Κεφάλαιο 38 Κυτταρικός κύκλος, φαρμακευτική αντίσταση και ογκοκατασταλτικό γονίδιο p53

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Κεφάλαιο 38 Κυτταρικός κύκλος, φαρμακευτική αντίσταση και ογκοκατασταλτικό γονίδιο p53"

Transcript

1 Κεφάλαιο 38 Κυτταρικός κύκλος, φαρμακευτική αντίσταση και ογκοκατασταλτικό γονίδιο p53 Δ. Μουρατίδου Α. Μπούτης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ανάμεσα σε όλα τα φαινόμενα που σχετίζονται με τη διατήρηση ενός κυτταρικού πληθυσμού, το σπουδαιότερο, όπως είναι ευνόητο, είναι ο πολλαπλασιασμός του κυττάρου και σ αυτή την πολύπλοκη διεργασία, η μορφολογική και αριθμητική έκφανση συνοψίζεται στον κυτταρικό κύκλο. Ο κυτταρικός κύκλος αποτελεί ένα από τα κεντρικά φαινόμενα της ζωής. Οι παράγοντες που συμμετέχουν στον έλεγχο και τη ρύθμιση των διεργασιών του κυτταρικού κύκλου αποτελούν έναν από τους κύριους στόχους της βιολογικής έρευνας. Η γνώση της διαδικασίας του κυτταρικού πολλαπλασιασμού αποτελεί βασική προϋπόθεση για την κατανόηση των βασικών αρχών κυτταροκινητικής. ΚΥΤΤΑΡΙΚΟΣ ΚΥΚΛΟΣ Ο κυτταρικός κύκλος, δηλαδή ο κύκλος διπλασιασμού και διαίρεσης του κυττάρου, αποτελεί το βασικό μηχανισμό με τον οποίο αναπαράγονται όλα τα έμβια όντα και, στα ευκαρυωτικά κύτταρα, περιλαμβάνει τη διαίρεση του πυρήνα (μίτωση) και τη διαίρεση του κυτταροπλάσματος (κυτταροκίνηση). Οι δύο μαζί αυτές διεργασίες αποτελούν τη φάση Μ του κυτταρικού κύκλου, ο οποίος διαιρείται στις φάσεις G1 (προσυνθετική), S (συνθετική), G2 (μετασυνθετική 663 ή προμιτωτική) και Μ (μιτωτική) (Εικόνα 1). Ο κύκλος ζωής σε κύτταρα θηλαστικών με ταχεία διαίρεση διαρκεί περίπου 24 ώρες, ενώ ολόκληρη η φάση Μ διαρκεί περίπου μία ώρα, δηλαδή καταλαμβάνει μόνο ένα πολύ μικρό κλάσμα στο σύνολο του κυτταρικού κύκλου 1. Η περίοδος που παρεμβάλλεται ανάμεσα σε δύο φάσεις Μ λέγεται μεσόφαση. Στη μίτωση, δηλαδή στη διαίρεση του πυρήνα, κάθε χρωμόσωμα έχει αντιγραφεί και αποτελείται από δύο ταυτόσημες (αδελφές) χρωματίδες ή χρωματίδια. Οι αδελφές χρωματίδες είναι συνενωμένες σε όλο τους το μήκος με αλληλεπιδράσεις μεταξύ πρωτεϊνών που βρίσκονται στην επιφάνειά τους και οι ο ποίες διασπώμενες επιτρέπουν το διαχωρισμό των χρωματίδων, ώστε να μετατρέπονται σε ανεξάρτητα χρωμοσώματα που έλκονται προς τους πόλους του κυττάρου. Η μίτωση διαιρείται σε πέντε στάδια: 1. Πρόφαση: συμπύκνωση των αντιγραμμένων χρωμοσωμάτων και έναρξη σχηματισμού της ατράκτου ανάμεσα στα δύο κεντροσώματα. 2. Προμετάφαση: αποδόμηση πυρηνικού περιβλήματος μέσω φωσφορυλίωσης των λαμινών και πρόσδεση των χρωμοσωμάτων στους μικροσωληνίσκους της ατράκτου μέσω των κινητοχώρων τους.

2 3. Μετάφαση: παράταξη των χρωμοσωμάτων στον ισημερινό της ατράκτου, στο μέσο της απόστασης ανάμεσα στους πόλους της. Οι ζευγαρωμένοι μικροσωληνίσκοι των κινητοχώρων πάνω σε κάθε χρωμόσωμα συνάπτονται στους α ντίθετους πόλους της ατράκτου. 4. Ανάφαση: οι ζευγαρωμένες χρωματίδες διαχωρίζονται συγχρονισμένα και σχηματίζονται δύο θυγατρικά χρωμοσώματα. Κάθε χρωματίδη έλκεται προς το σύστοιχο πόλο της ατράκτου μέσω βράχυνσης των μικροσωληνίσκων, ενώ οι πόλοι της ατράκτου απομακρύνονται μεταξύ τους. Έτσι τα χρωμοσώματα διαχωρίζονται. 5. Τελόφαση: οι δύο ομάδες των θυγατρικών χρωμοσωμάτων φτάνουν στους πόλους της ατράκτου. Γύρω από την κάθε ομάδα σχηματίζεται ένα νέο πυρηνικό περίβλημα μέσω αποφωσφορυλίωσης των λαμινών και έτσι ολοκληρώνεται το τέλος της μίτωσης. Εικόνα 1. Κυτταρικός κύκλος. Διακρίνονται οι φάσεις του κύκλου και τα αντίστοιχα συμπλέγματα κυκλινών κυκλινοεξαρτώμενων κινασών καθώς και οι αναστολείς των CDKs. Η κυτταροκίνηση ακολουθεί τη μίτωση. Το κυτταρόπλασμα διαιρείται στα δύο από το συσταλτικό δακτύλιο ακτίνης και μυοσίνης που περισφίγγει το κύτταρο για να δημιουργήσει δυο θυγατρικά κύτταρα το καθένα με το δικό του πυρήνα. Οι μικροσωληνίσκοι επαναδιατάσσονται όπως διατάσσονται στη μεσόφαση. 664 Κάθε διπλοειδής πυρήνας, με εξαίρεση τα φυλετικά χρωμοσώματα (sex chromosomes) τα οποία καθορίζουν το φύλο, περιέχει δύο παραλλαγές κάθε χρωμοσώματος, μία από τον αρσενικό γονέα και μία από το θηλυκό. Κατ αυτό τον τρόπο οι δύο παραλλαγές κάθε χρωμοσώματος (πατρικό και μητρικό) δεν είναι ταυτόσημες και αποκαλούνται ομόλογα

3 χρωμοσώματα (homologous chromosomes). Έλεγχος του κυτταρικού κύκλου Για την εύρυθμη ανάπτυξη του ευκαρυωτικού κυττάρου και τη διατήρηση όλων των λειτουργιών του σε φυσιολογικές συνθήκες απαιτείται η ρύθμιση και ο έλεγχος του κυτταρικού κύκλου σε όλα τα επίπεδα. Ο κυτταρικός κύκλος διέπεται από ο ρισμένες βασικές και απαραβίαστες αρχές που εξασφαλίζουν το φυσιολογικό πολλαπλασιασμό των κυττάρων 2,3 : 1. Τα αδρανή κύτταρα βρίσκονται στη φάση G0 (φάση ανάπαυσης) του κυτταρικού κύκλου. Στην πραγματικότητα τα κύτταρα αυτά βρίσκονται στη φάση G1, αλλά λόγω αδράνειας ορισμένων μηχανισμών του κυτταρικού κύκλου απαιτείται περισσότερος χρόνος για τη μετάπτωση στη φάση S από ότι για τα κύτταρα της G1 φάσης. 2. Κάθε φάση S ακολουθείται από μία φάση Μ και το αντίστροφο. Το κύτταρο δεν μπορεί να αρχίσει καινούρια φάση σύνθεσης DNA, αν δεν προηγηθεί μίτωση ούτε μπορεί να υποστεί δεύτερη μίτωση χωρίς την ολοκλήρωση της φάσης S. 3. Ο κυτταρικός πολλαπλασιασμός στους πολυκύτταρους οργανισμούς ε ξαρτάται από εξωκυττάρια σήματα που ελέγχουν την ανάπτυξη και την τροφική κατάσταση του κυττάρου ανάλογα με τις συνολικές ανάγκες του οργανισμού. 4. Κάθε κύτταρο που εισέρχεται αμετάκλητα στον κυτταρικό κύκλο και ξεπερνά ένα ορισμένο «σημείο περιορισμού» (restriction point) της G1 φάσης θα ολοκληρώσει αυτόν ή θα υποστεί απόπτωση. Το σημείο αυτό ονομάζεται και «σημείο χωρίς επιστροφή» (point of no return) Αποτυχία ολοκλήρωσης του κυτταρικού κύκλου ή βλάβη του DNA οδηγεί σε αναστολή της κυτταρικής ανάπτυξης ή θάνατο του κυττάρου δια απόπτωσης. Ρυθμιστικές οδοί που αποτελούν τα «σημεία ελέγχου» (checkpoints) ελέγχουν τη μετάβαση μεταξύ των φάσεων του κυτταρικού κύκλου και εξασφαλίζουν την ολοκλήρωσή του. Η μεταγωγή του σήματος που οδηγεί στην ανάπτυξη ενεργοποιεί επίσης τους αποπτωτικούς μηχανισμούς. Τα κύτταρα μάλιστα που πολλαπλασιάζονται είναι πιο ευάλωτα στην απόπτωση από ότι τα κύτταρα της G0 φάσης. 6. Ο κυτταρικός κύκλος παρουσιάζει υ ψηλή εξελικτική διατήρηση ανάμεσα σε όλα τα ευκαρυωτικά κύτταρα. Οι ρυθμιστικοί μηχανισμοί του κυτταρικού κύκλου διακρίνονται στους μηχανισμούς ελέγχου του ίδιου του κύκλου και στους μηχανισμούς αλληλεπίδρασης ανάμεσα στα κύτταρα που εκτός των άλλων ελέγχουν τον αριθμό των κυττάρων στο σύνολο κάθε ιστού προκειμένου περί πολυκυττάρων οργανισμών (κυτταροκινητική, οργανογένεση κτλ). Το σύστημα ελέγχου του κυτταρικού κύκλου ενεργοποιεί κατά καθορισμένη τάξη και ακολουθία τις απαιτούμενες πρωτεΐνες που διεκπεραιώνουν την κάθε διεργασία και στη συνέχεια, πάλι κατά καθορισμένη τάξη και ακολουθία, τις απενεργοποιεί μόλις τελειώσει η αντίστοιχη διεργασία. Όλα αυτά μάλιστα γίνονται κάτω από τη δεδομένη επήρεια συνθηκών και σημάτων ενδοκυττάριων και εξωκυττάριων τόσο σε πολυκύτταρους οργανισμούς όσο και στις καλλιέργειες. Η «καθοδήγηση» του κυτταρικού κύκλου βασίζεται στη φωσφορυλίωση κρίσιμων πρωτεϊνών που επάγουν, ανα

4 στέλλουν ή ρυθμίζουν την αντιγραφή του DNA, τη μίτωση και την κυτταροκίνηση. Η φωσφορυλίωση και αποφωσφορυλίωση πρωτεϊνών αποτελούν έναν από τους πιο κοινούς μηχανισμούς που χρησιμοποιούν τα κύτταρα για τη μεταβολή της δραστικότητας μιας πρωτεΐνης. Οι αντιδράσεις φωσφορυλίωσης επιτελούνται από ειδικές ομάδες πρωτεϊνικών κινασών που καταλύουν τη μεταφορά μίας φωσφορικής ομάδας από το ATP στην πλευρική άλυσο ενός συγκεκριμένου αμινοξέος της πρωτεΐνης στόχου. Η αποφωσφορυλίωση γίνεται από άλλη ομάδα πρωτεϊνών, τις πρωτεϊνικές φωσφατάσες. Τα πλεονεκτήματα των αντιδράσεων αυτών αποτελούν η ταχύτητα διεξαγωγής τους καθώς και η αφθονία του ATP στο κύτταρο 4. Κυκλινοεξαρτώμενες κινάσες Το σύστημα ελέγχου στηρίζεται σε «μοριακά φρένα» που σταματούν τον κύκλο στα σημεία ελέγχου (checkpoints) 5. Με τον τρόπο αυτό, η μετάβαση από την G1 και είσοδος στη φάση S ελέγχει την επάρκεια σε μέγεθος του κυττάρου, την καταλληλότητα του περιβάλλοντος σε θρεπτικές ουσίες και την παρουσία βλαβών στο DNA, ενώ η μετάβαση από την G2 στην Μ φάση ελέγχει την επάρκεια σε μέγεθος του κυττάρου και την ολοκλήρωση της αντιγραφής του DNA. Το σύστημα ελέγχου λειτουργεί με «όργανα» τα λειτουργικά συμπλέγματα κυκλίνης κυκλινοεξαρτώμενης κινάσης. Οι κυκλίνες (cyclins) αποτελούν ομάδα πρωτεϊνών του συστήματος ελέγχου που ευθύνεται για την ενεργοποίηση και α πενεργοποίηση της ενζυμικής δραστηριότητας των πρωτεϊνικών κινασών στις κατάλληλες χρονικές στιγμές του κυτταρικού κύκλου. Το όνομά τους προέρχεται από το γεγονός ότι το επίπεδο των 666 κυκλινών δεν είναι σταθερό αλλά κυμαίνεται κατά τη διάρκεια του κυτταρικού κύκλου. Στο σύμπλοκο, η κυκλίνη παίζει το ρόλο του ρυθμιστή και η κυκλινοεξαρτώμενη κινάση ή κινάση εξαρτώμενη από τις κυκλίνες (cyclin dependent kinase, CDK) το ρόλο του μιτωτικού καταλύτη. Για να είναι δραστική η CDK απαιτείται: i) σύζευξη με την αντίστοιχη κυκλίνη και ii) φωσφορυλίωση και αποφωσφορυλίωση σε συγκεκριμένα σημεία του κυτταρικού κύκλου, διεργασία που ελέγχεται από τις κινάσες που ενεργοποιούν τις CDKs (CDK Activating kinases, CAKs). Η πρωτεολυτική αποδόμηση των κυκλινών ή η ανασταλτική φωσφορυλίωση των CDKs συνήθως σηματοδοτούν τη μετάβαση στην επόμενη φάση του κυτταρικού κύκλου ή την αναστολή αυτού αντίστοιχα Σε πολλούς όγκους παρατηρείται α πορύθμιση των CDKs και μάλιστα διαφόρων μορφών απορύθμιση. Για παράδειγμα, η καταστολή του p16 ή αλλοιώσεις του p53 μπορεί να σημαίνουν απώλεια της λειτουργικής ικανότητας ενδογενών κυκλινών. Από την άλλη μεριά, είναι δυνατό να προκληθεί υπερέκφραση της κυκλίνης D ή εξαλλαγή του γονιδίου Rb. Οι παράγοντες που καθορίζουν τη διάρκεια της φάσης G1 δεν έχουν διευκρινιστεί. Η μετάπτωση από τη φάση G1 στη φάση S κατευθύνεται από τις CDK4 και CDK6 σε συνεργασία με την κυκλίνη D. Το σύμπλεγμα CDK κυκλίνη φωσφορυλιώνει ένα παράγωγο του ογκοκατασταλτικού γονιδίου Rb (Rb=ρετινοβλάστωμα) το οποίο αναστέλλει τη δράση του E2F που είναι ένας σημαντικός μεταγραφικός παράγοντας Αυτή η

