ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ. ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΟΔΗΓΟΥΝ ΣΤΗΝ ΑΠΟΥΣΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΛΗΨΗ ΑΝΑΡΡΩΤΙΚΩΝ ΑΔΕΙΩΝ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ. ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΟΔΗΓΟΥΝ ΣΤΗΝ ΑΠΟΥΣΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΛΗΨΗ ΑΝΑΡΡΩΤΙΚΩΝ ΑΔΕΙΩΝ"

Transcript

1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΘΕΜΑ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ. ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΟΔΗΓΟΥΝ ΣΤΗΝ ΑΠΟΥΣΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΛΗΨΗ ΑΝΑΡΡΩΤΙΚΩΝ ΑΔΕΙΩΝ Υποβληθείσα στον επιστημονικό συνεργάτη ΤΕΙ ΑΝ. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ Λεμονάκη Νικόλαο από τις σπουδάστριες Καπετάνου Μαρίνα ΑΕΜ:534 και Καρακούση Θεοδώρα ΑΕΜ:551 ΔΙΔΥΜΟΤΕΙΧΟ 2015

2

3 ΘΕΜΑ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΥΝΘΗΚΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ. ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΟΔΗΓΟΥΝ ΣΤΗΝ ΑΠΟΥΣΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΛΗΨΗ ΑΝΑΡΡΩΤΙΚΩΝ ΑΔΕΙΩΝ.

4 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Η παρούσα ερευνητική μελέτη πραγματοποιήθηκε στο Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, Τμήμα Νοσηλευτικής Διδυμοτείχου, κατά το έτος Η ολοκλήρωση της πτυχιακής εργασίας αυτής θα ήταν αδύνατη χωρίς την πολύτιμη υποστήριξη του καθηγητή μας Κ. Λεμονάκη Νικόλαου, όπου του εκφράζουμε ένα βαθύ ευχαριστώ για όλη τη βοήθεια που μας προσέφερε. Ευχαριστούμε το νοσοκομείο Διδυμοτείχου για την συμμετοχή των εργαζομένων σε αυτό νοσηλευτών, με τη συμπλήρωση των ερωτηματολογίων. Τέλος, θέλουμε να ευχαριστήσουμε τους γονείς μας, οι οποίοι υπήρξαν πάντα ένα ανεκτίμητο στήριγμα για μας και στους οποίους οφείλουμε όλη τη διαδρομή των σπουδών μας, μέχρι σήμερα.

5 Περιεχόμενα ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 1 Α. ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ... 2 Κεφάλαιο 1 Διερεύνηση των όρων νοσηλευτική - νοσηλευτής Νοσηλευτική τέχνη και επιστήμη... 2 Κεφάλαιο 2 Θεωρητική προσέγγιση της υγιεινής και της ασφάλειας της εργασίας Γενικά Ορισμοί- Έννοιες Ιστορική εξέλιξη του υγειονομικού συστήματος στην Ελλάδα Πολιτική υγιεινής και ασφάλειας της εργασίας α Κουλτούρα ασφάλειας β Βασικές κατευθύνσεις πολιτικής υγιεινής και ασφάλειας Όργανα βελτίωσης των συνθηκών εργασίας στο χώρο εργασίας Επαγγελματικοί κίνδυνοι α Ταξινόμηση κινδύνων Ενδεικτική παράθεση νομοθετημάτων που σχετίζονται με την υγιεινή-ασφάλεια εργασίας στο χώρο της υγείας Κεφάλαιο 3 Συνθήκες εργασίας νοσηλευτών Εισαγωγή Στελέχωση Ώρες απασχόλησης Εργασία σε βάρδιες Εφαρμοζόμενο σύστημα νοσηλευτικής εργασίας Έλλειψη νοσηλευτών Κτιριακή υποδομή Χώρος ολιγόλεπτης ανάπαυσης του νοσηλευτικού προσωπικού... 28

6 3.9 Εξοπλισμός και υλικοτεχνική υποδομή Κεφάλαιο 4 Παράγοντες που οδηγούν στην απουσία από την εργασία Εισαγωγή Παράγοντες κινδύνου για την υγεία α Έκθεση σε φυσικούς παράγοντες β Έκθεση σε χημικούς παράγοντες γ Έκθεση σε βιολογικούς παράγοντες Παράγοντες κινδύνου για την ασφάλεια ή κίνδυνοι ατυχήματος Παράγοντες κινδύνου για την υγεία και την ασφάλεια α Οργάνωση εργασίας β Ψυχοκοινωνικοί παράγοντες γ Εργονομικοί παράγοντες δ Αντίξοες συνθήκες εργασίας Κεφάλαιο 5 Σύνδρομα σχετιζόμενα με τους νοσηλευτές Σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης (professional burnout) α Εισαγωγή β Συχνότητα εμφάνισης της επαγγελματικής εξουθένωσης σε γιατρούς και νοσηλευτές γ Παράγοντες που συμβάλλουν στην εμφάνιση της επαγγελματικής εξουθένωσης στους γιατρούς και τους νοσηλευτές δ Επιπτώσεις επαγγελματικής εξουθένωσης Mobbing (Ηθική Παρενόχληση) α Εισαγωγή β Εννοιολογική προσέγγιση γ Αίτια του φαινομένου δ Τρόποι να πληγώσεις τον παρενοχλημένο ε Μέτρα πρόληψης... 79

7 5.3 Σύνδρομο άρρωστου κτιρίου (sick building syndrome) Η θεωρία του ανεστραμμένου U Κεφάλαιο 6 Επαγγελματική ικανοποίηση νοσηλευτών Εισαγωγή Ορισμός Ιστορική αναδρομή Θεωρίες επαγγελματικής ικανοποίησης Κατηγορίες επαγγελματικής ικανοποίησης Μέθοδοι εκτίμησης της εργασιακής ικανοποίησης Εργασιακή κατάσταση του νοσηλευτικού προσωπικού Παράγοντες που συντελούν στην επαγγελματική ικανοποίηση του νοσηλευτικού προσωπικού Κεφάλαιο 7 Άδειες νοσηλευτικού προσωπικού Εισαγωγή Κανονική άδεια Άδειες παραμεθόριων περιοχών Αναρρωτική άδεια Μηχανογραφική άδεια Άδειες για επιμορφωτικούς ή επιστημονικούς λόγους Άδειες εξετάσεων Άδειες υπηρεσιακής εκπαίδευσης Άδειες διευκολύνσεων Ειδικές άδειες Άδειες μητρότητας Διευκολύνσεις υπαλλήλων με οικογενειακές υποχρεώσεις Άδειες κλειστών τμημάτων

8 7.14 Άδειες χωρίς αποδοχές Κεφάλαιο 8 Συγκριτικές μελέτες και στάσεις νοσηλευτών έναντι στο νοσηλευτικό επάγγελμα Εισαγωγή Επαγγελματική ικανοποίηση των εργαζομένων στις υπηρεσίες υγείας. Η ειδική περίπτωση των νοσηλευτών Το άγχος σε εργαζόμενους σε δομές πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας Οι συνθήκες εργασίας του νοσηλευτικού προσωπικού και οι επιπτώσεις σε ασθενείς και προσωπικό Β. ΕΙΔΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Εισαγωγή Σκοπός Μεθοδολογία Ανάλυση αποτελεσμάτων ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ-ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΕΠΙΛΟΓΟΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι:ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΥΝΤΜΗΣΕΩΝ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ:ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ III: ΆΔΕΙΑ ΧΡΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟΥ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

9 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Τα Νοσοκομεία αποτελούν εξαιρετικά πολύπλοκους οργανισμούς όπου λαμβάνει χώρα μια ποικιλία δραστηριοτήτων από ένα σημαντικό αριθμό εργαζομένων, οι οποίοι εμφανίζουν εξαιρετικά μεγάλη ανομοιογένεια όσον αφορά τις αρμοδιότητές τους, τις ικανότητές τους και το πεδίο δράσης τους. Κάθε υφιστάμενος επαγγελματικός κίνδυνος διαφοροποιείται ανάλογα με το είδος του, τη σοβαρότητά του και τη θέση εργασίας στην οποία εμφανίζεται, γεγονός που καθιστά την πρόληψή του ιδιαίτερα περίπλοκη. Ο εργοδότης αλλά και ο κάθε εργαζόμενος οφείλει να φροντίζει για την ασφάλεια, την υγεία του, καθώς και για την ασφάλεια και την υγεία των άλλων ατόμων που επηρεάζονται από τις πράξεις ή παραλείψεις του κατά την εργασία. Το έργο των νοσηλευτών είναι πολύπλευρο και οι συνθήκες εργασίας των νοσηλευτών εξαντλούν πολλές φορές τις δυνάμεις τους ψυχή τε και σώματι. Οι εξαντλητικές αυτές συνθήκες, είναι δυνατό να προκαλέσουν κάποιου είδους βλάβες στους νοσηλευτές. Ένα πιθανό ατύχημα ή μια βλάβη έχει μεγάλο κόστος σ έναν οργανισμό είτε άμεσο είτε έμμεσο. Το άμεσο κόστος αφορά την φροντίδα υγείας, τις υπηρεσίες αποκατάστασης και την αποζημίωση των εργαζομένων, ενώ το έμμεσο κόστος μεταφράζεται σε αναρρωτικές άδειες και αύξηση των απουσιών από την εργασία, σε μείωση της απόδοσης και χαμηλής ποιότητας υπηρεσίες.

