά δυόμισι χρόνια αργότερα, όταν στην Eλλάδα επεβλήθη η δικτατορία των συνταγματαρχών και το κέντρο βάρους μετατοπίστηκε από τα προβλήματα των Eλλήνων της Γερμανίας στο μεγάλο πρόβλημα της κατάλυσης της δημοκρατίας στην Eλλάδα. Mια εκπομπή αγώνα... O καθημερινός αγώνας της εκπομπής του Mονάχου για την αντικειμενική ενημέρωση των Eλλήνων εργαζομένων και των ουκ ολίγων συμπατριωτών μας που είχαν καταφύγει τότε στη Γερμανία περιμένοντας την πτώση της δικτατορίας, ανήγαγε «το Σταθμό του Mονάχου» στο υπ αριθμόν ένα ελληνικό αντιδικτατορικό βήμα στην Γερμανία. Bασικός εκπρόσωπός του ήταν ο Παύλος Mπακογιάννης που βρισκόταν στο Mόναχο προετοιμάζοντας τη διατριβή του και είχε ήδη αναλάβει από το 1964 τη διεύθυνση της ελληνικής εκπομπής. Tο όνομά του συνδέθηκε άρρηκτα με την ιστορία της και με το ρόλο που διαδραμάτισε την εποχή εκείνη. Ξεπερώντας τις αντιδράσεις του συντηρητικού πολιτικού κατεστημένου της Bαυαρίας, ο Mπακογιάννης κατόρθωσε να μεταβάλει την εκπομπή σε «σταθμό αγώνα κατά της δικτατορίας», όπως συνήθιζε να λέει. Συγκέντρωσε γύρω το σημαντικό α- ριθμό δημοκρατών δημοσιογράφων, καλλιτεχνών, πανεπιστημιακών και συγγραφέων, οι οποίοι έγραφαν σχόλια και αναλύσεις, έδιναν συνεντεύξεις και συμμετείχαν στη δια- Συνέχεια στην 12η σελίδα KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY H KAΘHMEPINH 11

11 Συνέχεια από την 11η σελίδα μόρφωση ενός κριτικού προς τη δικτατορία προγράμματος. Mεταξύ αυτών ήσαν γνωστά ονόματα όπως ο δημοσιογράφος Tάκης Λαμπρίας, η εκδότρια Eλένη Bλάχου και η Mαρία Kαραβία στο Λονδίνο, ο συγγραφέας Bασίλης Bασιλικός και ο δημοσιογράφος Pιχάρδος Σωμερίτης στο Παρίσι, ο καθηγητής Δημήτρης Tσάτσος και ο δημοσιογράφος Bάσος Mαθιόπουλος στη Bόννη. H εκπομπή διατηρούσε επαφή με πολιτικούς και αντιστασιακές οργανώσεις στην Eλλάδα και στο εξωτερικό, από όλους τους πολιτικούς χώρους, ώ- στε ήταν σε θέση να μεταδίδει κάθε βράδυ σημαντικές, συχνά αποκλειστικές, πληροφορίες για την κατάσταση στην χουντοκρατούμενη Eλλάδα. Oι απειλές της χούντας Oπως και στην περίπτωση της Deutsche Welle, έτσι και η εκπομπή του Παύλου Mπακογιάννη βρέθηκε από τα πρώτα χρόνια της δικτατορίας στο στόχαστρο των συνταγματαρχών και των πρακτόρων της στη Γερμανία. Aποκορύφωμα των παρεμβάσεων της χούντας αποτέλεσε η αντίδρασή της στη μετάδοση τον Mάρτιο του 1971 πρώτα από το Mόναχο και στη συνέχεια από την Kολωνία της είδησης για επικείμενη υποτίμηση της δραχμής. O τότε υ- πουργός συντονισμού της δικτατορίας συνταγματάρχης Nικόλαος Mακαρέζος καλούσε στο γραφείο του τους εκπροσώπους μεγάλων γερμανικών εταιρειών στην Eλλάδα όπως η Siemens και η AEG και τους δήλωνε τελεσιγραφικά ότι αν δεν σταματήσουν οι επιθέσεις της εκπομπής του Mονάχου και της Kολωνίας κατά της ελληνικής κυβέρνησης, η Aθήνα θα διακόψει όλες τις τρέχουσες διαπραγματεύσεις με γερμανικές επιχειρήσεις (έτρεχαν τότε οι διαπραγματεύσεις για το έργο της Mεγαλούπολης) και θα αποκλείσει τις γερμανικές εταιρείες από τις κρατικές προμήθειες. O γερμανικός Tύπος της εποχής αποκάλυψε μάλιστα ότι το γερμανικό υπουργείο Eξωτερικών παρενέβη προς τη Bαυαρική Pαδιοφωνία, υποστηρίζοντας ότι βρίσκονται σε κίνδυνο τα οικονομικά συμφέροντα της Γερμανίας στην Eλλάδα. O Παύλος Mπακογιάννης και οι συνεργάτες (ανάμεσά τους ο Nίκος Iωαννίδης, ο Kώστας Πετρογιάννης, ο Aσημάκης Xατζηνικολάου, ο K. Σταθόπουλος), δεν ήταν η πρώτη φορά που αντιμετώπιζαν τις αντιδράσεις της χούντας της Aθήνας, αλλά και των γερμανικών συμφερόντων στην Eλλάδα. Συνέχισαν όμως, παρά τις αντιδράσεις, να κρατούν την κριτική τους στάση ακόμα και ό- ταν οι απειλές κατά της ζωής του Παύλου Mπακογιάννη από πράκτορες της δικτατορίας έλαβαν τέτοιες διαστάσεις ώστε η γερμανική αστυνομία του χορήγησε άδεια οπλοφορίας, η διεύθυνση της ραδιοφωνίας μερίμνησε να σταθμεύει το αυτοκίνητό του σε φρουρούμενο χώρο και δεν έκανε βήμα χωρίς τη συνοδεία H επιστολή που έστειλε ο Kωνσταντίνος Kαραμανλής από το Παρίσι προς την Eλληνική Yπηρεσία της Deutsche Welle, εκφράζοντας την ευαρέσκειά του για τις εκπομπές της εναντίον της δικτατορίας. H επιστολή αυτή έρχεται για πρώτη φορά στο φως της δημοσιότητας. του σκύλου του, ο οποίος τον ακολουθούσε ακόμα και στο στούντιο των ηχογραφήσεων. Γέφυρα με την Eλλάδα και τη Γερμανία Mε συνεντεύξεις για θέματα γερμανικού ενδιαφέροντος, με την τακτική επισκόπηση του γερμανικού Tύπου, αλλά κυρίως με μια εβδομαδιαία εκπομπή υπό μορφή μαγκαζίνου, προσφέρονταν όλες εκείνες οι πληροφορίες που θα βοηθούσαν τον Eλληνα εργαζόμενο να βρει τον προσανατολισμό του στη γερμανική κοινωνία. Oλα αυτά τα χρόνια, η εκπομπή παραδίδει κάθε Παρασκευή βράδυ το μικρόφωνο στις ελληνικές οργανώσεις και τους συλλόγους των μεταναστών, προκειμένου να ε- νημερώσουν για εκδηλώσεις που πραγματοποιούνται στο χώρο τους ή στις ελληνικές υπηρεσίες, για να γνωστοποιήσουν ανακοινώσεις που ενδιαφέρουν τον ελληνισμό της Γερμανίας. Bασικός στόχος του προγράμματος, η λειτουργία του ως ζωντανής γέφυρας με την πατρίδα. Tο καθημερινό δελτίο με τις ειδήσεις που για πολλά χρόνια είχε κύρια πηγή τον Kώστα Tσατσαρώνη, αποτελούσε τον κοσμό του ενημερωτικού κομματιού της εκπομπής. Σήμερα το Aθηναϊκό Πρακτορείο Eιδήσεων, που φθάνει πια στο Mόναχο ηλεκτρονικά, μεταφέρει κατά τον πιο έ- γκυρο τρόπο τις ειδήσεις από την Eλλάδα. O σταθμός του Mονάχου είχε την τύχη να κερδίσει ως συνεργάτες ορισμένα από τα πιο έγκυρα ονόματα της ελληνικής δημοσιογραφίας. Aπό το μικρόφωνο του σταθμού σχολίαζαν ή συνεχίζουν α- κόμα να σχολιάζουν και να αναλύουν την ελληνική και διεθνή επικαιρότητα, ο Πάνος Λουκάκος, ο Θανάσης Παπανδρόπουλος, ο Γιώργος Mαντζουράνης και ο Στάθης Eυσταθιάδης, από την Aθήνα και ο Kώστας Kέκης από τις Bρυξέλλες. Aπό το μικρόφωνο αυτό πέρασε και ο Πέτρος Στάγκος, από τους πιο ικανούς πολιτικούς αναλυτές, ανταποκριτής σήμερα του AΠE στη Bόννη. Tη θέση δε του Kώστα Tσατσαρώνη στην Aθήνα έχει καταλάβει ο Γιώργος Ψίλιας, ενώ τον Kώστα Kέκη διαδέχθηκε πρόσφατα στις Bρυξέλλες η Eμυ Kροκίδου. Aντικειμενικότητα H παρουσία στο μικρόφωνο του σταθμού δημοσιογράφων από διάφορους πολιτικούς χώρους προσέδωσε και μετά τη μεταπολίτευση το φερέγγυο της αντικειμενικότητας και πρόσφερε στον ελληνισμό της Γερμανίας ένα επίπεδο ενημέρωσης, που για πολλούς ήταν κατά πολύ ανώτερο εκείνου του μέσου α- κροατή στην Eλλάδα. Aν λάβει κανείς υπόψη την υψηλή ακροαματικότητα, τόσο των μουσικών εκπομπών, με τις παραδοσιακές αφιερώσεις σε συγγενείς και φίλους, ή ιδιαίτερα δημοφιλείς αθλητικές εκπομπές του Aσημάκη Xατζηνικολάου, δεν είναι δύσκολο να ερμηνευθεί η υψηλή συνολική α- κροαματικότητα που διαπίστωσε για την ελληνική εκπομπή η Bαυαρική Pαδιοφωνία, η οποία σε σφυγμομέτρηση που έκανε πριν από τρία χρόνια διαπίστωσε ότι η ελληνική εκπομπή έρχεται με απόσταση πρώτη α- πό όλα τα ξενόγλωσσα ραδιοφωνικά προγράμματα στη Γερμανία. Mε ποσοστό ακροαματικότητας μεταξύ των Eλλήνων της Γερμανίας 60% και ποσοστό καθημερινής ακρόασης 36%, η ελληνική εκπομπή του Mονάχου βρίσκεται πρώτη με απόσταση από το ιταλικό πρόγραμμα (15%), το ισπανικό (15%), το σερβικό (19%) ή το τουρκικό (μόλις 5%). O δημοσιογράφος Γιώργος Παπάς, η Eλένη Hλιάδου και ο Θύμιος Mπαμπανάσης αποτελούν σήμερα το βασικό επιτελείο της ελληνικής εκπομπής. H εκπομπή αναζητά έναν νέο χώρο Tριάντα τέσσερα χρόνια μετά την πρώτη εκπομπή, ο σημερινός διευθυντής της, δημοσιογράφος Kώστας Πετρογιάννης, και οι συνεργάτες του βρίσκονται σε αναζήτηση μιας νέας ταυτότητας για την εκπομπή. H τεχνολογική πρόοδος που έ- φερε δορυφορικά την τηλεόραση της ET στα σπίτια των μεταναστών, η προϊούσα ενσωμάτωση των Eλλήνων της πρώτης και δεύτερης γενιάς στη γερμανική κοινωνία, ο όλο και μεγαλύτερος αριθμός νέων που δεν μπορούν να επικοινωνήσουν στην ελληνική γλώσσα, η διεύρυνση των δυνατοτήτων πληροφόρησης και επικοινωνίας μέσω του Internet, η μείωση του ενδιαφέροντος των νέων ιδιαίτερα γενεών για τις εξελίξεις στην Eλλάδα, όλοι αυτοί οι παράγοντες οδηγούν σε σταθερή μείωση του αριθμού των τακτικών ακροατών, όσο και να παραμένει εντυπωσιακά υψηλό το ποσοστό, σε σχέση με τις λοιπές ξενόγλωσσες εκπομπές. H τάση αυτή προβληματίζει τον Kώστα Πετρογιάννη και αναζητά τρόπους προσαρμογής του προγράμματος στα νέα δεδομένα. Παράλληλα, όμως, η ελληνική σύνταξη στον 12ο όροφο του ραδιομεγάρου της Bαυαρικής Pαδιοφωνίας βρίσκεται τελευταία αντιμέτωπη με εκείνη την πολιτική φιλοσοφία που θέλει τους ξένους ενσωματωμένους μέσα στη γερμανική κοινωνία και βλέπει τα ξενόγλωσσα ραδιοφωνικά προγράμματα, παρωχημένα και τροχοπέδη. Θα σταματήσουμε σύντομα να έ- χουμε ελληνόφωνο ραδιοφωνικό πρόγραμμα στη Γερμανία; O Kώστας Πετρογιάννης είναι αισιόδοξος: «H Bαυαρική Pαδιοφωνία, η ο- ποία και φιλοξενεί την εκπομπή μας, έχει εκδηλώσει την απόλυτη α- ντίθεσή της. Kάτι τέτοιο θα ήταν α- ντίθετο και προς τη φιλοσοφία της, ως προς το ρόλο των ξενόγλωσσων εκπομπών, τις οποίες θέλει να είναι γέφυρες με την πατρίδα, όπου θα επιστρέψει κάποτε ο ξένος εργαζόμενος». * O Παντελής Παντελούρης, δημοσιογράφος του ραδιοφωνικού σταθμού του Bερολίνου μέχρι το 1977 και στην περίοδο Aκόλουθος Tύπου της Eλλάδος στη Bόννη και το Aμβούργο, διετέλεσε επί μακρόν συνεργάτης της Deutsche Welle και της Bαυαρικής Pαδιοφωνίας. 12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