5 δράση του συμπλέγματος κυκλίνης CDK αποτελεί την αντίδραση κλειδί. Ο E2F δρα σε γονίδια που ωθούν το κύτταρο να προχωρήσει στη φάση S. Τέτοιοι μεταγραφικοί παράγοντες όπως ο E2F υπάρχουν συνολικά 6. Υπάρχουν όμως και ειδικοί αναστολείς των CDKs που δρουν αντίθετα κυρίως από το p53 αλλά και άλλα γονίδια 7,9. Στη φάση S γίνεται διπλασιασμός του DNA. Η μηχανική του διπλασιασμού είναι εξαιρετικό φαινόμενο, καθώς κάθε ζεύγος από αυτά πρέπει να διπλασιαστεί μία και μοναδική φορά σε κάθε κύκλο. Τα ένζυμα που ρυθμίζουν το διπλασιασμό είναι οι DNA πολυμεράσες, η δε τελομεράση ρυθμίζει την ασφάλεια του άκρου του DNA. Όταν ολόκληρο το γονιδίωμα έχει διπλασιαστεί, το κύτταρο μπαίνει πάλι σε μία ενδιάμεση φάση, τη φάση G2. Τότε αρχίζει η δράση του συμπλέγματος κυκλίνης Β με CDK1 που μέσω φωσφορυλιώσεων οδηγεί στη μίτωση. Όμως το μεγαλύτερο μέρος των διεργασιών παραμένει άγνωστο 11. Αναστολείς των κυκλινοεξαρτώμενν κινασών Οι CDKs είναι δυνατό να διατηρούνται σε ανενεργό μορφή όταν βρίσκονται συνδεδεμένες με αναστολείς αυτών (cyclin dependent kinase inhibitors, CKIs). Οι αναστολείς των CDKs είναι μικρές πρωτεΐνες που ελέγχουν τη δραστηριότητα των CDKs, τη μετατόπισή τους στον πυρήνα και αποτελούν παράγοντες ελέγχου βλαβών του DNA και του σημείου ελέγχου της G1 9. Διακρίνουμε δύο είδη αναστολέων των κυκλινοεξαρτώμενων κινασών, τους γενικούς αναστολείς, που αναστέλλουν πολλαπλά συμπλέγματα κυκλίνης/cdk και τέτοιοι αναστολείς είναι οι p21 WAFI/CIP1, p27 KIP1 και p57 KIP2 και τους ειδικούς αναστολείς, που αναστέλ γκων στα κυτταροστατικά με το ρυθμό 667 λουν μόνο το σύμπλεγμα κυκλίνη D/CDK4 ή CDK6, p16 INK4a, p15 INK4b, p18 INK4c και p19 INK4d (Εικόνα 1). ΚΥΤΤΑΡΟΚΙΝΗΤΙΚΗ ΑΡΧΕΣ ΑΝΤΙ ΝΕΟΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑ ΠΕΙΑΣ ΚΑΙ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙ ΣΤΑΣΗ Η κυτταροκινητική εξετάζει την κινητική της αύξησης των κυτταρικών πληθυσμών. Η γνώση της είναι απαραίτητη για την κατανόηση του πώς πορεύεται ένας πληθυσμός φυσιολογικών ή νεοπλασματικών κυττάρων υπό χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία. Μάλιστα με τη γνώση της κυτταροκινητικής είναι δυνατό να γίνουν κατανοητά φαινόμενα που δεν μπορεί κανείς να εξηγήσει μόνο με τα βιοχημικά και φαρμακολογικά δεδομένα 14. Καθώς τα κύτταρα ενός όγκου πολλαπλασιάζονται, το μέγεθος του όγκου μεγαλώνει ακολουθώντας μία ασύμμετρη σιγμοειδή καμπύλη που έχει σχέση με τον αριθμό τους και που λέγεται καμπύλη του Gompertz 15 (Εικόνα 2). Αυξάνονται προοδευτικά ο χρόνος διπλασιασμού και το ποσοστό των κυττάρων που θνήσκουν, ενώ ελαττώνονται προοδευτικά το κλάσμα των πολλαπλασιαζομένων κυττάρων, το ποσοστό των κλωνογόνων κυττάρων και ο μιτωτικός δείκτης 16. Για την ολοκλήρωση των σχέσεων κυτταροκινητικής και χημειοθεραπείας χρειάζεται αφενός η γνώση του σημείου δράσης του κυτταροστατικού στον κύκλο και αφετέρου η γνώση για το πού και πώς ισχύουν οι κανόνες του Skipper 17 18, το μοντέλο των Goldie και Coldman και το πρότυπο του Norton 21. Το μοντέλο των Goldie και Coldman είναι ένα μαθηματικό πρότυπο που συσχετίζει την ευαισθησία των ό

6 των αυτομάτων μεταλλάξεων που οδηγούν σε δευτερογενή αντίσταση. Τέλος το πρότυπο του Norton έχει σχέση με την ετερογένεια των όγκων. Εικόνα 2. Μεταβολές των κυρίων κυτταροκινητικών παραμέτρων (σχηματικά) κατά την εξέλιξη ενός όγκου. Ο αριθμός των νεοπλασματικών κυττάρων αρχικά αυξάνεται εκθετικά, μετά επιβραδύνεται και τέλος φθάνει σε πλατώ (καμπύλη Gompertz). Ο χρόνος διπλασιασμού, ο ο λικός χρόνος κυτταρικού κύκλου και ο παράγοντας απώλειας των κυττάρων, συνεχώς αυξάνονται. Το κλωνογόνο κλάσμα, το κλάσμα των πολλαπλασιαζόμενων κυττάρων και ο δείκτης σήμανσης συνεχώς μειώνονται. 668 Φαρμακευτική αντίσταση Η πρόοδος στον τομέα της θεραπευτικής των κακοήθων νεοπλασιών είναι συνεχής, ωστόσο οι περιπτώσεις οριστικής επιτυχούς αντιμετώπισης (ίασης) με τη χημειοθεραπεία είναι ελάχιστες. Ως κυριότερος λόγος αποτυχίας της χημειοθεραπείας θεωρείται η ανάπτυξη

7 φαρμακευτικής αντίστασης (drug resistance) 22. Σε συνθήκες εργαστηρίου η διάκριση μεταξύ ευαισθησίας (sensitivity) και αντίστασης σε ένα ή περισσότερα φάρμακα είναι ευχερής, αφού ως μέτρο σύγκρισης χρησιμοποιείται η κυτταρική σειρά προέλευσης. Ωστόσο σε in vivo συνθήκες υπεισέρχονται ενδογενείς και εξωγενείς παράγοντες που δυσχεραίνουν την εκτίμηση του φαινομένου, με αποτέλεσμα ως α ντίσταση να χαρακτηρίζεται η αύξηση ή η μη συρρίκνωση του μεγέθους του ό γκου μεταξύ των κύκλων χημειοθεραπείας. Συχνά γίνεται διάκριση μεταξύ ενδογενούς (intrinsic) και επίκτητης (acquired) αντίστασης. Ενδογενής αντίσταση παρατηρείται λόγω αυτόματων μεταλλάξεων πριν την έκθεση σε αντινεοπλασματικό φάρμακο, ενώ επίκτητη α ντίσταση εμφανίζεται μετά από επανειλημμένη έκθεση στο φάρμακο και αφού προηγήθηκε αρχική περίοδος χημειοευαισθησίας. Η έννοια της πρωτογενούς φαρμακευτικής αντίστασης στη χημειοθεραπεία του καρκίνου περιγράφηκε το 1979 από τους Goldie και Coldman 19. Λίγες δεκαετίες νωρίτερα οι Luria και Delbrück 23 είχαν προσδιορίσει τη βάση του φαινομένου με την παρατήρηση της εμφάνισης ανθεκτικότητας λόγω αυτόματων μεταλλάξεων σε βακτηρίδια Escherichia Coli χωρίς την προηγούμενη έκθεση σε βακτηριοφάγους. Έκτοτε προστέθηκε πληθώρα γνώσεων όσον αφορά τους μηχανισμούς φαρμακευτικής αντίστασης. Η βιολογική βάση του φαινομένου επικεντρώνεται στο ρόλο του γονιδίου p53 (βλέπε αντίστοιχη ενότητα), ενώ ο ρόλος της κυτταρικής κινητικής συνοψίζεται στην ανθεκτικότητα στη θεραπεία των κυττάρων 669 που βρίσκονται σε κατάσταση αδράνειας (φάση G0). Στην τελευταία περίπτωση το πρόβλημα μπορεί να αρθεί με διατήρηση υψηλής συγκέντρωσης φαρμάκου, ώσπου το κύτταρο να βρεθεί στην ευαίσθητη φάση του κύκλου, ή με την επιλογή φαρμάκων ειδικών για συγκεκριμένη φάση του κυτταρικού κύκλου 24. Πίνακας 1. Βιοχημικές οδοί φαρμακευτικής αντίστασης. 1. Διαταραχή μεταφοράς φαρμάκου διαμέσου της κυτταρικής μεμβράνης 2. Ελάττωση ενδοκυττάριας ενεργοποίησης 3. Μεταβολή ή αύξηση της ποσότητας του ενδοκυττάριου στόχου 4. Αύξηση της ενδοκυττάριας απενεργοποίησης του φαρμάκου 5. Αυξημένη επιδιόρθωση 6. Φαινότυπος πολυφαρμακευτικής αντίστασης Οι βιοχημικοί μηχανισμοί που ενοχοποιούνται για την ανάπτυξη φαρμακευτικής αντίστασης είναι οι εξής (Πίνακας 1): 1. Διαταραχή μεταφοράς φαρμάκου διαμέσου της κυτταρικής μεμβράνης Η είσοδος των φαρμάκων στα νεοπλασματικά κύτταρα επιτυγχάνεται είτε με παθητική διάχυση είτε με διευκολυνόμενη μεταφορά 25. Η διαδικασία αυτή προϋποθέτει τη σύνδεση με πρωτεΐνη υποδοχέα της κυτταρικής μεμβράνης, μετακίνηση του συμπλόκου υποδοχέαφαρμάκου και απελευθέρωση του φαρμάκου στο εσωτερικό του κυττάρου. Αλλαγές στη δομή ή τον αριθμό των μορίων της πρωτεΐνης υποδοχέα οδηγεί σε ελαττωμένη ενδοκυττάρια συγκέντρωση του φαρμάκου. Έχει διαπιστωθεί σε πειραματικά μοντέλα φαρμακευτικής αντίστασης ότι η απώλεια της πρωτεΐνης FBP (folate binding protein)

8 και η μειωμένη έκφραση του αντίστοιχου γονιδίου σχετίζονται με μειωμένη ενδοκυττάρια συγκέντρωση πλατίνης 26. Η ανακάλυψη πρωτεϊνών μεταφορέων, σχετιζόμενων με την πολυφαρμακευτική αντίσταση (multidrug resistance protein, MRP) έδωσε εξήγηση σε μηχανισμούς αντίστασης σε διάφορα φάρμακα, όπως στη μεθοτρεξάτη και τους α ζωθυπερίτες 24, όχι όμως και στην πλατίνη. Το μόριο cmoat (canallicular multispecific organic anion transporter), που αποτελεί ομόλογο των MRP, υπερεκφράζεται σε καρκινικές σειρές ανθεκτικές στην πλατίνη, ενώ επιμόλυνση των σειρών αυτών με αντινοηματικό (antisense) ολιγονουκλεοτίδιο cmoat αύξησε στο πενταπλάσιο την ευαισθησία στην πλατίνη 27. Διαταραχή της ενδοκυττάριας μεταφοράς του φαρμάκου μπορεί να οφείλεται και σε ενεργοποίηση μηχανισμών αποβολής του μετά την είσοδό του στο κύτταρο. Η διαδικασία αυτή παρατηρείται σε κύτταρα με το φαινότυπο της πολυφαρμακευτικής αντίστασης (βλέπε παρακάτω). 2. Ελάττωση ενδοκυττάριας ενεργοποίησης του φαρμάκου Ορισμένοι χημειοθεραπευτικοί παράγοντες χορηγούνται ως προφάρμακα και μεταβολίζονται σε κυτταροτοξικά παράγωγα εντός του κυττάρου. Απώλεια ενός ή περισσοτέρων από τα ένζυμα που φωσφορυλιώνουν και ενεργοποιούν το προφάρμακο, οδηγεί σε σημαντική ε λάττωση της δραστικότητας και εμφάνιση φαρμακευτικής αντίστασης. Κλασικό παράδειγμα ελαττωμένης ενδοκυττάριας ενεργοποίησης αποτελεί η αντίσταση στους αντιμεταβολίτες 6 μερκαπτοπουρίνη, 6 θειογουανίνη, κυτ 670 ταραβίνη και 5 φθοριουρακίλη. Ευνόητο είναι, ότι στις περιπτώσεις αυτές, η αύξηση της συγκέντρωσης του φαρμάκου δεν μπορεί να ανατρέψει το μηχανισμό της φαρμακευτικής αντίστασης Μεταβολή ή αύξηση της ποσότητας του ενδοκυττάριου στόχου Πολλά αντινεοπλασματικά φάρμακα δρουν με αναστολή ενός φυσιολογικού ενζύμου και διαταραχή της αντίστοιχης βιοσυνθετικής οδού. Ορισμένα κύτταρα παρουσιάζουν ικανότητα υπερπαραγωγής του ενζύμου στόχου, με αποτέλεσμα την ανεπάρκεια του χορηγούμενου φαρμάκου, ή παράγουν παραλλαγμένο ένζυμο, το οποίο δεν προσβάλλεται από το φάρμακο. Με τον τρόπο αυτό, κύτταρα ανθεκτικά στη μεθοτρεξάτη, έχουν τη δυνατότητα παραγωγής αυξημένης ποσότητας διυδροφολικής αναγωγάσης ή παραλλαγής του ενζύμου που δεν α ναστέλλεται από το φάρμακο 28. Με τον ίδιο τρόπο ποσοτικές και ποιοτικές αλλαγές της θυμιδυλικής συνθετάσης και της τοποϊσομεράσης ενοχοποιούνται για την αντίσταση στις φθοριοπυριμιδίνες και τους αναστολείς της τοποϊσομεράσης ΙΙ. 4. Αύξηση της ενδοκυττάριας απενεργοποίησης του φαρμάκου Τα κυτταροτοξικά φάρμακα εισερχόμενα στο κύτταρο αλληλεπιδρούν με πληθώρα ηλεκτρικά φορτισμένων μορίων. Η γλουταθειόνη (GSH) αποτελεί τον κύριο εκπρόσωπο της ομάδας αυτής. Πρόκειται για τριπεπτίδιο με μία ελεύθερη σουλφυδρυλική ομάδα κυστεΐνης, η οποία αντιδρά και απενεργοποιεί τους κυτταροτοξικούς παράγοντες. Αυξημένη δραστικότητα των ενζύμων της ομάδας S τρανσφεράσης της γλουταθειόνης (glutathione S transferase, GST)

9 σχετίζεται με φαρμακευτική αντίσταση στους αλκυλιούντες παράγοντες και την πλατίνη. Απενεργοποίηση μπορεί να επέλθει και μέσω σύνδεσης με τις μεταλλοθειονίνες (metallothioninein, MT), μία οικογένεια πρωτεϊνών μικρού μοριακού βάρους, που σχετίζεται με την αντίσταση στη χλωραμβουκίλη, τη μελφαλάνη, τη δοξορουβικίνη και τη σισπλατίνη Αυξημένη επιδιόρθωση Κατόπιν επίδρασης φαρμακευτικών παραγόντων βλαπτικών για το DNA ανακύπτουν μεταξύ άλλων οι ακόλουθοι οδοί αντιμετώπισης των βλαβών στην αλληλουχία του DNA : i. Επιδιόρθωση με αποκοπή σφάλματος (mismatch excision repair, MMR). Με τον τρόπο αυτό διορθώνονται σφάλματα που έγιναν κατά την αντιγραφή του DNA ή και από ορισμένους εξωγενείς παράγοντες. Κριτήριο επιλογής της βάσης που θα διορθωθεί αποτελεί η κατάσταση μεθυλίωσης του DNA. Η απώλεια δραστικότητας του συστήματος επιδιόρθωσης με αποκοπή σφάλματος προκαλεί αστάθεια του γονιδιώματος (genomic instability) και σχετίζεται με χαμηλού βαθμού αντίσταση στην πλατίνη. ii. Επιδιόρθωση με αποκοπή βάσης (base excision repair, BER) στην περίπτωση τροποποίησης του DNA από αλκυλιούντες παράγοντες. Η αποκοπή της τροποποιημένης βάσης γίνεται από διάφορες γλυκοσυλάσες. Η ACH γλυκολάση διασπά το Ν γλυκοσυλικό δεσμό μεταξύ της βάσης και της δεοξυριβόζης. Η ουρακιλ DNA γλυκοσυλάση (UNG1 πρωτεΐνη στον άνθρωπο) απομακρύνει ουρακίλη από το DNA, η οποία συνήθως προέρχεται από την απαμίνωση της κυτοσίνης, ενώ διορθώνει και την ενσωμάτωση της 5 φθοριουρακίλης. Η φορμαμι 671 δο πυριμιδινο DNA γλυκοσυλάση αποκόπτει 8 υδροξυγουανινο τροποποιημένες (8oxoG) βάσεις συνήθως σε κύτταρα που υποβλήθηκαν σε ιονίζουσα ακτινοβολία ή οξειδωτικό stress. iii. Επιδιόρθωση με αποκοπή νουκλεοτιδίου (nucleotide excision repair, NER) στην περίπτωση μαζικών τροποποιήσεων του DNA όπως από την επίδραση της σισπλατίνης (CDDP). Οι μελέτες του μηχανισμού αυτού έδειξαν ότι δεν είναι απαραίτητος για την επιβίωση στον άνθρωπο. Έτσι, βρέθηκε ότι στην κληρονομική πάθηση μελαχρωματική ξηροδερμία (xeroderma pigmentosum, XP) η NER ανεπαρκεί σε άλλοτε άλλο βαθμό (ομάδες A G). Οι κλασικές βλάβες που διορθώνονται με το μηχανισμό αυτό είναι κυκλοβουτανο πυριμιδινικά διμερή (T C, C C, T T, C T) και βλάβες πυριμιδίνης/πυριμιδόνης. Οι πρωτεΐνες XPA και UV DDB (human damage DNA binding protein) αναγνωρίζουν και δεσμεύονται σε τέτοιες βλάβες. Η XPA σχηματίζει σύμπλοκο με την πρωτεΐνη RPA που δεσμεύεται σε μονές έλικες DNA. Το σύμπλοκο αυτό φαίνεται πως δεσμεύεται στο DNA και ανοίγει τις έλικες αυτού. Στη συνέχεια ξετυλίγονται οι έλικες με πρωτεïνες του TFIIH συμπλόκου. Συστατικά του συμπλόκου TFIIH είναι οι πρωτεΐνες XPB και XPD που έχουν ιδιότητες ελικάσης και ξεκινούν τις διαδικασίες αποκοπής. Η 5 αποκοπή γίνεται από τις XPF και ERCC1 (exision repair cross complementing), ενώ η 3 αποκοπή από την XPG. Η αποκατάσταση της έλλειψης τελικά γίνεται με την DNAπολυμεράση δ ή ε και τη συμμετοχή της DNA λιγκάσης και του PCNA (proliferating cell nuclear antigen). Αυξημένη έκφραση των γονιδίων XPA και ERCC1 έ χει διαπιστωθεί σε ιστούς ασθενών με