10 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αντικείμενο της παρούσας πτυχιακής εργασίας είναι η διερεύνηση των συνθηκών υγιεινής και ασφάλειας των νοσηλευτών και οι παράγοντες που οδηγούν στην απουσία από την εργασία και τη λήψη αναρρωτικών αδειών. Στα κεφάλαια που ακολουθούν αναλύονται οι έννοιες του θέματος μας, καθώς και τα βιβλιογραφικά στοιχεία που συλλέχθηκαν. Αρχικά γίνεται αναφορά στον όρο νοσηλευτική, καθώς και ποια είναι τα καθήκοντα του νοσηλευτή. Στο επόμενο κεφάλαιο αναφέρεται στους όρους υγιεινής και ασφάλειας στους χώρους εργασίας, τις βασικές υπηρεσίες, καθώς και μια ενδεικτική παράθεση νομοθετημάτων που σχετίζεται η υγιεινή και η ασφάλεια. Στο τρίτο κεφάλαιο αναλύονται οι συνθήκες εργασίας των νοσηλευτών στους χώρους εργασίας και στο τέταρτο οι παράγοντες που οδηγούν στην απουσία από την εργασία. Ακολουθούν το κεφάλαιο πέντε και έξι που αναλύονται τα σύνδρομα που σχετίζονται με τους νοσηλευτές και η επαγγελματική ικανοποίηση των νοσηλευτών αντίστοιχα. Στα δύο τελευταία κεφάλαια της βιβλιογραφικής αναφοράς, επτά και οκτώ, αναφέροντα οι άδειες όπου μπορούν να λάβουν οι νοσηλευτές και ερευνητικές μελέτες και στάσεις των νοσηλευτών έναντι στο νοσηλευτικό επάγγελμα. Στο ειδικό μέρος της εργασίας γίνεται η μελέτη και η ανάλυση των ερωτημάτων που τέθηκαν σε εργαζόμενους νοσηλευτές του Γενικού Νοσοκομείου Διδυμοτείχου και των απαραίτητων για την έρευνα στοιχείων που λήφθησαν. 1

11 Α. ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Κεφάλαιο 1 Διερεύνηση των όρων νοσηλευτική - νοσηλευτής 1.1 Νοσηλευτική τέχνη και επιστήμη Νοσηλευτική είναι η τέχνη και επιστήμη υγείας που ασχολείται με την καθημερινή και λεπτομερή φροντίδα των ατόμων, της οικογένειας και της κοινότητας για την πρόληψη, διατήρηση και αποκατάσταση της υγείας σε όλο το φάσμα των φυσιολογικών βιο- ψυχοκοινωνικών λειτουργιών της. Ο νοσηλευτής ή η νοσηλεύτρια συνεργάζεται στενά με τον ιατρό και εφαρμόζει στην πράξη τις ιατρικές οδηγίες. Οι Νοσηλευτές, αποτελούν τη μεγαλύτερη ομάδα των επαγγελματιών μέσα στο σύστημα υγείας, καθώς και παράγοντα στον προσδιορισμό της ποιότητας της φροντίδας στα νοσοκομεία και της εξέλιξης της πορείας της υγείας των ασθενών. Ο διεθνώς αποδεκτός ορισμός της νοσηλευτικής την προβάλλει ως «εντεταλμένη, να βοηθήσει το άτομο, άρρωστο ή υγιές, στην εκτέλεση εκείνων των δραστηριοτήτων που συνεισφέρουν στην υγεία ή στην ανάρρωση του( ή και στον ειρηνικό θάνατο ), που θα τις εκτελούσε χωρίς βοήθεια αν είχε την απαραίτητη δύναμη, τη βούληση ή τη γνώση. Και να το κάνει αυτό με τέτοιο τρόπο, ώστε να βοηθήσει το άτομο να αποκτήσει την ικανότητα αυτοφροντίδας και την ανεξαρτησία του όσο το δυνατό γρηγορότερα». [1] Η Νοσηλευτική περιλαμβάνει την προαγωγή της υγείας, την πρόληψη της ασθένειας, και την φροντίδα ασθενών, αναπήρων και ανθρώπων που πεθαίνουν. Χαρακτηρίζεται ως συναισθηματική εργασία με την έννοια ότι δημιουργεί την αίσθηση στον αποδέκτη της φροντίδας, ότι φροντίζεται με προθυμία σε ασφαλές περιβάλλον, το οποίο διευκολύνει την έκφραση της συγκίνησης και των προβληματισμών του. [2] Η πρώτη η οποία έθεσε τη νοσηλευτική σαν επάγγελμα ήταν η Florence Nightingale. Η Florence γεννήθηκε στις 12 Μαΐου του 1820 στη Φλωρεντία και πέθανε στις 13 Αυγούστου του 1910 στο Λονδίνο. Κατά τη διάρκεια του Κριμαϊκού πολέμου έδωσε την προσωπική της φροντίδα στους τραυματίες του πολέμου. Ανέπτυξε και δημοσίευσε μια φιλοσοφία και μια θεωρία για την υγεία και τη νοσηλευτική, όπου αποτέλεσαν το θεμέλιο λίθο για το νοσηλευτικό επάγγελμα. Το 1860 έθεσε τα 2

12 θεμέλια της επαγγελματικής νοσηλευτικής με την ίδρυση της νοσηλευτικής σχολής στο νοσοκομείο St.Tomas του Λονδίνου. Διεθνής ημέρα νοσηλευτών καθιερώθηκε η 12η Μαΐου, όπου τιμάται η γέννηση της και με τον εορτασμό της επισημαίνεται ο σημαντικός ρόλος των νοσηλευτών στη φροντίδα της υγείας. [3] Η Νοσηλευτική είναι επιστήμη και τέχνη της υγείας. Ως επιστήμη είναι οι γνώσεις που παρέχονται για την φροντίδα της υγείας. Οι υπάρχουσες γνώσεις χρησιμοποιούνται για την επίλυση προβλημάτων, για την απόκτηση περαιτέρω γνώσεων, καθώς και την ικανοποίηση των ανθρώπινων αναγκών. Οι νοσηλευτικές παρεμβάσεις έχουν ως στόχο το άτομο που δέχεται τη φροντίδα. Η φροντίδα που παρέχει ο νοσηλευτής έχει οριστεί ως «η διανοητική, συναισθηματική και φυσική προσπάθεια που περιλαμβάνει το έντονο ενδιαφέρον για κάποιον ή κάτι, την ανταπόκριση στην ανάγκη και την υποστήριξη άλλων.» [4] Οι εξασθενημένες προσωπικές σχέσεις μεταξύ των νοσηλευτών στην εργασία μπορούν να προκαλέσουν λάθη, ατυχήματα και κακή απόδοση εργασίας [5]. Όταν οι εντάσεις είναι υψηλές, οι νοσηλευτές είναι απίθανο να αποδώσουν στο μέγιστο και τα αποτελέσματα είναι συχνά η έλλειψη υπομονής και χαμηλή φροντίδα του ασθενούς. Ως τέχνη η νοσηλευτική είναι η κατάλληλη εφαρμογή της γνώσης, η οποία συμβάλλει στην επίτευξη της μέγιστης λειτουργικότητας και ποιότητας ζωής των ατόμων. [6] Οι τεχνικές θεραπευτικής επικοινωνίας ενισχύουν την ικανότητα του ασθενούς να αντιμετωπίσει την κατάσταση του. Η ενεργός ακρόαση αποτελεί θεραπευτική τεχνική η οποία βοηθά τον ασθενή να σκεφτεί πιθανούς τρόπους αντιμετώπισης σε περίπτωση που κάποιο πρόβλημα παρουσιαστεί. Αρχικά η νοσηλευτική ήταν μη-τέχνη, εμπεριείχε την εκτέλεση συγκεκριμένων επιδέξιων ενεργειών για τη φροντίδα του ασθενούς με τη βοήθεια της δημιουργικότητας και της διαίσθησης. Με το πέρασμα του χρόνου, όμως η επιστήμη άρχισε να συμπορεύεται με τη νοσηλευτική τέχνη, με αποτέλεσμα οι νοσηλευτές να έχουν πλέον τη δυνατότητα επιλογής παρεμβάσεων οι οποίες έχουν τις περισσότερες πιθανότητες να αποφέρουν το επιθυμητό αποτέλεσμα για τον ασθενή. [7] 3