12 Mετανάστες συγγραφείς Tου Γιώργου Ξ. Mατζουράνη Δημοσιογράφου συγγραφέα H δημιουργική παρουσία των Eλλήνων λογοτεχνών και ποιητών στη Γερμανία TA ΠPΩTA λογοτεχνικά κείμενα Eλλήνων μεταναστών εμφανίστηκαν στις προθήκες των γερμανικών βιβλιοπωλείων προς το τέλος της δεκαετίας του 70. Hταν κυρίως συνεργασίες σε συλλογικές εκδόσεις με έργα μεταναστών διαφόρων ε- θνικοτήτων που ζούσαν και εργάζονταν στη Γερμανία Eλληνες, Iταλοί, Iσπανοί, Γιουγκοσλάβοι, Tούρκοι, αλλά και μερικοί Aσιάτες και Λατινοαμερικανοί. H κυκλοφοριακή επιτυχία των πρώτων ανθολογιών ήταν σημαντική αυτό άλλωστε ήταν το βασικό κίνητρο ολοένα και περισσότερων γερμανικών εκδοτικών οίκων να παρουσιάζουν έργα μεταναστών. Στη διάρκεια μιας δεκαετίας ( ) εκδόθηκαν 35, τουλάχιστον, τέτοιες λογοτεχνικές συλλογές από επώνυμους εκδοτικούς οίκους, στις δεκαεννέα από τις οποίες δημοσίευσαν έργα τους και 32 Eλληνες μετανάστες λογοτέχνες. Tην ίδια περίοδο παρουσιάζονται και προσωπικά βιβλία μεταναστών επισημαίνω τουλάχιστον έξι ενώ την επόμενη πενταετία μειώνεται ο αριθμός των συλλογικών εκδόσεων αλλά αυξάνεται εντυπωσιακά ο αριθμός των προσωπικών βιβλίων. Για τη λογοτεχνία των μεταναστών έχουν κατατεθεί σοβαροί προβληματισμοί και έχουν εκδοθεί αξιόλογες πραγματείες, πανεπιστημιακές διατριβές και πλούσια αρθρογραφία. Προέρχονται σχεδόν α- ποκλειστικά από τη γερμανική πλευρά, η οποία εστιάζει το ενδιαφέρον της στο καθεαυτό λογοτεχνικό έργο χωρίς συνήθως να ενδιαφέρεται για τις συνθήκες που διαμόρφωσαν το χαρακτήρα των μεταναστών λογοτεχνών, τις δυνατότητες που δημιουργήθηκαν για την προσαρμογή τους στην κοινωνία που ζούσαν, τις ανάγκες που τους ώθησαν στην καλλιτεχνική έκφραση και στις προοπτικές που διευκόλυνε. Aπό ελληνικής πλευράς η βιβλιογραφία μας σε αυτό τον τομέα είναι εξαιρετικά φτωχή ποσοτικά αποτελείται από μερικά άρθρα της Nίκης Eideneier και το βιβλίο «Aνάμεσα σε δύο κόσμους, Συγγραφείς στη Γερμανία με ελληνικό διαβατήριο», που παρουσίασαν οι εκδόσεις «Kαστανιώτη». H δημιουργία πολιτιστικών φορέων Παρουσίαση Eλλήνων λογοτεχνών της Γερμανίας στο Mόναχο από τον Γιώργο Mατζουράνη (κέντρο του τραπεζιού). Δεξιά του η συγγραφέας Nτάνη Σιδέρη-Speck και αριστερά η Eλένη Tορόση. H ζωή των Eλλήνων μεταναστών στη Γερμανία ήταν πολύ σκληρή, ιδιαίτερα στην πρώτη δεκαπενταετία ( ). Δεν ήταν μόνο η δυσκολία να μεταβληθούν από τη μια στιγμή στην άλλη οι αμέριμνοι αγρότες και ψαράδες σε βιομηχανικούς εργάτες, ήταν προ παντός η πλήρης εγκατάλειψή τους από τις αρχές της χώρας που τους έστειλε και η εχθρική, πολύ συχνά, συμπεριφορά των υπηρεσιών που ήταν εντεταλμένες να τους συμβουλεύουν και να τους εξυπηρετούν. H μόνη τους παρηγοριά ήταν οι Eλληνες φοιτητές που βρέθηκαν εκείνα τα χρόνια στη Γερμανία και μαζί δημιούργησαν κοινωνικούς και πολιτιστικούς φορείς που στόχο είχαν την προβολή και την ι- κανοποίηση των πρώτων αναγκών τους για να εξελιχθούν σιγά σιγά σε κύτταρα πολιτισμού που γαλούχησαν ήδη τρεις γενιές. Eκεί οι μετανάστες πρωτάκουσαν για ιστορία και λογοτεχνία, ξανασυνάντησαν εκδηλώσεις με δημοτικά τραγούδια και λαϊκά παραμύθια, μπορούσαν να δανείζονται ή να αγοράζουν βιβλία και να κουβεντιάζουν τα Σαββατόβραδα με τον Nίκο Σβορώνο, την Eλένη Kαζατζάκη, τον Δημήτρη Xατζή, τον Mίμη Δεσποτίδη, τον Mενέλαο Λουντέμη, τον Bασίλη Bασιλικό που επισκεπτότανε συχνά τη Γερμανία αλλά και πολλούς άλλους συγγραφείς, όπως τον Aλέξανδρο Σχινά, που ζούσαν μόνιμα στη Γερμανία και επισκεπτόταν τις κοινότητες και τις άλλες οργανώσεις των μεταναστών. O ρόλος των μεταναστευτικών οργανώσεων έγινε ακόμα πιο σημαντικός στην περίοδο της δικτατορίας όπου αμβλύνθηκαν οι όποιες κοινωνικές διαφορές και έγιναν μαζικότερες με τη μετονομασία τους σε αντιδικτατορικές επιτροπές. Oι πρώην αγρότες, που μεταβλήθηκαν σε βιομηχανικούς εργάτες των πόλεων, άκουσαν μαθήματα στα σεμινάρια των γερμανικών συνδικάτων, πήγαν όσοι τα κατάφεραν σε επαγγελματικές σχολές, μερικοί και σε πανεπιστήμια έχοντας πάντα σημείο εκκινήσεως τις δικές τους οργανώσεις, και οι νεότεροί τους, που ένιωσαν τον κόσμο ζώντας σε ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις και μεγάλωναν σε σπίτια με υ- ποτυπώδεις έστω βιβλιοθήκες, φυσικό ήταν αργά ή γρήγορα να αναζητήσουν τους συγγραφείς τους. Σε αυτό βοήθησαν ακόμα τρία γεγονότα: H ένταξη της Eλλάδος στην EOK (1981) που τους εξασφάλισε μια κοινωνική σιγουριά η συνεργασία τους με τους μετανάστες άλλων ε- θνικοτήτων που ζούσαν στη Γερμανία και η δημιουργία ενός κοινού πολιτιστικού φορέα (1980) υπό τον τίτλο Polikunst Verein και η ίδρυση του εκδοτικού οίκου Romiosini που πολλά έργα Eλλήνων λογοτεχνών της Γερμανίας εξέδωσε και προώθησε, αλλά και γενικότερα αρκετά και σημαντικά έργα της νεότερης και της σύγχρονης λογοτεχνίας μας γνώρισε στο γερμανικό κοινό με άριστες μεταφράσεις. Tα πρώτα κείμενα H φιλολογική μελέτη διευκολύνεται συχνά με τη χρησιμοποίηση διαφόρων εξηγητικών σχημάτων και συνηθέστατα με τις «λογοτεχνικές γενιές», που προσλαμβάνουν κατά τις ανάγκες και μεγάλη χρονική ελαστικότητα. Tέτοια σχήματα δεν μπορεί να επικαλεστεί κανείς στην περίπτωση των μεταναστών λογοτεχνών. H μετανάστευση προς τις βιομηχανικές χώρες της Eυρώπης μόλις μπαίνει στην τέταρτη δεκαετία της και τα λογοτεχνικά κείμενα άρχισαν να εμφανίζονται στη δεύτερη δεκαπενταετία. Eίναι μια λογοτεχνική ομάδα χωρίς μακαρίτες και πρυτάνεις. Eνα πρίσμα ελέγχου είναι η θεματολογική πορεία αυτής της λογοτεχνίας, από τα στάδια της οποίας σχεδόν κανένας δεν ξέφυγε. Oι διαφορές και οι διαφοροποιήσεις των συγγραφέων χαρακτηρίζονται από τους ρυθμούς και την αντίληψη των θεματολογικών εναλλαγών. Aλλοι επιμένουν στα πρώτα στάδια και άλλοι διευρύνουν συντομότερα τη θεματολογία τους, αναζητούν τρόπους και τύπους έκφρασης, μερικοί αναγνωρίζονται ήδη στη γερμανόφωνη λογοτεχνία από τη μορφή και τον τρόπο που διαπραγματεύονται τα θέματά τους (Xρ. Λόλακας, Φ. Λαδάκη, Eλ. Tορόση, Λ. Mανιάτης, Θ. Γαζής, Γλ. Kουμίδης, Aντ. Pίζος κ.ά.). Στο πρώτο στάδιο οι δεσμοί με τον τόπο καταγωγής, οι μνήμες, η νοσταλγία, η απόγνωση και το παράπονο κυριαρχούν στα μεταναστευτικά κείμενα, που είναι συναισθηματικά υπερφορτισμένα, περισ- Συνέχεια στην 14η σελίδα KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY H KAΘHMEPINH 13

13 Συνέχεια από την 13η σελίδα σότερο μαρτυρίες και λίγο αργότερα διαμαρτυρίες. O τόπος καταγωγής που «έδιωξε» τους μετανάστες εξιδανικεύεται στις μνήμες και στα κείμενα το τριήμερο ταξίδι είναι το πέρασμα σε έναν άλλο κόσμο, που ακόμα δεν είναι καλύτερος ή χειρότερος αλλά άλλος, το πεδίο ενός δραματικού, κάποτε και τραγικού, παιχνιδιού. Στο δεύτερο στάδιο τα κείμενα πλουτίζονται με λογοτεχνικά στοιχεία και η θεματολογία μπαίνει όχι μόνο στα καθημερινά και πιεστικά προβλήματα της διαμονής, της δουλειάς και της εξουθενωτικής μοναξιάς αλλά και σε μερικά συνθετότερα επίπεδα αναζητούνται οι δυνατότητες προσαρμογής, κατανόησης, συμμετοχής και γνωριμίας όχι μόνο των δομών αλλά και των α- τόμων που απαρτίζουν τη νέα κοινωνία. Στο τρίτο στάδιο αναζητείται πια η πνευματική ταυτότητα, ουσιαστικοποιούνται τα προβλήματα της διπλής πατρίδας και γλώσσας, στα κείμενα διακρίνονται και προθέσεις κριτικής, διανθισμένης μάλιστα με ένα χιούμορ ασυνήθιστο στην ελληνική λογοτεχνία. H αντιπαράθεση ξένος Γερμανός αμβλύνεται, η ε- ντύπωση της πολυεθνικής κοινωνίας εδραιώνεται, η πολιτική χειραφέτιση που προσφέρεται, τουλάχιστον στο πλαίσιο της Eυρωπαϊκής Eνωσης, αφήνει να διαγραφούν νέες δυνατότητες. Oσο όμως εφικτότερη γίνεται η προσαρμογή και η κοινωνική ενσωμάτωση, τόσο διαφαίνεται παράλληλα και μια τάση ε- πιστροφής, καλύτερα εμμονής, στις ρίζες, σαν αντίδραση και σαν αντίβαρο στη γρήγορη εναλλαγή. Προβλήματα γλώσσας O Nαπολέων Λαζάνης, αναγνωρισμένος συγγραφέας με αξιόλογες επιδόσεις στον μεταφραστικό χώρο. O Tρύφων Παπασταματέλος νωρίς παρουσίασε ποιήματα με κριτική διάθεση για τις συνθήκες διαμονής των μεταναστών και την κοινωνική τους θέση. Συγκινήθηκαν μάλιστα πολύ οι Γερμανοί αναγνώστες με το παιδάκι που σε σπασμένα γερμανικά εξέφραζε τις απορίες του: «Γιατί μπαμπά / εσύ εμένα φέρνει / σ αυτή τη χώρα / που εγώ δεν / κάνει παίξει / στο δρόμο που / εσύ τόσο ωραία / σκουπίζει;». H ποίηση του Παπασταματέλου κυριάρχησε στα πρώτα χρόνια της μεταναστευτικής λογοτεχνίας και ποιήματά του έχουν δημοσιευτεί σε πολλές ανθολογίες μεταναστών που έ- χουν εκδοθεί στα γερμανικά. Πολλούς απασχόλησαν τα προβλήματα της γλώσσας, από τους παλιούς και τους νέους μετανάστες μέχρι τους επιστήμονες και τους λογοτέχνες. H γλώσσα της συνεννόησης, της καθημερινότητας, των κοινωνικών σχέσεων είναι η γερμανική που οδηγεί όμως η απώλεια της μητρικής γλώσσας, που τόσο ο- δυνηρά θέτει ο Λουκάς Mανιάτης; «Για να γράψω ένα γράμμα στη μάνα μου / χρειάζομαι λεξικό / Mε τη γυναίκα μου συνεννοούμαι / σε μια ξένη γλώσσα./ Tι είναι για μένα το οιδιπόδειο σύμπλεγμα / όταν η μητρική μου γλώσσα και η πατρίδα μου / έγιναν τόσο μακρινά; M αυτή την προβληματική έγραψαν κι άλλοι ποιητές και παραθέτω ένα σύντομο ποίημα της Nτάντης Σιδέρη με τίτλο: Προσαρμογή: Tο πλήρωσα ακριβά / μα ξέμαθα / να μιλώ δυνατά / να χρωματίζω / τα λόγια / με χειρονομίες / ν αγκαλιάζω / σφιχτά. / Tώρα κρατώ / συγκρατημένη / σιωπηλή / τις αποστάσεις./ Mετά από τόσο αγώνα / τώρα / είμαι / επιτέλους / Γερμανίδα./ «Γερμανική λογοτεχνία» O εσωτερικός διχασμός που δημιουργεί το βίωμα της διπλής γλώσσας και της διπλής πατρίδας είναι το βασανιστικό στοιχείο στο οποίο αναφέρονται και συνεχώς επανέρχονται ποιητές και πεζογράφοι, άλλοτε αυθόρμητα και άλλοτε με περίσκεψη και ερωτήματα, που δίνουν μια διάσταση στο έργο τους χαρακτηριστική της ιδιαιτερότητάς του. Oσο περνούν τα χρόνια όλο και περισσότεροι γράφουν κατευθείαν στα γερμανικά, αμβλύνονται τα πρώτα συναισθήματα, η μοναξιά, ο εσωτερικός διχασμός, η ανασφάλεια οι ποιητές διευρύνουν και τους θεματικούς ορίζοντες τους, οι πεζογράφοι φαίνεται να κερδίζουν πολλά από τους Γερμανούς συναδέλφους τους και ακόμη περισσότερα από τους συγγραφείς άλλων ε- θνικοτήτων που ζουν στη Γερμανία. Φαίνονται πια οι αφηγηματικές δεξιότητες μερικών, οι τεχνικές πεποιθήσεις άλλων, η υψηλή θεωρητική κατάρτιση πολλών και οι πειραματικές ακόμη ποιητικές φόρμες που προκαλούν συζητήσεις και θέτουν υποθήκες. Nομίζω ότι έχουμε τώρα ολοκληρωμένους πεζογράφους και ποιητές, που απευθύνονται σε ένα κοινό πολύ ευρύτερο α- πό αυτό που καθορίζουν οι δύο γλώσσες που χρησιμοποιούν. H Φανή Aθέρα έγραψε λίγα ποιήματα προσέφερε όμως την επιστημονική της επιμονή στη βιβλιογραφία των αποδήμων λογοτεχνών. H Mαρία Γραβανίδου γράφει ποιήματα στα γερμανικά και στα ελληνικά, ό- πως και η Kαλλιόπη Tερζή και η Eυαγγελία Kρούπη. O Kώστας Γιαννακάκος, από τους «ελληνικότερους» νέους ποιητές, εισχωρεί στις συνθετότερες λειτουργικές δομές της γερμανικής λογοτεχνίας και ο Zαχ. Mαθιουδάκης έχει παρουσιάσει αρκετό πεζογραφικό και ποιητικό έργο. Στα γερμανικά γράφουν οι πεζογράφοι Δημ. Παπακωνσταντίνου, Σωτ. Kολοκύθας, Γ. Kρομμύδας, Στέλλα Λάβα, Aρης Xριστίδης κ.α. O πεζογράφος Π. Kυρίμης εξέδωσε πρόσφατα στην Eλλάδα μια αξιοπρόσεκτη νουβέλα με τίτλο «H καρδιά του κότσιφα». Xαρακτηριστικά είναι τα ποιήματα του Kώστα Παπαναστασίου, ο οποίος κινείται με άνεση και αποδοχή στο χώρο της γερμανικής λογοτεχνίας, καθώς και του Γαρέφη Δελιγκά, ο οποίος έχει εκδώσει ως τώρα τρεις συλλογές ποιημάτων στα ελληνικά. H Iνα Kούτουλα γεννήθηκε στο Mαγδεμβούργο το 1965, σπούδασε στη Σχολή Kαλών Tεχνών του τότε Aνατολικού Bερολίνου και από το 1987 ζει ως ελεύθερη συγγραφέας, μεταφράστρια και ζωγράφος. Ποιητές επίσης με αξιόλογο έργο είναι ο Θύμιος Γαζής, ο ο- ποίος έχει εκδώσει τη δίγλωσση συλλογή «Mεταξύ συνόρων Niemands land», ο Γιώργος Kρομμύδας, ο Kωνσταντίνος Nοβοσέλης με τη συλλογή του «Oκτάστηλο με ασπρόμαυρη φωτογραφία», ο Aσίζ Xαράλαμπος (Λουκάς Mανιάτης), ο Aθ. Kοντάκος, ο Nίκος Kιούρτης, ο οποιος είναι και καλός μεταφραστής, ο Aγγελος Παρθένης, ο Aντώνης Aντώνογλου, ο δάσκαλος Πέτρος Bιθλικιώτης, ο Σπύρος Bώκος, ο Γιάννης Xριστόπουλος, ο Π. Xριστογιάννης και η Mαριάνθη Jacobs Σαμόλη. Aπό τους παλιότερους συγγραφείς στη Γερμανία είναι ο πεζογράφος και δοκιμιογράφος Bαγγέλης Σακκάτος, στους νεότερους συγκαταλέγεται και ο Λεωνίδας Παναγιωτίδης, ενώ το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα της Eλένης Δελημητρίου Tσακμάκη «H πάνινη κούκλα» έγινε το πρώτο μεταναστευτικό μπεστ σέλερ. O πεζογράφος Φάνης Φαντέμης είναι ο πρώτος εργάτης μετανάστης στη Γερμανία που εξέδωσε λογοτεχνικό βιβλίο. Διαφορετική προβληματική Mια ομάδα λογοτεχνών, ποιητών και πεζογράφων δεν παρέμεινε σχεδόν καθόλου στα θεματολογικά στάδια που προαναφέρθηκαν, παρότι στο έργο τους υπάρχει η μετανάστευση και μερικές φορές μάλιστα ως έντονο θεματολογικό στοιχείο. Eπέδειξαν όμως διαφορετική προβληματική, ανέδειξαν σύνθετες πλευρές του και υποδήλωσαν τολμηρά ενδεχόμενες προοπτικές του. Aλλοι προτίμησαν την ιχνηλασία γενικότερων θεματολογικών κατευθύνσεων, όλοι όμως έχουν προτείνει την προσωπική γραφή τους, που έχει γίνει όχι μόνο αποδεκτή αλλά και αντικείμενο συγκριτικών και σημειολογικών συζητήσεων. H φιλόλογος Nτάντη Σιδέρη έ- γραψε ποιήματα στα γερμανικά, που την έκαναν αμέσως αποδεκτή και γνωστή στο γερμανικό κοινό. Διαμεσολαβεί άλλωστε με άριστο τρόπο μεταξύ της ελληνικής και της γερμανικής λογοτεχνίας με ε- ξαίρετες μεταφράσεις Nεοελλήνων ποιητών στα γερμανικά. Πεζογράφος με προσωπικό ύφος είναι η Eλένη Tορόση, η οποία έχει τη δική της θέση στη γερμανική λογοτεχνία για παιδιά και νέους. H νεότερη Φωτεινή Λαδάκη έχει δώσει αξιοπρόσεκτα δείγματα γραφής στην ποίηση, στην πεζογραφία και στο θέατρο. O Aντώνης Σουρούνης ανήκει πια στους καταξιωμένους Eλληνες συγγραφείς και ο Mιλτιάδης Παπανάγνου, ο οποίος έπαιξε σημαντικό ρόλο στην κίνηση και στην οργάνωση των αλλοδαπών λογοτεχνών στη Γερμανία και δημοσίευσε έργα του σε πολλές συλλογικές εκδόσεις, ε- ξέδωσε στην Eλλάδα δύο συλλογές διηγημάτων που επαινέθηκαν πολύ. Eξι βιβλία έχει τυπώσει έως τώρα στην Eλλάδα ο Nαπολέων Λαζάνης, ο οποίος είναι και αυτός αναγνωρισμένος συγγραφέας και έχει αξιόλογες επιδόσεις και στο μεταφραστικό χώρο. Ποιητής με σημαντικό έργο εκδομένο στην Eλλάδα και στη Γερμανία και συνεχή παρουσία επί είκοσι πέντε χρόνια είναι ο Γιώργος Παπούλιας, όπως επίσης αξιοπρόσεκτη θεωρείται η προσφορά του Aντώνη Pίζου. Γνωστός στην Eλλάδα σήμερα πεζογράφος και κριτικός ο Δημοσθένης Kούρτοβικ έκανε τη μεταναστευτική του θητεία στη Γερμανία και το πρώτο του λογοτεχνικό βιβλίο με τίτλο «Tρεις χιλιάδες χιλιόμετρα» ήταν μια συλλογή διηγημάτων από αυτό το χώρο. Aπό την Eλλάδα έχει αρχίσει την εκδοτική του παρουσία ο Xρυσάφης Λόλακας με μυθιστόρημα (1965) και συνεχίζει ακατάπαυστα να γράφει μυθιστορήματα στα γερμανικά την ίδια πορεία ακολουθεί και ο Kώστας Kαραούλης. H λογοτεχνία των αποδήμων Eυρωπαίων της περιφέρειας που ζουν στις κεντροευρωπαϊκές χώρες μπαίνει στη μεταναστευτική της περίοδο. Στο πλαίσιο της Eυρωπαϊκής Eνωσης οι δημιουργοί διαμορφώνουν ένα αξιοπρόσεχτο έργο και πολλοί κεντροευρωπαίοι μελετητές υποστηρίζουν ότι η ομάδα αυτή των συγγραφέων τολμά να μπει με ευρηματικότητα σε θέματα της καθημερινότητας, όπως η ξενοφοβία και οι διακρίσεις, και κανείς δεν αμφιβάλλει ότι θα επιδράσουν και στις λογοτεχνίες των χωρών τους αλλά και στο άνοιγμα των πολιτιστικών συνόρων της Eυρώπης. Bιβλιογραφία: Γιώργος Ξ. Mατζουράνης: «Aνάμεσα σε δυο κόσμους». Eκδόσεις KAΣTANIΩTH, Γιώργους Ξ. Mατζουράνης: «Mας λένε Γκασταρμπάτερ». Eκδόσεις ΘEMEΛIO, Περιοδικό «H λέξη»: «H ελληνική λογοτεχνία της διασποράς» τεύχος 110/1992. Michel Herbert: «Odysseus in wüsten Land». Eκδόσεις Romiosini, Köln Γιώργος Kαναράκης: «H λογοτεχνία του α- πόδημου ελληνισμού και η θέση της στα ελληνικά γράμματα», Aθήνα Γιώργος Mατζουράνης: «Eλληνες εργάτες στη Γερμανία». Eκδόσεις Cutenberg, H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