10 ανθεκτικότητα στην πλατίνη. iv. Απομεθυλίωση του DNA με την Ο 6 μεθυλ γουανινο DNA μεθυλοτρανσφεράση (Ο 6 methylguanine DNA methyltransferase, MGMT). Η MGMT είναι «ένζυμο αυτοκτονίας» που μεταφέρει μία μεθυλομάδα από μεθυλιωμένες γουανίνες σε υπόλειμμα κυστεΐνης πάνω στην πρωτεΐνη. Με τον τρόπο αυτό διορθώνονται βλάβες από απλούς αλκυλιούντες παράγοντες όπως οι νιτροζουρίες. 6. Φαινότυπος πολυφαρμακευτικής α ντίστασης (multidrug resistance phenotype, MDR) Μελέτες που έγιναν στις αρχές της δεκαετίας του 70 κατέδειξαν πως κυτταρικές σειρές που παρουσίαζαν ανθεκτικότητα σε μία ομάδα χημειοθεραπευτικών φαρμάκων (αλκαλοειδή της vinca) εμφάνιζαν στη συνέχεια αντίσταση και σε άλλες ομάδες φαρμάκων χωρίς εμφανή συσχέτιση (ανθρακυκλίνες, επιποδοφυλλοτοξίνες) 32. Το φαινόμενο αυτό ονομάστηκε πλειοτροπική φαρμακευτική αντίσταση (pleiotropic resistance). Οι Juliano και Ling το περιέγραψαν μία γλυκοπρωτεΐνη της κυτταρικής μεμβράνης, μοριακού βάρους 170 kd, ως υπεύθυνη για το φαινόμενο αυτό. Η πρωτεΐνη αυτή, γνωστή ως P γλυκοπρωτεΐνη (Pglycoprotein, P gp), λειτουργεί ως κυτταρική αντλία για την εξώθηση τοξικών μορίων από το εσωτερικό προς το εξωτερικό του κυττάρου 34. Η P γλυκοπρωτεΐνη βρίσκεται στα φυσιολογικά ανθρώπινα κύτταρα σε χαμηλά επίπεδα. Σχετικά αυξημένα ε πίπεδα ανιχνεύονται στα επιθηλιακά κύτταρα του εντέρου, στο φλοιό των ε πινεφριδίων, στα ηπατικά κύτταρα και στα ενδοθηλιακά κύτταρα των εγκεφαλικών τριχοειδών. Σε νεοπλασματικά κύτταρα που παρουσιάζουν πολυφαρ ρήξεων της διπλής έλικας του DNA. Οι 672 μακευτική αντίσταση, η P γλυκοπρωτεΐνη βρίσκεται κυρίως στην κυτταρική μεμβράνη και τη συσκευή Golgi και παρουσιάζει αυξημένα επίπεδα είτε με αυξημένο ρυθμό παραγωγής είτε με ενίσχυση (amplification) των υπεύθυνων γονιδίων για την παραγωγή της. Το γονίδιο mdr 1 είναι υπεύθυνο για την παραγωγή της P γλυκοπρωτεΐνης που σχετίζεται με την πολυφαρμακευτική αντίσταση, καθώς και για μία μεγάλη ομάδα γλυκοπρωτεϊνών μεταφορέων (ATP binding cassette proteins) με σημαντικού βαθμού ομολογία μεταξύ τους 24. Πρόσφατα περιγράφηκε και η πρωτεΐνη της πολυφαρμακευτικής αντίστασης (multidrug resistance protein, MRP), μία πρωτεΐνη μοριακού βάρους 190 kd, υπεύθυνη για την απομάκρυνση πολλών αντινεοπλασματικών φαρμάκων από το κύτταρο και σχετιζόμενη με το φαινότυπο της πολυφαρμακευτικής αντίστασης Η «κλασική» πολυφαρμακευτική αντίσταση (classic MDR) ή εξαρτώμενη από την P γλυκοπρωτεΐνη φαρμακευτική α ντίσταση αναφέρεται στην πλειοτροπική αντίσταση, όπως αυτή περιγράφηκε παραπάνω, σε αντιδιαστολή με τη «μη κλασική» ή «άτυπη» MDR (nonclassic ή atypical MDR), που περιλαμβάνει διάφορους κυτταρικούς φαινοτύπους, με διαφορετικού βαθμού πλειοτροπική αντίσταση. Στην τελευταία περίπτωση προτείνεται ο προσδιορισμός της πρωτεΐνης που προκαλεί τη φαρμακευτική αντίσταση, π.χ. «πλειοτροπική αντίσταση τοποϊσομεράσης ΙΙ», για τη διάκριση από την κλασική MDR. Μηχανισμοί αντίστασης έναντι αναστολέων τοποϊσομεράσης Οι τοποϊσομεράσες Ι και ΙΙ είναι ενδοπυρηνικά ένζυμα αποκατάστασης των

11 μηχανισμοί αντίστασης έναντι των α ναστολέων της τοποϊσομεράσης Ι δεν έχουν μελετηθεί εκτενώς και αναφέρονται επιγραμματικά στον Πίνακα 2. Πίνακας 2. Μηχανισμοί αντίστασης έναντι αναστολέων της τοποϊσομεράσης Ι. 1. Μειωμένη ενδοκυττάρια συγκέντρωση φαρμάκου 2. Μειωμένη μετατροπή του φαρμάκου σε ενεργά παράγωγα 3. Αυξημένη έξοδος φαρμάκου από το κύτταρο 4. Μειωμένη έκφραση ή δραστηριότητα της τοποϊσομεράσης Ι 5. Μειωμένη ευαισθησία υποδοχέων τοποϊσομεράσης Ι Δράση αναστολέων τοποϊσομεράσης ΙΙ έχουν διάφορα χημειοθεραπευτικά, ό πως οι επιποδοφυλλοτοξίνες (ετοποσίδη, τενιποσίδη), οι ανθρακυκλίνες (δοξορουβικίνη, επιρουβικίνη), η μιτοξαντρόνη και η ακτινομυκίνη D. Η φαρμακευτική αντίσταση στις ουσίες αυτές δε σχετίζεται με την P γλυκοπρωτεΐνη, αν και αποτελεί μέρος του φαινότυπου της MDR. Ενοχοποιούνται μεταβολές στην έκφραση ή τη δραστηριότητα της τοποϊσομεράσης ΙΙ, καθώς και γενετικές ανωμαλίες του γονιδίου που την κωδικοποιεί 37. Με τους μηχανισμούς αυτούς ε ξηγείται εν μέρει η διασταυρούμενη α ντίσταση σε φάρμακα δηλητήρια της τοποϊσομεράσης ΙΙ. Μηχανισμοί αντίστασης στην πλατίνη Η κυτταροτοξική δράση της σισπλατίνης και των αναλόγων αυτής στηρίζεται στη δημιουργία συμπλόκων με το DNA (adducts), με αποτέλεσμα την αναστολή του κυτταρικού κύκλου και την απόπτωση. Οι μηχανισμοί φαρμακευτικής αντίστασης στα ανάλογα της πλατίνης έχουν ήδη περιγραφεί παραπάνω και συνοψίζονται στον πίνακα Πίνακας 3. Μηχανισμοί φαρμακευτικής α ντίστασης στην πλατίνη. 1. Μειωμένη ενδοκυττάρια συγκέντρωση 2. Αυξημένη απενεργοποίηση (αδρανοποίηση από τη γλουταθειόνη) 3. Αυξημένη επιδιόρθωση DNA αυξημένη αντοχή σε βλάβες του DNA Μηχανισμοί αντίστασης στις ταξάνες Ο κυριότερος μηχανισμός αντίστασης στις ταξάνες είναι ο φαινότυπος της πολυφαρμακευτικής αντίστασης (βλ. παραπάνω). Τα προϊόντα MDR1 και MDR2 του γονιδίου MDR1 ενοχοποιούνται για τη διαταραχή μεταφοράς των ταξανών, ενώ οι MRP1 και MRP2 σχετίζονται με την αντίσταση στα αλκαλοειδή της vinca, όχι όμως και στις ταξάνες 40. Γενετικές ανωμαλίες στη δομή της α και β τουμπουλίνης έχουν ως αποτέλεσμα διαταραχές στον πολυμερισμό των μικροσωληνίσκων. Έτσι περιγράφονται «υποσταθερά» (hypostable) μικροσωληνάρια με ευαισθησία στα αλκαλοειδή της vinca και ανθεκτικότητα στις ταξάνες και «υπερσταθερά» (hyperstable) μικροσωληνάρια με αντίθετα χαρακτηριστικά. Τέλος η ακεραιότητα γονιδίων όπως το p53 και το bcl 2 σχετίζονται με την ευαισθησία στις ταξάνες 41. Γονίδιο p53 Το γονίδιο p53 αποτελεί το σημαντικότερο ογκοκατασταλτικό γονίδιο που σχετίζεται με τον καρκίνο στον άνθρωπο. Εντοπίζεται στο χρωμόσωμα 17p13.1 και κωδικοποιεί ένα μόριο mrna μεγέθους 2,2 25 kb. Η σημασία του έγκειται στο γεγονός ότι παρουσιάζει υψηλή εξελικτική διατήρηση και υπολογίζεται πως τουλάχιστον 50% των νεοπλασιών στον άνθρωπο παρουσιάζουν μετάλλαξη του γονιδίου αυτού 24,42. Η πρωτεΐνη p53 αποτελεί μείζονα ενεργοποιητή της μεταγραφής και ευθύνεται για την αναστολή

12 674 του κυτταρικού κύκλου στις φάσεις G1 και G2 κατόπιν έκθεσης του κυττάρου σε παράγοντες βλαπτικούς για το DNA. Παράλληλα με τη δράση της στα σημεία ελέγχου, η p53 πρωτεΐνη επάγει την α πόπτωση μετά από μη επανορθώσιμη βλάβη του DNA. Αν και δεν έχει διευκρινιστεί ο ακριβής μηχανισμός επιλογής ενός εκ των δύο οδών για το κύτταρο, φαίνεται πως ενοχοποιούνται συνυπάρχουσες γενετικές ανωμαλίες, καθώς και εξωγενείς παράγοντες. Ορισμένοι κυτταρικοί τύποι, όπως τα λεμφοκύτταρα και τα γεννητικά κύτταρα, παρουσιάζουν υψηλότερους τίτλους p53 mrna, και οι όγκοι οι προερχόμενοι από τα κύτταρα αυτά φαίνεται πως παρουσιάζουν ευχερέστερη πρόσβαση στους αποπτωτικούς μηχανισμούς σε σχέση με τους περισσότερους όγκους επιθηλιακής προέλευσης Μεταλλάξεις του γονιδίου p53 παρατηρούνται σε όγκους του παχέος εντέρου, του πνεύμονος, του εγκεφάλου, του μαστού και άλλων οργάνων 45. Οι βλάβες αφορούν στο 75 80% ελλείψεις, ενώ δεύτερη σε συχνότητα είναι η μη νοηματική εστιακή μετάλλαξη, η οποία οδηγεί στην παραγωγή μίας άτυπης πρωτεΐνης. Μελέτες σε διαγονιδιακά πειραματόζωα knock out, στα οποία είχαν αδρανοποιηθεί και τα δύο γονίδια p53, έδειξαν ότι η απωλεσθείσα λειτουργικότητα του p53 οδήγησε σε αντίσταση στη χημειοκαι ακτινοθεραπεία 46. Η δυνατότητα ωστόσο ευαισθητοποίησης κυτταρικών σειρών με διαταραγμένη λειτουργία του p53 σε διαφόρους αντινεοπλασματικούς παράγοντες απέδειξε ότι η σχετιζόμενη με το p53 χημειοανθεκτικότητα εξαρτάται από πληθώρα άλλων ενδογενών και εξωγενών παραγόντων. Η έκθεση του κυτταρικού DNA σε επιβλαβείς παράγοντες, όπως η ακτινοβολία και η χημειοθεραπεία, οδηγεί σε αύξηση των επιπέδων της πρωτεΐνης p53. Η πρωτεΐνη αυτή αναστέλλει τη συνέχιση του κυτταρικού κύκλου στη φάση G1, γεγονός που επιτρέπει την επιδιόρθωση του DNA πριν περάσει στη φάση S 44. Με τον τρόπο αυτό διασφαλίζεται ο μη διπλασιασμός μεταλλαγμένου DNA, για το λόγο αυτό το γονίδιο p53 ονομάζεται και «φρουρός του γονιδιώματος». Πρέπει να σημειωθεί ότι οι μεταλλαγμένες μορφές του p53 κωδικοποιούν πρωτεΐνες με αλλοιωμένη λειτουργικότητα, οι ο ποίες μπορούν να αδρανοποιήσουν τη φυσική (wild type) πρωτεΐνη. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται «κυρίαρχη αρνητική δράση» (dominant negative effect), εξαιτίας του γεγονότος ότι η αδρανοποίηση της μίας από τις δύο ογκοκατασταλτικές θέσεις φαίνεται να λειτουργεί ως κυρίαρχη, αφού η μεταλλαγμένη πρωτεΐνη αναστέλλει το προϊόν του δεύτερου φυσιολογικού αλληλόμορφου γονιδίου. Το DNA μπορεί να υποστεί βλάβες καθ όλη τη διάρκεια του κυτταρικού κύκλου, για το λόγο αυτό είναι απαραίτητα περισσότερα σημεία ελέγχου (checkpoints) που θα εξασφαλίζουν τη δυνατότητα αναστολής του κυτταρικού κύκλου στις διάφορες φάσεις αυτού Ωστόσο ορισμένα μόρια «αισθητήρες» ελέγχουν περισσότερα από ένα σημεία. Έτσι, η p21, ισχυρός αναστολέας των κυκλινοεξαρτώμενων κινασών, μπορεί να αναστείλει τον κύκλο στη μετάπτωση G1/S αλλά και στην περίπτωση εκτρωτικής μίτωσης (ανίχνευση βλάβης κατά τη διάρκεια της δημιουργίας της ατράκτου στη μετάφαση, σημείο ελέγχου ανευπλοειδίας). Η φωσφορυλίωση από την ATM κινάση (ataxia telangiectasia mu

13 tated) και ενεργοποίηση των κινασών CHK1 και CHK2 στη φάση S αναστέλλει τις φωσφατάσες που είναι απαραίτητες για τη μετάπτωση της φάσης G1 στην S και της G2 στην M 46. Στους περισσότερους κυτταρικούς πληθυσμούς της φάσης S η βλάβη του DNA προκαλεί μέσα σε λίγα λεπτά αύξηση του p53, αλλά έ ναρξη των μηχανισμών της απόπτωσης σε λίγες ώρες. Το p53 επάγει πρωτεΐνες ρυθμιστές του κυτταρικού κύκλου, όπως είναι η p21, η GADD 45, η σ πρωτεΐνη, το bax, η CD95, η DR5 κ.ά. Η σ πρωτεΐνη αναστέλλει τη CDK1 και προκαλεί έτσι αναστολή του κυτταρικού κύκλου στη φάση G2. Μία άλλη σημαντική πρωτεΐνη που επάγεται από το p53 είναι η MDM2. Αυτή συνοδεύει το p53 από τον πυρήνα και επιτρέπει την αποδόμησή του στο πρωτεάσωμα, διασφαλίζοντας έτσι τον έλεγχο και τον παροδικό χαρακτήρα του μηνύματος του p53. Άλλος σημαντικός παράγων που συμμετέχει στους μηχανισμούς απόπτωσης είναι ο μεταγραφικός παράγων E2F 1. Ο E2F 1, που απελευθερώνεται από το Rb κατά τη φωσφορυλίωσή του στη φάση G1, δεσμεύεται και απενεργοποιείται από την hdm2 (η πρωτεΐνη MDM2 στον άνθρωπο). Φαίνεται πως η hdm2 πρωτεΐνη μπορεί να δράσει ως παράγων επιβίωσης του κυττάρου μέσω της δέσμευσης του E2F και ανεξάρτητα από την παρουσία του p53. Τέλος η c abl πρωτεΐνη, που αποτελεί τυροσινική κινάση, υ φίσταται ATM εξαρτώμενη φωσφορυλίωση και εμποδίζει τόσο την απόπτωση όσο και την αναστολή του κυτταρικού κύκλου 48. Μείζονα ρόλο στην απάντηση του κυττάρου στη βλάβη του DNA φαίνεται πως διαδραματίζει η ισορροπία μεταξύ αποπτωτικών (bax) και αντιαποπτωτικών μηνυμάτων (bcl 2) πάνω 675 στη μεμβράνη του μιτοχονδρίου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η επίδραση του p53 στο mdr 1 γονίδιο. Το φυσιολογικό p53 φαίνεται πως καταστέλλει τον προαγωγέα (promoter) του mdr 1 γονιδίου, ενώ το μεταλλαγμένο p53 τον διεγείρει. Επομένως διαταραχές του p53 σχετίζονται με την υπερπαραγωγή προϊόντων υπεύθυνων για την είσοδο στη φάση S και την ταχεία κυτταρική ανάπτυξη, άρα και με τη φαρμακευτική αντίσταση. Ο μηχανισμός αυτός ενοχοποιείται για την αντίσταση στη μεθοτρεξάτη, την υδροξυουρία, τη φλουνταραμπίνη, την κυτταραβίνη και την 5 φθοριουρακίλη (5 FU) 24. ΜΕΘΟΔΟΙ ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΗΣ ΤΗΣ ΦΑΡ ΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ Η βασική έρευνα στο χώρο της ογκολογίας έχει επικεντρωθεί τα τελευταία χρόνια στην ανακάλυψη μεθόδων αντιστροφής της φαρμακευτικής αντίστασης (drug resistance reversal therapy, DRRT) είτε με τη χρήση νέων ουσιών τροποποιητών είτε με την κατάλληλη τροποποίηση των θεραπευτικών σχημάτων. Οι κυριότερες μέθοδοι αντιστροφής της φαρμακευτικής αντίστασης αναφέρονται συνοπτικά στον πίνακα 4. Η απλούστερη μέθοδος παράκαμψης της φαρμακευτικής αντίστασης είναι η επιλογή κατάλληλων χημειοθεραπευτικών παραγόντων με το μέγιστο δυνατό θεραπευτικό αποτέλεσμα. Στην περίπτωση αυτή δεν εξετάζεται η χημειοανθεκτικότητα των νεοπλασματικών κυττάρων, αλλά μόνο η γνώση των μηχανισμών δράσης του κάθε φαρμάκου. Ο συνδυασμός φαρμάκων επιτρέπει 15 : Μέγιστη επίτευξη κυτταρικού θανάτου Αποφυγή αύξησης της τοξικότητας με