13 Κεφάλαιο 2 Θεωρητική προσέγγιση της υγιεινής και της ασφάλειας της εργασίας 2.1 Γενικά Η εργασία στα νοσοκομεία είναι περίπλοκη, τόσο από πλευράς οργάνωσης, όσο και λειτουργίας, και παρουσιάζει πολυάριθμους κινδύνους για την ασφάλεια των εργαζομένων. Οι εργαζόμενοι ανήκουν σε διάφορες επαγγελματικές ομάδες, με μεγάλη ποικιλία καθηκόντων και ευθυνών, αλλά με κύρια δραστηριότητα τη φροντίδα των ασθενών Παράλληλα αναπτύσσονται υποστηρικτικές δραστηριότητες που περιλαμβάνουν τη διαχείριση φαρμάκων, την προετοιμασία γευμάτων, τον καθαρισμό κλινοσκεπασμάτων και ιματισμού, την αποστείρωση των εργαλείων και του εξοπλισμού. [8] Η επαγγελματική απασχόληση ανάλογα με τη φύση της και σε συνάρτηση με το περιβάλλον μέσα στο οποίο πραγματοποιείται, μπορεί να ασκήσει άμεση βλαπτική επίδραση στην υγεία των εργαζομένων. Τα νοσοκομεία αποτελούν πολύπλοκους μηχανισμούς, που λαμβάνει χώρα μια ποικιλία δραστηριοτήτων από ένα σημαντικό αριθμό εργαζομένων, οι οποίοι παρουσιάζουν ετερογένεια όσον αφορά τις αρμοδιότητες, τις ικανότητες, το πεδίο και το επίπεδο γνώσεων τους και ο επαγγελματικός κίνδυνος διαφοροποιείται. Η διαφοροποίηση του επαγγελματικού κινδύνου, ανάλογα με τη θέση εργασίας, ως προς το είδος και τη σοβαρότητα αποκαθιστά την πρόληψη ιδιαίτερα περίπλοκη. Η αναγνώριση των επαγγελματικών κινδύνων σε κάθε θέση εργασίας του νοσοκομείου έχει μεγάλη σημασία για το σχεδιασμό της πρόληψης και αναδιοργανώνονται οι διαδικασίες της εργασίας, ώστε να καταστούν ασφαλείς. [9] Οι εργαζόμενοι στις υπηρεσίες υγείας θέτουν συχνά ως πρωταρχικό μέλημα τους τη βελτίωση της κατάστασης της υγείας των ασθενών τους, σε βάρος της δικής τους υγείας. Οι συνεχώς αυξανόμενες απαιτήσεις στην καθημερινή παροχή ιατρικής περίθαλψης, αποκτούν όλο και περισσότερη σημασία και πολύ συχνά συνιστούν πολλαπλούς 4

14 επαγγελματικούς κινδύνους, που αρκετές φορές αγνοούν, ιδίως σε έντονες και επείγουσες καταστάσεις. Η έλλειψη προσωπικού χρόνου και οικονομικών μέσων αποτελούν συχνά εμπόδια για την πρόληψη των εργατικών κινδύνων. [10] Οι εργαζόμενοι στον τομέα υγείας είναι εκτεθειμένοι στους ίδιους ενεργούς κινδύνους λοιμώξεων με τους ασθενείς, εξαιτίας της στενής επαφής με αυτούς. [11] Σε περιπτώσεις, μάλιστα, μετάδοσης κάποιου παθογόνου μικροοργανισμού από άνθρωπο σε άνθρωπο, οι εργαζόμενοι στις υπηρεσίες υγείας βρίσκονται στην πρώτη γραμμή του κινδύνου μόλυνσης. Υπάρχει επείγουσα ανάγκη να προστατευτούν οι εργαζόμενοι στις υπηρεσίες υγείας από τους νέους κινδύνους που συνδέονται με τις επιδημίες παγκόσμιας μορφής. [12] Η ιδέα της προστασίας της υγείας είναι πλέον ελάχιστα αμφισβητήσιμη και η ενεργός εφαρμογή της προώθησης της υγείας παίζει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στη διαχείριση των εταιρειών και των οργανισμών σε σχέση με το προσωπικό τους και συμβάλλει άμεσα στην επιτυχία τους. [13] 2.2 Ορισμοί- Έννοιες Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (Π.Ο.Υ.), η υγεία είναι «η πλήρης σωματική, ψυχική και κοινωνική ευεξία του ατόμου και όχι απλά η έλλειψη κάποιας νόσου ή αναπηρίας». [14] Ο όρος υγεία και ασφάλεια στην εργασία αφορά τις συνθήκες και τους παράγοντες που επηρεάζουν την ευεξία όχι μόνο των εργαζομένων αλλά και των προσωρινά απασχολούμενων, του προσωπικού των εργολάβων, των επισκεπτών και οποιουδήποτε άλλου προσώπου στο χώρο εργασίας. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η υγιεινή της εργασίας στοχεύει στη διατήρηση της εργασιακής ικανότητας των εργαζομένων, στη βελτίωση της εργασίας και του εργασιακού περιβάλλοντος, ώστε να είναι συμβατό με τους κανόνες υγιεινής και ασφάλειας και στην ανάπτυξη της οργάνωσης και της κουλτούρας τη εργασίας στην κατεύθυνση της υγιεινής και ασφάλειας. Επομένως, η υγεία και η ασφάλεια στην εργασία προάγει το θετικό κοινωνικό κλίμα και την ομαλή λειτουργία μιας επιχείρησης και μπορεί να αυξήσει και την παραγωγικότητα της. 5