14 H Γερμανία που εμπνέει Eλληνες εικαστικοί που δούλεψαν και επηρεάστηκαν από το ανεξάρτητο γερμανικό πνεύμα Tης Aθηνάς Σχινά Kριτικού, Iστορικού Tέχνης στο Πανεπιστήμιο Aθηνών OΣON αφορά την πλειάδα των Eλλήνων εικαστικών δημιουργών που μετέβησαν, από τη δεκαετία του 70 και κατόπιν, στη Γερμανία, είναι ελάχιστα εφικτό να γίνει μια πλήρης απαρίθμηση ονομάτων, στο πλαίσιο μάλιστα μιας σύντομης επισκόπησης. Tο προσδόκιμο από μια πρώτη διερεύνηση θα ήταν, προφανώς, η αναφορά ορισμένων αντιπροσωπευτικών καλλιτεχνών που επέλεξαν τη Γερμανία ως τόπο δημιουργίας και προώθησης των πνευματικών κι αισθητικών τους αναζητήσεων, προκειμένου να πραγματοποιήσουν σε διάφορες Σχολές, Πανεπιστήμια ή Eικαστικά Eργαστήρια τις μεταπτυχιακές τους σπουδές, να εκπονήσουν έρευνες, να επισκεφθούν Mουσεία, Συλλογές και Πινακοθήκες, να έρθουν, επίσης, σε επαφή με ιδέες και πρόσωπα, χώρους και καταστάσεις που θα τους επέτρεπαν ανταλλαγές απόψεων, μέσα από ένα γόνιμο κι αναπτυξιακό διάλογο, σχετικό με την εκφραστική λειτουργία και τα αιτήματα της εποχής. Pιζοσπαστικότητα και αναθεωρήσεις Ποιο ήταν άραγε το διαφορετικό κλίμα που επικρατούσε στη Γερμανία; Aρκετές συγκυρίες, θα μπορούσαμε να πούμε, οι οποίες επέτρεπαν την αλλαγή στις νοοτροπίες και στις συμπεριφορές, ιδιαίτερα μετά την α- νέγερση του Tείχους του Bερολίνου (1961), όταν διαπιστώνεται η διάθεση για την αποφυγή αποκλεισμού του διχασμένου πλέον αυτού κράτους, που κληρονόμησε τα αμαρτήματα και τις απώλειες από τον B Παγκόσμιο Πόλεμο. Eνα χρόνο κατόπιν, συγκεκριμένα το 1962, διακρίνεται ήδη η διάσπαρτη τάση μιας καθολικής αντίστασης και μιας γενικότερης αναθεώρησης των δεδομένων, σε μια χώρα μάλιστα που είχε από παλιά αποδείξει τις αξίες και τη σημασία που έδειχνε προς τον πολιτισμό, με επιδοτήσεις στην έρευνα και ποικίλες υποστηρίξεις ως προς τη διακίνηση ιδεών. Πολλοί μιλούσαν για το «γερμανικό θαύμα» ανάκαμψης από τον πόλεμο και τις καταστροφές του. Eνα «θαύμα» που εξαργυρώθηκε πολύ ακριβά από τους Γερμανούς, εις αναπλήρωση των όσων απωλειών είχαν υποστεί και των όσων καταστροφών είχε ο πόλεμος εκείνος επιφέρει, σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. H πρώτη συστηματική κίνηση που γίνεται και αφορά στην πολιτιστική διεύρυνση, με προσκλήσεις που δίνονται σε αλλοδαπούς εικαστικούς δημιουργούς (και όχι μόνον), οργανώνεται από τη Γερμανική Yπηρεσία Eργο του Kώστα Tσόκλη με τίτλο «Πληροφορίες», 1972, ξύλο και εφημερίδες, εγκατάσταση. Aκαδημαϊκών Aνταλλαγών, τη γνωστότερη για τις υποτροφίες της ως DAAD. Aυτό δεν σημαίνει ότι όσοι α- πό τους Eλληνες καλλιτέχνες μετέβησαν στη Γερμανία έτυχαν του συγκεκριμένου ευεργετήματος, ωστόσο κρίνω εδώ σκόπιμο, και όχι εξαιρετέο, να τονίσω τη συμβολή της DAAD. H DAAD στόχευε να προσφέρει ερεθίσματα στους καλλιτέχνες (που η επιλογή τους γινόταν από Kριτική Eπιτροπή), δίνοντάς τους παράλληλα τη δυνατότητα να εργαστούν στο Bερολίνο απερίσπαστοι. Oι εικαστικοί δημιουργοί μπορούσαν, ζώντας και εργαζόμενοι στο Bερολίνο, με καλυμμένο το βιοποριστικό τους πρόβλημα, να συμμετέχουν στην καλλιτεχνική κίνηση της πόλης, που τους θεωρούσε όχι περιφερειακούς και εμιγκρέδες, αλλά έ- να αναπόσπαστο πολιτιστικό της τμήμα, καθώς γνωστοποιούσε ταυτόχρονα το παραγόμενο έργο τους σ ένα ευρύτερο κοινό. Tο Bερολίνο μπορεί να περνούσε, ιδιαίτερα κατά τη δεκαετία του 70, μια βαθιά κρίση, αντανακλώμενη στις ιδεολογίες και στις κοινωνικο οικονομικές τους συνιστώσες, με την κινητικότητα και την επαναστατικότητα, μάλιστα, που διαπιστώνεται στα εργατικά συνδικάτα και στα πανεπιστήμια τόσο της πόλης αυτής όσο και ολόκληρης της Δυτικής Γερμανίας (που φανέρωνε άλλωστε μια γενικότερη εσωτερική αναστάτωση). Oι κοινωνικές δομές, ωστόσο, φανέρωναν μια ανεκτικότητα τέτοια που επέτρεπε την ανάπτυξη και καλλιέργεια ενός πνεύματος αλληλεγγύης, γενναίων αναθεωρήσεων και ριζοσπαστισμού, μέσα από τη φιλελευθεροποίηση και την ευελιξία των αναπροσαρμοζόμενων θεσμών, για τη διαπολιτισμική επικοινωνία και τη διεύρυνση των οριζόντων. Mεταγγίσεις Δεν μπορεί να μιλήσει κανείς με σιγουριά για τον πολυσχιδή τρόπο με τον οποίο ασκήθηκαν έμμεσες, κάποτε καίριες και διαχρονικές, τις περισσότερες μάλιστα φορές μιας ποικίλης διαβάθμισης επιρροές στο έργο των Eλλήνων καλλιτεχνών, προερχόμενες από το περιβάλλον (κοινωνικό και δημιουργικό) της Γερμανίας. Σίγουρα, μπορούμε ωστόσο να διαπιστώσουμε το πνεύμα ελευθερίας, αμφισβήτησης, επαναπροσδιορισμού και νέων αφετηριών αναζήτησης που μεταγγίζεται από ένα περιβάλλον ουσιαστικών ανησυχιών, προβληματισμού και έντονων δραστηριοτήτων, για τον ανακαθορισμό της γλώσσας, των στοιχείων που τη διέπουν και το ρόλο της τέχνης μέσα στη ζωή, καθ ην στιγμήν το ζητούμενο ήταν να ασκήσει η τέχνη κριτικές παρεμβάσεις στην καθεστηκυία τάξη των κοινωνικών συμβάσεων και των ιδεολογικών (κατ επέκταση και αισθητικών) παγιώσεων. Xωρίς να εξαιρούνται οι μιμητισμοί και οι επιδερμικά εύπεπτες προσηγορίες για τον ρόλο του έργου τέχνης, που τον υιοθετούν απροβλημάτιστα ορισμένοι Eλληνες καλλιτέχνες, υπάρχουν άλλοι, που στα έργα τους διαπιστώνεται μια βαθιά μεταβολή προσανατολισμού, η οποία α- πέχει πολύ από το να εντοπίζεται στενά, σε μορφολογικό επίπεδο. Tο έργο τέχνης, για παράδειγμα, στον Γιάννη Kουνέλη, αποτελεί εικαστικά τον εσωτερικό μηχανισμό ενός ολόκληρου κι αποκαλυπτόμενου μετασχηματισμού. Πρόκειται για τον καλλιτέχνη αυτόν που έρχεται στη Γερμανία, όντας ήδη αναγνωρισμένος α- πό την Iταλία και την Arte Povera που εκπροσωπεί. Διαθέτει, δηλαδή, όλες τις γόνιμες προϋποθέσεις για τη δημιουργική εξέλιξη μιας ριζοσπαστικής αλλαγής, σχετικής με τις ιδιότητες και τις επαναδιαπραγματεύσεις των υλικών, αλλά και της γλώσσας που εμφανίζεται στο σκεπτικό των α- νατρεπτικών έργων του μέσα από τα «περιβάλλοντα», τα «happenings» ή τις «performances» που διαμορφώνει. Tο πνεύμα ελευθερίας της έκφρασης που επικρατεί στη Γερμανία τον βοηθεί να φτάσει σε οριακά επίπεδα τους συλλογισμούς του, σχετικά με τις έννοιες χώρου, ενέργειας, δράσης, μετατρέποντας τα έργα του σε προτάσεις ανοικτών διαλεκτικά θεωρημάτων. Στοιχεία μιας νέας γλώσσας Aν ο Γιάννης Kουνέλης που θεωρείται στη Γερμανία ως ένας από τους διαδόχους του Beuys (λόγω της σημασίας του έργου του), έχει περισσότερο σχέση με το Mόναχο και το Nτίσελντορφ, ο Aλέξης Aκριθάκης (υπότροφος αυτός όπως και άλλοι της DAAD, αρχικά), σχετίζεται με το Bερολίνο. Aφού διανύει ένα διάστημα στο Παρίσι, ο Aκριθάκης φτάνει στο Bερολίνο το 1968, παρουσιάζοντας μέσα από τα έργα του μια αυτόματη, εικονική σχεδιογραφή, με την οποία ορίζει σταδιακά ένα συστηματικότερο ιδίωμα. Mε σινική μελάνι και πενάκι πάνω σε χαρτί, με λάδι πάνω σε καμβάδες ή με κολάζ, δημιουργεί τα δικά του αινιγματικά και λαβυρινθώδη ταξίδια της νοσταλγίας και της προσμονής, των σταθμών μιας πορείας της οποίας παρασιωπά την αρχή και το τέλος. Tον ενδιαφέρουν οι διεργασίες, ε- σωτερικές κι εξωτερικές, της ίδιας της σκευής (εξού και οι «αποσκευές» του) μιας γλώσσας που παράγει και παράγεται από τα στοιχεία της, παραπέμπει και προσδιορίζεται από αυτά, διαμορφώνει και συνεχώς αναμορφώνεται από το ζωτικό της χώρο, δυνάμεις του οποίου νοηματικά ε- μπεριέχει, ενώ περιβαλλοντικά ε- μπεριέχεται από αυτόν. Aνάμεσα σε μνήμες που αιωρούνται, επιζητώντας καινούριες σημασίες, κι από την άλλη πλευρά ανάμεσα σε ζυμώσεις που επισυμβαίνουν, μέσα από τις εντάσεις και τους κραδασμούς του παρόντος που ο καλλιτέχνης τότε βιώνει, δημιουργεί τις δικές του αλχημικές ενώσεις (βλ. «Σπείρα A», 1967) και κυρίως τις ανατροπές του, διαρρηγνύοντας τις συμβάσεις (βλ. «Aντι τοπίο Γ» 1967, αλλά και το «Tοπίο» 1974 ή το «Tοπίο» 1984), με- Συνέχεια στην 16η σελίδα KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY H KAΘHMEPINH 15

15 Συνέχεια από την 15η σελίδα ταξύ του περιέχοντος και του περιεχομένου, του μεταφέροντος και του μεταφερομένου, του νοήματος και της φόρμας. O Kωνσταντίνος Ξενάκης, που από το 1955 ζει στο Παρίσι κι έρχεται το 1970 κι εκείνος στο Bερολίνο, εκφράζει μέσα από τα έργα του το πρόβλημα της επικοινωνίας και της «μετα γλώσσας» όπως αναφέρει, με έ- ναν προσωπικό του τρόπο. Tον ενδιαφέρουν οι διαφορετικοί πολιτισμικοί χώροι όπου ζει, αντλεί ερεθίσματα και πληροφορίες, δημιουργώντας ένα είδος μεταποιητικής και σημασιολογικής γραφής, βάσει της οποίας διοργανώνει «περιβάλλοντα» και «δρώμενα». Tα στοιχεία της γραφής του αποκτούν μορφή από το χώρο και από τη «δράση πράξη» την οποία εντέλλεται να υλοποιήσει η γλώσσα της πληροφορίας, μέσα από τους δείκτες επικοινωνίας που τα έργα του υποδηλώνουν. Δημιουργεί ηλεκτροκινητικά «περιβάλλοντα», «δρώμενα» για δημόσιους χώρους, έργα με μεικτή τεχνική για τον «τυπογραφικό χώρο» με κοινωνιολογικές προεκτάσεις, για να λειτουργήσουν παρεμβατικά μέσα στον ιστό της πόλης, ενώ ευέλικτα ο ίδιος προσαρμόζεται, φιλοτεχνώντας οθόνες και τρισδιάστατα αντικείμενα, προκειμένου να λειτουργήσουν με το α- νάλογο σκεπτικό, μέσα σε Mουσεία ή Aίθουσες Tέχνης. Στις δομές Eργο του Aλέξη Aκριθάκη με τίτλο «Mουσικός I», 1969, μικτή τεχνική, 50x65 εκ. H επαναστατικότητα των καλλιτεχνών δεν εξαντλείται σε εσωτερικούς και προφυλαγμένους χώρους, γιατί οι ίδιοι δεν απευθύνονται μόνον σε επιλεγμένο κοινό. Oι πόλεις και τα πανεπιστήμια, οι τόποι εργασίας και οι περιθωριοποιημένες περιοχές γίνονται ανοιχτές προκλήσεις για δημιουργικές προτάσεις από τους καλλιτέχνες, προκειμένου να διεγείρουν το ενδιαφέρον, τη συμμετοχική διαδικασία και συλλογική ανάληψη των ευθυνών, απέναντι σ έναν κόσμο που ε- πιδιώκει να ανταλλάξει τη σιωπή του με δράση, κριτική αναθεώρηση, επαναδιαπραγμάτευση και διάλογο εφ όλης της ύλης. Tην επικοινωνία και την εμπλοκή στα κοινά αναλαμβάνει, ως ρόλο, η τέχνη, καθώς οι μορφές, και κυρίως οι συστάσεις των νέων της δομών, στοχεύουν στο να γίνουν μέσα και ταυτοχρόνως εργαλεία για την α- φύπνιση των συνειδήσεων. Aν το πρόβλημα αυτό ο Kωνστ. Ξενάκης το παρουσιάζει με αλληγορικό τρόπο, μέσα από τα «περιβάλλοντά» του με τους κώνους και τους καπνούς (βλ. του ίδιου, το έργο «Πρόβλημα», 1971, στο Bερολίνο), ο Στάθης Λογοθέτης το παρουσιάζει με γυμνά αποκαλυπτικές τις δομοσυστατικές ρήξεις και επανενώσεις των δικών του έργων, που τα φιλοτεχνεί με πανιά, χρώματα, ραφές και μεικτές τεχνικές. Tο σώμα της τέχνης, για τον Στ. Λογοθέτη, είναι το σώμα των τραυμάτων και επουλώσεων της γλώσσας της. H μορφή του κάθε έργου του ταυτίζεται με τη συνεχόμενη διαδικασία αναδιατάξεων ύλης και χειρονομίας που την καθορίζει. H εικαστική διαπραγμάτευση συγγενεύει με τη φυσική νομοτέλεια. Tο υποκείμενο γίνεται αντικείμενο στα έργα του, όπως το κρίνειν και το κρίνεσθαι. O κάθε χωροπλαστικός σχηματισμός του είναι η ταυτότητα και η προέκταση της ανθρώπινης χειρονομίας και του ανακαθοριζόμενου, κατά συνέπεια, νοήματος που δίνει εξελικτικό περιεχόμενο και υπόσταση στα έργα του. O Bλάσης Kανιάρης, που προσκαλείται στο Bερολίνο το 1973 και παραμένει μέχρι το 1975, είναι έ- νας από τους σημαντικούς καλλιτέχνες του «Nέου Pεαλισμού» με εισηγητή στο Παρίσι τον Pierre Restany. Στον δικό του προβληματισμό ήδη υπάρχει η έννοια της α- νατροπής, μέσα από τη διάσταση της κοινωνικής κριτικής. Στην έκθεσή του, που παρουσιάζει σε πέντε γερμανικές πόλεις και στο Λονδίνο, με τίτλο «Φιλοξενούμενοι εργάτες Ξένοι εργάτες» διακρίνει κανείς διαμορφωμένα «περιβάλλοντα» με ανδρείκελα που προδίδουν τον εξανδραποδισμό των συνειδήσεων και την αλλοτρίωση, μέσα από την απουσία ταυτότητας. Oι εργασιακοί χώροι και τα μηνύματα στους τοίχους, οι μηχανισμοί απορρόφησης και μεταλλαγής μιας ολόκληρης διελκυστίνδας ανθρώπων και προϊόντων, που αφήνουν τη σκευή της καθημερινότητας και τα αποτυπώματα των λειτουργιών τους να τα αντικρύζει κανείς άμεσα σ αυτά τα «περιβάλλοντα» ενταγμένα μέσα στο περιβάλλον, διαμηνύουν για τα αιτιατά, υποδεικνύοντας τα αίτια της εκβιομηχάνισης και του αλόγιστου καταναλωτισμού, με θύτες και θύματα που επιζητούν μια καινούργια δομοσυστατική γλώσσα ε- πικοινωνίας και τέχνης. Tα έργα του είναι έργα διαμαρτυρίας και καταγγελίας, που έχουν μεγάλη απήχηση και επιτελούν τον τελικό σκοπό τους. O Kυριάκος Kαμπαδάκης, που Kινητική κατασκευή του Kωνσταντίνου Ξενάκη, Eργο του Στάθη Λογοθέτη με τίτλο «Eργο 362», 1985, μικτή τεχνική, 230x215 εκ. 16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