14 χρήση φαρμάκων χωρίς αλληλοεπικαλυπτόμενη τοξικότητα Θανάτωση κυτταρικών κλώνων με διαφορετικές γενετικές ανωμαλίες εντός ενός ετερογενούς νεοπλασματικού κυτταρικού πληθυσμού Πρόληψη ή επιβράδυνση της ανάπτυξης φαρμακευτικής αντίστασης Πίνακας 4. Μέθοδοι αντιστροφής της φαρμακευτικής αντίστασης. 1. Επιλογή κατάλληλου χημειοθεραπευτικού σχήματος 2. Χορήγηση εναλλασσόμενων χημειοθεραπευτικών σχημάτων χωρίς διασταυρούμενη αντίσταση 3. Εντατικοποίηση της χημειοθεραπείας 4. Χρήση βιολογικών τροποποιητών 5. Παράκαμψη της P gp σχετιζόμενης φαρμακευτικής αντίστασης 6. Χρήση λιποσωμιακών χημειοθεραπευτικών 7. Χρήση νέων χημειοθεραπευτικών φαρμάκων με αντινεοπλασματική δράση μη ε ξαρτώμενη από την P gp Ιδιαίτερη σημασία από άποψη φαρμακοκινητικής έχει η επιλογή της σειράς χορήγησης των χημειοθεραπευτικών για την παράκαμψη της σχετιζόμενης με τον κυτταρικό κύκλο φαρμακευτικής αντίστασης 49. Η χορήγηση εναλλασσόμενων χημειοθεραπευτικών σχημάτων εφαρμόστηκε από τα μέσα της δεκαετίας του 1980 με βάση τις πρωτοποριακές εργασίες των Goldie και Goldman. Εφόσον η τοξικότητα δεν επέτρεπε την ταυτόχρονη χορήγηση όλων των δραστικών φαρμάκων, προτιμήθηκε η εναλλασσόμενη χορήγηση θεραπευτικών συνδυασμών χωρίς διασταυρούμενη αντίσταση. Ω στόσο σε μεταγενέστερες μελέτες 21,50 φάνηκε ότι λόγω της μη απόλυτης ε φαρμογής του μοντέλου των Goldie και Goldman στην κλινική πράξη δεν ήταν δυνατή η επιλογή συνδυασμών χωρίς καθόλου διασταυρούμενη αντίσταση. Έτσι αποδείχτηκε και σε επακόλουθες μελέτες η υπεροχή της διαδοχικής έναντι της εναλλασσόμενης χορήγησης των δραστικών φαρμάκων. Εντατικοποίηση της χημειοθεραπείας Η εισαγωγή της έννοιας της έντασης δόσης (dose intensity) στη χημειοθεραπεία έγινε από τον Hryniuk to , ως η χορηγούμενη ποσότητα του φαρμάκου στη μονάδα του χρόνου (μετρούμενη σε mg/m 2 /εβδομάδα). Φαίνεται πως η α θροιστική ένταση δόσης σχετίζεται άμεσα με το θεραπευτικό αποτέλεσμα σε μία σειρά νεοπλασιών 15. Η εντατικοποίηση της χημειοθεραπείας επιτυγχάνεται: 1. με αύξηση της χορηγούμενης δόσης, 2. με ελάττωση των μεσοδιαστημάτων χορήγησης των φαρμάκων και 3. με τη διαδοχική χορήγηση ενός ή περισσοτέρων φαρμάκων Με τη μέθοδο αυτή προλαμβάνεται η ταχεία ανάπτυξη των νεοπλασματικών κυττάρων στα μεσοδιαστήματα της θεραπείας και αυξάνεται η πιθανότητα ο ριστικού ελέγχου του όγκου με την καταστροφή και του τελευταίου νεοπλασματικού κυττάρου σύμφωνα με την κυτταροκινητική τύπου Gompertz. Η λογική της χρησιμοποίησης υψηλών δόσεων χημειοθεραπείας (high dose chemotherapy) με αιματολογική υποστήριξη βασίζεται στο γεγονός ότι νεοπλασματικά κύτταρα ανθεκτικά στη συμβατική δόση ενός ή περισσοτέρων φαρμάκων γίνονται ευαίσθητα σε υψηλότερες δόσεις είτε λόγω απόλυτης αύξησης της ενδοκυττάριας συγκέντρωσης του φαρμάκου είτε λόγω επαγωγής κυτταρικού θανάτου ακόμη και σε περιπτώσεις ελαττωματικού p Η χημειοθεραπεία υψη 676

15 λών δόσεων με αυτόλογη μεταμόσχευση μυελού των οστών χρησιμοποιείται κυρίως σε κατ εξοχήν χημειοευαίσθητα νεοπλάσματα (λευχαιμίες, λεμφώματα, όγκοι από γεννητικά κύτταρα) και αποδίδει περισσότερο σε περιπτώσεις με κατά το δυνατό μικρότερο νεοπλασματικό φορτίο, όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό από το φαινόμενο του λογαριθμικού θανάτου (log kill) στην καμπύλη ανάπτυξης κατά Gompertz 24. Χρήση βιολογικών τροποποιητών Μία από τις πιο σύγχρονες μεθόδους παράκαμψης της φαρμακευτικής αντίστασης και βελτίωσης του θεραπευτικού αποτελέσματος είναι η χρήση νέων ουσιών με δράση βιολογικού τροποποιητή. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η ομάδα των αναστολέων των πρωτεϊνικών κινασών. Πρωτεΐνες που σχετίζονται με τη φαρμακευτική αντίσταση, όπως η P gp και η τοποϊσομεράση ΙΙ, υφίστανται μεταμεταφραστική τροποποίηση από πρωτεϊνικές κινάσες. Η αναστολή των οδών αυτών με μικρομοριακές ουσίες επιτρέπει την παρέμβαση στο μηχανισμό της φαρμακευτικής αντίστασης και με τον τρόπο αυτό επίταση της δράσης των χημειοθεραπευτικών. Η συγχορήγηση αναστολέων των πρωτεϊνικών τυροσινικών κινασών με χημειοθεραπευτικά έχει ήδη μπει στην κλινική πράξη, τουλάχιστον σε μερικές μορφές νεοπλασμάτων, όπως για παράδειγμα ο συνδυασμός trastuzumab (Herceptin ) με πακλιταξέλη ή με βινορελμπίνη στον καρκίνο του μαστού. Στην πρώτη περίπτωση με την προσθήκη του trastuzumab, η μη συγκράτηση του κυτταρικού κύκλου παρά τη βλάβη της μιτωτικής ατράκτου που προκαλείται από την πακλιταξέλη, φαίνεται ότι επάγει την απόπτωση και ενισχύει τη δράση της 677 πακλιταξέλης 53, εξηγώντας με τον τρόπο αυτό την ευαισθητοποίηση προς την πακλιταξέλη που προκαλεί η χορήγηση trastuzumab και την καλή συνέργεια των δύο φαρμάκων in vivo. Αυτά τα δεδομένα συμφωνούν με τη θεωρία ότι η συγκράτηση του κυτταρικού κύκλου συμβαίνει για να δοθεί χρόνος στους επιδιορθωτικούς μηχανισμούς ώστε να διορθώσουν τις βλάβες και να αποτραπεί η απόπτωση Άλλη ομάδα πρωτεϊνικών αναστολέων που ερευνάται είναι οι αναστολείς των CDKs, που φαίνεται σε προκλινικά μοντέλα να αναστέλλουν τη σχετιζόμενη με τον κυτταρικό κύκλο φαρμακευτική αντίσταση, όταν συγχορηγούνται με χημειο ή ακτινοθεραπεία 49, Οι ουσίες αυτές έχουν ήδη εισέλθει σε κλινικές μελέτες φάσης ΙΙ και ΙΙΙ συνδυασμού με κλασικά κυτταροτοξικά φάρμακα 58. Ως μέθοδος παράκαμψης της αντίστασης που οφείλεται στο σύστημα της γλουταθειόνης έχει χρησιμοποιηθεί μία ουσία αναστολέας της συνθετάσης της γ γλουταμυλ κυστεΐνης, η μπουθειονίνησουλφοξιμίνη (buthionine sulfoximine, BSO) 59. Η BSO προκαλεί ένδεια γλουταθειόνης στο κύτταρο, με αποτέλεσμα την αύξηση της ευαισθησίας κυτταρικών σειρών στη σισπλατίνη και αλκυλιούντες παράγοντες. Τα περισσότερα δεδομένα προέρχονται από in vitro μελέτες, ενώ ήδη διεξάγονται κλινικές μελέτες σε ανθεκτικό καρκίνο του πνεύμονα και των ωοθηκών 29. Η συγχορήγηση φυλλικού οξέος με την 5 φθοριουρακίλη χρησιμοποιείται ευρέως για την αύξηση του θεραπευτικού αποτελέσματος. Σε περιπτώσεις α ντίστασης στην 5 FU έχει βρεθεί μειωμένος βαθμός συγγένειας της θυμιδυλικής συνθετάσης με τα παράγωγα της 5

16 FU. Φαίνεται λοιπόν ότι η αφθονία φυλλικού οξέος μπορεί μερικώς να μετριάσει το φαινόμενο και με τον τρόπο αυτό να αυξήσει το θεραπευτικό αποτέλεσμα της 5 FU. Μια διαφορετική μέθοδος αντιστροφής της αντίστασης είναι η παρέμβαση στην οικογένεια πρωτεϊνών bcl 2. Πρόκειται για ισχυρούς αναστολείς της α πόπτωσης που προκαλείται από εξωγενείς παράγοντες, όπως η υπεριώδης α κτινοβολία και τα κυτταροστατικά 60. Η bcl 2 πρωτεΐνη υπερεκφράζεται σε πολλές νεοπλασματικές νόσους, όπως ο καρκίνος του μαστού, ο μη μικροκυτταρικός καρκίνος του πνεύμονα, τα μη Hodgkin λεμφώματα και το μελάνωμα. Χορήγηση bcl 2 αντινοηματικού ολιγονουκλεοτίδιου (antisense oligonucleotide) σε κυτταρικές σειρές λευχαιμίας και λεμφώματος ανέστρεψε τη χημειοαντοχή των σειρών αυτών, ωστόσο τα ενθαρρυντικά αποτελέσματα δεν έχουν μεταφραστεί σε αντίστοιχα κλινικά οφέλη στις έως τώρα γνωστές κλινικές μελέτες συνδυασμού με χημειοθεραπεία 61. Παράκαμψη της P gp σχετιζόμενης φαρμακευτικής αντίστασης Πληθώρα φαρμάκων έχουν χρησιμοποιηθεί για την αντιστροφή της φαρμακευτικής αντίστασης που σχετίζεται με την P γλυκοπρωτεΐνη (πίνακας 5). Η βεραπαμίλη, που δρα ως αποκλειστής διαύλων ασβεστίου, χορηγούμενη in vitro σε θεραπευτικές συγκεντρώσεις, φάνηκε να απενεργοποιεί την αντλία της P γλυκοπρωτεΐνης, εμποδίζοντας την ελάττωση της ενδοκυττάριας συγκέντρωσης του φαρμάκου 62. Η βεραπαμίλη χορηγήθηκε συγχρόνως με τη χημειοθεραπεία σε ασθενείς με πολλαπλό μυέλωμα, ανθεκτικό στο συνδυασμό βινκριστίνης, δοξορουβικίνης και δεξα 678 μεθαζόνης (VAD), με αποτέλεσμα την αύξηση των επιπέδων της P γλυκοπρωτεΐνης και εμφάνιση 3 αντικειμενικών ανταποκρίσεων μεταξύ 8 ασθενών 63. Πίνακας 5. Τροποποιητές της φαρμακευτικής αντίστασης που σχετίζεται με την P γλυκοπρωτεΐνη. Αποκλειστές διαύλων ασβεστίου o Βεραπαμίλη o Διλτιαζέμη Ορμονικοί παράγοντες o Ταμοξιφαίνη o Προγεστερόνη Κυκλοσπορίνη Α και ανάλογα (PSC 833) Αναστολείς καλμοδουλίνης o Χλωροπρομαζίνη o Τριφθοριοπεραζίνη Αντιισταμινικά Υπερθερμία Κινίνη, κινιδίνη Λονιδαμίδη Ωστόσο τα αρχικά ενθαρρυντικά αποτελέσματα δεν επαληθεύτηκαν σε μεγαλύτερη μελέτη από τους ίδιους ερευνητές 64. Εξάλλου η δράση της βεραπαμίλης ως τροποποιητή προϋποθέτει χορήγηση σε δόσεις που ενέχουν κίνδυνο τοξικότητας από το καρδιαγγειακό, όπως κολποκοιλιακό αποκλεισμό, συμφορητική καρδιακή ανεπάρκεια και υπόταση. Άλλες ουσίες που χρησιμοποιήθηκαν είναι άλλοι αποκλειστές διαύλων ασβεστίου, όπως η διλτιαζέμη, ανταγωνιστές της καλμοδουλίνης, όπως η χλωροπρομαζίνη και η τριφθοριοπεραζίνη, ορμονικοί παράγοντες όπως η ταμοξιφαίνη και η προγεστερόνη και το ανοσοκατασταλτικό κυκλοσπορίνη και ανάλογά της 65. Χρήση λιποσωμιακών χημειοθεραπευτικών Η σύζευξη χημειοθεραπευτικών φαρ