15 Σήμερα, η εργασιακή υγιεινή και ασφάλεια είναι νομοθετικά θεσμοθετημένη σε όλες τις ανεπτυγμένες χώρες και πρέπει να αποτελεί πρώτιστο μέλημα όλων των οργανισμών, καθώς η οποιαδήποτε επαγγελματική ενασχόληση, ανάλογα με τη φύση και το περιβάλλον στο οποίο πραγματοποιείται μπορεί να ασκήσει βλαβερή επίδραση στην υγεία των εργαζομένων, η οποία εκδηλώνεται είτε ως επαγγελματικό ατύχημα, είτε ως επαγγελματικό νόσημα. Με μέτρα και πολιτικές μπορεί να διασφαλίζεται το δικαίωμα ης εργασίας για όλους τους πολίτες, αλλά ταυτόχρονα να κατοχυρώνεται το δικαίωμα για ασφάλεια και υγιεινή στην εργασία.[15] Σκοπός της υγιεινής είναι να εξασφαλιστεί η υγεία των ανθρώπων σε όλα τα στάδια της ζωής τους και να αυξήσει όσο το δυνατόν περισσότερο τα όρια της ζωής σε φυσιολογική κατάσταση. [16] Με τον όρο εργασιακό περιβάλλον, δεν προσδιορίζεται μόνο η θέση στην οποία εκτελείται μια εργασία, αλλά και το σύνολο των καταστάσεων και των παραγόντων με τους οποίους έρχεται ο εργαζόμενος σε επαφή και οι οποίοι μπορούν να επηρεάσουν τη φυσική και ψυχική του ισορροπία κατά τη διάρκεια της εργασίας του, ή ως αποτελέσματος της. [17] Σύμφωνα με τη νομοθεσία (Ν.551/1914 και τις τροποποιήσεις αυτού), εργατικό ατύχημα είναι το ατύχημα που επέρχεται κατά τη διάρκεια της εργασίας, ή με αφορμή την εργασία στον εργασιακό χώρο του εργαζομένου και χωρίς την πρόθεση του. Ως εργατικό χαρακτηρίζεται επίσης, το ατύχημα που θα συμβεί σε εργαζόμενο κατά τη συνήθη μετάβαση του από και προς της εργασία. Το εργατικό ατύχημα, προϋποθέτει την ύπαρξη ενός βίαιου εξωτερικού αιτίου και την πρόκληση μιας πρόσκαιρης ή μόνιμης φυσικής βλάβης για τον εργαζόμενο. Οποιαδήποτε νοσηρή κατάσταση, προκαλείται στην υγεία του εργαζομένου, λόγω της έκθεσης του σε επιβλαβείς, εξαιτίας της εργασίας την οποία εκτελεί, αποτελεί επαγγελματική ασθένεια. Στον κανονισμό ασφαλείας του Ι.Κ.Α. και συγκεκριμένα στο άρθρο 40, αναφέρεται πως για να χαρακτηριστεί μια ασθένεια ως επαγγελματική, απαιτείται: α) ο εργαζόμενος να απασχολείται στην εργασία, που ενοχοποιείται για επαγγελματική ασθένεια, κατά το ελάχιστο από το νόμο χρονικό διάστημα, β) να διαπιστωθεί ιατρικώς η ασθένεια μέσα στο ελάχιστο αυτό χρονικό διάστημα ή αν διακοπεί η εργασία, εντός του ορισμένου από το νόμο για κάθε επαγγελματική ασθένεια, μέγιστο χρονικό διάστημα μετά τη διακοπή. 6

16 Στο ίδιο άρθρο καθώς και σε μετέπειτα συμπληρωματικές υπουργικές αποφάσεις, αναφέρονται αναλυτικά ποιες ασθένειες αναγνωρίζονται ως επαγγελματικοί νόσοι στην Ελλάδα. Επίσης, στις επαγγελματικές ασθένειες αναφέρονται τα άρθρα 8 παράγραφος 4 και 34 παράγραφος 1 του Α.Ν. 1846/51. Οι κυριότερες επαγγελματικές ασθένειες είναι οι δερματικές, οι μυοσκελετικές, οι αναπνευστικές, οι καρδιαγγειακές, οι νευρολογικές, οι ψυχικές παθήσεις, καθώς και οι διαταραχές στην αναπαραγωγή και ο επαγγελματικός καρκίνος. [18] 2.3 Ιστορική εξέλιξη του υγειονομικού συστήματος στην Ελλάδα Το πλαίσιο παροχής υπηρεσιών υγείας σε μια χώρα διαμορφώνεται με σκοπό την ανταπόκριση του στις εκάστοτε κοινωνικές, δημογραφικές, οικονομικές και επιδημιολογικές ανάγκες. Οι συγκεκριμένες ανάγκες διαφοροποιούνται από εποχή σε εποχή και από μέρος σε μέρος. Η διαχρονική εξέλιξη τους άλλοτε αποτελεί προϊόν μακρού μελετημένου σχεδιασμού και άλλοτε αποτέλεσμα ριζοσπαστικών επιλογών, οι οποίες επιδιώκουν να λύσουν άμεσα προβλήματα υπό το κράτος της πίεσης της κοινωνικής γνώμης, των οικονομικών αδιεξόδων ή της θεαματικής επιβάρυνσης των δεικτών δημόσιας υγείας. [19] Ο τομέας των υπηρεσιών υγείας μπορεί να θεωρηθεί και είναι ένας από τους πιο ευαίσθητους και από τους πιο σύνθετους τομείς που συναντάμε σε μια οργανωμένη κοινωνία. Η ανάπτυξή του έγινε σταδιακά, τις περισσότερες φορές χωρίς ιδιαίτερο σχεδιασμό και συγκεκριμένους στόχους. Το δικαίωμα της υγείας κατοχυρώθηκε συνταγματικά και σε όλες τις ανεπτυγμένες χώρες προσφέρεται ισότιμα σε όλους τους πολίτες. Στη χώρα μας, η ανάπτυξη και εξέλιξη του υγειονομικού συστήματος χαρακτηρίζεται από περιόδους στασιμότητας και περιόδους δυναμικών αλλαγών. [19] Η πρώτη περίοδος είχε την αφετηρία της στη σύσταση του ελληνικού κράτους και φτάνει μέχρι το Την περίοδο αυτή το νοσοκομείο αποτελούσε αποκλειστική φροντίδα των μοναστηριών, των δήμων ή κοινοτήτων και των διαφόρων εύπορων φιλάνθρωπων, ήταν μικρός σε δυναμικότητα και με πολύ περιορισμένα μέσα για την ικανοποιητική προσφορά των υπηρεσιών. Τα εύπορα, αλλά και τα λαϊκά στρώματα απέφευγαν να κάνουν χρήση των υπηρεσιών του και αποτελούσε καταφύγιο μόνο των απόρων. Η Ελλάδα, χωρίς επαρκείς οικονομικούς πόρους και με έντονα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα, με ελλιπή τεχνολογική υποστήριξη για παραγωγική 7

17 οικονομική ανάπτυξη, δεν ήταν σε θέση να δημιουργήσει την απαραίτητη υποδομή και να οργανώσει αποτελεσματικά την υγειονομική της περίθαλψη. Τα πρώτα νοσοκομεία ιδρύθηκαν εκείνη την εποχή σε ανθούσες οικονομικά πόλεις, όπως το νοσοκομείο Σύρου (1830), το «Δημοτικό Νοσοκομείο Ελπίς» στην Αθήνα (1836), το «Τζάνειο» στον Πειραιά (1875) και ο «Ευαγγελισμός» (1884), επίσης στην Αθήνα. Η παρουσία του ιδιωτικού τομέα στην νοσοκομειακή περίθαλψη της χώρας άρχισε μόλις το 1903, με τη λειτουργία της «Πολυκλινικής» στην Αθήνα. [20] Τα πρώτα δειλά αλλά σταθερά βήματα για την ανάπτυξη των υπηρεσιών υγείας στην Ελλάδα γίνονται στις αρχές του 20 ου αιώνα. Στην πρώτη περίοδο θεμελιώνεται ο σύγχρονος υγειονομικός χάρτης. Αυτή είναι η σημαντικότερη περίοδος της υγειονομικής ανάπτυξης κατά τον 20 ο αιώνα. [21] Στην δεύτερη περίοδο μετά τον Β παγκόσμιο πόλεμο και εξής ( ) γίνεται συστηματική προσπάθεια ανακούφισης του πληθυσμού από τις ασθένειες, οι οποίες είχαν εμφανιστεί κατά τη διάρκεια του πολέμου και συνέχιζαν να υφίστανται ως συνέπεια αυτού. Την περίοδο αυτή επιχειρείται οργανωμένος και μεθοδικός έλεγχος των λοιμωδών νοσημάτων ενώ ταυτόχρονα έχουμε το σχεδιασμό και την υλοποίηση της επέκτασης των νοσοκομειακών μονάδων. Η περίοδος αυτή θεωρείται καταλυτική για τη βελτίωση του συστήματος υγείας, η οποία συμπίπτει με την ανοικοδόμηση του σύγχρονου κράτους. Τότε γίνεται μια εμπεριστατωμένη προσπάθεια επίτευξης της επούλωσης των πληγών του πολέμου. Συγχρόνως η ταχεία οικονομική ανάπτυξη συμβάλλει στη βελτίωση του επιπέδου ζωής των Ελλήνων όλων των κοινωνικών στρωμάτων. [19] Ταυτόχρονα τη συγκεκριμένη περίοδο γίνεται αποτελεσματικός έλεγχος των λοιμωδών νοσημάτων με αξιοποίηση των μέτρων και των υποδομών, που σε μεγάλο ποσοστό προϋπήρχαν και με την υποστήριξη διεθνών οργανισμών. Έτσι εξαλείφθηκαν οριστικά νοσήματα, όπως η ελονοσία, η χολέρα, η πολιομυελίτιδα, η λύσσα, ο δάγκειος πυρετός, τα οποία τις περισσότερες φορές επέφεραν το θάνατο ή είχαν σοβαρές επιπτώσεις στον ανθρώπινο οργανισμό, όπως νοητική στέρηση ή παραπληγία. Η ανάπτυξη υπηρεσιών υγείας την εποχή αυτή διέπεται από προνοιακό πνεύμα. Η νοσηλευτική, ως λειτούργημα εξέρχεται ιδιαίτερα αναβαθμισμένη από τον πόλεμο, λόγω του ρόλου που διαδραμάτισαν οι εθελόντριες νοσοκόμες στην περίθαλψη των 8