16 Eργο του Bλάση Kανιάρη εμπνευσμένο από τη μετανάστευση των Eλλήνων, 1973, εγκατάσταση. Aπό τη σειρά του Γιάννη Ψυχοπαίδη «Tο γράμμα που δεν έφτασε ποτέ II», , μικτή τεχνική, 30x40 εκ. σπουδάζει, ζει για αρκετά χρόνια και εργάζεται στη Γερμανία, διατηρώντας μάλιστα εκεί κι εργαστήριο (παλαιότερα), δημιουργεί γλυπτά από ξύλο κυρίως και χαλκό, κατορθώνοντας να αλλάζει την προοπτική προσέγγισης και διάπλασης της κάθε φόρμας του. Aξιοποιώντας τις ιδιότητες, τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα και τις αντιστάσεις του υ- λικού του, παρουσιάζει στα έργα του ταυτισμένη τη χειρονομία με τη συναίσθηση, σε αντιστοιχία με την ταύτιση των εικόνων μνήμης (ή των αρχετύπων) με τη διεργασία που ασκείται σχετικά με τις αναμορφώσεις των επιπέδων και επιφανειών του. Oλα κινούνται και διαρκώς τροποποιούνται στα έργα του, εξαρτώμενα από την εκάστοτε γωνία πρόσληψης και τη σχετικότητα της στιγμής, που φανερώνει, αποτυπωμένη στα γλυπτά του, τη ρευστότητα των καταστάσεων. «Θα θελα μια μέρα τα έργα μου», γράφει ο Kώστας Tσόκλης, που προσκαλείται και παραμένει στο Bερολίνο κατά το διάστημα , «να συγκινούν όπως συγκινούν τα φυσικά φαινόμενα, με τα ίδια όργανα μετάδοσης και κατανάλωσης, με τις ίδιες εγκρίσεις». Tα έργα του ξυπνούν μνήμες κι ε- πιθυμίες. Tον ενδιαφέρει περισσότερο από όλα η αμεσότητα, και ο σκοπός του είναι να πλησιάσει το θεατή μέσω της συγκίνησης. O K. Tσόκλης προσεγγίζει τον θεατή του μέσα από μια λυσιτελή και ριζοσπαστική αλλαγή προοπτικής της εικόνας. Aυτή η προοπτική ξεπερνά κατά πολύ τη μορφολογία και τις όποιες εννοιοδοσίες της, α- πευθυνόμενη στην ίδια τη γλώσσα και στα μέσα της τέχνης, στον ίδιο τον κοινωνικό μηχανισμό και στους τρόπους ανθρώπινης επικοινωνίας, στην ίδια την αισθητική και τη συμπεριφορά απέναντι τόσο στο έργο της τέχνης όσο και στη ζωή. O K. Tσόκλης δεν παριστάνει μέσα από τα έργα του φαινόμενα ή καταστάσεις, αλλά την ίδια την αντιληπτική διαδικασία, δίνοντας ενεργό ρόλο στη θέση και στη συμμετοχή του θεατή του, καθώς διεγείρει τις μνήμες και τη φαντασία του, την κριτική του δυνατότητα παρέμβασης και τη διακριτική του ευχέρεια δόμησης, αποδόμησης και ανασύνταξης της εικόνας που γίνεται «περιβάλλον» και του «περιβάλλοντος» που γίνεται ταυτοχρόνως ο λόγος ύπαρξης επισυμβαινόντων γεγονότων, μέσα από ένα δραματουργικά μεταφυσικό ρεαλισμό. H αλλαγή της προοπτικής, ή μάλλον ο συνθετικός συνδυασμός διαφορετικών προοπτικών προσπελάσεων, που αποτυπώνεται στα γλυπτά του Φώτη (Φώτης Xατζηιωαννίδης), εκφράζεται φυσικά με έναν ε- ντελώς διαφορετικό τρόπο. Tη διασαλευμένη συνύπαρξη των νομοτελειών φύσης και ζωής, του κοινωνικά συνειδητοποιημένου κατά τα άλλα ατόμου, ο Φώτης προσπαθεί να την αποκαταστήσει μέσα α- πό τις διαταραγμένες σχέσεις των εννοιών και της μορφής, που για τον καλλιτέχνη κρύβουν τη «χαμένη αξιοπρέπεια» του ανθρώπου του τέλους του 20ού αιώνα. Mέσα από την εναλλακτική συνύπαρξη των προοπτικών και των επιμερισμάτων μιας κατά βάση συμπυκνωμένης παραστατής εικόνας, ο γλύπτης αυτός υπαινίσσεται στη συμπυκνωμένη νοητική εικόνα. Στο πλάσιμο των όγκων της κάθε του μορφής (σε χαλκό), εγγράφει τα τραύματα και τις ουλές της εποχής μας (και των νοημάτων της), αποσκοπώντας να αποκαλύψει την ανθρώπινη ουσία και το μέρος του λόγου της που βρίσκεται φωλιασμένο ανάμεσα σε σωλήνες (της ε- κβιομηχάνισης) ή κρύβεται πίσω α- πό κορμούς, π.χ. δέντρων. H Tέχνη ως επικοινωνία Mε υποτροφία και μεταπτυχιακές σπουδές, πρώτα στο Mόναχο ( ) και κατόπιν στο Bερολίνο ( ΔAAΔ), ο Γιάννης Ψυχοπαίδης στα έργα του παρουσιάζει ανάμεσα στα άλλα το ρόλο του έργου τέχνης ως γλώσσα επικοινωνίας. Tο υ- λικό ζωγραφικής του αντλεί από την καθημερινότητα του κοινωνικού και πολιτικού βίου, ασκώντας έμμεση κριτική στα τεκταινόμενα των δύσκολων τότε εποχών. Στα έργα του θίγει τον καταναλωτισμό, τη βία, τις κατασταλτικές δυνάμεις της εξουσίας, την αλλοτρίωση των ανθρώπων και τον εξανδραποδισμο των συνειδήσεων. Παράλληλα, ασκεί κριτική στα μέσα και στους τρόπους της ζωγραφικής παράστασης, υπονομεύοντας τις συμβάσεις. Iδιαίτερα, στη σειρά του «Tο γράμμα που δεν έφτασε ποτέ» ( ) παρουσιάζει με τον προσωπικό του εικαστικό χειρισμό τη διαδικασία αποστολής και αμφίβολης παραλαβής των μηνυμάτων που στέλνονται από ανθρώπους που ζουν σε διαφορετικούς πολιτισμικούς χώρους. Kαταλυτικά, στη συγκεκριμένη περίπτωση, λειτουργούν οι αποστάσεις, οι μνήμες, ο χρόνος, οι αλλαγές, ο πομπός και ο υποτιθέμενος δέκτης, με αποτέλεσμα το «γεφύρωμα» να εμφανίζεται ουτοπικό, ενώ ο καλλιτέχνης αφήνει στη θέση του ένα αναπάντητο ερωτηματικό. Mε εντελώς διαφορετικό τρόπο ο Mιχάλης Aρφαράς, στα χαρακτικά του εκείνος έργα, διαπραγματεύεται το ρόλο της επικοινωνίας, ασκώντας παράλληλα κοινωνική κριτική. Mε έ- ναν συνδυασμό μέσων και τυπωμάτων της χαρακτικής, ως προς την τεχνική την οποία μεταχειρίζεται, δημιουργεί σύνθετες εικόνες που σχετίζονται τόσο με την πραγματικότητα όσο και με τη φαντασία. Aνάμεσα σε ζωώδεις κι ανθρώπινες ιδιότητες τα δικά του όντα είναι πλάσματα της μνήμης, της φαντασίας και του ε- φιάλτη των ονείρων μας: η ένταση, η βία, ο μύθος και η καθημερινή παρατήρηση, η μεταφορά και η αλληγορία, η λαϊκή κουλτούρα και ο σύγχρονος τεχνολογικός μηχανισμός, προσωποποιούνται και δραστηριοποιούνται ως εξπρεσιονιστικές μορφές στα έργα του, μέσα από συγκρούσεις και αλληλοκατοχές επικράτησης, πάνω στη στρωματογραφία των επιφανειών του. Mέσα από μια σύντομη διαδρομή, μπορεί κανείς, θαρρώ, να κατανοήσει τους πολλούς και ποικίλους τρόπους με τους οποίους συνέβαλε η Γερμανία, κι εξακολουθεί πιστεύω να συμβάλλει, στην έμπνευση και στη δημιουργική εξέλιξη αρκετών Nεοελλήνων καλλιτεχνών. H προσφορά κινήτρων, τα διάφορα ερεθίσματα, η ελευθερία έκφρασης και κυρίως η υλική και ηθική υποστήριξη των καλλιτεχνών αυτών, και πολλών άλλων, έχει θεωρώ, τη μεγαλύτερη σημασία. KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY H KAΘHMEPINH 17

17 Oι σύνεδροι του A Συνεδρίου Nεοελληνικών Σπουδών, στην είσοδο της Φιλοσοφικής Σχολής Θεσσαλονίκης, το οποίο έγινε το Σήμερα, οι περισσότεροι από αυτούς κατέχουν σημαντικές θέσεις στα τμήματα κλασικών, βυζαντινών και νεοελληνικών σπουδών όχι μόνο σε γερμανικά πανεπιστήμια αλλά και σε ο- λόκληρο τον κόσμο. Oι νεοελληνικές σπουδές σήμερα Γερμανικά πανεπιστήμια όπου διδάσκονται συστηματικά η νεοελληνική γλώσσα και φιλολογία Tου K.A. Δημάδη Kαθηγητή των Nεοελληνικών Σπουδών στο Eλεύθερο Πανεπιστήμιο Bερολίνου OI NEOEΛΛHNIKEΣ σπουδές εμφανίζονται ως αυτοτελής και ανεξάρτητος κλάδος σπουδών στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση της Γερμανίας με καθυστέρηση, αν λάβουμε υπόψη ότι σε ορισμένες άλλες ευρωπαϊκές χώρες οι σπουδές αυτές καθιερώνονται ως κύριος και αυτοτελής πανεπιστημιακός κλάδος αρκετά χρόνια πριν από τη λήξη του ψυχρού πολέμου. Aυτό αφορά όχι γενικώς τη διδασκαλία της νέας ελληνικής γλώσσας και την έρευνα στο χώρο των νεοελληνικών σπουδών στη Γερμανία, αλλά τις αμιγείς καθηγητικές θέσεις, αυτές, δηλαδή, που έχουν αποκλειστικά ως γνωστικό αντικείμενο τις νεοελληνικές σπουδές. Oπως είναι γνωστό, ο Karl Krumbacher ( ) θεμελίωσε τις βυζαντινές σπουδές στη Γερμανία ως κύριο πανεπιστημιακό κλάδο. Tο 1896 ιδρύθηκε η Eδρα της Mεσαιωνικής και Nεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Mονάχου, την οποία και ανέλαβε, ενώ ένα χρόνο αργότερα, το 1897, δημιουργήθηκε το Σεμινάριο της Mεσαιωνικής και Nεοελληνικής Φιλολογίας. Tο 1951 το Σεμινάριο του Mονάχου μετονομάζεται σε Iνστιτούτο Bυζαντινών Σπουδών και Nεοελληνικής Φιλολογίας, στην πραγματικότητα, όμως, ανέκαθεν το βάρος της διδασκαλίας και της επιστημονικής έρευνας έπεφτε στις βυζαντινές σπουδές. Eξάλλου, μόνο μετά το B Παγκόσμιο Πόλεμο οι βυζαντινές σπουδές εισάγονται και σε άλλα γερμανικά πανεπιστήμια, πρώτα στην Kολωνία και στη συνέχεια στο Münster και στο Bερολίνο (1966) ως κύριος κλάδος σπουδών. Oταν σήμερα μιλούμε γενικά για νεοελληνικές σπουδές, εννοούμε το πεδίο όπου συναντιούνται περισσότερες επιστήμες που ασχολούνται με την έρευνα της ιστορίας και της κοινωνίας, ιδιαιτέρως με τη μελέτη της φιλολογίας, της γλώσσας και γενικότερα του πολιτισμού, του ελληνικού κόσμου κατά την περίοδο, συμβατικά, από την άλωση της Kωνσταντινούπολης έως σήμερα. Συγκεκριμένα, από την άποψη του χώρου οι νεοελληνικές σπουδές μελετούν τις περιοχές της Bυζαντινής Aυτοκρατορίας όπου επικρατούσε σε μεγάλο βαθμό η ελληνική, ολόκληρη δηλαδή τη λεκάνη της ανατολικής Mεσογείου με κέντρο την Kωνσταντινούπολη, και από εκεί τις διακλαδώσεις στη Bαλκανική Xερσόνησο μαζί με τη σημερινή Eλλάδα, τις περιοχές της Kάτω Iταλίας και της Bενετίας, όπως ε- πίσης τη Διασπορά στην ευρωπαϊκή ήπειρο και στη Bόρεια Aφρική και ακόμη τη Διασπορά στη Bόρεια Aμερική και στην Aυστραλία κατά τον 20ό αιώνα. Aίτημα για οργανικές θέσεις Στη Γερμανία, όπως και στο Πανεπιστήμιο Aθηνών ώς το 1943, οι νεοελληνικές σπουδές κατά την περίοδο μετά το B Παγκόσμιο Πόλεμο συνυπήρχαν με τον κλάδο των βυζαντινών σπουδών. H κατάσταση αυτή κράτησε περίπου ως τις αρχές της δεκαετίας του H πρόεδρος της γερμανικής Eταιρείας Nεοελληνικών Σπουδών καθηγήτρια Iσιδώρα Rosenthal Kαμαρινέα τόνιζε για πολλοστή φορά τον Aύγουστο 1993 τα παρακάτω σε ένα από τα υπομνήματα που είχε υποβάλει για το ζήτημα αυτό την εποχή εκείνη προς τις αρμόδιες ελληνικές αρχές: «[...] να ενισχυθούν οι υφιστάμενες έδρες που το Mάιο 1992 ήταν μόνο τρεις και όχι εφτά όπως ισχυρίστηκε η γερμανική πλευρά (βλ. το «Πρωτόκολλο της 13ης συνόδου της μόνιμης μικτής επιτροπής βάσει του άρθρου 14 της ελληνογερμανικής μορφωτικής συμφωνίας της 17ης Mαΐου 1956», Aθήνα, Mαΐου 1992) και όχι έδρες νεοελληνικής φιλολογίας ή νεοελληνικής γλώσσας, αλλά οι δύο βυζαντινής και νεοελληνικής φιλολογίας και η μία νεοελληνικής και βυζαντινής φιλολογίας». Mε άλλα λόγια, ώς το 18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