17 μάκων με λιποσώματα αποτελεί μέθοδο αύξησης της συγκέντρωσης του φαρμάκου στα κύτταρα στόχους. Τα λιποσώματα συγκεντρώνονται στους συμπαγείς όγκους εξαιτίας της αυξημένης διαπερατότητας των αγγείων του όγκου και της πτωχής λεμφαγγειακής αποχέτευσης Με τον τρόπο αυτό προσλαμβάνονται και εγκλωβίζονται στον όγκο έως και αρκετές ημέρες μετά την ενδοφλέβια χορήγηση του φαρμάκου, με αποτέλεσμα να επιτυγχάνεται έως και δεκαπλάσια συγκέντρωση του φαρμάκου στον ιστό στόχο 66. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Η σύγχρονη έρευνα στο χώρο της ο γκολογίας επικεντρώνεται στην ανεύρεση νεότερων μηχανισμών αντιστροφής του φαινομένου της φαρμακευτικής αντίστασης. Η εισαγωγή στη θεραπευτική νέων ουσιών που εκλεκτικά στοχεύουν συγκεκριμένους δρόμους της μεταγωγής σήματος, ανοίγει νέους δρόμους στην αντιμετώπιση του καρκίνου. Ωστόσο παραμένουν αντικειμενικά προβλήματα η αναγνώριση των μηχανισμών φαρμακευτικής αντίστασης με κλινική σημασία στη θεραπευτική και η επιλογή των κατάλληλων φαρμάκων και τροποποιητών για βελτιστοποίηση του θεραπευτικού αποτελέσματος με σύγχρονη ελαχιστοποίηση της τοξικότητας. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walter P, editors. Molecular Biology of the Cell. 4th Edition. New York: Garland Science 2002, pp Hartwell LH, Kastan MB. Cell cycle control and cancer. Science 1994, 266: King KL, Cidlowski JA. Cell cycle regulation and apoptosis. Annu Rev Physiol 1998, 60: Berg JM, Tymoczko JL, Stryer L, editors. Biochemistry. 5th Edition. New York: W. H. Freeman and Company 2002, pp Hartwell LH, Weinert TA. Checkpoints: controls that ensure the order of cell cycle events. Science 1989, 246: Morgan DO. Principles of CDK regulation. Nature 1995, 374: Sherr CJ, Roberts JM. Inhibitors of mammalian G1 cyclin dependent kinases. Genes Dev 1995, 9: Morgan DO. Cyclin dependent kinases: Engines, clocks, and microprocessors. Annu Rev Cell Dev Biol 1997, 13: Sherr CJ, Roberts JM. CDK inhibitors: positive and negative regulators of G1 phase progression. Genes Dev 1999, 13: Yaffe MB, Cantley LC. Signal transduction. Grabbing phosphoproteins. Nature 1999, 402: Huang M, Wang Y, Cogut SB, Mitchell BS, Graves LM. Inhibition of nucleoside transport by protein kinase inhibitors. J Pharmacol Exp Ther 2003, 304: Nagata S. Apoptosis by death factor. Cell 1997, 88: Irmler M, Thome M, Hahne M, Schneider P, Hofmann K, Steiner V, et al. Inhibition of death receptor signals by cellular FLIP. Nature 1997, 388: Boutis L, Koukourikos S, Karemphyllis T. Cell kinetic analysis of the Pliss Lymphosarcoma of the rat and implications for the treatment of human lymphomas. Chemioterapia 1985, 4 Suppl 2: Chu E, DeVita VT. Principles of medical oncology. In: DeVita VT, Hellman S, Rosenberg SA, editors. Cancer. Principles & Practice of Oncology. 7th Edition. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins 2004, pp Schenken LL. Proliferative character and growth modes of neoplastic disease as determinants of chemotherapeutic efficacy. Cancer Treat Rep 1976, 60: Skipper HE, Schabel FM Jr, Wilcox WS. 679

18 Experimental evaluation of potential anticancer agents XIII: On the criteria and kinetics associated with curability of experimental leukemia. Cancer Chemother Rep 1964, 35: Skipper HE, Schabel FM Jr, Wilcox WS. cancer cells. Cancer Res 1997, 57: Flintooff WF, Asessani K. Methotrexate resistant Chinese hamster ovary cells contain a dihydrofolate reductase with an altered affinity for methotrexate. Biochemistry 1980, 19: Experimental evaluation of potential anticancer 29. Πεκτασίδης Δ. Μηχανισμοί agents XIV: Further studies on cer φαρμακευτικής αντοχής των καρκινικών tain basic concepts underlying chemotherapy κυττάρων. Στο: Φούντζηλας Γ, of leukemia. Cancer Chemother Rep 1965, 45: Goldie JH, Coldman AJ. A mathematic model for relating the drug sensitivity of tumors to their spontaneous mutation rate. Cancer Treat Rep 1979, 63: Goldie JH, Coldman AJ. Quantitative model for multiple levels of drug resistance in clinical tumors. Cancer Treat Rep 1983, 67: Norton LA. A Gompertzian model of human breast cancer growth. Cancer Res 1988, 48: Blagosklonny MV. Targeting cancer cells by exploiting their resistance. Trends Mol Med 2003, 9: Luria SE, Delbrück M. Mutations of bacteria from virus sensitivity to virus resistance. Genetics 1943, 28: Goldie JH. Drug resistance. In: Perry MC (Ed). The chemotherapy source book. 3rd Edition. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins 2001, pp Miller AA, Ratain MJ, Schilsky RL. Principles of pharmacology. In: Perry MC (Ed). The chemotherapy source book. 3rd Edition. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins 2001, pp Shen DW, Pastan I, Gottesman M. Crossresistance to Methotrexate and metals in Μπαρμπούνης Β (Εκδ). Βασικές αρχές θεραπείας του καρκίνου. Θεσσαλονίκη: University Studio Press σελ Robinson MO. DNA repair pathways. Mechanisms and defects in the maintenance of genome stability. In: Bronchud MH, Foote MA, Peters WP, Robinson MO, editors. Principles of molecular oncology. Totowa, NJ: Humana Press 2000, pp Hopfner KP, Putnam CD, Tainer JA. DNA double strand break repair from head to tail. Curr Opin Struct Biol 2002, 12: Biedler JL, Riehm H. Cellular resistance to actinomycin D in Chinese hamster cells in vitro: cross resistance radioautographic and cytogenetic studies. Cancer Res 1970, 30: Juliano RL, Ling V. A surface glycoprotein modulating drug permeability in Chinese hamster ovary cell mutants. Biochim Biophys Acta 1976, 455: Endicott JA, Ling V. The biochemistry of P glycoprotein mediated multidrug resistance. Annu Rev Biochem 1989, 58: Cole SPC, Bhardway G, Gerbach JH, et al. Overexpression of a transporter gene in a multidrug resistant human lung cancer cell line. Science 1992, 258: Zaman GJR, Flens MJ, van Leusden MR, et human cisplatin resistant cell lines results al. The human multidrug resistanceassociated from a pleiotropic defect in accumulation of these compounds associated with reduced plasma membrane binding proteins. Cancer Res 1998, 58: Koike K, Kawabe T, Tanaka T, et al. A canallicular protein MRP is a plasma mem brane drug efflux pump. Proc Natl Acad Sci USA 1994, 91: Kellner U, Sehested M, Jensen PB, Gieseler F, Rudolph P. Culprit and victim DNA multispecific organic anion topoisomerase II. Lancet Oncol 2002, 3: transporter (cmoat) antisense cdna enhances drug sensitivity in human hepatic Kelland LR. Preclinical perspectives on 680

19 platinum resistance. Drugs 2000, 59 Suppl 4: Wernyj RP, Morin PJ. Molecular mechanisms of platinum resistance: still searching for the Achilles heel. Drug Resist Updat 2004, 7: Dumontet C, Sikic BI. Mechanisms of action of and resistance to antitubulin agents: Microtubule dynamics, drug transport and cell death. J Clin Oncol 1999, 17: Rowinsky EK, Tolcher AW. Antimicrotubule agents. In: DeVita VT, Hellman S, Rosenberg SA, editors. Cancer. Principles & Practice of Oncology. 7th Edition. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins 2004, pp Greenblatt MS, Bennett WP, Hollstein M, Harris CC. Mutations in the p53 tumor suppressor gene: clues to cancer etiology and molecular pathogenesis. Cancer Res 1994, 54, Hawkins DS, Demers GW, Galloway DA. Inactivation of p53 enhances sensitivity to multiple chemotherapeutic agents. Cancer Res 1996, 56: Huang LC, Clarkin KC, Wahl GM. Sensitivity and selectivity of the DNA damage sensor responsible for activating p53 dependent G1 arrest. Proc Natl Acad Sci USA 1996, 93: Kirsch DG, Kastan MB. Tumor suppressor p53: implications for tumor development and prognosis. J Clin Oncol 1998, 16: El Deiry WS. The role of p53 in chemosensitivity and Radiosensitivity. Oncogene 2003, 22: Pellegata NS, Antoniono RJ, Redpath JL, Stanbridge EJ. DNA damage and p53 mediated cell cycle arrest: a reevaluation. Proc Natl Acad Sci USA 1996, 93: Rich T, Allen RL, Wyllie AH. Defying death after DNA damage. Nature 2000, 407: Shah MA, Schwartz GK. Cell cyclemediated drug resistance: An emerging concept in cancer therapy. Clin Cancer Res 2001, 7: Day RS. Treatment sequencing, asymmetry, and uncertainty: protocol strategies for combination chemotherapy. Cancer Res 1986, 46: Hryniuk W, Bush H. The importance of dose intensity in chemotherapy of metastatic breast cancer. J Clin Oncol 1984, 2: Brandt SJ, Peters WP, Atwater SK, et al. Effect of recombinant human granulocytemacrophage colony stimulating factor on hematopoietic reconstitution after highdose chemotherapy and autologous bone marrow transplantation. N Engl J Med 1988, 318: Yu D. Mechanisms of ErbB2 mediated paclitaxel resistance and trastuzumabmediated paclitaxel sensitization in ErbB2 overexpressing breast cancers. Semin Oncol 2001, 28 (5 Suppl 16): Waldman T, Zhang Y, Dillehay L, Yu J, Kinzler K, Vogelstein B, et al. Cell cycle arrest versus cell death in cancer therapy. Nat Med 1997, 3: Zhang Y, Fujita N, Tsuruo T. Caspasemediated cleavage of p21waf1/cip1 converts cancer cells from growth arrest to undergoing apoptosis. Oncogene 1999, 18: Boutis AL, Papazisis KT, Destouni E, Pistevou Gompaki K, Papadopoulos L, Lambropoulos A, Boutis L, Kortsaris AH. CDK inhibitor olomoucine and gammairradiation induced apoptosis and cell cycle arrest in Raji and K562 cell lines. Proc Amer Assoc Cancer Res 2002, 43: Grant S, Roberts JD. The use of cyclindependent kinase inhibitors alone or in combination with established cytotoxic drugs in cancer chemotherapy. Drug Resist Updat 2003, 6: Meijer L, Raymond E. Roscovitine and Other Purines as Kinase Inhibitors. From Starfish Oocytes to Clinical Trials. Acc Chem Res 2003, 36: Somfai Relle S, Suzukake K, Vistica BP, Vistica DT. Reduction in cellular glutathione by buthionine sulfoximine and

20 sensitization of murine tumor cells resistant to L phenylalanine mustard. Biochem Pharmacol 1984, 33: Adams JM, Cory S. The Bcl 2 protein family: arbiters of cell survival. Science 1998, 281 (5381): Kim R, Emi M, Tanabe K, Toge T. Therapeutic potential of antisense bcl 2 as a chemosensitizer for cancer therapy. Cancer 2004, 101: Tsuruo T, Iida H, Tsukagoshi S, Sakurai Y. Overcoming of vincristine resistance in P388 leukemia in vivo and in vitro through enhanced cytotoxicity of vincristine and vinblastine by verapamil. Cancer Res 1981, 41: Dalton WS, Crowley JJ, Salmon SS, et al. A phase III randomized study of oral verapamil as a chemosensitizer to reverse drug resistance in patients with refractory myeloma. A Southwest Oncology Group study. Cancer 1995, 75: Dalton WS, Grogan TM, Meltzer PS, et al. Drug resistance in multiple myeloma and non Hodgkinʹs lymphoma: detection of P glycoprotein and potential circumvention by addition of verapamil to chemotherapy. J Clin Oncol 1989, 7: Krishna R, Mayer LD. Multidrug resistance (MDR) in cancer. Mechanisms, reversal using modulators of MDR and the role of MDR modulators in influencing the pharmacokinetics of anticancer drugs. Eur J Pharm Sci 2000, 11: Mayer LD, Shabbits JA. The role for liposomal drug delivery in molecular and pharmacological strategies to overcome multidrug resistance. Cancer Metastasis Rev 2001, 20:

Αποδεικτικές Διαδικασίες και Μαθηματική Επαγωγή.

Αποδεικτικές Διαδικασίες και Μαθηματική Επαγωγή. Αποδεικτικές Διαδικασίες και Μαθηματική Επαγωγή. Mαθηματικό σύστημα Ένα μαθηματικό σύστημα αποτελείται από αξιώματα, ορισμούς, μη καθορισμένες έννοιες και θεωρήματα. Η Ευκλείδειος γεωμετρία αποτελεί ένα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 52 Ανακάλυψη και ανάπτυξη νέων. νέων αντινεοπλασματικών φαρμάκων

Κεφάλαιο 52 Ανακάλυψη και ανάπτυξη νέων. νέων αντινεοπλασματικών φαρμάκων Κεφάλαιο 52 Ανακάλυψη και ανάπτυξη νέων αντινεοπλασματικών φαρμάκων Α. Γ. Πάλλης Α. Καλυκάκη Β. Γεωργούλιας ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στον ανεπτυγμένο κόσμο περίπου ένα στα τρία άτομα θα προσβληθεί κάποια στιγμή της ζωής

Διαβάστε περισσότερα

Μονάδες 5 1.2.α. Να γράψετε στο τετράδιό σας τον παρακάτω πίνακα σωστά συµπληρωµένο.

Μονάδες 5 1.2.α. Να γράψετε στο τετράδιό σας τον παρακάτω πίνακα σωστά συµπληρωµένο. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 12 ΙΟΥΝΙΟΥ 2000 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ): ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ

Διαβάστε περισσότερα

Έννοια. Η αποδοχή της κληρονομίας αποτελεί δικαίωμα του κληρονόμου, άρα δεν

Έννοια. Η αποδοχή της κληρονομίας αποτελεί δικαίωμα του κληρονόμου, άρα δεν 1 1. Αποδοχή κληρονομίας Έννοια. Η αποδοχή της κληρονομίας αποτελεί δικαίωμα του κληρονόμου, άρα δεν μπορεί να ασκηθεί από τους δανειστές του κληρονόμου, τον εκτελεστή της διαθήκης, τον κηδεμόνα ή εκκαθαριστή

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 9 Ο κυτταρικός κύκλος

Κεφάλαιο 9 Ο κυτταρικός κύκλος Κεφάλαιο 9 Ο κυτταρικός κύκλος Γ. Ρήγας Α. Αθανασίου 127 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Κάθε ζωντανός οργανισμός αποτελείται από μονάδες που ονομάζονται κύτταρα, τα οποία συγκροτούν ομάδες, τα όργανα, που με την σειρά τους

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ

ΜΑΘΗΜΑ: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια «ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ» προετοιμάζοντας σε ολιγομελείς ομίλους τους υποψήφιους για τον επικείμενο διαγωνισμό του Υπουργείου Οικονομικών, με κορυφαίο επιτελείο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΦΑΡΜΑΚΕΙΟ. Με την πιστοποίηση του έχει πρόσβαση στο περιβάλλον του φαρμακείου που παρέχει η εφαρμογή.

ΣΤΟ ΦΑΡΜΑΚΕΙΟ. Με την πιστοποίηση του έχει πρόσβαση στο περιβάλλον του φαρμακείου που παρέχει η εφαρμογή. ΣΤΟ ΦΑΡΜΑΚΕΙΟ Ο ασθενής έχοντας μαζί του το βιβλιάριο υγείας του και την τυπωμένη συνταγή από τον ιατρό, η οποία αναγράφει τον μοναδικό κωδικό της, πάει στο φαρμακείο. Το φαρμακείο αφού ταυτοποιήσει το

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 43 Αλκαλοειδή της βίνκα ρόζεα

Κεφάλαιο 43 Αλκαλοειδή της βίνκα ρόζεα Κεφάλαιο 43 Αλκαλοειδή της βίνκα ρόζεα Ε. Ξυδάκης Γ. Μαρκάτος 732 ΓΕΝΙΚΑ ΧΗΜΙΚΗ ΔΟΜΗ Τα αλκαλοειδή της βίνκα (vinca alkaloids) είναι μεταξύ των πρώτων κυτταροτοξικών φαρμάκων που αποκαλύφθηκαν και χρησιμοποιήθηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 29 Βασικές αρχές ακτινοβιολογίας

Κεφάλαιο 29 Βασικές αρχές ακτινοβιολογίας Κεφάλαιο 29 Βασικές αρχές ακτινοβιολογίας Θ. Αντωνάδου Ν. Θρουβάλας ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η σημασία της ακτινοβιολογίας στην ακτινοθεραπεία Ο ρόλος της ακτινοθεραπείας στην αντιμετώπιση του καρκίνου Η ακτινοθεραπεία

Διαβάστε περισσότερα

Οι γέφυρες του ποταμού... Pregel (Konigsberg)

Οι γέφυρες του ποταμού... Pregel (Konigsberg) Οι γέφυρες του ποταμού... Pregel (Konigsberg) Β Δ Β Δ Γ Γ Κύκλος του Euler (Euler cycle) είναι κύκλος σε γράφημα Γ που περιέχει κάθε κορυφή του γραφήματος, και κάθε ακμή αυτού ακριβώς μία φορά. Για γράφημα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 40 Ένταση και πυκνότητα χορήγησης χημειοθεραπείας

Κεφάλαιο 40 Ένταση και πυκνότητα χορήγησης χημειοθεραπείας Κεφάλαιο 40 Ένταση και πυκνότητα χορήγησης χημειοθεραπείας Χ. Ζουμπλιός ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο ιδανικός στόχος κάθε θεραπευτικής αγωγής είναι η ίαση. Στην κλινική πράξη όμως, για πάρα πολλά νοσήματα ό λων των ειδικοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: ΕΠΩΝΥΜΟ: ΟΝΟΜΑ: ΟΜΑΔΑ Α Για τις προτάσεις Α1 μέχρι και Α6 να

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Aποτελεσματικότητα της νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής σε μια ανοικτή οικονομία

ΘΕΜΑ: Aποτελεσματικότητα της νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής σε μια ανοικτή οικονομία ΘΕΜΑ: ποτελεσματικότητα της νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής σε μια ανοικτή οικονομία Σύνταξη: Μπαντούλας Κων/νος, Οικονομολόγος, Ms Χρηματοοικονομικών 1 Η πρώτη θεωρία σχετικά με τον αυτόματο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια «ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ» προετοιμάζοντας σε ολιγομελείς ομίλους τους υποψήφιους για τον επικείμενο διαγωνισμό του Υπουργείου Οικονομικών, με κορυφαίο

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακή Άσκηση Θερμομόρφωση (Thermoforming)

Εργαστηριακή Άσκηση Θερμομόρφωση (Thermoforming) Σελίδα 1 Πανεπιστήμιο Κύπρου Τμήμα Μηχανικών Μηχανολογίας και Κατασκευαστικής ΜΜΚ 452: Μηχανικές Ιδιότητες και Κατεργασία Πολυμερών Εργαστηριακή Άσκηση Θερμομόρφωση (Thermoforming) Σελίδα 2 Εισαγωγή: Η

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΕΠ 2000 ΑΣΕΠ 2000 Εμπορική Τράπεζα 1983 Υπουργείο Κοιν. Υπηρ. 1983

ΑΣΕΠ 2000 ΑΣΕΠ 2000 Εμπορική Τράπεζα 1983 Υπουργείο Κοιν. Υπηρ. 1983 20 Φεβρουαρίου 2010 ΑΣΕΠ 2000 1. Η δεξαμενή βενζίνης ενός πρατηρίου υγρών καυσίμων είναι γεμάτη κατά τα 8/9. Κατά τη διάρκεια μιας εβδομάδας το πρατήριο διέθεσε τα 3/4 της βενζίνης αυτής και έμειναν 4000

Διαβάστε περισσότερα

Ταξινόμηση των μοντέλων διασποράς ατμοσφαιρικών ρύπων βασισμένη σε μαθηματικά κριτήρια.