18 τραυμάτων. Παράλληλα, αρχίζει η ανάπτυξη των σύγχρονων νοσοκομειακών υποδομών στην Αθήνα και σχεδόν σε κάθε νομό της Ελλάδας. [19] Η περίοδος μετά το 1980 χαρακτηρίζεται από την προσπάθεια ανάπτυξης ενός Εθνικού Συστήματος Υγείας. Στην πραγματοποίηση του στόχου αυτού καταλυτικό ρόλο διαδραματίζει η ένταξη της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (Ε.Ο.Κ.). Επιπλέον μεγάλη είναι η συμβολή της εμφάνισης και αξιοποίησης των νέων τεχνολογιών στην παροχή υπηρεσιών υγείας. [19] 2.4 Πολιτική υγιεινής και ασφάλειας της εργασίας Οι παράγοντες οι οποίο επιδρούν στην υγιεινή και ασφάλεια της εργασίας είναι η φύση του έργου και οι συνθήκες εργασίας, η προσωπική στάση του εργαζομένου απέναντι στην υγιεινή και ασφάλεια, η οποία μπορεί να ποικίλει από έντονο ενδιαφέρον έως πλήρη απάθεια. Βασικός στόχος της εισαγωγής ενός προγράμματος υγιεινής και ασφάλειας, είναι να βοηθήσει ώστε ο εργαζόμενος να αναπτύξει συνείδηση και ευνοϊκές στάσεις προς την ασφάλεια και να επιτύχει εκτέλεση ασφαλούς εργασίας. Άλλοι παράγοντες είναι η πολιτεία με τη σχετική νομοθεσία, τα συνδικαλιστικά σωματεία, τα οποία ασκούν πίεση στους εργοδότες, οι στόχοι των διοικήσεων των επιχειρήσεων, των οργανισμών, καθώς και οι οικονομικές συνθήκες. [22] 2.4.α Κουλτούρα ασφάλειας Η καθιέρωση μιας πολιτικής υγιεινής και ασφάλειας σε έναν εργασιακό χώρο και δη στον χώρο ενός νοσοκομείου σίγουρα αποτελεί ένα δύσκολο έργο. Η πρώτη προσπάθεια θα πρέπει να αποβλέπει στη δημιουργία κουλτούρας γύρω από θέματα υγιεινής και ασφάλειας. Τα χαρακτηριστικά αυτής περιγράφονται παρακάτω. Το πρώτο χαρακτηριστικό είναι η συλλογική εργασία, η οποία εμπεριέχει τη δέσμευση της διοίκησης και την ενεργό συμμετοχή των εργαζομένων. Η γραπτή δέσμευση από την πλευρά της εργοδοσίας θα πρέπει να αντανακλά την απόφαση της διοίκησης για υιοθέτηση δράσης σε θέματα υγιεινής και ασφάλειας πέρα από τα προβλεπόμενα κατώτατα όρια της νομοθεσίας, αλλά και να υποδεικνύει τι ακριβώς αναμένεται από την πλευρά των εργαζομένων προς αυτήν την κατεύθυνση. Θα πρέπει να γίνει γνωστή σε όλους τους εργαζομένους και να τονιστεί η σπουδαιότητα της κατανόησης από τον κάθε εργαζόμενο της ατομικής του ευθύνης, 9

19 απέναντι στην ανάγκη της ενεργούς συμμετοχής του στη συλλογική προσπάθεια. Επίσης προς αυτήν την κατεύθυνση θα πρέπει να καθιστά σαφές ότι θα ενθαρρύνει τη συμμετοχή των εργαζομένων μέσω αντιπροσώπων και επιτροπών. Ακόμα, η ανάθεση αρμοδιοτήτων θα είναι σαφής, θα ξεκινά δε από τα υψηλότερα κλιμάκια, ορίζοντας ένα ανώτερο στέλεχος ως το συντονιστή αυτής της προσπάθειας και θα μεταφερθεί σταδιακά στα στελέχη γραμμής (ηγετικά στελέχη), έως ότου φτάσει στον απλό εργαζόμενο. Θα πρέπει να δηλώνει την πρόθεση της διοίκησης στην παροχή όλων των πληροφοριών, της εκπαίδευσης και της επιστασίας σε θέματα υγιεινής και ασφάλειας. Η ενημέρωση των εργαζομένων περιλαμβάνει την ύπαρξη οδηγιών ασφαλείας, γενικής φύσεως όσο και ειδικής φύσεως, ανάλογα με τη θέση εργασίας του κάθε εργαζομένου, οι οποίες θα είναι διαθέσιμες σε έντυπη μορφή (φυλλάδια) ή αναρτημένες υπό μορφή προειδοποιήσεων ή σημάνσεων σε εμφανή σημεία του χώρου εργασίας. Τέλος, η πολιτική της υγιεινής και της ασφάλειας θα πρέπει να αναθεωρείται τουλάχιστον ανά έτος από τη διοίκηση και οι όποιες αλλαγές προκύπτουν να ανακοινώνονται στους εργαζομένους. [23] Το δεύτερο χαρακτηριστικό είναι η συνεργασία και επικοινωνία σε θέματα που αφορούν την ασφάλεια εργασίας. Η διοίκηση και τα ανώτερα στελέχη, θα πρέπει να συνεργάζονται μεταξύ τους στο σχεδιασμό της πολιτικής της υγιεινής και ασφάλειας και την εκπαίδευση των υφιστάμενων τους. Οι εργαζόμενοι και αυτοί με τη σειρά τους (οι ίδιοι, μέσω αντιπροσώπων τους ή επιτροπών ασφαλείας), θα πρέπει να συνεργαστούν με τους ανωτέρους τους και να συμμετέχουν ενεργά τόσο στον σχεδιασμό, όσο και στην εφαρμογή των προγραμμάτων ασφαλείας. Η συμβολή τους είναι πολύ σημαντική σε ότι αφορά στον εντοπισμό κινδύνων στη θέση εργασίας του καθενός καθώς και στην αναφορά ατυχημάτων προκειμένου να βελτιωθούν τα κακώς κείμενα στον εργασιακό τους χώρο. Το επόμενο χαρακτηριστικό είναι το κοινό όραμα επίτευξης υψηλών στόχων, όσον αφορά στην ασφάλεια της εργασίας. Η ύπαρξη κοινού οράματος βοηθάει στην δέσμευση και τη συμμετοχή όλων (εργαζομένων και διοίκησης), ώστε να επιτευχθούν οι επιδιωκόμενοι στόχοι. 10