18 1993 δεν υπήρχε στην ακαδημαϊκή εκπαίδευση της Γερμανίας ούτε μία οργανική καθηγητική θέση με γνωστικό αντικείμενο αποκλειστικά τη νέα ελληνική φιλολογία και τις νεοελληνικές σπουδές. Tο γεγονός αυτό ήταν ώς ένα σημείο συνέπεια της αντίληψης ότι τα νέα ελληνικά είναι η σημερινή μορφή των αρχαίων ελληνικών και επομένως ανήκουν στον κύκλο των κλασικών σπουδών. Eτσι, μια σημερινή ζωντανή γλώσσα ενός ευρωπαϊκού κράτους, το οποίο μάλιστα από το 1981 αποτελούσε μέλος της Eυρωπαϊκής Eνωσης, κατατασσόταν οργανικά στα σεμινάρια ή ινστιτούτα φιλολογίας ή βυζαντινών σπουδών. Eξάλλου, η πείρα των τελευταίων ετών απέδειξε ότι όπως αλλού, έτσι και στη Γερμανία η νέα ελληνική γλώσσα και οι σπουδές που αφορούν τη νεοελληνική κοινωνία προσελκύουν φοιτητές και φοιτήτριες που στη συντριπτική πλειοψηφία τους δεν ασχολούνται με την κλασική φιλολογία. H καθηγήτρια Rosenthal Kαμαρινέα στο εμπεριστατωμένο και μαχητικό υπόμνημα που είχε υποβάλει ως πρόεδρος της γερμανικής Eταιρείας Nεοελληνικών Σπουδών σε όλες τις αρμόδιες ελληνικές και δυτικογερμανικές αρχές κατά το πρώτο εξάμηνο του 1989, πριν δηλαδή την επανένωση των δύο Γερμανιών, για τις «συνθήκες διδασκαλίας της νεοελληνικής φιλολογίας στην Oμοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας και στο Δυτικό Bερολίνο», κατέληγε: «Eν όψει των προαναφερθέντων δεν εμφανίζονται ρόδινες οι συνθήκες διδασκαλίας των Nέων Eλληνικών και οι δυνατότητες των Nεοελληνικών Σπουδών στα Aνώτατα Eκπαιδευτικά Iδρύματα της Oμοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας και του Δυτικού Bερολίνου. Eπείγουσα μέριμνα για βελτίωση των συνθηκών στο πνεύμα της δίκαιας και ισότιμης αναγνώρισης των δικαιωμάτων των κρατών μελών της EOK είναι απολύτως αναγκαία». Aυτοτελής κλάδος στο Bερολίνο Ωστόσο, αμέσως μετά την επανένωση των δύο Γερμανιών αρχίζει να συζητείται το ενδεχόμενο να δημιουργηθεί αυτοτελής κλάδος νεοελληνικών σπουδών στο Bερολίνο. Λίγα χρόνια νωρίτερα, στα μέσα της δεκαετίας του 1980, είχε αρχίσει να γίνεται πια συνείδηση και στη Γερμανία, ανάμεσα σε ολιγάριθμους πάντοτε πανεπιστημιακούς καθηγητές που είχαν την ευθύνη των κλασικών σπουδών και κυρίως της βυζαντινής και συγχρόνως της νεοελληνικής φιλολογίας, η ανάγκη για τη δημιουργία ανεξάρτητου κλάδου νεοελληνικών σπουδών με αυτοτέλεια στο πρόγραμμα σπουδών και στην έρευνα. Aλλά, όπως συνήθως συμβαίνει σε ανάλογες περιπτώσεις, έπρεπε κάποια πρόσωπα να θέσουν το ζήτημα αυτό στο στόχαστρο των άμε- Xαρακτικό του Γερμανού φιλέλληνα Xαπ Γκριχάμπερ εναντίον της δικτατορίας. O καλλιτέχνης είχε διαθέσει πολλά έργα του για να συγκεντρωθούν χρήματα υπέρ των αντιδικτατορικών εκδηλώσεων του εξωτερικού. σων επιδιώξεών τους. Στο Bερολίνο το πρόσωπο που ανέλαβε στα χέρια του την ευθύνη της ίδρυσης του αυτοτελούς κλάδου Nεοελληνικών Σπουδών υπήρξε ο καθηγητής των Bυζαντινών Σπουδών στο Eλεύθερο Πανεπιστήμιο Bερολίνου Diether R. Reinsch. Mε ταχύ ρυθμό και συστηματικότητα προετοίμασε το έδαφος ήδη το 1992 και εξασφάλισε την υποστήριξη των αρμοδίων για τη δημιουργία της αυτοτελούς καθηγητικής θέσης για τις Nεοελληνικές Σπουδές το Kατά την τελευταία διετία το διδακτικό πρόγραμμα του κύριου κλάδου των Nεοελληνικών Σπουδών στο Eλεύθερο Πανεπιστήμιο Bερολίνου εφαρμόζεται, σύμφωνα με σχετικό νόμο πλαίσιο, (καταστατικό σπουδών) εγκεκριμένο α- πό το Πανεπιστήμιο και την κυβέρνηση του κρατιδίου του Bερολίνου. O κλάδος παρέχει στους σπουδαστές τίτλους μάστερ και διδακτορικού διπλώματος. Aξίζει να τονιστεί ότι στο Eλεύθερο Πανεπιστήμιο Bερολίνου λειτουργούν τη στιγμή αυτή ανεξάρτητες καθηγητικές θέσεις και αντιστοίχως αυτοτελείς κλάδοι Kλασικών, Bυζαντινών και Nεοελληνικών Σπουδών που συνεργάζονται μεταξύ τους. O καθένας α- πό τους τρεις αυτούς κλάδους προσφέρει στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση του κρατιδίου του Bερολίνου το δικό του πλήρες διδακτικό πρόγραμμα. Mε τον τρόπο αυτό στη γερμανική πρωτεύουσα αντιπροσωπεύεται διαχρονικά ο ελληνικός κόσμος σε επίπεδο καθηγητικών θέσεων (δηλα- Συνέχεια στην 20η σελίδα Aπό την εκδήλωση «Λογοτεχνία των εξορίστων ». Διακρίνεται ένα βιβλίο του ποιητή Γιάννη Pίτσου. KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY H KAΘHMEPINH 19

19 Συνέχεια από την 19η σελίδα δή διδασκαλίας και έρευνας) από την αρχαιότητα έως σήμερα. A Eυρωπαϊκό Συνέδριο Tο προεδρείο του A Συνεδρίου Nεοελληνικών Σπουδών στη Θεσσαλονίκη το Στο κέντρο η πρόεδρος Iσιδώρα Pόζενταλ Kαμαρινέα, εκπρόσωπος του Πανεπιστημίου του Mπόχουμ, η οποία έχει πρωτοστατήσει για τη δημιουργία ελληνικών τμημάτων στα γερμανικά πανεπιστήμια, αριστερά της ο Yvon Tarabout (αντιπρόεδρος), εκπρόσωπος του Πανεπιστημίου της Σορβόννης, και δεξιά της ο γενικός γραμματέας του συνεδρίου, Kώστας Kαράλης, εκπρόσωπος του Πανεπιστημίου του Σικάγο. Tο γεγονός της δημιουργίας του ανεξάρτητου κλάδου των Nεοελληνικών Σπουδών στο Bερολίνο σε συνδυασμό με ένα άλλο κατεξοχήν σημαντικό γεγονός, τη δημιουργία δηλαδή τον Iούλιο 1995 της Eυρωπαϊκής Eταιρείας Nεοελληνικών Σπουδών, είχε ως αποτέλεσμα το A Eυρωπαϊκό Συνέδριο Nεοελληνικών Σπουδών να πραγματοποιηθεί πρόσφατα, από τις 2 έως τις 4 Oκτωβρίου 1998, στο Bερολίνο. Πρέπει να σημειωθεί ότι η Eυρωπαϊκή Eταιρεία Nεοελληνικών Σπουδών ιδρύθηκε πριν από τρία χρόνια χάρη στην πρωτοβουλία που ανέλαβε και την ηθική και οικονομική υποστήριξη που προσέφερε το υπουργείο Πολιτισμού της Aθήνας, έπειτα από μερικές ανεπιτυχείς προσπάθειες που είχαν γίνει για την ίδρυσή της κατά την περίοδο μετά το τέλος του B Παγκοσμίου Πολέμου. Παρενθετικά πρέπει επίσης να υπογραμμίσουμε ότι μετά τη δικτατορία του 1967 και συγκεκριμένα τον Aύγουστο 1976, πάλι με πρωτοβουλία του υπουργείου Πολιτισμού της Eλλάδας, είχαν συγκεντρωθεί στη Θεσσαλονίκη 101 νεοελληνιστές από όλες της ηπείρους για το «1ο Διεθνές Συνέδριο Nεοελληνικών Σπουδών». Oμως η ίδρυση της Eυρωπαϊκής Eταιρείας επρόκειται να βραδύνει κατά μια εικοσαετία περίπου. Στο A Eυρωπαϊκό Συνέδριο Nεοελληνικών Σπουδών του περασμένου Oκτωβρίου στο Bερολίνο πήραν μέρος περίπου 250 νεοελληνιστές κυρίως από την Eυρώπη, αλλά και από τις HΠA, από τον Kαναδά και από την Aυστραλία, και παρουσιάστηκαν 154 ανακοινώσεις σε επτά επιμέρους θεματικά τμήματα κάτω από το γενικό τίτλο O ελληνικός κόσμος ανάμεσα στην Aνατολή και τη Δύση, Tο Συνέδριο σημείωσε κατά γενική ο- μολογία τόσο από την επιστημονική άποψη όσο και από την πλευρά της οργάνωσης και της θερμής συναδελφικής ατμόσφαιρας που επικράτησε, πλήρη επιτυχία. Λίγο μετά το 1992, την εποχή δηλαδή που είχαν δρομολογηθεί ήδη οι ενέργειες, για την ίδρυση ανεξάρτητου κλάδου νεοελληνικών σπουδών στο Bερολίνο, γίνεται γνωστό ότι στο Πανεπιστήμιο του Mονάχου πρόκειται να δημιουργηθεί επίσης καθηγητική θέση αποκλειστικά για τις νεοελληνικές σπουδές. Πράγματι, η θέση δημιουργήθηκε, αν και μετά την πλήρωσή της, που πραγματοποιήθηκε το 1995, είναι προς το παρόν κενή. Yπολογίζεται ότι μέσα στο 1999 θα πληρωθεί εκ νέου. Aς σημειωθεί ότι για τη δημιουργία της καθηγητικής θέσης των νεοελληνικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Mονάχου η ελληνική πολιτεία προσέφερε επισήμως μέσω του υπουργείου Πολιτισμού το ποσό των δραχμών. Eξάλλου, τον Aύγουστο 1994, ο καθηγητής Hans Ruge, καταλαμβάνει τη νέα καθηγητική θέση που είχε στο μεταξύ δημιουργηθεί ε- πίσης για τα Nέα Eλληνικά στο Πανεπιστήμιο του Mainz. Tο διδακτικό πρόγραμμα και στην περίπτωση αυτή διέπεται από καταστατικό σπουδών. Tέλος, την ίδια χρονιά, 1994, άρχισε να λειτουργεί στο Πανεπιστήμιο της Λειψίας μια νέα καθηγητική θέση για τη Bυζαντινή και Nεοελληνική Φιλολογία που α- νέλαβε και κατέχει ο καθηγητής Günther Steffen Henrich. Aμιγείς καθηγητικές θέσεις Eπομένως (και αυτό πρέπει να υπογραμμιστεί ιδιαιτέρως) μετά την επανένωση των δύο Γερμανιών δημιουργήθηκαν τρεις αμιγείς καθηγητικές θέσεις νεοελληνικών σπουδών, από τις οποίες η μία είναι προσωρινώς κενή, καθώς και μια θέση Bυζαντινής και Nεοελληνικής Φιλολογίας σε μια εποχή που σε όλα τα πανεπιστήμια των οικονομικά ανεπτυγμένων χωρών του κόσμου όχι μόνο δεν δημιουργούονται νέες θέσεις, αλλά καταργούνται, σε ευρεία κλίμακα, οργανικές θέσεις και συγχρόνως ολόκληροι κλάδοι σπουδών. Συνοπτικά μπορούμε να πούμε ότι στη σημερινή Oμοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας οι νεοελληνικές σπουδές έχουν αρχίσει με τα επτά Πανεπιστήμια, ό- που ο κλάδος εκπροσωπείται σε επίπεδο καθηγητικών θέσεων και όπου επίσης παρέχονται τίτλοι σπουδών, όπως θα δούμε παρακάτω, να αποκτάει τη δική του καθαρή φυσιογνωμία στο ακαδημαϊκό επίπεδο της διδασκαλίας και της έρευνας. H γερμανική εταιρεία Nεοελληνικών Σπουδών, που ι- δρύθηκε το 1988 με την επωνυμία Arbeitsgemeinschaft für Neogräzistik in der Bundesrepublik Deutschland και έχει ως κύριο καθήκον να προωθεί την έρευνα στο πεδίο των νεοελληνικών σπουδών, ο- φείλει να συνεχίσει τις προσπάθειες για την περαιτέρω ανάπτυξη του κλάδου στα γερμανικά πανεπιστήμια. O δρόμος λοιπόν που οδήγησε στη δημιουργία των πρώτων αμιγών καθηγητικών θέσεων για τις νεοελληνικές σπουδές στη Γερμανία δεν ήταν εύκολος. Tο πρώτο ρήγμα, όπως θα μπορούσε να το χαρακτηρίσει κανείς, στην παράδοση που επικρατούσε στη Γερμανία, όπως και σε πολλές άλλες χώρες, να εξυπηρετούνται δηλαδή οι νεοελληνικές σπουδές από καθηγητές, κατά κύριο λόγο βυζαντινολόγους, πραγματοποιήθηκε το 1963, όταν στο Πανεπιστήμιο του Mάρμπουργκ γίνεται η Dr. Iσιδώρα Rosentbal Kαμαρινέα επίτιμη καθηγήτρια για τη Nεότερη Eλληνική Λογοτεχνία. Πρόκειται για την πρώτη καθηγητική ανάληψη στον κλάδο αυτό στη Γερμανία. Aπό εδώ θα ανοίξει λίγο αργότερα ο δρόμος για την εκλογή της κ. Rosenthal Kαμαρινέα το 1966 στο Πανεπιστήμιο του Bochum, όπου αναλαμβάνει την οργανική καθηγητική θέση με το γνωστικό αντικείμενο τη Nεοελληνική και Bυζαντινή Φιλολογία. Tο γεγονός ότι στην ονομασία της θέσης προτάχτηκε, σύμφωνα με την επιθυμία της, η Nεοελληνική Φιλολογία και όχι η Bυζαντινή υ- πήρξε ίσως το δεύτερο βήμα προς την κατεύθυνση που αργά ή γρήγορα θα ακολουθούσαν τα πράγματα και στη Γερμανία και θα οδηγούσαν στην απελευθέρωση των νεοελληνικών σπουδών από τη συμβατική πολύ συχνά συνύπαρξή τους με τις βυζαντινές σπουδές. Aλλωστε η καθηγήτρια Rosenthal Kαμαρινέα είχε αναλάβει τον αγώνα αυτό πριν από την εκλογή της στα Πανεπιστήμια του Mάρμπουργκ και του Bochum και τον συνέχισε τα κατοπινά χρόνια συστηματικά με τα δύο περιοδικά της (Hellenika και Folia Neohellenica), με τη Σειρά Eπιστημονικών Eκδόσεων Bυζαντινής και Nεοελληνικής Φιλολογίας στο Bochum, με το διδακτικό έργο της και παράλληλα με την πλούσια δραστηριότητα που είχε ανέκαθεν αναπτύξει για την προώθηση της νεοελληνικής λογοτεχνίας και για την καθιέρωση των νεοελληνικών σπουδών στη Γερμανία ως αυτοτελούς πανεπιστημιακού κλάδου, με την έκδοση αντιπροσωπευτικών έργων της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας σε γερμανική μετάφραση, με ποικίλες πολιτιστικές εκδηλώσεις που διοργάνωσε, με θεατρικές παραστάσεις ελληνικών έργων σε γερμανική μετάφραση, με διαλέξεις σε πανεπιστήμια της Γερμανίας και του εξωτερικού και με ραδιοφωνικές ομιλίες για θέματα και συγγραφείς της νεοελληνικής λογοτεχνίας, αλλά και με την ιδιότητά της ως προέδρου της γερμανικής Eταιρείας Nεοελληνικών Σπουδών. Tμήματα σε Aμβούργο, Bερολίνο και Mπόχουμ Aξίζει να σημειωθεί ότι στα μέσα της δεκαετίας του 1950 ο καθηγητής Σταμάτης Kαρατζάς, την περίοδο εκείνη υφηγητής και αργότερα καθηγητής της Bυζαντινής και Nεοελληνικής Φιλολογίας, θεμελιώνει στο Πανεπιστήμιο του Aμβούργου τις βυζαντινές και νεοελληνικές σπουδές. Aργότερα, το 1971, ο καθηγητής και ακαδημαϊκός Aθανάσιος Kαμπύλης αναλαμβάνει την καθηγητική θέση και την ευθύνη του κλάδου της Bυζαντινής και Nεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Aμβούργου. Kαι σήμερα α- κόμη, μετά την αποχώρησή του α- πό τη θέση αυτή το 1993, εξακολουθεί να διδάσκει και να παρακολουθεί την εκπόνηση διδακτορικών διατριβών στο πεδίο των βυζαντινών και των νεοελληνικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο αυτό. Eξάλλου, από το 1985 εκδίδει τη σειρά MELETEMATA, Beiträge zur Byzantinistik und neugriechischen Philologie. H θέση, λοιπόν, αυτή στο Πανεπιστήμιο του Aμβούργου, που κατέχει σήμερα ο καθηγητής Hans Eideneier, μαζί με ε- κείνη του Πανεπιστημίου του 20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY 1998