Ταξινόμηση των μοντέλων διασποράς ατμοσφαιρικών ρύπων βασισμένη σε μαθηματικά κριτήρια. ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ Ταξινόμηη των μοντέλων διαποράς ατμοφαιρικών ρύπων βαιμένη ε μαθηματικά κριτήρια. Μοντέλο Ελεριανά μοντέλα (Elerian) Λαγκρατζιανά μοντέλα (Lagrangian) Επιπρόθετος διαχωριμός Μοντέλα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2 Ιική καρκινογένεση

Κεφάλαιο 2 Ιική καρκινογένεση Κεφάλαιο 2 Ιική καρκινογένεση Σ. Δ. Κοτταρίδης ΕΙΣΑΓΩΓΗ H επιστήμη της ιολογίας συμπεριλαμβάνει μελέτες που στοχεύουν το μηχανισμό με τον οποίο οι ιοί προκαλούν νόσους καθώς επίσης τη χρήση των ιών ως

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 59 Ο ρόλος των μονοκλωνικών αντισωμάτων στην αντιμετώπιση συμπαγών όγκων

Κεφάλαιο 59 Ο ρόλος των μονοκλωνικών αντισωμάτων στην αντιμετώπιση συμπαγών όγκων Κεφάλαιο 59 Ο ρόλος των μονοκλωνικών αντισωμάτων στην αντιμετώπιση συμπαγών όγκων Χ. Π. Καλόφωνος Π. Δ. Γρίβας ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η κατανόηση των μοριακών μηχανισμών που διέπουν την πορεία της κακο ήθους εξαλλαγής

Διαβάστε περισσότερα

Εξαναγκασμένες ταλαντώσεις, Ιδιοτιμές με πολλαπλότητα, Εκθετικά πινάκων. 9 Απριλίου 2013, Βόλος

Εξαναγκασμένες ταλαντώσεις, Ιδιοτιμές με πολλαπλότητα, Εκθετικά πινάκων. 9 Απριλίου 2013, Βόλος ιαφορικές Εξισώσεις Εξαναγκασμένες ταλαντώσεις, Ιδιοτιμές με πολλαπλότητα, Ατελείς ιδιοτιμές Εκθετικά πινάκων Μανόλης Βάβαλης Τμήμα Μηχανικών Η/Υ Τηλεπικοινωνιών και ικτύων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 9 Απριλίου

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΜΑΘΗΜΑ: ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια «ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ» προετοιμάζοντας σε ολιγομελείς ομίλους τους υποψήφιους για τον επικείμενο διαγωνισμό του Υπουργείου Οικονομικών, με κορυφαίο επιτελείο

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΣΤΗ ΚΡΗΤΗ

ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΣΤΗ ΚΡΗΤΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΣΤΗ ΚΡΗΤΗ ΑΝΤΙΟΠΗ ΓΙΓΑΝΤΙ ΟΥ Τοµεάρχης Λειτουργίας Κέντρων Ελέγχου Συστηµάτων Μεταφοράς ιεύθυνσης ιαχείρισης Νησιών ΗΛΕΚΤΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΡΗΤΗΣ 2009 Εγκατεστηµένη Ισχύς (Ατµοµονάδες, Μονάδες

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 42 Αλκυλιούντες παράγοντες και αντινεοπλασματικά αντιβιοτικά

Κεφάλαιο 42 Αλκυλιούντες παράγοντες και αντινεοπλασματικά αντιβιοτικά Κεφάλαιο 42 Αλκυλιούντες παράγοντες και αντινεοπλασματικά αντιβιοτικά Σ. Ντρουφάκου ΑΛΚΥΛΙΟΥΝΤΕΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι αλκυλιούντες παράγοντες στοχεύουν το DNA και είναι κυτταροτοξικές, μεταλλαξιογόνες

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ-ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ

ΜΑΘΗΜΑ: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ-ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑ: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ-ΔΗΜΟΣΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Σύνταξη: Παπαδόπουλος Θεοχάρης, Οικονομολόγος, MSc, PhD Candidate Κατηγορίες οφέλους και κόστους που προέρχονται από τις δημόσιες δαπάνες Για την αξιολόγηση

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 55 Θεραπεία ναυτίας και εμέτου από χημειοθεραπεία

Κεφάλαιο 55 Θεραπεία ναυτίας και εμέτου από χημειοθεραπεία Κεφάλαιο 55 Θεραπεία ναυτίας και εμέτου από χημειοθεραπεία Β. Μπαρμπούνης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ναυτία και ο έμετος που προκαλούνται από τη χορήγηση χημειοθεραπευτικών φαρμάκων είναι μεταξύ των πλέον δυσάρεστων εμπειριών

Διαβάστε περισσότερα

Eισηγητής: Μουσουλή Μαρία

Eισηγητής: Μουσουλή Μαρία Eισηγητής: Μουσουλή Μαρία Κλασικός Αθλητισμός Δρόμοι : Μεσαίες και μεγάλες αποστάσεις Ταχύτητες Σκυταλοδρομίες Δρόμοι με εμπόδια Δρόμοι Μεσαίων και Μεγάλων αποστάσεων Στην αρχαία εποχή ο δρόμος που είχε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 57 Εκλεκτικοί τροποποιητές των ορμονικών υποδοχέων

Κεφάλαιο 57 Εκλεκτικοί τροποποιητές των ορμονικών υποδοχέων Κεφάλαιο 57 Εκλεκτικοί τροποποιητές των ορμονικών υποδοχέων Ε. Ξυδάκης ΟΙΣΤΡΟΓΟΝΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ Ως γνωστόν, τα οιστρογόνα αποτελούν σημαντικότατους για τη φυσιολογία του οργανισμού παράγοντες.

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7 Ορμόνες και καρκίνος

Κεφάλαιο 7 Ορμόνες και καρκίνος Κεφάλαιο 7 Ορμόνες και καρκίνος Σ. Τσαγκαράκης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ορμονοεξαρτώμενη καρκινογένεση αφορά την πρόκληση νεοπλασματικών εξεργασιών στους ενδοκρινείς αδένες και ιστούς στόχους των ορμονών από ενδογενώς

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΘΕΜΑ. Μορφές δημόσιου δανεισμού. Σύνταξη: Παπαδόπουλος Θεοχάρης, Οικονομολόγος, MSc, PhD Candidate

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΘΕΜΑ. Μορφές δημόσιου δανεισμού. Σύνταξη: Παπαδόπουλος Θεοχάρης, Οικονομολόγος, MSc, PhD Candidate ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΘΕΜΑ Μορφές δημόσιου δανεισμού Σύνταξη: Παπαδόπουλος Θεοχάρης, Οικονομολόγος, MSc, PhD Candidate 1 Ανάλογα με την πηγή προελεύσεως των πόρων Με βάση το κριτήριο αυτό, ο δανεισμός διακρίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 50 Η χημειοθεραπεία σαν μέρος της αρχικής αντιμετώπισης του καρκίνου

Κεφάλαιο 50 Η χημειοθεραπεία σαν μέρος της αρχικής αντιμετώπισης του καρκίνου Κεφάλαιο 50 Η χημειοθεραπεία σαν μέρος της αρχικής αντιμετώπισης του καρκίνου Ν. Α. Μαλάμος Σ. Κ. Ρηγάτος ΟΡΙΣΜΟΣ Ως προεγχειρητική χημειοθεραπεία ορίζεται η πρώτη συστηματική θεραπεία που χορηγείται αμέσως

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Διδάσκων : Πομπιέρη Βασιλεία, Δικηγόρος, LLM UCL Πτωχευτικό Δίκαιο Σημαντικότερες ρυθμίσεις σε προπτωχευτικό στάδιο. Εισαγωγή της διαδικασίας συνδιαλλαγής Σκοπός Η διάσωση και εξυγίανση

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 10 Ογκογονίδια και ογκοκατασταλτικά γονίδια

Κεφάλαιο 10 Ογκογονίδια και ογκοκατασταλτικά γονίδια Κεφάλαιο 10 Ογκογονίδια και ογκοκατασταλτικά γονίδια Α. Πανανή Η γενετική των νεοπλασματικών νοσημάτων τα τελευταία χρόνια παρουσίασε μία αλματώδη εξέλιξη. Είναι ενδιαφέρον ότι ο Γερμανός παθολογοανατόμος

Διαβάστε περισσότερα

21/11/2005 Διακριτά Μαθηματικά. Γραφήματα ΒΑΣΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ : ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΚΑΙ ΚΥΚΛΟΙ Δ Ι. Γεώργιος Βούρος Πανεπιστήμιο Αιγαίου

21/11/2005 Διακριτά Μαθηματικά. Γραφήματα ΒΑΣΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ : ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΚΑΙ ΚΥΚΛΟΙ Δ Ι. Γεώργιος Βούρος Πανεπιστήμιο Αιγαίου Γραφήματα ΒΑΣΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ : ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΚΑΙ ΚΥΚΛΟΙ A Ε B Ζ Η Γ K Θ Δ Ι Ορισμός Ένα (μη κατευθυνόμενο) γράφημα (non directed graph) Γ, είναι μία δυάδα από σύνολα Ε και V και συμβολίζεται με Γ=(Ε,V). Το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Διαφορές εσωτερικού εξωτερικού δανεισμού. Η διαχρονική κατανομή του βάρους από το δημόσιο δανεισμό.

ΘΕΜΑ: Διαφορές εσωτερικού εξωτερικού δανεισμού. Η διαχρονική κατανομή του βάρους από το δημόσιο δανεισμό. 1 ΘΕΜΑ: Διαφορές εσωτερικού εξωτερικού δανεισμού. Η διαχρονική κατανομή του βάρους από το δημόσιο δανεισμό. Σύνταξη: Παπαδόπουλος Θεοχάρης, Οικονομολόγος, Οικονομολόγος, MSc, PhD Candidate, εισηγητής Φροντιστηρίων

Διαβάστε περισσότερα

1. Σε περίπτωση κατά την οποία η τιμή ενός αγαθού μειωθεί κατά 2% και η ζητούμενη

1. Σε περίπτωση κατά την οποία η τιμή ενός αγαθού μειωθεί κατά 2% και η ζητούμενη Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια «ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ» προετοιμάζοντας σε ολιγομελείς ομίλους τους υποψήφιους για τον επικείμενο διαγωνισμό του Υ- πουργείου Οικονομικών και στοχεύοντας στην όσο το δυνατό πληρέστερη

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 53 Η θέση της χημειοπροφυλάξεως στα κακοήθη συμπαγή νεοπλάσματα

Κεφάλαιο 53 Η θέση της χημειοπροφυλάξεως στα κακοήθη συμπαγή νεοπλάσματα Κεφάλαιο 53 Η θέση της χημειοπροφυλάξεως στα κακοήθη συμπαγή νεοπλάσματα Μ. Μ. Βασλαματζής 863 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Παρά τις προσπάθειες για την βελτίωση των θεραπειών σε κακοήθη συμπαγή νεοπλάσματα προχωρημένων σταδίων

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3 Χημική καρκινογένεση

Κεφάλαιο 3 Χημική καρκινογένεση Κεφάλαιο 3 Χημική καρκινογένεση Μ. Μπόνιος Ε. Ρεπάσος Μ. Πούλου Χ. Μελεξοπούλου Μ. Παπαδάκου ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι πρώτες παρατηρήσεις ότι χημικές ουσίες μπορεί να σχετίζονται με τη δημιουργία νεοπλασμάτων τοποθετούνται

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 56 Αντίδοτα και φάρμακα διάσωσης από την τοξικότητα της θεραπείας και τις επιπλοκές

Κεφάλαιο 56 Αντίδοτα και φάρμακα διάσωσης από την τοξικότητα της θεραπείας και τις επιπλοκές Κεφάλαιο 56 Αντίδοτα και φάρμακα διάσωσης από την τοξικότητα της θεραπείας και τις επιπλοκές Γ. Πανάγος 985 ΛΕΥΚΟΒΟΡΙΝΗ Συνώνυμα: Calcium Folinate, Citrovorum factor, Φυλλινικό ασβέστιο, LEUCOVO RIN Vials

Διαβάστε περισσότερα

1. Ας υποθέσουμε ότι η εισοδηματική ελαστικότητα ζήτησης για όσπρια είναι ίση με το μηδέν. Αυτό σημαίνει ότι:

1. Ας υποθέσουμε ότι η εισοδηματική ελαστικότητα ζήτησης για όσπρια είναι ίση με το μηδέν. Αυτό σημαίνει ότι: 1. Ας υποθέσουμε ότι η εισοδηματική ελαστικότητα ζήτησης για όσπρια είναι ίση με το μηδέν. Αυτό σημαίνει ότι: α) Ανεξάρτητα από το ύψος της τιμής των οσπρίων, ο καταναλωτής θα δαπανά πάντα ένα σταθερό

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 41 Γενικές παράμετροι τελικού ελέγχου αξιολόγησης της ανταπόκρισης στη θεραπεία

Κεφάλαιο 41 Γενικές παράμετροι τελικού ελέγχου αξιολόγησης της ανταπόκρισης στη θεραπεία Κεφάλαιο 41 Γενικές παράμετροι τελικού ελέγχου αξιολόγησης της ανταπόκρισης στη θεραπεία Χ. Κουρούσης Λ. Χέλης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η εκτίμηση της ανταπόκρισης στην αντινεοπλασματική θεραπεία αποτελεί συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΙΖΩΝ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ. Από τι προκαλείται η κατάθλιψη?