20 Ακόμα, χαρακτηριστικό είναι ο καθορισμός συγκεκριμένων υπευθυνοτήτων σε άτομα ή ομάδες: Η υπευθυνότητα απέναντι στην υγιεινή και την ασφάλεια στον εργασιακό χώρο κατανέμεται ως εξής: Ανώτατη διοίκηση- Εργοδοσία Γραμμικά ή ηγετικά στελέχη Ειδικευόμενοι εργαζόμενοι της υπηρεσίας προσωπικού (τμήμα υγιεινής και ασφάλειας προσωπικού). Το τμήμα αυτό σκοπό έχει την εφαρμογή διαδικασιών και τη λήψη προληπτικών μέτρων, για μείωση ή εξαφάνιση ατυχημάτων και ασθενειών που οφείλονται στην εργασία, καθώς και τη διενέργεια έρευνας σε περίπτωση ατυχήματος. Εργαζόμενοι [22] Τέλος, είναι οι συνεχείς προσπάθειες προς την κατεύθυνση της ποιοτικής αναβάθμισης της εργασίας: Η ποιοτική αναβάθμιση της εργασίας προϋποθέτει την ύπαρξη επίμονης και συνεχούς διαδικασίας εντοπισμού και διόρθωσης προβλημάτων στο εργασιακό περιβάλλον. [24] 2.4.β Βασικές κατευθύνσεις πολιτικής υγιεινής και ασφάλειας [25] Η επιτυχής εφαρμογή μιας πολιτικής υγιεινής και ασφάλειας στο χώρο εργασίας, προϋποθέτει την ύπαρξη συντονισμένης προσπάθειας από τους εργοδότες, τους εργαζομένους και την πολιτεία. Βασικές κατευθύνσεις αυτής της πολιτικής αναφέρονται παρακάτω. Καθορισμός στόχων από τη διοίκηση είναι η πρώτη κατεύθυνση της πολιτικής της εργασίας. Ο καθορισμός συγκεκριμένων στόχων και η έμφαση που δίνεται σε ένα πρόγραμμα υγιεινής και ασφάλειας, ακόμη και το οικονομικό ποσό που θα δαπανηθεί, αποτελούν παράγοντες επιτυχίας ή αποτυχίας ενός οποιουδήποτε προγράμματος. Η αμέσως επόμενη κατεύθυνση της πολιτικής της εργασίας είναι το υγιεινό περιβάλλον εργασίας. Αποτελεί υποχρέωση του εργοδότη, η δημιουργία ενός υγιεινού εργασιακού περιβάλλοντος. Ο τακτικός έλεγχος του εργασιακού περιβάλλοντος με δειγματοληψίες και μετρήσεις των βλαπτικών παραγόντων, βοηθάει στην διαπίστωση της τήρησης των προϋποθέσεων και των ορίων ασφαλείας της έκθεσης των εργαζομένων σε βλαπτικούς παράγοντες και στην ανάληψη διορθωτικής δράσης. 11

21 Τρίτη στη σειρά είναι η οργάνωση και ανάθεση αρμοδιοτήτων. Όπως έχει ήδη αναφερθεί, θα πρέπει σε όλους να ανατεθεί στο βαθμό που αντιστοιχεί στον καθένα (από τον διευθυντή έως τον τελευταίο εργαζόμενο), η συγκεκριμένη υπευθυνότητα για την εφαρμογή του προγράμματος. Μηχανολογικός εξοπλισμός/ μηχανική ασφαλείας είναι ακόμα μια κατεύθυνση πολιτικής της εργασίας. Απαιτείται ανασχεδιασμός των διαδικασιών προκειμένου να εξαφανιστούν ή να μειωθούν οι κίνδυνοι στο εργασιακό περιβάλλον. Αυτό προϋποθέτει συντήρηση ή αντικατάσταση του μηχανολογικού εξοπλισμού και χρήση μέτρων ατομικής προστασίας. Χρήσιμη είναι και η συμβολή της «ανάλυσης ασφάλειας έργου», τόσο για την εξουδετέρωση των κινδύνων, όσο και για την ανάπτυξη μεθόδων ασφαλούς εργασίας. Η ανάλυση αυτή, βασίζεται στην καταγραφή των βασικών στοιχείων της εργασίας, την καταγραφή των εν δυνάμει κινδύνων και την περιγραφή των μέσων αποφυγής των ατυχημάτων. [22] Η σωστή επιλογή του προσωπικού στην πρόληψη και αποφυγή των ατυχημάτων στο χώρο εργασίας. Η προσωπικότητα του ατόμου, η συναισθηματική του σταθερότητα, καθώς και ορισμένες συγκεκριμένες δεξιότητες (όπως π.χ. οπτική οξύτητα, ακουστική οξύτητα, κινητικές δεξιότητες, μηχανικές δεξιότητες κ.λπ.), πρέπει οπωσδήποτε να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη από τους εργοδότες, προτού τοποθετήσουν τον εργαζόμενο σε θέση εργασίας που περικλείει κινδύνους. Ακόμα, πρέπει να διερευνώνται τα αίτια των ατυχημάτων, των ασθενειών και να τηρούνται τα στατιστικά στοιχεία. Η διερεύνηση των εργατικών ατυχημάτων, αποβλέπει κυρίως στον εντοπισμό των αιτιών ενός ατυχήματος ούτως ώστε, αυτό να μην επαναληφθεί. Η τήρηση των στατιστικών στοιχείων και η ταξινόμηση τους (π.χ. κατά είδος τραυματισμού, τμήμα, αιτία κ.λπ.) παρέχει τη δυνατότητα συλλογής πολύτιμων πληροφοριών που μπορούν να οδηγήσουν στη βελτίωση των υπαρχουσών συνθηκών και κατ επέκταση τη μείωση της πιθανότητας να συμβεί κάποιο εργατικό ατύχημα ή ασθένεια. Η εκπαίδευση, η ενημέρωση, η επιμόρφωση του προσωπικού, καθώς και η υποκίνηση παίζουν σημαντικό ρόλο. Η εκπαίδευση των εργαζομένων έχει ως στόχο την αναγνώριση και κατανόηση των κινδύνων που διατρέχουν, την εφαρμογή της 12

22 ενδεδειγμένης από άποψη ασφάλειας τεχνικής, της συστηματική χρήση ατομικών μέτρων προστασίας και τη σωστή χρήση του τεχνολογικού εξοπλισμού. Ιδιαίτερη βαρύτητα πρέπει να δοθεί στην ενημέρωση των εργαζομένων γυναικών σε κατάσταση εγκυμοσύνης καθώς και σε αυτήν που αφορά σε θέματα ελέγχου λοιμώξεων. Αξίζει να σημειωθεί επίσης, ότι η εκπαίδευση καλό θα ήταν να περιλαμβάνει και προσπάθεια ευαισθητοποίησης των εργαζομένων σε καλές, προσωπικές, πρακτικές υγείας, όπως η αποφυγή της παχυσαρκίας, η διακοπή του καπνίσματος, η αύξηση της σωματικής άσκησης κ.λπ., οι οποίες μπορούν να τους ενδυναμώσουν έναντι των κινδύνων γενικότερα. [26] Για να επιτευχθούν οι στόχοι αυτοί, πρέπει να γίνει προσανατολισμός του εργαζομένου με την πρόσληψη του, τόσο από τον διευθυντή προσωπικού, όσο και από τον άμεσο προϊστάμενο. Θα πρέπει να περιλαμβάνει διδασκαλία ασφαλούς εκτέλεσης του έργου και τη χρήση ατομικών μέτρων ασφαλείας, σύσταση για άμεση αναφορά οποιουδήποτε προσωπικού τραυματισμού ή επισφαλών συνθηκών εργασίας και δυνητικών επαγγελματικών κινδύνων κ.λπ. Η ανώτατη διοίκηση δεν είναι απαραίτητο να γνωρίζει λεπτομερειακά τα θέματα της ασφάλειας. Επιβάλλεται όμως να υποστηρίξει τη συνολική προσπάθεια. Τα ανώτερα στελέχη γραμμής πρέπει πρώτα απ όλα να εκπαιδευτούν σε θέματα ασφαλείας και διδασκαλίας αυτών και εν συνεχεία να μεταβιβάσουν αυτή τη γνώση στους υφισταμένους τους. Η υποκίνηση των εργαζομένων (π.χ. με τη χορήγηση βραβείων για την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων όσον αφορά την υγιεινή και την ασφάλεια της εργασίας) παίζει επίσης σημαντικό ρόλο στην εδραίωση μιας πολιτικής υγιεινής και ασφάλειας. [22] Η εφαρμογή των προστατευτικών μέτρων, ο έλεγχος τήρησης μέτρων (επιθεώρηση ασφάλειας) και ο εξαναγκασμός είναι επίσης κατευθύνσεις της πολιτικής της υγιεινής και ασφάλειας της εργασίας. Η επιθεώρηση ασφαλείας και ο έλεγχος της τήρησης των μέτρων ασφαλείας απ όλα τα εμπλεκόμενα μέρη, είναι μεγάλης σημασίας διότι δίνει τη δυνατότητα να εντοπιστούν και εν συνεχεία να αντιμετωπιστούν διάφορα προβλήματα. Επίσης με την επιθεώρηση ασφαλείας συλλέγονται πληροφορίες χρήσιμες για την εκτίμηση επικινδυνότητας των διαφόρων θέσεων εργασίας. 13