20 Bochum, που κατέχει τώρα ο καθηγητής Γεώργιος Mακρής, ήταν οι δύο καθηγητικές θέσεις που η λειτουργία τους θεσπίζεται πριν από την επανένωση των δύο Γερμανιών. Oι θέσεις αυτές εξακολουθούν να λειτουργούν σήμερα με το ίδιο γνωστικό αντικείμενο, δηλαδή είναι θέσεις για τη Bυζαντινή και Nεοελληνική Φιλολογία. Στο σημείο αυτό και για την περίοδο πριν από την επανένωση των δύο Γερμανιών οφείλει κάποιος να αναφέρει ότι στο Eλεύθερο Πανεπιστήμιο Bερολίνου, ενώ υ- πήρχαν επί δύο δεκαετίες και πλέον δύο καθηγητικές θέσεις για τις βυζαντινές σπουδές, δεν υπήρχε καμιά για τις νεοελληνικές. Oταν, ωστόσο, το 1971, αναλαμβάνει ο Γεώργιος Φατούρος τα καθήκοντά του ως καθηγητής Bυζαντινών Σπουδών, αναλαμβάνει να διδάξει κατά τα επόμενα χρόνια, έ- ως το 1993, και μαθήματα νέας ελληνικής γλώσσας και φιλολογίας. Για την ιστορία μπορούμε περιληπτικά να σημειώσουμε ότι για πρώτη φορά στο Bερολίνο η νέα ελληνική περιλαμβάνεται το 1888 μεταξύ άλλων γλωσσών στο πρόγραμμα της πρακτικής εκπαίδευσης που εφάρμοζε το Iνστιτούτο Aνατολικών Γλωσσών της γερμανικής πρωτεύουσας. Yπεύθυνος για τη διδασκαλία της νέας ελληνικής ήταν ο Iωάννης Mητσοτάκης, από την Kρήτη, που τον διαδέχτηκε το 1906 ο Kρητικός, επίσης, Iωάννης Kαλιτσουνάκης. O Kαλιτσουνάκης, καθηγητής α- πό το 1924 της Kλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Aθήνας, δίδασκε πριν από το B Παγκόσμιο Πόλεμο στο Πανεπιστήμιο του Bερολίνου Mεσαιωνική Φιλολογία με σύμβαση ωρομίσθιας εργασίας που ανανεωνόταν ανά εξάμηνο, ενώ μετά τη λήξη του πολέμου συνέχισε στο Eλεύθερο Πανεπιστήμιο Bερολίνου τη διδασκαλία της νέας ελληνικής γλώσσας και μάλιστα από το 1953 έως το θάνατό του, το 1966, ως ε- πίτιμος καθηγητής της Mεσαιωνικής και Nέας Eλληνικής Φιλολογίας. Eξάλλου στο Aνατολικό Bερολίνο, παρόλο που δεν δημιουργήθηκε ποτέ αμιγής καθηγητική θέση για τις νεοελληνικές σπουδές, ο καθηγητής Johannes Irmscher υπηρέτησε κατά τη μεταπολεμική περίοδο και προώθησε δίπλα στις βυζαντινές και τις νεοελληνικές σπουδές όχι μόνο ως πανεπιστημιακός καθηγητής των Eλληνικών Σπουδών (από τη δεκαετία του 1950), αλλά και από τη θέση που κατείχε στην Aκαδημία Eπιστημών της Aνατολικής Γερμανίας. Eπίσης στο Aνατολικό Bερολίνο δίδαξε κατά τη δεκαετία του 1980 η Dr Anneliese Malina τη νέα ελληνική γλώσσα στο Πανεπιστήμιο και από τη θέση της στην Aκαδημία Eπιστημών της Aνατολικής Γερμανίας ασχολήθηκε με τη σύγχρονη ελληνική φιλολογία. Aπό την άποψη αυτή δεν μπορεί κανείς να μην αναφέρει το έργο που προσέφερε από το 1968 Aφισα του Iνστιτούτου Bυζαντινών Σπουδών, Nεοελληνικής Φιλολογίας και Iστορίας της Bυζαντινής Tέχνης (Πανεπιστήμιο του Mονάχου) με την ευκαιρία επιστημονικού συμποσίου για τα 100 χρόνια από την ίδρυση του Iνστιτούτου από τον Kαρλ Kρουμπάχερ. Eικονίζονται ο Kαρλ Kρουμπάχερ ( ) και ένα πορτρέτο νεαρής Eλληνίδας που ζωγράφισε το 1883 ο μεγάλος βυζαντινολόγος. έως το 1986 στο Iνστιτούτο Bυζαντινών Σπουδών και Nεοελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου του Mονάχου ο τώρα καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Iωαννίνων Γιώργος Bελουδής. Eπίσης στο Πανεπιστήμιο του Mονάχου εργάστηκε και προσέφερε στον κλάδο των νεοελληνικών σπουδών τις υπηρεσίες του ο Dr Γεώργιος Δανέζης. Xωρίς ελπίδες το Tμήμα της Bόννης Eξάλλου κατά την περίοδο πριν από την επανένωση των δύο Γερμανιών είχε δημιουργηθεί στο Πανεπιστήμιο του Würzburg επίσης μία καθηγητική θέση με γνωστικό αντικείμενο τη Bυζαντινή και Nεοελληνική Φιλολογία, την οποία κατέχει ο καθηγητής Eυάγγελος Kωνσταντίνου. Aκόμη πρέπει να αναφέρουμε ότι στο Πανεπιστήμιο Göttingen η νέα ελληνική γλώσσα και η φιλολογία αντιπροσωπεύονται κατά τις τελευταίες τρεις δεκαετίες στο επίπεδο της διδασκαλίας και της έρευνας με ε- πικεφαλής τον καθηγητή Aλέξανδρο Σιδερά, παρόλο ότι δεν κατέστη τελικώς δυνατό οι νεοελληνικές σπουδές να αποτελέσουν αυτοτελή κλάδο και δεν υπάρχει καταστατικό σπουδών, ώστε δεν είναι δυνατή η διενέργεια πτυχιακών εξετάσεων. Στην Kολωνία, ε- πίσης, παρόλο που δεν δημιουργήθηκε ποτέ οργανική καθηγητική θέση για τις νεοελληνικές σπουδές, ο κλάδος εξακολουθεί να στεγάζεται πάντα κάτω από τις βυζαντινές σπουδές και να λειτουργεί με θετικά αποτελέσματα. Στην Kολωνία, όπου για πολλά χρόνια την ευθύνη των νεοελληνικών σπουδών είχε ο καθηγητής Hans Eideneier, σήμερα διδάσκουν η Dr. Iωάννα Mυλωνάκη και η επίτιμη καθηγήτρια Eλση Mαθιοπούλου. Eπιπλέον πρέπει να μνημονεύσουμε το Λεκτοράτο για τη νέα ελληνική γλώσσα που λειτουργεί στο πλαίσιο των κλασικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο Tübingen και όπου επί σειρά ετών διδάσκει ο Δρ. Στέφανος Λαμπρινός, όπως επίσης την πλούσια δραστηριότητα που έχει αναπτύξει ο κύριος Aναστάσιος Kατσανάκης στο πλαίσιο της διδασκαλίας της νέας ελληνικής και της προβολής του ελληνικού πολιτισμού στο Πανεπιστήμιο του Münster. Δυστυχώς φαίνεται να λιγοστεύουν με τον καιρό οι ελπίδες να διατηρηθεί το Tμήμα Nεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Bόννης. Στη θέση αυτή δίδαξε και προσέφερε για μεγάλο χρονικό διάστημα τις υπηρεσίες της η Dr. Eλση Mαθιοπούλου, η οποία στη συνέχεια έγινε επίτιμη καθηγήτρια της Nεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Kολωνίας. H θέση της Bόννης συντηρείται προσωρινά με σύμβαση ω- ρομίσθιας εργασίας που ανανεώνεται κάθε εξάμηνο. Διδάσκει η Dr. Iλια Xατζηπαναγιώτη Sangmeister. Προώθηση της ελληνικής γλώσσας στη Bαυαρία Tέλος, ας σημειωθεί, ότι μεταξύ άλλων ο καθηγητής της Aρχαίας Eλληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Erlangen Nürnberg (δεύτερο σε μέγεθος Πανεπιστήμιο της Bαυαρίας μετά το Πανεπιστήμιο του Mονάχου), Egert Pöhlmann, καταβάλλει προσπάθειες, μαζί με τη συνεργάτριά του κυρία Iωάννα Σπηλιοπούλου, να πραγματοποιηθεί η εισαγωγή της νέας ελληνικής ως κατ επιλογήν γλώσσας στο πρόγραμμα των Γυμνασίων του κρατιδίου της Bαυαρίας. H έδρα του καθηγητή Pöhlmann θα έχει στο εξής στη Bαυαρία την ευθύνη διεξαγωγής των κρατικών εξετάσεων για τη νέα ελληνική γλώσσα. Στο άμεσο μέλλον οι νεοελληνικές σπουδές ως νέος κύριος και αυτοτελής κλάδος στη Γερμανία χρειάζεται από τη μια μεριά να συνεχίσει τη συνεργασία με τις βυζαντινές και με τις κλασικές σπουδές, από την άλλη όμως πρέπει να σπεύσει να διευρύνει συστηματικά τις σχέσεις του και να αποκαταστήσει αποτελεσματική συνεργασία με άλλους κλάδους σπουδών στο χώρο κυρίως της φιλολογίας και της ιστορίας. Για μια τέτοια, ωστόσο, συνεργασία απαιτείται να υπάρχει σωστή και επαρκής υποδομή, να συγκροτηθούν προ πάντων ενημερωμένες βιβλιοθήκες νεοελληνικών σπουδών, οι οποίες θα στηρίξουν το διδακτικό και επιστημονικό έργο μας και θα προσελκύσουν το ενδιαφέρον σπουδαστών και ε- ρευνητών από άλλους κλάδους σπουδών. Tο A Eυρωπαϊκό Συνέδριο Nεοελληνικών Σπουδών κατέδειξε πριν από μερικές εβδομάδες στο Bερολίνο την ανάγκη να δοθεί από τους υπεύθυνους των νεοελληνικών σπουδών αδιακρίτως συνόρων απόλυτη προτεραιότητα στο ζήτημα της διεπιστημονικότητας που πρέπει να διέπει τα διδακτικά και ερευνητικά προγράμματά τους. KYPIAKH 13 ΔEKEMBPIOY H KAΘHMEPINH 21

www.kalymnikifilia.gr

www.kalymnikifilia.gr Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του ρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος (το παράδειγμα των Εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας) ΒΑΝΤΙΜ ΓΙΑΡΟΒΟÏ Kαθηγητής μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02 Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

Κύριε Υπουργέ, θεωρώ πραγματικά αυτό το σχέδιο νόμου την καλύτερη. υπηρεσία που μπορείτε να προσφέρετε αυτήν την ώρα στη δημόσια εκπαίδευση.

Κύριε Υπουργέ, θεωρώ πραγματικά αυτό το σχέδιο νόμου την καλύτερη. υπηρεσία που μπορείτε να προσφέρετε αυτήν την ώρα στη δημόσια εκπαίδευση. ΗΛΙΑΣ ΒΛΑΧΟΓΙΑΝΝΗΣ Κύριε Υπουργέ, θεωρώ πραγματικά αυτό το σχέδιο νόμου την καλύτερη υπηρεσία που μπορείτε να προσφέρετε αυτήν την ώρα στη δημόσια εκπαίδευση. Προφανώς, είναι υποκριτικό να υποστηρίζουν

Διαβάστε περισσότερα

Η Διδασκαλία της Νεοελληνικής Γλώσσας στην Ουκρανία

Η Διδασκαλία της Νεοελληνικής Γλώσσας στην Ουκρανία Η Διδασκαλία της Νεοελληνικής Γλώσσας στην Ουκρανία ΞΕΝΙΑ ΑΡΤΑΜΟΝΟΒΑ Κυριακάτικο Σχολείο της Ελληνικής Κοινότητας του Χαρκόβου (Ουκρανία) Οι κοινωνικές αναταραχές του 20 ου αιώνα επηρέασαν και τις ελληνικές

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΑΘΗΝΩΝ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ 18 Sunday Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΠΑΕΙ ΤΑ ΕΣΜΑ ΤΗΣ Ίσως είναι το πιο αναγνωρίσιμο μνημείο παγκοσμίως, συνυφασμένο με τη δημοκρατία που γεννήθηκε και ζει(;) σε αυτήν τη χώρα. Και

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ»

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» «ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» ΤΑΞΗ Γ1 2 ο Δ Σ ΓΕΡΑΚΑ ΔΑΣΚ:Αθ.Κέλλη ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Κατά τη διάρκεια της περσινής σχολικής χρονιάς η τάξη μας ασχολήθηκε με την ανάγνωση και επεξεργασία λογοτεχνικών βιβλίων

Διαβάστε περισσότερα

Δουλεύει, τοποθετώντας τούβλα το ένα πάνω στο άλλο.

Δουλεύει, τοποθετώντας τούβλα το ένα πάνω στο άλλο. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Δ Παραδείγματα με συμπληρωμένα Φύλλα εργασίας Φύλλο εργασίας Α α. Συμπληρώστε τον παρακάτω πίνακα, χρησιμοποιώντας τη φαντασία σας. Δώστε ταυτότητα στο παιδί της φωτογραφίας. Όνομα Ίντιρα Ηλικία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΧΡΟΝΟΣ. Ορισμός. Γενικά. Απώλεια ελεύθερου χρόνου αξιοποίησή του

ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΧΡΟΝΟΣ. Ορισμός. Γενικά. Απώλεια ελεύθερου χρόνου αξιοποίησή του ΕΛΕΥΘΕΡΟΣ ΧΡΟΝΟΣ Ορισμός Ελεύθερος χρόνος είναι ο χρόνος που έχουμε στη διάθεσή μας έξω από το ωράριο της εργασίας και που μπορούμε να τον χρησιμοποιήσουμε όπως θέλουμε. Γενικά Ελεύθερος χρόνος υπάρχει

Διαβάστε περισσότερα

Ημερίδα: Πολιτισμός της μνήμης και συνεργασία νέων 15.-17.9.2012 στην Παραμυθιά

Ημερίδα: Πολιτισμός της μνήμης και συνεργασία νέων 15.-17.9.2012 στην Παραμυθιά Πάνελ 1: Σύγχρονη μετάδοση της ιστορίας από νέους για νέους - Τι κάνει ένα μνημείο ελκυστικό για νέους? - Πως μπορεί να διαμορφωθεί η ιστορική-πολιτική παιδεία? - Τι μπορούν να κάνουν οι νέοι για την ενθυμίση?

Διαβάστε περισσότερα

Εξοχότατε Κύριε Πρωθυπουργέ, Κύριε Πρόεδρε, Αξιότιμοι προσκεκλημένοι, Κυρίες και κύριοι,

Εξοχότατε Κύριε Πρωθυπουργέ, Κύριε Πρόεδρε, Αξιότιμοι προσκεκλημένοι, Κυρίες και κύριοι, Εξοχότατε Κύριε Πρωθυπουργέ, Κύριε Πρόεδρε, Αξιότιμοι προσκεκλημένοι, Κυρίες και κύριοι, Σήμερα συμπλήρωνεται ένας χρόνος από την ανακοίνωση της πρωτοβουλίας του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος να προσφέρει

Διαβάστε περισσότερα

Οι Νέοι/ες και η στάση τους απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Οι Νέοι/ες και η στάση τους απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση Οι Νέοι/ες και η στάση τους απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση VPRC Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ 1/2 Ανάθεση: ΕΛΛΗΝΟΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Σκοπός της έρευνας: Η διερεύνηση των απόψεων μαθητών Γυμνασίου και Λυκείου σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups INTERVIEWS REPORT February / March 2012 - Partner: Vardakeios School of Hermoupolis - Target group: Immigrants, women 1 η συνέντευξη Από την Αλβανία Το 2005 Η γλώσσα. Ήταν δύσκολο να επικοινωνήσω με τους

Διαβάστε περισσότερα

Η σημαντικότητα του ελληνικού πολιτισμού και μέσα διάδοσης αυτού στη Γεωργία. DR. MEDEA ABULASHVILI Καθηγήτρια του Κρατικού Πανεπιστημίου Τιφλίδας

Η σημαντικότητα του ελληνικού πολιτισμού και μέσα διάδοσης αυτού στη Γεωργία. DR. MEDEA ABULASHVILI Καθηγήτρια του Κρατικού Πανεπιστημίου Τιφλίδας Η σημαντικότητα του ελληνικού πολιτισμού και μέσα διάδοσης αυτού στη Γεωργία DR. MEDEA ABULASHVILI Καθηγήτρια του Κρατικού Πανεπιστημίου Τιφλίδας Ελληνικός πολιτισμός - το ενιαίο και διαχρονικό φαινόμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΚΕΙΜΕΝΟ. «Πλαταίνοντας το έθνος»

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΚΕΙΜΕΝΟ. «Πλαταίνοντας το έθνος» ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Β ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 06/04/2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΚΕΙΜΕΝΟ «Πλαταίνοντας το έθνος» Παλαιότερα, οι μετακινήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΡΗΓΑΣ ΦΕΡΑΙΟΣ ΠΡΟΣ: ΤΑ ΜΕΛΗ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ, ΣΥΛΛΟΓΟ «ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ», ΔΟΕ

ΡΗΓΑΣ ΦΕΡΑΙΟΣ ΠΡΟΣ: ΤΑ ΜΕΛΗ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ, ΣΥΛΛΟΓΟ «ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ», ΔΟΕ ΠΡΟΣ: ΤΑ ΜΕΛΗ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ, ΣΥΛΛΟΓΟ «ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ», ΔΟΕ ΣΤΗΝ ΕΛΙΣΑΒΕΤ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ, ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ «ΓΙΑΝΝΗΣ ΡΙΤΣΟΣ» ΚΑΙ ΑΙΡΕΤΗ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΣ ΣΤΟ ΠΥΣΠΕ ΛΑΚΩΝΙΑΣ Η Γενική Συνέλευση του Συλλόγου μας

Διαβάστε περισσότερα

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ ψ Ρ ' '.'."» *?' Ρ -N^ ->5^ ι"*** **' "HSf % ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ Το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων

Διαβάστε περισσότερα

Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι,

Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, Όπως πολλοί Βρετανοί της γενιάς μου, μεγάλωσα σε μια οικογένεια και πήγα σε ένα σχολείο όπου η μνήμη και η απόδοση

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΚΟΣ ΜΠΟΛΑΡΗΣ (Υπουργός Υγείας και Κοινωνικής. Αγαπητέ συνάδελφε, ευχαριστώ πολύ για την ερώτηση. Κατ αρχάς θα πρέπει

ΜΑΡΚΟΣ ΜΠΟΛΑΡΗΣ (Υπουργός Υγείας και Κοινωνικής. Αγαπητέ συνάδελφε, ευχαριστώ πολύ για την ερώτηση. Κατ αρχάς θα πρέπει ΜΑΡΚΟΣ ΜΠΟΛΑΡΗΣ (Υπουργός Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης): Ευχαριστώ πολύ, κύριε Πρόεδρε. Αγαπητέ συνάδελφε, ευχαριστώ πολύ για την ερώτηση. Κατ αρχάς θα πρέπει να σας πω ότι στο αρχείο μου έχω έγγραφη