ΜΕΙΖΩΝ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ. Από τι προκαλείται η κατάθλιψη? Η μείζων κατάθλιψη ανήκει σε μια κατηγορία ψυχικών διαταραχών που ονομάζονται διαταραχές της διάθεσης. Η κατάθλιψη είναι αρκετά συχνή. Υπολογίζεται ότι 15 στους 100 ανθρώπους θα πάθουν κατάθλιψη κάποια

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 48 Ανοσοτρποποιητικά αντινεοπλασματικά φάρμακα, αναστολείς της τυροσινικής κινάσης, και αναστολείς του πρωτεοσωματίου

Κεφάλαιο 48 Ανοσοτρποποιητικά αντινεοπλασματικά φάρμακα, αναστολείς της τυροσινικής κινάσης, και αναστολείς του πρωτεοσωματίου Κεφάλαιο 48 Ανοσοτρποποιητικά αντινεοπλασματικά φάρμακα, αναστολείς της τυροσινικής κινάσης, και αναστολείς του πρωτεοσωματίου Γ. Πανάγος ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στο κεφάλαιο αυτό θα αναφερθούμε σε νεότερα φάρμακα που

Διαβάστε περισσότερα

Γιάννης Ι. Πασσάς. Γλώσσα. Οι λειτουργίες της γλώσσας Η γλωσσική 4εταβολή και ο δανεισ4ός

Γιάννης Ι. Πασσάς. Γλώσσα. Οι λειτουργίες της γλώσσας Η γλωσσική 4εταβολή και ο δανεισ4ός Γιάννης Ι. Πασσάς Γλώσσα Οι λειτουργίες της γλώσσας Η γλωσσική 4εταβολή και ο δανεισ4ός Αρχή πάντων ορισµός εστί Γλώσσα: Κώδικας ση4είων ορισ4ένης 4ορφής (γλωσσικής), 4ε τα ο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΑΤΤΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΓΚΛΗΜΑΤΩΝ. ΟΜΙΛΗΤΗΣ Υπαστυνόμος Α ΡΑΓΚΟΣ Κωνσταντίνος

ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΑΤΤΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΓΚΛΗΜΑΤΩΝ. ΟΜΙΛΗΤΗΣ Υπαστυνόμος Α ΡΑΓΚΟΣ Κωνσταντίνος ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΑΤΤΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΓΚΛΗΜΑΤΩΝ ΟΜΙΛΗΤΗΣ Υπαστυνόμος Α ΡΑΓΚΟΣ Κωνσταντίνος ΑΠΑΤΗ Αδίκημα διαχρονικό. Εξελίσσεται και μετασχηματίζεται. Η δημιουργία εκτεταμένου ηλεκτρονικού δικτύου

Διαβάστε περισσότερα

Ημέρα 3 η. (α) Aπό την εργασιακή διαδικασία στη διαδικασία παραγωγής (β) Αξία του προϊόντος και αξία της εργασιακής δύναμης

Ημέρα 3 η. (α) Aπό την εργασιακή διαδικασία στη διαδικασία παραγωγής (β) Αξία του προϊόντος και αξία της εργασιακής δύναμης Ημέρα 3 η. (α) Aπό την εργασιακή διαδικασία στη διαδικασία παραγωγής (β) Αξία του προϊόντος και αξία της εργασιακής δύναμης Η εργασιακή διαδικασία και τα στοιχεία της. Η κοινωνική επικύρωση των ιδιωτικών

Διαβάστε περισσότερα

Ημέρα 4 η (α) Αγορά και πώληση της εργασιακής δύναμης. (β) Η απόλυτη υπεραξία. Αγορά και πώληση της εργασιακής δύναμης

Ημέρα 4 η (α) Αγορά και πώληση της εργασιακής δύναμης. (β) Η απόλυτη υπεραξία. Αγορά και πώληση της εργασιακής δύναμης Ημέρα 4 η (α) Αγορά και πώληση της εργασιακής δύναμης (β) Η απόλυτη υπεραξία Αγορά και πώληση της εργασιακής δύναμης Στο κεφάλαιο για την αγορά και την πώληση της εργατικής δύναμης (ελληνική έκδοση: τόμος

Διαβάστε περισσότερα

Α) Ανάλογα με τη φύση των κονδυλίων που περιλαμβάνουν οι προϋπολογισμοί διακρίνονται σε:

Α) Ανάλογα με τη φύση των κονδυλίων που περιλαμβάνουν οι προϋπολογισμοί διακρίνονται σε: Ο διαγωνισμός της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης προϋποθέτει, ως γνωστόν, συνδυασμό συνδυαστικής γνώσης της εξεταστέας ύλης και θεμάτων πολιτικής και οικονομικής επικαιρότητας. Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 26 Χειρουργική των μεταστάσεων

Κεφάλαιο 26 Χειρουργική των μεταστάσεων Κεφάλαιο 26 Χειρουργική των μεταστάσεων Γ. Σαββανής 414 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ένα από τα χαρακτηριστικά των κακοήθων όγκων είναι η ικανότητά τους να δημιουργούν μεταστάσεις οι οποίες αποτελούν την κύρια αιτία θανάτου

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 8 Τεχνικές μοριακής ιστοπαθολογίας στην Ογκολογία

Κεφάλαιο 8 Τεχνικές μοριακής ιστοπαθολογίας στην Ογκολογία Κεφάλαιο 8 Τεχνικές μοριακής ιστοπαθολογίας στην Ογκολογία Ν. Καπράνος Δ. Ροντογιάννη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η σύγχρονη ιατρική είναι άρρηκτα δεμένη με την επαναστατική εξέλιξη της μοριακής βιολογίας. Με την εφαρμογή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΠΡΟΣΟΡΜΙΣΗΣ, ΠΑΡΑΒΟΛΗΣ, ΠΡΥΜΝΟΔΕΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΛΛΙΜΕΝΙΣΜΟΥ ΣΚΑΦΩΝ ΣΕ ΘΑΛΑΣΣΙΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ. (ΛΙΜΑΝΙΑ κ.λπ.) ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΡΜΟΔΙΟΤΗΤΑΣ ΛΙΜΕΝΙΚΩΝ

ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΠΡΟΣΟΡΜΙΣΗΣ, ΠΑΡΑΒΟΛΗΣ, ΠΡΥΜΝΟΔΕΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΛΛΙΜΕΝΙΣΜΟΥ ΣΚΑΦΩΝ ΣΕ ΘΑΛΑΣΣΙΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ. (ΛΙΜΑΝΙΑ κ.λπ.) ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΡΜΟΔΙΟΤΗΤΑΣ ΛΙΜΕΝΙΚΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΠΡΟΣΟΡΜΙΣΗΣ, ΠΑΡΑΒΟΛΗΣ, ΠΡΥΜΝΟΔΕΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΛΛΙΜΕΝΙΣΜΟΥ ΣΚΑΦΩΝ ΣΕ ΘΑΛΑΣΣΙΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ (ΛΙΜΑΝΙΑ κ.λπ.) ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΡΜΟΔΙΟΤΗΤΑΣ ΛΙΜΕΝΙΚΩΝ ΤΑΜΕΙΩΝ ΚΑΙ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΛΙΜΕΝΙΚΩΝ ΤΑΜΕΙΩΝ Επιμέλεια Άγγελου Αργυρακόπουλου

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 63 Μη στερινοειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα στην ογκολογία

Κεφάλαιο 63 Μη στερινοειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα στην ογκολογία Κεφάλαιο 63 Μη στερινοειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα στην ογκολογία Μ. Σαμάρκος ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τα μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα (Non steroidal anti inflammatory drugs, NSAID ΜΣΑΦ) είναι μια κατηγορία φαρμάκων

Διαβάστε περισσότερα

Μητροπολιτικά Οπτικά Δίκτυα. 11.1. Εισαγωγή

Μητροπολιτικά Οπτικά Δίκτυα. 11.1. Εισαγωγή Μητροπολιτικά Οπτικά Δίκτυα 11.1. Εισαγωγή Τα τηλεπικοινωνιακά δίκτυα είναι διαιρεμένα σε μια ιεραρχία τριών επιπέδων: Στα δίκτυα πρόσβασης, τα μητροπολιτικά δίκτυα και τα δίκτυα κορμού. Τα δίκτυα κορμού

Διαβάστε περισσότερα

Το Ερευνητικό Μετρό. Το ερευνητικόό µμετρόό του ΕΙΕ ταξιδεύύει στις «γραµμµμέές» σχεδιασµμούύ και ανακάάλυψης φαρµμάάκων.

Το Ερευνητικό Μετρό. Το ερευνητικόό µμετρόό του ΕΙΕ ταξιδεύύει στις «γραµμµμέές» σχεδιασµμούύ και ανακάάλυψης φαρµμάάκων. Το Ερευνητικό Μετρό Το ερευνητικόό µμετρόό του ΕΙΕ ταξιδεύύει στις «γραµμµμέές» σχεδιασµμούύ και ανακάάλυψης φαρµμάάκων. Αθήήνα 2015 Πού συναντά*ε τους *ικροοργανισ*ούς; Παντού!!! Οι 2ιο γνωστές «κρυψώνες»

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 58 Ορμονικοί χειρισμοί

Κεφάλαιο 58 Ορμονικοί χειρισμοί Κεφάλαιο 58 Ορμονικοί χειρισμοί Α. Ποταμιάνου 1020 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ορμονοθεραπεία στην αντιμετώπιση του καρκίνου και δη του καρκίνου του μαστού έχει χρησιμοποιηθεί για πρώτη φορά πριν από 100 χρόνια. Όλες οι

Διαβάστε περισσότερα

17 Μαρτίου 2013, Βόλος

17 Μαρτίου 2013, Βόλος Συνήθεις ιαφορικές Εξισώσεις 1ης Τάξης Σ Ε 1ης τάξης, Πεδία κατευθύνσεων, Υπαρξη και μοναδικότητα, ιαχωρίσιμες εξισώσεις, Ολοκληρωτικοί παράγοντες, Αντικαταστάσεις, Αυτόνομες εξισώσεις Μανόλης Βάβαλης

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 60 Οι αυξητικοί παράγοντες της ερυθράς σειράς

Κεφάλαιο 60 Οι αυξητικοί παράγοντες της ερυθράς σειράς Κεφάλαιο 60 Οι αυξητικοί παράγοντες της ερυθράς σειράς Κ. Κανδύλης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η αναιμία είναι μία από τις συχνότερες επιπλοκές του καρκίνου και συμβαίνει σε ένα μεγάλο ποσοστό ασθενών. Η ακριβής συχνότητά

Διαβάστε περισσότερα

Σχέσεις και ιδιότητές τους

Σχέσεις και ιδιότητές τους Σχέσεις και ιδιότητές τους Διμελής (binary) σχέση Σ από σύνολο Χ σε σύνολο Υ είναι ένα υποσύνολο του καρτεσιανού γινομένου Χ Υ. Αν (χ,ψ) Σ, λέμε ότι το χ σχετίζεται με το ψ και σημειώνουμε χσψ. Στην περίπτωση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΑΔΟΣ: ΠΕ11 ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

ΚΛΑΔΟΣ: ΠΕ11 ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΛΑΔΟΣ: ΠΕ11 ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Μάθημα: Ενόργανη Γυμναστική Χρήσιμα θεωρία στο κεφάλαιο της ενόργανης γυμναστικής για το γνωστικό αντικείμενο ΠΕ11 της Φυσικής Αγωγής από τα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια Κολλίντζα.

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2.3: Marketing Κοινωνικών Επιχειρήσεων. Στο παρόν κεφάλαιο παρουσιάζονται εν τάχει τα βασικά

Κεφάλαιο 2.3: Marketing Κοινωνικών Επιχειρήσεων. Στο παρόν κεφάλαιο παρουσιάζονται εν τάχει τα βασικά Κεφάλαιο 2.3: Marketing Κοινωνικών Επιχειρήσεων Περίληψη Κεφαλαίου: Στο παρόν κεφάλαιο παρουσιάζονται εν τάχει τα βασικά χαρακτηριστικά του μείγματος Marketing (Μ.Κ.Τ.), στο πλαίσιο της εύρυθμης λειτουργίας

Διαβάστε περισσότερα

Eισηγητής: Μουσουλή Μαρία

Eισηγητής: Μουσουλή Μαρία Eισηγητής: Μουσουλή Μαρία Τεχνική φλοπ Φορά Σκοπός της φοράς είναι να αναπτυχθεί μια ιδανική για τον κάθε αθλητή ταχύτητα και ταυτόχρονα να προετοιμάσει το πάτημα. Το είδος της φοράς του Fosbury ήτα, μια

Διαβάστε περισσότερα

α) Το έλλειμμα ή το πλεόνασμα του εμπορικού ισοζυγίου δεν μεταβάλλεται

α) Το έλλειμμα ή το πλεόνασμα του εμπορικού ισοζυγίου δεν μεταβάλλεται 1. Ο πληθωρισμός ορίζεται ως εξής: (Δ= μεταβολή, Ρ= επίπεδο τιμών, Ρ e = προσδοκώμενο επίπεδο τιμών): α) Δ Ρ e /Ρ β) Ρ e / Ρ γ) Δ Ρ/Ρ δ) (Ρ Ρ e )/Ρ 2. Όταν οι εξαγωγές αυξάνονται: α) Το έλλειμμα ή το πλεόνασμα

Διαβάστε περισσότερα

Συντάκτης: Παναγιώτης Βεργούρος, Οικονομολόγος Συγγραφέας βιβλίων, Μικρο μακροοικονομίας διαγωνισμών ΑΣΕΠ

Συντάκτης: Παναγιώτης Βεργούρος, Οικονομολόγος Συγγραφέας βιβλίων, Μικρο μακροοικονομίας διαγωνισμών ΑΣΕΠ Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια «ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ» προετοιμάζοντας σε ολιγομελείς ομίλους τους υποψήφιους για τον επικείμενο διαγωνισμό του Υ- πουργείου Οικονομικών και στοχεύοντας στην όσο το δυνατό πληρέστερη

Διαβάστε περισσότερα

Προτεινόμενα θέματα στο μάθημα. Αρχές Οικονομικής Θεωρίας ΟΜΑΔΑ Α. Στις προτάσεις από Α.1. μέχρι και Α10 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της

Προτεινόμενα θέματα στο μάθημα. Αρχές Οικονομικής Θεωρίας ΟΜΑΔΑ Α. Στις προτάσεις από Α.1. μέχρι και Α10 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της Προτεινόμενα θέματα στο μάθημα Αρχές Οικονομικής Θεωρίας ΟΜΑΔΑ Α Στις προτάσεις από Α.1. μέχρι και Α10 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της καθεμιάς και δίπλα σε κάθε αριθμό την ένδειξη Σωστό, αν

Διαβάστε περισσότερα

Συγκέντρωση Κίνησης. 6.1. Εισαγωγή. 6.2. Στατική Συγκέντρωση Κίνησης

Συγκέντρωση Κίνησης. 6.1. Εισαγωγή. 6.2. Στατική Συγκέντρωση Κίνησης Συγκέντρωση Κίνησης 6.1. Εισαγωγή Σε ένα οπτικό WDM δίκτυο, οι κόμβοι κορμού επικοινωνούν μεταξύ τους και ανταλλάσουν πληροφορία μέσω των lightpaths. Ένα WDM δίκτυο κορμού είναι υπεύθυνο για την εγκατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ. Πραγματοποιούν Χειμερινό Σχολείο με Θέμα: «Υποστήριξη ασθενών με καρκίνο και των φροντιστών τους»

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ. Πραγματοποιούν Χειμερινό Σχολείο με Θέμα: «Υποστήριξη ασθενών με καρκίνο και των φροντιστών τους» ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ Το Τμήμα του, το ΓΟΝ «Άγιοι, το ΠΜΣ «ΜΕΘ και Επείγουσα Νοσηλευτική» και η Ελληνική Εταιρεία Έρευνας και Εκπαίδευσης (ΕΕΝΕΕ) Πραγματοποιούν Χειμερινό Σχολείο με Θέμα: «Υποστήριξη ασθενών με καρκίνο

Διαβάστε περισσότερα

{ i f i == 0 and p > 0

{ i f i == 0 and p > 0 ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ - ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ Σχεδίαση και Ανάλυση Αλγορίθμων Διδάσκων: Ε. Μαρκάκης, Φθινοπωρινό εξάμηνο 014-015 Λύσεις 1ης Σειράς Ασκήσεων

Διαβάστε περισσότερα

HY 280. θεμελιακές έννοιες της επιστήμης του υπολογισμού ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ. Γεώργιος Φρ.