23 Ο εξαναγκασμός αποτελεί το έσχατο μέτρο για την επιβολή ενός προγράμματος υγιεινής και ασφάλειας και θα πρέπει να γίνεται με ένα θετικό και υποστηρικτικό τρόπο. Ωστόσο η συστηματική αποφυγή εφαρμογής των μέτρων ασφαλείας από εργαζόμενους θέτει σε κίνδυνο όχι μόνο τη δική τους σωματική ακεραιότητα αλλά και των συναδέλφων τους και θα πρέπει να επιφέρει κυρώσεις. Η σχεδίαση προγραμμάτων στην πολιτική της υγιεινής και ασφάλειας της εργασίας περιλαμβάνει προγράμματα που αφορούν στη μείωση των πηγών κινδύνων μέσω μιας καλά σχεδιασμένης παραγωγικής διαδικασίας, σε συγκεκριμένη εκπαιδευτική πολιτική που θα ξεκινά με την πρόσληψη του εργαζομένου και θα συνεχίζεται επ ευκαιρία αλλαγής της θέσης εργασίας του ή αλλαγής μηχανικού εξοπλισμού ή εισαγωγής νέων διαδικασιών. Ακόμη, στη διατήρηση ενός εργονομικού και ασφαλούς εργασιακού περιβάλλοντος και στην εφαρμογή τακτικών επιθεωρήσεων του χώρου εργασίας. Επίσης, στην καθιέρωση τακτικών, προληπτικών ιατρικών ελέγχων για τους εργαζόμενους και στην ετοιμότητα εκτάκτου ανάγκης (π.χ. σεισμό, πυρκαγιά κ.λπ.). τα σχέδια εκτάκτου ανάγκης, πρέπει να εξετάζονται, δοκιμάζονται, να αναθεωρούνται και να εκσυγχρονίζονται τουλάχιστον κάθε τρία χρόνια. [27] Ιδιαίτερη μέριμνα πρέπει να ληφθεί για την ψυχολογική υγεία των εργαζομένων και τη δυνατότητα υποστήριξης στη διαχείριση των σοβαρών καταστάσεων (π.χ. πόνος, θάνατος) που αντιμετωπίζουν καθημερινά. [28] Στο χώρο των νοσοκομείων απαιτείται να υπάρχει ιατρική παρακολούθηση της υγείας των εργαζομένων από ειδικό ιατρό εργασίας και σε τακτά χρονικά διαστήματα (άρθρο 39 του νόμου υπ αριθμό 3850). Ο ιατρικός έλεγχος πρέπει να περιλαμβάνει τη λήψη ιατρικού και επαγγελτικού ιστορικού, τη διενέργεια ιατρικών και εργαστηριακών εξετάσεων καθώς και τη δημιουργία ιατρικού φακέλου. [17] Η διοίκηση του νοσοκομείου θα πρέπει να φροντίσει ώστε η πρώτη εκτίμηση της υγείας του εργαζομένου, να γίνει με την πρόσληψη του και στη συνέχεια να επανεκτιμάται η κατάσταση της υγείας του περιοδικά με μικροβιολογικές, εργαστηριακές και λειτουργικές εξετάσεις. (π.χ. ακοομέτρηση, σπιρομέτρηση) ανάλογα με τη θέση εργασίας ή την έκθεση του εργαζομένου σε διάφορους βλαπτικούς παράγοντες ή έκτακτα αν προκύψει ιδιαίτερος λόγος (π.χ. μετά από ένα ατύχημα). 14

24 Στα πλαίσια της πρόληψης θα πρέπει να αναφερθεί πως σημαντικότατο ρόλο παίζει ο εμβολιασμός των εργαζομένων στην υγεία, δεδομένου ότι σχεδόν καθημερινά έρχονται σε επαφή με αίμα και άλλα βιολογικά υγρά, που κρύβουν κινδύνους μετάδοσης σοβαρών ασθενειών (ηπατίτιδα Α, Β και C, AIDS, φυματίωση κ.λπ.). Ο τακτικός έλεγχος της υγείας του προσωπικού βοηθάει επίσης στον έλεγχο μετάδοσης λοίμωξης από τον εργαζόμενο σε άλλα άτομα, επομένως με αυτόν τον τρόπο διασφαλίζεται τόσο η ασφάλεια των ασθενών, όσο και των επισκεπτών στο χώρο του νοσοκομείου. Είναι απαραίτητη η δυνατότητα παροχής πρώτων βοηθειών και ιατρικής περίθαλψης σε περίπτωση ατυχήματος στον εργαζόμενο. Σε κάθε εργαζόμενο, ο οποίος έχει υποστεί εργατικό ατύχημα, θα πρέπει να δίνεται επίσης, η ευκαιρία της ομαλής επανένταξης στο εργασιακό περιβάλλον, μέσα από ένα σύνολο υποστηρικτικών και οργανωμένων διαδικασιών. 2.5 Όργανα βελτίωσης των συνθηκών εργασίας στο χώρο εργασίας Σύμφωνα με το Π.Δ.17/1996, όλες οι επιχειρήσεις του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα οφείλουν να διαθέτουν ιατρό εργασίας και τεχνικό ασφαλείας. Τα άτομα αυτά μπορεί να προέρχονται από το προσωπικό της επιχείρησης ή από νομικά πρόσωπα εκτός επιχείρησης που ονομάζονται Εξωτερικές Υπηρεσίες Προστασίας και Πρόληψης (ΕΞ.Υ.Π.Π.). Σύμφωνα με το νόμο Ν.1568/1985 «υγιεινή και ασφάλεια των εργαζομένων» και με τις συμπληρωματικές διατάξεις του Π.Δ.17/96 (Φ.Ε.Κ. 11/Α/96) «μέτρα για τη βελτίωση της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία σε συμμόρφωση με τις οδηγίες 89/391/ΕΟΚ» (Φ.Ε.Κ. 11/Α/96): ο ρόλος του ιατρού εργασίας είναι να παρέχει γραπτώς ή προφορικώς, υποδείξεις και συμβουλές, τόσο στον εργοδότη, όσο και στους εργαζομένους και τους εκπροσώπους τους, σχετικά με τα μέτρα που πρέπει να λαμβάνονται για την σωματική και ψυχική τους υγεία. Ο ιατρός εργασίας καταχωρεί τις γραπτές υποδείξεις σε ειδικό βιβλιαράκι. Ο εργοδότης λαμβάνει υπόψη ενυπογράφως. Στα άρθρα 9 και 10 του προαναφερθέντος νόμου, αναφέρονται αναλυτικά οι αρμοδιότητες του ιατρού εργασίας, οι οποίες πέρα από συμβουλευτικό χαρακτήρα που έχουν σε θέματα λήψης και εφαρμογής μέτρων υγιεινής και ασφαλείας και τη διαμόρφωση του 15