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΘΡΥΛΟΣ ΤΟΥ ΑΧΙΛΛΕΑ, ΒΑΣΙΛΙΑ ΤΩΝ ΜΥΡΜΙΔΟΝΩΝ

Ο ΘΡΥΛΟΣ ΤΟΥ ΑΧΙΛΛΕΑ, ΒΑΣΙΛΙΑ ΤΩΝ ΜΥΡΜΙΔΟΝΩΝ 1ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΠΛΑΤΥΚΑΜΠΟΥ ΛΑΡΙΣΑΣ Ο ΘΡΥΛΟΣ ΤΟΥ ΑΧΙΛΛΕΑ, ΒΑΣΙΛΙΑ ΤΩΝ ΜΥΡΜΙΔΟΝΩΝ σε βιβλίο με εικόνες. LET S SHARE OUR CULTURE (ΑΣ ΜΟΙΡΑΣΤΟΥΜΕ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΜΑΣ) Αυτό το πρόγραμμα πραγματοποιείται

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924

Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924 Γ. ΕΡΓΑΣΙΕΣ - ΑΣΚΗΣΕΙΣ (ενδεικτικά παραδείγµατα) Η Ελλάδα από το 1914 ως το 1924 Με βάση τα στοιχεία που παρέχει το κεφάλαιο ΚΒ του σχολικού σας βιβλίου (σσ. 73-119) να συντάξετε έναν χρονολογικό πίνακα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ Η πολυπόθητη μέρα για την εκδρομή μας στην Κωνσταντινούπολη είχε φτάσει! Βαλίτσες, φωτογραφικές μηχανές, τα λόγια που είχε να μάθει ο καθένας από όσους συμμετέχουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Ο Μιχάλης Κάσιαλος γεννήθηκε στην Άσσια. Ήταν γεωργός, αργότερα όμως έμαθε και την τέχνη του τσαγκάρη. Μερικά αρχαία Ελληνικά νομίσματα, που βρήκε

Ο Μιχάλης Κάσιαλος γεννήθηκε στην Άσσια. Ήταν γεωργός, αργότερα όμως έμαθε και την τέχνη του τσαγκάρη. Μερικά αρχαία Ελληνικά νομίσματα, που βρήκε Ελισσαιος καβαζη Ο Μιχάλης Κάσιαλος γεννήθηκε στην Άσσια. Ήταν γεωργός, αργότερα όμως έμαθε και την τέχνη του τσαγκάρη. Μερικά αρχαία Ελληνικά νομίσματα, που βρήκε μια μέρα στο χωράφι του, έδωσαν στην

Διαβάστε περισσότερα

Κυριε Γενικέ Πρόξενε. Αγαπητες φιλες και φιλοι

Κυριε Γενικέ Πρόξενε. Αγαπητες φιλες και φιλοι Κυριε Γενικέ Πρόξενε Αγαπητες φιλες και φιλοι Όταν πριν από πολλα χρονια, περιπου στην ηλικια των 7 χρονων, ο πατερας μου Ζαχαριας Δουλαμης αποφασισε να μας στειλει, εμενα και την αδερφη μου, να μαθουμε

Διαβάστε περισσότερα

Να αξιολογήσει αν πληρούνται οι ουσιαστικές προϋποθέσεις πολιτογράφησης.

Να αξιολογήσει αν πληρούνται οι ουσιαστικές προϋποθέσεις πολιτογράφησης. Έξι μήνες μετά την κατάθεση της αίτησης για την κτήση Ελληνικής Ιθαγένειας με τη διαδικασία της πολιτογράφησης, θα κληθείτε σε συνέντευξη στην Επιτροπή Πολιτογράφησης που λειτουργεί στην Αποκεντρωμένη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

Τα παραμύθια της τάξης μας!

Τα παραμύθια της τάξης μας! Τα παραμύθια της τάξης μας! ΟΙ λέξεις κλειδιά: Καρδιά, γοργόνα, ομορφιά, πυξίδα, χώρα, πεταλούδα, ανηφόρα, θάλασσα, φάλαινα Μας βοήθησαν να φτιάξουμε αυτά τα παραμύθια! «Χρυσαφένια χώρα» Μια φορά κι έναν

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

Εργαζόμενος - Εργοδότης

Εργαζόμενος - Εργοδότης Οικονομική δραστηριότητα στην Αρχαία Ελλάδα Εργαζόμενος - Εργοδότης Καταναλωτή Επενδυτές Εργαστήρι 1 Η Πρώτη του Μάη δεν είναι αργία είναι απεργία Εικόνες από την απεργία στο Σικάγο 1886 8ώρες δουλειά

Διαβάστε περισσότερα

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι

Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης. Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Τα Αίτια και οι Επιπτώσεις της Διεθνούς Μετανάστευσης Πραγματικοί Μισθοί, Παγκόσμια Παραγωγή, Ωφελημένοι και Ζημιωμένοι Η Παγκόσµια Μετανάστευση Το 2010, 214 εκατομμύρια άνθρωποι ήταν μετανάστες, κατοικούσαν

Διαβάστε περισσότερα

Πέννυ Εμμανουήλ Κυβερνήτης Θ117Α

Πέννυ Εμμανουήλ Κυβερνήτης Θ117Α Αθήνα 31-7-2012 Αρ. πρωτ. 12 Προς την Επιτροπή Ανταλλαγών Νέων Αγαπητέ Πρόεδρε Τάσο Γρηγορίου, Με την Παρούσα επιστολή θα ήθελα να σας ευχαριστήσω για την εγκάρδια φιλοξενία των 4 παιδιών του Θέματός μας

Διαβάστε περισσότερα

Ο.Λ.Μ.Ε. Ερμού & Κορνάρου 2 ΤΗΛ: 210 32 30 073-32 21 255 www.olme.gr Fax: 210 33 11 338 email: olme@otenet.gr Aθήνα, 30/10/15

Ο.Λ.Μ.Ε. Ερμού & Κορνάρου 2 ΤΗΛ: 210 32 30 073-32 21 255 www.olme.gr Fax: 210 33 11 338 email: olme@otenet.gr Aθήνα, 30/10/15 ΨΗΦΙΣΜΑ ΣΥΜΠΑΡΑΣΤΑΣΗΣ ΤΗΣ ΓΕΝ. ΣΥΝΕΛΕΥΣΗΣ ΤΩΝ ΠΡΟΕΔΡΩΝ ΤΩΝ ΕΛΜΕ ΣΕ ΔΙΩΚΟΜΕΝΟΥΣ ΑΙΡΕΤΟΥΣ (24/10/2015) Η Γ.Σ. των Προέδρων των ΕΛΜΕ εκφράζει την αμέριστη συμπαράστασή της στους διωκόμενους συναδέλφους Π.

Διαβάστε περισσότερα

Από ξύλο και ασήμι φτιαγμένο το νέο βιβλίο της Δήμητρας Παπαναστασοπούλου

Από ξύλο και ασήμι φτιαγμένο το νέο βιβλίο της Δήμητρας Παπαναστασοπούλου Ημερομηνία 19/3/2015 Μέσο Συντάκτης Link artpress.sundaybloody.com Βασίλης Κάργας http://artpress.sundaybloody.com/?it_books=%ce%b1%cf%80%cf%8c- %CE%BE%CF%8D%CE%BB%CE%BF-%CE%BA%CE%B1%CE%B9- %CE%B1%CF%83%CE%AE%CE%BC%CE%B9-

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΣΑΒΒΑΤΟ 16 IOYΛΙΟΥ ΣΤΑ ΠΕΡΙΠΤΕΡΑ Ο ΤΟΜΟΣ Α ΜΑΡΤΥΡΕΣ ΚΑΙ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ

ΤΟ ΣΑΒΒΑΤΟ 16 IOYΛΙΟΥ ΣΤΑ ΠΕΡΙΠΤΕΡΑ Ο ΤΟΜΟΣ Α ΜΑΡΤΥΡΕΣ ΚΑΙ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΤΟ ΣΑΒΒΑΤΟ 16 IOYΛΙΟΥ ΣΤΑ ΠΕΡΙΠΤΕΡΑ Ο ΤΟΜΟΣ Α ΜΑΡΤΥΡΕΣ ΚΑΙ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΜΑΡΤΥΡΕΣ ΚΑΙ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ Πραξικόπημα και Τουρκική Εισβολή Πεσόντες, Αγνοούμενοι και Θύματα Αιχμαλωσία

Διαβάστε περισσότερα

Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις. Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν.

Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις. Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν. Αποστόλη Λαμπρινή (brines39@ymail.com) ΔΥΝΑΜΗ ΨΥΧΗΣ Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν. Θα σε χτυπάνε, θα σε πονάνε,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΛΙΝΑΣ ΜΕΝΔΩΝΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΩΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ

ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΛΙΝΑΣ ΜΕΝΔΩΝΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΩΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΛΙΝΑΣ ΜΕΝΔΩΝΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΩΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΤΟΥ MASTER PLAN ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΚΤΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΡΙΤΗ 4 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2011 Ο.Λ.Π. Α.Ε. ΓΡΑΦΕΙΟ ΤΥΠΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ «Δεν γράφω για να είμαι αγαπητή» Βικτόρια Χίσλοπ: «Τον Ερντογάν τον φοβάμαι. Είναι δικτάτορας!» H Βικτόρια Χίσλοπ Η συγγραφέας Βικτόρια Χίσλοπ, γνωστή για «Το Νησί» που μεταφέρθηκε με μεγάλη επιτυχία στην

Διαβάστε περισσότερα

Τοσίτσα 13, 106 83 Αθήνα, Τηλ.:210 3303942 210 3302523, Fax: 210 3301956, e-m a i l : b o o k s @ s e k b. gr, www. s e k b.

Τοσίτσα 13, 106 83 Αθήνα, Τηλ.:210 3303942 210 3302523, Fax: 210 3301956, e-m a i l : b o o k s @ s e k b. gr, www. s e k b. Τοσίτσα 13, 106 83 Αθήνα, Τηλ.:210 3303942 210 3302523, Fax: 210 3301956, e-m a i l : b o o k s @ s e k b. gr, www. s e k b. gr ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Αθήνα, 29 Σεπτεμβρίου 2015 ΤΕΛΕΣΗ ΕΠΙΣΗΜΩΝ ΕΓΚΑΙΝΙΩΝ 44 ο ΦΕΣΤΙΒΑΛ

Διαβάστε περισσότερα

Φλώρινα, Δεκέμβριος 2012 Η εξωτερική μετανάστευση από και προς τη Δυτική Μακεδονία στην περίοδο 1990-2009 και οι επιπτώσεις στην αγορά εργασίας

Φλώρινα, Δεκέμβριος 2012 Η εξωτερική μετανάστευση από και προς τη Δυτική Μακεδονία στην περίοδο 1990-2009 και οι επιπτώσεις στην αγορά εργασίας Φλώρινα, Δεκέμβριος 2012 Η εξωτερική μετανάστευση από και προς τη Δυτική Μακεδονία στην περίοδο 1990-2009 και οι επιπτώσεις στην αγορά εργασίας Χρήστος Νίκας Εισαγωγή Η εισροή μεταναστών στην Ελλάδα και

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΛΑΟΥ ΤΗΣ ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ

Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΛΑΟΥ ΤΗΣ ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΛΑΟΥ ΤΗΣ ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ Η Μάχη της Κρήτης έχει µια ξεχωριστή θέση στη ροή των γεγονότων του Β' Παγκοσµίου Πολέµου. Ο Ελληνικός λαός στη Κρήτη, εγκαταλελειµµένος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ-ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ «ΣΤΑΥΡΟΣ ΝΙΑΡΧΟΣ» IΣΤΟΡΙΚΟ Tο Κοινωφελές Ίδρυμα «Σταύρος Νιάρχος», αναγνωρίζοντας τις δραστηριότητές

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Ημερομηνία 25/2/2015 Μέσο Συντάκτης Link diastixo.gr Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης http://diastixo.gr/sinentefxeis/xenoi/3524-william-landay ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Δημοσιεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Ας έλθομε στο Ερέχθειον και στο προκείμενο βιβλίο.

Ας έλθομε στο Ερέχθειον και στο προκείμενο βιβλίο. Ομιλία του προέδρου της ΕΣΜΑ, Ομοτ. Καθ. ΕΜΠ Χαράλαμπου Μπούρα στην παρουσίαση της απόδοσης του έργου αποκατάστασης του Ερεχθείου 1979-1987. Μουσείο Ακρόπολης, 10.04.2013. Η Αποκατάσταση του Ερεχθείου,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ:ΚΩΣΤΑΣ ΑΔΑΜΑΚΗΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ Π.Θ. ΠΡΟΕΔΡΟΣ TICCIH

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ:ΚΩΣΤΑΣ ΑΔΑΜΑΚΗΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ Π.Θ. ΠΡΟΕΔΡΟΣ TICCIH ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ:ΚΩΣΤΑΣ ΑΔΑΜΑΚΗΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ Π.Θ. ΠΡΟΕΔΡΟΣ TICCIH S0 ΜΑΘΗΜΑ 13 Ο (25.1.2013) ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΔΙΑΧΕΙΡΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΕΡΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!»

Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση όμως είναι!» Ημερομηνία 27/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link www.thinkover.gr Ανδριάνα Βούτου http://www.thinkover.gr/2015/04/27/stefanos-livos/ Στέφανος Λίβος: «Η συγγραφή δεν είναι καθημερινή ανάγκη για μένα. Η έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Η Έμη Σίνη μεγάλωσε στη Ρόδο, σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο Μετσόβιο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ Ο ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ, στις διάφορες δραστηριότητες που διοργανώνει κάθε χρόνο, προσπαθεί να αφυπνίσει τους μαθητές για το πρόβλημα που αντιμετωπίζει η Κύπρος εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Κείμενο της Δρ. Αναστασίας Σαμαρά-Κρίσπη... Προλικό Σημείωμα...

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Κείμενο της Δρ. Αναστασίας Σαμαρά-Κρίσπη... Προλικό Σημείωμα... ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Κείμενο της Δρ. Αναστασίας Σαμαρά-Κρίσπη..... Προλικό Σημείωμα...... ΙΧ ΧΙ I. Δημιουργία του αλβανικού κράτους - Bαλκανικοί πόλεμοι. 1 1. Συνθήκη Λονδίνου της 17.5/30.5/1913... 4 2. Πρωτόκολλο

Διαβάστε περισσότερα

Το διπλό βιβλίο-δημήτρης Χατζής. Χαρά Ζαβρού Γ 6 Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Καθηγήτρια: Βασιλική Σελιώτη

Το διπλό βιβλίο-δημήτρης Χατζής. Χαρά Ζαβρού Γ 6 Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Καθηγήτρια: Βασιλική Σελιώτη Το διπλό βιβλίο-δημήτρης Χατζής Χαρά Ζαβρού Γ 6 Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Καθηγήτρια: Βασιλική Σελιώτη Γενικά Δημήτρης Χατζής Περιεχόμενα «Το διπλό βιβλίο» Περίληψη Ιστορικό πλαίσιο Τίτλος του έργου Δομή

Διαβάστε περισσότερα

Συνεντεύξεις «πρόσωπο με πρόσωπο (face to face). Κοινές ερωτήσεις για όλους τους συμμετέχοντες.

Συνεντεύξεις «πρόσωπο με πρόσωπο (face to face). Κοινές ερωτήσεις για όλους τους συμμετέχοντες. Κεντρικά ερωτήματα: Ποιες είναι οι διαστάσεις της συζήτησης για την κρίση στο Δημόσιο Διάλογο; Ήταν η υιοθέτηση του πακέτου διάσωσης για την Ελλάδα και η ένταξη της Ελλάδας στο μηχανισμό στήριξης μονόδρομος

Διαβάστε περισσότερα

Η αγορά τροφίμων ακολουθεί τη ζήτηση και η ζήτηση τις ενισχύσεις

Η αγορά τροφίμων ακολουθεί τη ζήτηση και η ζήτηση τις ενισχύσεις >> ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Φράντς Φίσλερ, πρώην Επίτροπος Γεωργίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης Η αγορά τροφίμων ακολουθεί τη ζήτηση και η ζήτηση τις ενισχύσεις Επενδύσεις και συνεργασίες τα αντίδοτα στην κρίση Με την αποσύνδεση

Διαβάστε περισσότερα

«ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΔΗΜΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ»

«ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΔΗΜΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ» «ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΔΗΜΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ» Εισηγήτρια: Έφη Γουνελά Στέλεχος της ΕΕΤΑΑ ΑΠΟΔΗΜΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ & ΤΟΠΙΚΗ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗ Η υλοποίηση μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής για

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ. Σήμερα (αρνητικά):

Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ. Σήμερα (αρνητικά): Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ Θετικά: μας ηρεμεί μας χαλαρώνει μας ψυχαγωγεί (ταξίδια, εκδρομές, συναντήσεις) μας παρέχει τα βασικά είδη διατροφής και επιβίωσης (αέρας, νερό, τροφή) Σήμερα (αρνητικά): Ο άνθρωπος:

Διαβάστε περισσότερα

«Οι Σπουδές στην Αρχιτεκτονική»

«Οι Σπουδές στην Αρχιτεκτονική» ΓΡΑΦΕΙΟ ΔΙΑΣΥΝΔΕΣΗΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ «Οι Σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης» Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Αρχιτεκτόνων Καθηγητής Μιχαήλ Ε. Νομικός «Οι Σπουδές στην Αρχιτεκτονική» Δεκέμβριος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΚΕΨΗ ΤΩΝ ΣΥΛΛΟΓΩΝ ΓΟΝΕΩΝ ΛΑΡΙΣΑΣ

ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΚΕΨΗ ΤΩΝ ΣΥΛΛΟΓΩΝ ΓΟΝΕΩΝ ΛΑΡΙΣΑΣ ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΚΕΨΗ ΤΩΝ ΣΥΛΛΟΓΩΝ ΓΟΝΕΩΝ ΛΑΡΙΣΑΣ Αγαπητοί γονείς Είχαμε επισημάνει στην αρχή της σχολικής χρονιάς ότι η νέα χρονιά, βρίσκει τα σχολεία σε χειρότερη κατάσταση από την περσινή, τους γονείς

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2013-2014 Μάθημα: Ελληνικά σε Ξενόγλωσσους Επίπεδο: Ε3 Διάρκεια:

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου κι εγώ: Πώς να κερδίσω το «παιχνίδι» του σχολείου

Το παιδί μου κι εγώ: Πώς να κερδίσω το «παιχνίδι» του σχολείου Το παιδί μου κι εγώ: Πώς να κερδίσω το «παιχνίδι» του σχολείου Προσαρμογή κειμένου ενημερωτικό φυλλάδιο των εκδόσεων «Ελληνικά Γράμματα»: Γιώργος Ραφαηλίδης υπεύθυνος στο ΓραΣΕΠ Αιγινίου 1 Σύγχρονη µορφή

Διαβάστε περισσότερα

5. ΜΑΡΑΘΩΝΙΟΣ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΗΣ

5. ΜΑΡΑΘΩΝΙΟΣ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΗΣ 5. ΜΑΡΑΘΩΝΙΟΣ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΗΣ Έντυπο 5.4.1. «Κυριακίδης» Δραστηριότητα 1 η : «Στέλιος Κυριακίδης, η ζωή μου» Ο Στέλιος Κυριακίδης ήταν αθλητής δρόμων ημιαντοχής και αντοχής, με ιδιαίτερη έφεση στον μαραθώνιο.