HY 280. θεμελιακές έννοιες της επιστήμης του υπολογισμού ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ. Γεώργιος Φρ. HY 280 «ΘΕΩΡΙΑ ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΥ» θεμελικές έννοιες της επιστήμης του υπολογισμού ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ Γεώργιος Φρ. Γεωργκόπουλος μέρος Α Εισγωγή, κι η σική θεωρί των πεπερσμένων

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 11 Επιδημιολογία του καρκίνου

Κεφάλαιο 11 Επιδημιολογία του καρκίνου Κεφάλαιο 11 Επιδημιολογία του καρκίνου Μ. Παπαδάκου ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι ανθρώπινες απώλειες που προκαλεί ο καρκίνος είναι τεράστιες. Παραμένει η κυριότερη αιτία θανάτου μετά τις καρδιαγγειακές παθήσεις. Σύμφωνα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΔΙΚΑΣΤΩΝ

ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΔΙΚΑΣΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΝΙΚΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΔΙΚΑΣΤΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Πατρίκιος, Δικηγόρος, ΜΔΕ Δημοσίου Δικαίου, Υπ. Διδάκτωρ Νομικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών. ΘΕΜΑΤΙΚΗ : Η αρμοδιότητα των διοικητικών

Διαβάστε περισσότερα

23/2/07 Sleep out Πλατεία Κλαυθμώνος

23/2/07 Sleep out Πλατεία Κλαυθμώνος 23/2/07 Sleep out Πλατεία Κλαυθμώνος Μια βραδιά στο λούκι με τους αστέγους «Έχετε ποτέ σκεφτεί να κοιμηθείτε μια χειμωνιάτικη νύχτα στο δρόμο;» Με αυτό το ερώτημα απευθύναμε και φέτος την πρόσκληση στους

Διαβάστε περισσότερα

- 1 - Ποιοι κερδίζουν από το εμπόριο αγαθών και υπηρεσιών; Γιατί η άμεση ανταλλαγή αγαθών, ορισμένες φορές, είναι δύσκολο να

- 1 - Ποιοι κερδίζουν από το εμπόριο αγαθών και υπηρεσιών; Γιατί η άμεση ανταλλαγή αγαθών, ορισμένες φορές, είναι δύσκολο να - 1 - Ο παράξενος πραματευτής Ανθολόγιο Ε & Στ τάξης: 277-279 Οικονομικές έννοιες Ανταλλαγή Αντιπραγματισμός Εμπόριο Ερωτήσεις Ποιοι κερδίζουν από το εμπόριο αγαθών και υπηρεσιών; Γιατί η άμεση ανταλλαγή

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΑΧΝΟΕΙΔΗΣ ΑΙΜΟΡΡΑΓΙΑ : «ΚΕΡΑΥΝΟΣ ΕΝ ΑΙΘΡΙΑ» Του Δρος Χρήστου Γεωργόπουλου

ΥΠΑΡΑΧΝΟΕΙΔΗΣ ΑΙΜΟΡΡΑΓΙΑ : «ΚΕΡΑΥΝΟΣ ΕΝ ΑΙΘΡΙΑ» Του Δρος Χρήστου Γεωργόπουλου ΥΠΑΡΑΧΝΟΕΙΔΗΣ ΑΙΜΟΡΡΑΓΙΑ : «ΚΕΡΑΥΝΟΣ ΕΝ ΑΙΘΡΙΑ» Του Δρος Χρήστου Γεωργόπουλου Τι είναι Υπαραχνοειδής αιμορραγία είναι ένας ιδιαίτερος τύπος εγκεφαλικής αιμορραγίας που συνήθως εκδηλώνεται αιφνιδιαστικά

Διαβάστε περισσότερα

Ταξάνες Χ. Πανόπουλος ΠΑΚΛΙΤΑΞΕΛΗ (TAXOL) ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ταξάνες Χ. Πανόπουλος ΠΑΚΛΙΤΑΞΕΛΗ (TAXOL) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Κεφάλαιο 46 Ταξάνες Χ. Πανόπουλος 756 Τα κύτταρα υποστηρίζονται από ένα κυτταροσκελετό που αποτελείται από πρωτεϊνικές ίνες. Ένας αστεροειδής σχηματισμός από μικροσωληνίσκους, εκτείνεται από το κέντρο

Διαβάστε περισσότερα

Συνιστώσες Βιώσιμης Ανάπτυξης

Συνιστώσες Βιώσιμης Ανάπτυξης ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ Συνιστώσες Βιώσιμης Ανάπτυξης 1 Η στρατηγική ανάπτυξης των αστικών κέντρων αναπτύσσεται ως συνδυασμός τεσσάρων στοιχείων. Πολυκεντρικότητα Δικτύωση Βελτίωση και ανάπτυξη των υποδομών

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 51 Συνδυασμένη ακτινο χημειοθεραπεία

Κεφάλαιο 51 Συνδυασμένη ακτινο χημειοθεραπεία Κεφάλαιο 51 Συνδυασμένη ακτινο χημειοθεραπεία Γ. Α. Πλατανιώτης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στην προσπάθεια για αύξηση της κυτταροκτόνου δράσης της ακτινοβολίας στα νεοπλασματικά κύτταρα, έχουν χρησιμοποιηθεί διάφοροι παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2.6: Η Διαδικασία Εντοπισμού Επιχειρηματικών Ευκαιριών. Το έκτο κεφάλαιο πραγματεύεται την ευρύτερη έννοια της

Κεφάλαιο 2.6: Η Διαδικασία Εντοπισμού Επιχειρηματικών Ευκαιριών. Το έκτο κεφάλαιο πραγματεύεται την ευρύτερη έννοια της Κεφάλαιο 2.6: Η Διαδικασία Εντοπισμού Επιχειρηματικών Ευκαιριών Περίληψη Κεφαλαίου: Το έκτο κεφάλαιο πραγματεύεται την ευρύτερη έννοια της Επιχειρηματικής Ευκαιρίας, τα στάδια εντοπισμού της και τους γενικότερους

Διαβάστε περισσότερα

Αναγνώριση Προτύπων. Σημερινό Μάθημα

Αναγνώριση Προτύπων. Σημερινό Μάθημα Αναγνώριση Προτύπων Σημερινό Μάθημα Η κατάρα της διαστατικότητας Μείωση διαστάσεων εξαγωγή χαρακτηριστικών επιλογή χαρακτηριστικών Αναπαράσταση έναντι Κατηγοριοποίησης Ανάλυση Κυρίων Συνιστωσών PCA Γραμμική

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 49 Αντινεοπλασματικά φάρμακα με περιορισμένες ενδείξεις και αμφισβητούμενης κατάταξης αντινεοπλασματικά χημειοθεραπευτικά φάρμακα

Κεφάλαιο 49 Αντινεοπλασματικά φάρμακα με περιορισμένες ενδείξεις και αμφισβητούμενης κατάταξης αντινεοπλασματικά χημειοθεραπευτικά φάρμακα Κεφάλαιο 49 Αντινεοπλασματικά φάρμακα με περιορισμένες ενδείξεις και αμφισβητούμενης κατάταξης αντινεοπλασματικά χημειοθεραπευτικά φάρμακα Γ. Πανάγος ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στο κεφάλαιο αυτό περιελάβαμε κυρίως παλαιότερα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ 1

ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ 1 ΕΚΦΡΑΣΗ ΕΚΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ 1 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Περίληψη. Στο κείμενο τονίζεται η σημασία της ανθρώπινης επικοινωνίας και η ανάγκη της πραγμάτωσής της σε εναρμόνιση με το φυσικό περιβάλλον.

Διαβάστε περισσότερα

Βελτίωση Εικόνας. Σήμερα!

Βελτίωση Εικόνας. Σήμερα! Βελτίωση Εικόνας Σήμερα! Υποβάθμιση εικόνας Τεχνικές Βελτίωσης Restoration (Αποκατάσταση) Τροποποίηση ιστογράμματος Ολίσθηση ιστογράμματος Διάταση (stretching) Ισοστάθμιση του ιστογράμματος (histogram

Διαβάστε περισσότερα

Συμπεριφοριακή Επιχειρηματικότητα

Συμπεριφοριακή Επιχειρηματικότητα Συμπεριφοριακή Επιχειρηματικότητα Great talent can come from anywhere, free your mind Το ταλέντο μπορεί να εμφανιστεί από οπουδήποτε, ελευθερώστε το μυαλό σας 1 Επιχειρηματίας Entrepreneur Γαλλική προέλευση

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2.4: Τα βασικά στοιχεία ενός Επιχειρηματικού Σχεδίου (Business Plan) Μέσα από αυτό το κεφάλαιο φαίνεται ότι αφενός η σωστή δημιουργία και

Κεφάλαιο 2.4: Τα βασικά στοιχεία ενός Επιχειρηματικού Σχεδίου (Business Plan) Μέσα από αυτό το κεφάλαιο φαίνεται ότι αφενός η σωστή δημιουργία και Κεφάλαιο 2.4: Τα βασικά στοιχεία ενός Επιχειρηματικού Σχεδίου (Business Plan) Περίληψη Κεφαλαίου: Μέσα από αυτό το κεφάλαιο φαίνεται ότι αφενός η σωστή δημιουργία και αφετέρου η σωστή εφαρμογή του Επιχειρηματικού

Διαβάστε περισσότερα

«Διεργασίες μεταφοράς και διασποράς της αέριας ρύπανσης

«Διεργασίες μεταφοράς και διασποράς της αέριας ρύπανσης ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ «Διεργασίες μεταφοράς και διασποράς της αέριας ρύπανσης 1 Ατμοσφαιρικός κύκλος της ρύπανσης Ως γνωστόν, οι ανθρωπογενείς εκπομπές ρύπων είναι υπεύθυνες για τα υψηλά επίπεδα ρύπανσης

Διαβάστε περισσότερα

3. Με βάση τη βραχυχρόνια καμπύλη Phillips η σχέση πληθωρισμού και ανεργίας είναι:

3. Με βάση τη βραχυχρόνια καμπύλη Phillips η σχέση πληθωρισμού και ανεργίας είναι: 1. Σε περίπτωση που το κράτος φορολογεί τους πολίτες το διαθέσιμο εισόδημα του κάθε ατόμου είναι: α) το σύνολο του εισοδήματός του β) το σύνολο του εισοδήματός του, αφού προηγουμένως αφαιρέσουμε τους φόρους

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΗΣ ΕΝΤΡΟΠΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΤΗ ΣΚΕ ΑΣΗ Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗ ΙΑΤΡΙΒΗ

ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΗΣ ΕΝΤΡΟΠΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΤΗ ΣΚΕ ΑΣΗ Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗ ΙΑΤΡΙΒΗ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΥΡΗΝΙΚΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΗΣ ΣΤΟΙΧΕΙΩ ΩΝ ΣΩΜΑΤΙ ΙΩΝ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ Π. ΨΩΝΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΗΣ ΕΝΤΡΟΠΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΥΡΗΝΙΚΗ ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΤΗ ΣΚΕ

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 22 Πολυσυστηματική πολυπαραγοντική προσέγγιση του καρκίνου

Κεφάλαιο 22 Πολυσυστηματική πολυπαραγοντική προσέγγιση του καρκίνου Κεφάλαιο 22 Πολυσυστηματική πολυπαραγοντική προσέγγιση του καρκίνου Κ. Σ. Γεννατάς ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η αρχική αντιμετώπιση ενός ασθενούς με καρκίνο διαιρείται σε τρία στάδια: α) τη διάγνωση, β) τη σταδιοποίηση,

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 39 In vitro έλεγχος ευαισθησίας στα κυτταροτοξικά φάρμακα

Κεφάλαιο 39 In vitro έλεγχος ευαισθησίας στα κυτταροτοξικά φάρμακα Κεφάλαιο 39 In vitro έλεγχος ευαισθησίας στα κυτταροτοξικά φάρμακα Ε. Μπριασούλης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο διαρκώς αυξανόμενος αριθμός διαθέσιμων χημειοθεραπευτικών φαρμάκων την τελευταία δεκαετία, προβάλει ισχυρά το

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 18 Δείκτες ορού επί κακοήθων συμπαγών νεοπλασμάτων

Κεφάλαιο 18 Δείκτες ορού επί κακοήθων συμπαγών νεοπλασμάτων Κεφάλαιο 18 Δείκτες ορού επί κακοήθων συμπαγών νεοπλασμάτων Λ. Κυρίου Μάλλη Μ. Μ. Βασλαματζής ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ιστορία προσδιορισμού νεοπλασματικών δεικτών ξεκινά το 1848 με την α νακάλυψη της μυελωματικής πρωτεΐνης

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 62 Ιντερφερόνες

Κεφάλαιο 62 Ιντερφερόνες Κεφάλαιο 62 Ιντερφερόνες Π. Β. Γκινόπουλος Κ. Α. Λέτσας ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στην δεκαετία του 1970 1980 1,2,3,88, η χρωματογραφική ανάλυση (HPLC) δειγμάτων ορού ασθενών με ιογενή λοίμωξη κατέδειξε τρεις αιχμές (α,β,γ)

Διαβάστε περισσότερα

Eισηγητής: Μουσουλή Μαρία

Eισηγητής: Μουσουλή Μαρία Eισηγητής: Μουσουλή Μαρία Κινητική Μάθηση Μέρος Πρώτο : Ανθρώπινη απόδοση εκτέλεση 1. Εισαγωγή «Η ικανότητα που έχει κάποιος, να πετυχαίνει ένα τελικό αποτέλεσμα με την μεγαλύτερη δυνατή σιγουριά και τη

Διαβάστε περισσότερα

1. Ο εγγυημένος ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης στο υπόδειγμα Harrod Domar εξαρτάται

1. Ο εγγυημένος ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης στο υπόδειγμα Harrod Domar εξαρτάται 1. Ο εγγυημένος ρυθμός οικονομικής ανάπτυξης στο υπόδειγμα Harrod Domar εξαρτάται από: α) Τη ροπή για αποταμίευση β) Το λόγο κεφαλαίου προϊόντος και τη ροπή για αποταμίευση γ) Το λόγο κεφαλαίου προϊόντος

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ Οι ερωτήσεις προέρχονται από την τράπεζα των χιλιάδων θεμάτων του γνωστικού αντικειμένου των θεολόγων που επιμελήθηκε η εξειδικευμένη ομάδα εισηγητών των Πανεπιστημιακών Φροντιστηρίων

Διαβάστε περισσότερα

2. Κατάθεσε κάποιος στην Εθνική Τράπεζα 4800 με επιτόκιο 3%. Μετά από πόσο χρόνο θα πάρει τόκο 60 ; α) 90 ημέρες β) 1,5 έτη γ) 5 μήνες δ) 24 μήνες

2. Κατάθεσε κάποιος στην Εθνική Τράπεζα 4800 με επιτόκιο 3%. Μετά από πόσο χρόνο θα πάρει τόκο 60 ; α) 90 ημέρες β) 1,5 έτη γ) 5 μήνες δ) 24 μήνες 20 Φεβρουαρίου 2010 1. Ένας έμπορος αγόρασε 720 κιλά κρασί προς 2 το κιλό. Πρόσθεσε νερό, το πούλησε προς 2,5 το κιλό και κέρδισε 500. Το νερό που πρόσθεσε ήταν σε κιλά: α) 88 β) 56 γ) 60 δ) 65 2. Κατάθεσε

Διαβάστε περισσότερα

Ολοκληρωμένη Χωρική Ανάπτυξη. Ειδική Υπηρεσία Στρατηγικής, Σχεδιασμού Και Αξιολόγησης (ΕΥΣΣΑ) Μονάδα Α Στρατηγικής και Παρακολούθησης Πολιτικών

Ολοκληρωμένη Χωρική Ανάπτυξη. Ειδική Υπηρεσία Στρατηγικής, Σχεδιασμού Και Αξιολόγησης (ΕΥΣΣΑ) Μονάδα Α Στρατηγικής και Παρακολούθησης Πολιτικών Ολοκληρωμένη Χωρική Ανάπτυξη Ειδική Υπηρεσία Στρατηγικής, Σχεδιασμού Και Αξιολόγησης (ΕΥΣΣΑ) Μονάδα Α Στρατηγικής και Παρακολούθησης Πολιτικών Ξάνθη, 12 Μαΐου 2015 Χωρική Συνοχή σύνολο αρχών για την αρμονική,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΘΕΜΑ: Η ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ Ο ΙΕΡΑΡΧΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΚΑΙ Η ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΕΠΟΠΤΕΙΑ Σύνταξη: Ηλίας Κουβαράς, Δικηγόρος L.L.M., Υπ. Διδάκτωρ Δημοσίου Δικαίου

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΟΥΣΙΩΝ

ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΟΥΣΙΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΟΥΣΙΩΝ Σύμφωνα με τα διεθνή συστήματα ταξινόμησης ICD 10 και DSM IV υπάρχουν 2 κατηγορίες διαταραχών που σχετίζονται με ουσίες. Στην πρώτη κατηγορία εντάσσονται οι διαταραχές που σχετίζονται

Διαβάστε περισσότερα

«ΔΙΑΚΡΙΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ»

«ΔΙΑΚΡΙΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ» HY 118α «ΔΙΚΡΙΤ ΜΘΗΜΤΙΚ» ΣΚΗΣΕΙΣ ΠΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΥΠΟΛΟΙΣΤΩΝ εώργιος Φρ. εωργακόπουλος ΜΕΡΟΣ (1) ασικά στοιχεία της θεωρίας συνόλων. Π. ΚΡΗΤΗΣ ΤΜ. ΕΠ. ΥΠΟΛΟΙΣΤΩΝ «ΔΙΚΡΙΤ ΜΘΗΜΤΙΚ». Φ. εωργακόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Ψηφιακή Εικόνα. Σημερινό μάθημα!

Ψηφιακή Εικόνα. Σημερινό μάθημα! Ψηφιακή Εικόνα Σημερινό μάθημα! Ψηφιακή Εικόνα Αναλογική εικόνα Ψηφιοποίηση (digitalization) Δειγματοληψία Κβαντισμός Δυαδικές δ έ (Binary) εικόνες Ψηφιακή εικόνα & οθόνη Η/Υ 1 Ψηφιακή Εικόνα Μια ακίνητη

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2.5: Εντοπισμός Επιχειρηματικών Ευκαιριών. Δεδομένου ότι στο νέο παγκόσμιο οικονομικό περιβάλλον, η

Κεφάλαιο 2.5: Εντοπισμός Επιχειρηματικών Ευκαιριών. Δεδομένου ότι στο νέο παγκόσμιο οικονομικό περιβάλλον, η Κεφάλαιο 2.5: Εντοπισμός Επιχειρηματικών Ευκαιριών Περίληψη Κεφαλαίου: Δεδομένου ότι στο νέο παγκόσμιο οικονομικό περιβάλλον, η κοινωνική οικονομία προσφέρει μία διαφορετική προσέγγιση στην τοπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Ιδιαιτερότητες παιδικού άσθματος

Ιδιαιτερότητες παιδικού άσθματος Ιδιαιτερότητες παιδικού άσθματος Νίκος Παπαδόπουλος Αλλεργιολογικό τμήμα Β ΠΠΚ Εισαγωγή Το παιδί δεν είναι ένας ενήλικας σε μικρογραφία Δυναμική ανάπτυξη οργάνων Πνεύμονες Ανοσιακό σύστημα Δυναμική ειδικοτήτων

Διαβάστε περισσότερα