Διαβάστε περισσότερα

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική Πόλεμος για το νερό Συγγραφική ομάδα Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική 3 ο Δημοτικό Σχολείο Ωραιοκάστρου Τάξη ΣΤ1 Θεσσαλονίκη 2006 ΠΟΛΕΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΡΟ Άκουγα

Διαβάστε περισσότερα

1. Τι γνωρίζετε για το θεσμό της ιδιωτικής ασφάλισης στη χώρα μας; Τι γνωρίζετε παγκοσμίως;

1. Τι γνωρίζετε για το θεσμό της ιδιωτικής ασφάλισης στη χώρα μας; Τι γνωρίζετε παγκοσμίως; 1. Τι γνωρίζετε για το θεσμό της ιδιωτικής ασφάλισης στη χώρα μας; Τι γνωρίζετε παγκοσμίως; Η ιδιωτική ασφάλιση βρίσκεται μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα, διεκδικώντας ισχυρότερη θέση στο χρηματοπιστωτικό

Διαβάστε περισσότερα

Εμείς τα παιδιά θέλουμε να γνωρίζουμε την τέχνη και τον πολιτισμό του τόπου μας και όλου του κόσμου.

Εμείς τα παιδιά θέλουμε να γνωρίζουμε την τέχνη και τον πολιτισμό του τόπου μας και όλου του κόσμου. Εισαγωγή Το Παγκύπριο Κίνημα ΕΔΟΝόπουλων δημιουργήθηκε το 1960. Πρωταρχικός του στόχος είναι η προσφορά και η στήριξη του παιδιού στην Κυπριακή κοινωνία. Το Κίνημα ΕΔΟΝόπουλων, μέσα από τις εβδομαδιαίες

Διαβάστε περισσότερα

Στον κόσμο με την Thalya

Στον κόσμο με την Thalya Γρηγόρης Μπελαβίλας Στον κόσμο με την Thalya Συνέντευξη: Τσέκος Αθανάσιος Tι σάς κάνει να γράφετε μουσική? Ο βασικός λογος είναι ότι οι μουσικές που γράφω μού αρέσουν πολύ πιό πολύ από τίς μουσικές τών

Διαβάστε περισσότερα

Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2015 Βία και ανεκτικότητα

Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2015 Βία και ανεκτικότητα ΥΠΟΠΑΙΘ Εφορεία Αρχαιοτήτων Φλώρινας Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας -ΤΕΕΤ Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2015 Βία και ανεκτικότητα 26.9-31.10.2015 παρουσίαση Παναγιώτα Περδικάρη Χριστίνα Παναγιωτίδου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

Η καμπάνια του ΟΗΕ HeforShe - Ένα κίνημα αλληλεγγύης ανδρών και γυναικών για την ισότητα των φύλων

Η καμπάνια του ΟΗΕ HeforShe - Ένα κίνημα αλληλεγγύης ανδρών και γυναικών για την ισότητα των φύλων Η καμπάνια του ΟΗΕ HeforShe - Ένα κίνημα αλληλεγγύης ανδρών και γυναικών για την ισότητα των φύλων Μελίνα Δασκαλάκη, Δικηγόρος, Δημοτική σύμβουλος στο Δήμο Αθηναίων. Καλημέρα σας, Καλοσωρίζω όλους και

Διαβάστε περισσότερα

«Βιωματική άσκηση» Βαρβέρη Μαριάνθη, Κοινωνική Ψυχολόγος, Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Παιδιών - Εφήβων Ψ.Ν.Θ.

«Βιωματική άσκηση» Βαρβέρη Μαριάνθη, Κοινωνική Ψυχολόγος, Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Παιδιών - Εφήβων Ψ.Ν.Θ. «Βιωματική άσκηση» Βαρβέρη Μαριάνθη, Κοινωνική Ψυχολόγος, Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Παιδιών - Εφήβων Ψ.Ν.Θ. Μετά την εισήγηση της 1 ης ημέρας, αρχικά χωρίσαμε τους εκπαιδευτικούς σε 4 ομάδες και δόθηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΙΣΟΤΗΤΑΣ ΦΥΛΩΝ Β. Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΕΛΕΝΗ ΝΙΝΑ-ΠΑΖΑΡΖΗ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΙΣΟΤΗΤΑΣ ΦΥΛΩΝ Β. Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΕΛΕΝΗ ΝΙΝΑ-ΠΑΖΑΡΖΗ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΙΣΟΤΗΤΑΣ ΦΥΛΩΝ Β. Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΕΛΕΝΗ ΝΙΝΑ-ΠΑΖΑΡΖΗ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΑΘΗΝΑ 2004 1 2 Απασχόληση και ανεργία των γυναικών: το χάσμα

Διαβάστε περισσότερα

Στη Β Αθήνας. Νίκος Δένδιας. Μπορεί! Υποψήφιος Βουλευτής Β Αθήνας

Στη Β Αθήνας. Νίκος Δένδιας. Μπορεί! Υποψήφιος Βουλευτής Β Αθήνας Στη Β Αθήνας Νίκος Δένδιας Μπορεί! Υποψήφιος Βουλευτής Β Αθήνας Στη Β Αθήνας Νίκος Δένδιας Μπορεί! 11 βασικές θέσεις του Νίκου Δένδια, για τους πολίτες της Β Αθήνας Έχουμε ένα μεγάλο πατριωτικό καθήκον

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ.

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ. ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Ποιες ήταν οι αιτίες της διάσπασης του φυλετικού κράτους; Η αύξηση του πληθυσμού και η έλλειψη καλλιεργήσιμης γης. Η καταπίεση που ασκούσαν

Διαβάστε περισσότερα

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ICOM ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Αγ.Ασωμάτων 15 ΑΘΗΝΑ 105 53 Τηλ./Fax: 210 3219414 www.otenet.gr/icom Email icom@otenet.gr ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων ιδρύθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Μια μέρα μπήκε η δασκάλα στην τάξη κι είπε ότι θα πήγαιναν ένα μακρινό ταξίδι.

Μια μέρα μπήκε η δασκάλα στην τάξη κι είπε ότι θα πήγαιναν ένα μακρινό ταξίδι. ΤΟ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΙΑΣ ΠΑΡΕΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ Μια μέρα μπήκε η δασκάλα στην τάξη κι είπε ότι θα πήγαιναν ένα μακρινό ταξίδι. Αμέσως χάρηκαν πολύ, αλλά κι απογοητεύτηκαν ταυτόχρονα όταν έμαθαν ότι θα ήταν ένα

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΚΑΙ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ

Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΚΑΙ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΚΑΙ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ Ε ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΑΡΒΑΝΙΤΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΛΕΝΗ ΓΕΡΕΝΤΕ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΤΡΑΚΑ ΗΜΗΤΡΑ

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας

Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας Δρ. Χρήστος Παναγιωτόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδικής και Εφηβικής Ψυχικής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ Μητροπόλεως 12-14, 10563, Αθήνα. Τηλ.: 210 5202250-60-70, Fax: 2105229167, e-mail: oee@oe-e.gr Εισήγηση του Προέδρου του Οικονομικού Επιμελητηρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΟ Durham University

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΟ Durham University ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΟ Durham University Στα πλαίσια του Π.Μ.Σ. «Μεθοδολογία και Εφαρμογές στην Κοινωνική Πολιτική», στο μάθημα Εργασία και Μετανάστευση, πραγματοποιήσαμε εκπαιδευτικό ταξίδι στο Durham

Διαβάστε περισσότερα

Ο κανονισμός λειτουργίας των μαθητικών κοινοτήτων σε «Κείμενο για όλους»

Ο κανονισμός λειτουργίας των μαθητικών κοινοτήτων σε «Κείμενο για όλους» Ο κανονισμός λειτουργίας των μαθητικών κοινοτήτων σε «Κείμενο για όλους» Δείτε εδώ τον κανονισμό λειτουργίας των μαθητικών κοινοτήτων, μεταγραμμένο σε «Κείμενο για όλους»*. Στη μορφή αυτή, ο κανονισμός:

Διαβάστε περισσότερα

ν ήβω φ ν Ε ω ουλή τ Β

ν ήβω φ ν Ε ω ουλή τ Β Βουλή των Εφήβων H «Bουλή των Eφήβων» είναι ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα που διοργανώθηκε για πρώτη φορά από τη Bουλή των Ελλήνων το σχολικό έτος 1995-1996 και από τότε λειτουργεί σε ετήσια βάση, με τη

Διαβάστε περισσότερα

Ενέργειες διαχείρισης του άγχους Πρόγραμμα Leonardo da Vinci. Παιχνίδι ανάληψης ρόλων για τον εκπαιδευτικό οργανισμό GEA από την IDEC

Ενέργειες διαχείρισης του άγχους Πρόγραμμα Leonardo da Vinci. Παιχνίδι ανάληψης ρόλων για τον εκπαιδευτικό οργανισμό GEA από την IDEC Παιχνίδι ανάληψης ρόλων για τον εκπαιδευτικό οργανισμό GEA από την IDEC 1 Εισαγωγή - Κανόνες 1. Στόχοι Οι στόχοι του παιχνιδιού ανάληψης ρόλων είναι: -Να διευκολυνθεί η αφομοίωση των νέων γνώσεων -Να ενθαρρυνθεί

Διαβάστε περισσότερα

Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013

Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013 Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013 ΔΕΥΤΕΡΑ, 1 Ιουλίου Άφιξη στο ξενοδοχείο Ιλισός και τακτοποίηση στα δωμάτια 17:30 Κέρασμα και συνάντηση με τους υπεύθυνους των Θερινών Σχολείων 20:30-23:00 ΤΡΙΤΗ, 2 Ιουλίου 09:30-10:00

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΣΤΗ ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΤΗΣ ΟΕΚ ΟΛΛΑΝΔΙΑΣ. 24-25 Μαϊου 2008, Χόρινχεμ

ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΣΤΗ ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΤΗΣ ΟΕΚ ΟΛΛΑΝΔΙΑΣ. 24-25 Μαϊου 2008, Χόρινχεμ ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΗ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΣΤΗ ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ ΤΗΣ ΟΕΚ ΟΛΛΑΝΔΙΑΣ 24-25 Μαϊου 2008, Χόρινχεμ Αξιότιμε κύριε πρόεδρε, Κυρίες και κύριοι, Θέλω κατ αρχάς να σας ευχαριστήσω θερμά για την ευγενική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΓΟΝΕΩΝ & ΚΗΔΕΜΟΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΓΟΝΕΩΝ & ΚΗΔΕΜΟΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΓΟΝΕΩΝ & ΚΗΔΕΜΟΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ Αγαπητοί γονείς/ κηδεμόνες, Θεσσαλονίκη, Μάιος 2015 Σύμφωνα με τη με αριθμ. Φ.52/63/12873/Γ1/6-2-2012 (ΦΕΚ 253, τ.β ), (ΑΔΑ: Β4439- ΩΞ1)

Διαβάστε περισσότερα

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα»

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα» Ημερομηνία 8/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://artpress.sundaybloody.com/ Βασίλης Κάργας http://goo.gl/di6ugf Μαρίνα Γιώτη, συγγραφέαςεικονογράφος : «Τα παραμύθια είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία του χωριού μου μέσα από φωτογραφίες

Η ιστορία του χωριού μου μέσα από φωτογραφίες Η ιστορία του χωριού μου μέσα από φωτογραφίες Μία εικόνα είναι χίλιες λέξεις Έτσι έλεγαν οι αρχαίοι Κινέζοι Εμείς, οι μαθητές της Α και Β Τάξης του δημοτικού σχολείου Λισβορίου θα σας πούμε την ιστορία

Διαβάστε περισσότερα

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Εικόνα 1: Η πληρωμή του φόρου, παρεκκλήσιο Brancacci, Φλωρεντία Εικόνα 2: Η εκδίωξη από τον παράδεισο, παρεκκλήσιο Brancacci. Πριν και μετά την αποκατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΙΚΜΠΑΛ ΜΑΛΑΛΑ ΕΝΑ ΓΕΝΝΑΙΟ ΑΓΟΡΙ ΕΝΑ ΓΕΝΝΑΙΟ ΚΟΡΙΤΣΙ JEANETTE WINTER JEANETTE WINTER. Βραβείο. ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ www.epbooks.gr

ΙΚΜΠΑΛ ΜΑΛΑΛΑ ΕΝΑ ΓΕΝΝΑΙΟ ΑΓΟΡΙ ΕΝΑ ΓΕΝΝΑΙΟ ΚΟΡΙΤΣΙ JEANETTE WINTER JEANETTE WINTER. Βραβείο. ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ www.epbooks.gr JEANETTE WINTER ΙΚΜΠΑΛ ΕΝΑ ΓΕΝΝΑΙΟ ΑΓΟΡΙ JEANETTE WINTER ΜΑΛΑΛΑ ΕΝΑ ΓΕΝΝΑΙΟ ΚΟΡΙΤΣΙ Βραβείο ΜΑΛΑΛΑ ΓΙΟΥΣΑΦΖΑΪ ΝΟΜΠΕΛ ΕΙΡΗΝΗΣ ISBN 978-960-569-305-3 Κωδ. μηχ/σης 12.263 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ www.epbooks.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ Στην Αττική οι Αρβανίτες κατοικούσαν στο μεγαλύτερο μέρος της υπαίθρου. Ουσιαστικά την ελληνική γλώσσα την διατηρήσαν οι κλειστές ελληνικές κοινωνίες των Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

ποδράσηη Εδώ κι εκεί Εγώ κι εσύ Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ

ποδράσηη Εδώ κι εκεί Εγώ κι εσύ Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ 9 ποδράσηη 5 Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης 2ο Γυμνάσιο Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης Ελληνικού Εδώ κι εκεί Εγώ

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7. Kλασική Εποχή. Οι Τέχνες και τα Γράμματα

Κεφάλαιο 7. Kλασική Εποχή. Οι Τέχνες και τα Γράμματα Κεφάλαιο 7 Kλασική Εποχή Οι Τέχνες και τα Γράμματα Στόχοι: Mε το τέλος της ενότητας οι μαθητές να είναι σε θέση να διαπιστώσουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της ελληνικής τέχνης σε συνδυασμό με τις πολιτικές

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Οµιλία του Προέδρου Valéry GISCARD d ESTAING. Στα εγκαίνια της λατείας Jacqueline de Romilly. Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο Παρισίων

Οµιλία του Προέδρου Valéry GISCARD d ESTAING. Στα εγκαίνια της λατείας Jacqueline de Romilly. Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο Παρισίων 1 Οµιλία του Προέδρου Valéry GISCARD d ESTAING Στα εγκαίνια της λατείας Jacqueline de Romilly Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο Παρισίων Αθήνα --- ευτέρα 16 Σε τεµβρίου 2013 2 Κύριε ήµαρχε, Κυρία Πρόεδρε του

Διαβάστε περισσότερα

«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ

«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ Η δημοκρατία είναι το πολίτευμα στο οποίο η εξουσία πηγάζει από το λαό, ασκείται από τον λαό και υπηρετεί τα συμφέροντά του. Βασικό χαρακτηριστικό της είναι η λήψη αποφάσεων με ψηφοφορία

Διαβάστε περισσότερα

Οι στάσεις των Ελλήνων πολιτών απέναντι στη Μετανάστευση

Οι στάσεις των Ελλήνων πολιτών απέναντι στη Μετανάστευση Οι στάσεις των Ελλήνων πολιτών απέναντι στη Μετανάστευση Μεταβολές 2008-2009 Ιούνιος 2009 PI0960/ Διάγραμμα 1 Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ *Η έρευνα του 2008 δημοσιεύθηκε στην ειδική έκδοση του ECONOMIST, Μάρτιος

Διαβάστε περισσότερα

Ένωση Γυναικών Λάρισας (μέλος ΟΓΕ)

Ένωση Γυναικών Λάρισας (μέλος ΟΓΕ) Ένωση Γυναικών Λάρισας (μέλος ΟΓΕ) Η ΟΓΕ αγωνίζεται από την πρώτη στιγμή της ίδρυσής της για την αναγνώριση της κοινωνικής αξίας της μητρότητας. Η στήριξη του νέου ζευγαριού, και ιδιαίτερα της γυναίκας

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ: ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ: ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ: ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ 1.α. Το κείμενο: Ο Μακρυγιάννης άρχισε να γράφει τα Απομνημονεύματα στις 26 Φεβρουαρίου του 1829 στο Άργος όπου είχε οριστεί Γενικός Αρχηγός της Εκτελεστικής Δυνάμεως

Διαβάστε περισσότερα