25 περιβάλλοντος εργασίας, προβαίνει σε ιατρικό έλεγχο των εργαζομένων καθώς και στη διενέργεια μετρήσεων επικίνδυνων παραγόντων του εργασιακού περιβάλλοντος. Σύμφωνα με το νόμο Ν.1568/1985 «υγιεινή και ασφάλεια των εργαζομένων» και με τις συμπληρωματικές διατάξεις του Π.Δ.17/96 (Φ.Ε.Κ. 11/Α/96) «μέτρα γα τη βελτίωση της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων» και ειδικότερα στα άρθρα 5,6 και 7 αναφέρονται αναλυτικά τα προσόντα που πρέπει να διαθέτει ο τεχνικός ασφαλείας καθώς και οι αρμοδιότητες του. Ο ρόλος του τεχνικού ασφαλείας είναι κυρίως συμβουλευτικός και αφορά σε θέματα υγιεινής και ασφάλειας της εργασίας και την πρόληψη εργατικών ατυχημάτων. Οι συμβουλές του προς τον εργοδότη μπορεί να είναι γραπτές και να καταχωρούνται σε ειδικό βιβλίο ή ενυπόγραφα όσον αφορά τις γραπτές υποδείξεις. Επιπροσθέτως ο τεχνικός ασφαλείας μεταξύ άλλων ελέγχει την ασφάλεια των εγκαταστάσεων και των τεχνικών μέσων και ερευνά τα αίτια των εργατικών ατυχημάτων. Ο τεχνικός ασφαλείας και ο ιατρός εργασίας συνεργάζονται για την επίτευξη καλύτερων αποτελεσμάτων σε θέματα υγιεινής και ασφάλειας της εργασίας και επιπλέον συνεργάζονται με την επιτροπή υγιεινής και ασφάλειας των εργαζομένων (Ε.Υ.Α.Ε) ή τον αντιπρόσωπο των εργαζομένων. Σε όλες τις επιχειρήσεις- εργασιακούς χώρους του ιδιωτικού και του δημόσιου τομέα όπου απασχολούνται κάτω των πενήντα (50 ατόμων),ο εργοδότης είναι υποχρεωμένος να απασχολεί τεχνικό ασφαλείας. Στις επιχειρήσεις που απασχολούνται άνω των πενήντα (50) ατόμων, πρέπει να συνυπάρχουν τεχνικός ασφαλείας και ιατρός εργασίας. Οι επιτροπές υγιεινής και ασφάλειας της εργασίας (Ε.Υ.Α.Ε.), είναι επιτροπές που απαρτίζονται από εργαζόμενους, με αριθμό μελών ανάλογα με τον αριθμό των εργαζομένων στην επιχείρηση ή τον οργανισμό. Έργο των επιτροπών αυτών είναι να συμμετέχουν στη διαμόρφωση της πολιτικής υγιεινής και ασφάλειας της επιχείρησης και την πρόληψη των επαγγελματικών κινδύνων. Αυτό επιτυγχάνεται με τη μελέτη από μέρους τους των συνθηκών εργασίας, την ενημέρωση τους για την εισαγωγή νέων μηχανημάτων, παραγωγικών διαδικασιών, 16

26 την πρόταση λήψης μέτρων προστασίας από τον εργοδότη, τη χρήση δικαιώματος τους να απευθύνονται στην αρμόδια επιθεώρηση εργασίας όποτε τα κρίνουν απαραίτητο. Οι νόμοι που αφορούν την Ε.Υ.Α.Ε. είναι: Νόμος 1568/1985 με τίτλο: «υγιεινή και ασφάλεια των εργαζομένων» (Φ.Ε.Κ.177/Α/85). Το Προεδρικό Διάταγμα 17/1996 με τίτλο «μέτρα για τη βελτίωση της ασφάλειας και της υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία σε συμμόρφωση με τις οδηγίες 89/391/Ε.Ο.Κ.» (Φ.Ε.Κ.11/Α/96). Τα άρθρα 3.9 του Ν.1568/1985 και Π.Δ.17/1996 που προστατεύουν τους εργαζόμενους και τους εκπροσώπους τους από δυσμενείς επιπτώσεις εξαιτίας των δραστηριοτήτων τους. Η επιλογή των εκπροσώπων των εργαζομένων γίνεται σύμφωνα με δική τους απόφαση όταν ο αριθμός των εργαζομένων είναι κάτω από είκοσι (20), ενώ στην περίπτωση που οι εργαζόμενοι είναι είκοσι (20) και επάνω, η επιλογή γίνεται σύμφωνα με το άρθρο 3 του Ν.1568/1985. Τα μέλη των επιτροπών εκλέγονται για διάστημα δύο ετών. [29] Ο εργοδότης ως οφείλει, έχει τη δυνατότητα ανάθεσης καθηκόντων περιφρούρησης της υγιεινής και ασφάλειας της εργασίας σε άτομα ή υπηρεσίες εκτός της επιχείρησης, δηλαδή, οι εξωτερικές υπηρεσίες προστασίας και πρόληψης (Ε.Ξ.Υ.Π.Π.). Η οργάνωση και λειτουργία των Ε.Ξ.Υ.Π.Π. αναλύεται διεξοδικά στη σχετική νομοθεσία Π.Δ.17/1996, Π.Δ.95/1999, Π.Δ.159/99, Ν.2874/2000. Η επιτροπή ενδονοσοκοµειακών λοιμώξεων είναι μια επιτροπή η οποία συγκροτείται με απόφαση του διοικητικού συμβουλίου του νοσοκομείου και ύστερα από πρόταση του επιστημονικού συμβουλίου. Η επιτροπή αποτελείται από αριθμό μελών ανάλογο των κλινών και της δυναμικότητας του κάθε νοσοκομείου. Στα βασικά της καθήκοντα συγκαταλέγονται η εξασφάλιση της τήρησης των κανόνων υγιεινής/ καθαριότητας, των κανόνων αποστείρωσης, απολύμανσης και αντισηψίας, η καταγραφή και παρακολούθηση των ενδονοσοκοµειακών λοιμώξεων, η εκπαίδευση του προσωπικού του νοσοκομείου σε θέματα νοσοκομειακών λοιμώξεων κ.α. 17

27 2.6 Επαγγελματικοί κίνδυνοι Το εργασιακό περιβάλλον ανεξάρτητα από ποια επαγγελματική δραστηριότητα αναπτύσσεται σε αυτό, εγκυμονεί κινδύνους για την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων. Αυτό συμβαίνει γιατί ο άνθρωπος στην εργασία του καταβάλλει μυϊκή, ψυχική και πνευματική προσπάθεια. Επίσης τα μηχανήματα, οι συσκευές και τα εργαλεία που πρέπει να χειρίζεται και να χρησιμοποιεί εμπεριέχουν κινδύνους για την ασφάλεια και την υγεία του. Οι κίνδυνοι πρόκλησης εργατικού ατυχήματος, επαγγελματικής ασθένειας ή συμβάντος, λόγω των συνθηκών εργασίας καλούνται επαγγελματικοί κίνδυνοι. [30] Σύμφωνα με τα Π.Δ.17/96, Π.Δ.159/99 «μέτρα για τη βελτίωση της ασφάλειας και υγείας των εργαζομένων κατά την εργασία σε συμμόρφωση με τις οδηγίες 89/391/Ε.Ο.Κ.), ο όρος αυτός περικλείει ένα σύνολο ενεργειών που αφορούν τρεις φάσεις: Τον εντοπισμό των πηγών κινδύνου (πρώτη φάση) Την εξακρίβωση των κινδύνων έκθεσης (δεύτερη φάση) Την εκτίμηση του μεγέθους των κινδύνων έκθεσης και των επιδράσεων του στην υγεία των εργαζομένων (τρίτη φάση) Η εκτίμηση του επαγγελματικού κινδύνου, έχει ως απώτερο στόχο της τον προγραμματισμό και τη διαχείριση των διαδικασιών πρόληψης προκειμένου να επιτευχθεί η απουσία κινδύνων ή αν αυτό δεν είναι δυνατό, τουλάχιστον η παρουσία κινδύνων ελεγχόμενης έκθεσης σε επιτρεπτά από την εθνική ή κοινοτική νομοθεσία όρια. [28] Η εκτίμηση του επαγγελματικού κινδύνου και η γραπτή εκτίμηση του, αποτελεί ηθική και νομική υποχρέωση του εργοδότη και πραγματοποιείται από τον τεχνικό ασφαλείας και τον ιατρό εργασίας, καθοριστική όμως είναι και η συμβολή των εργαζομένων οι οποίοι συμμετέχουν ενεργά τόσο στις φάσεις του ποιοτικού, όσο και του ποσοτικού προσδιορισμού των κινδύνων. Με τον τρόπο αυτό, επιτυγχάνεται η προαγωγή της εργασιακής υγείας και ασφάλειας και η πρόληψη των εργατικών ατυχημάτων και ασθενειών. [31] 18

28 2.6.α Ταξινόμηση κινδύνων Οι κίνδυνοι ταξινομούνται σε τρεις μεγάλες κατηγορίες, στους κινδύνους για την υγεία, την ασφάλεια και τους κινδύνους για την υγεία και την ασφάλεια. Κίνδυνοι για την υγεία ονομάζονται οι κίνδυνοι που μπορούν να προκαλέσουν αλλοίωση στη βιολογική ισορροπία των εργαζομένων (ασθένεια), ως συνέπεια της έκθεσης τους στο εργασιακό τους περιβάλλον. Οι κίνδυνοι για την υγεία χωρίζονται σε φυσικούς, χημικούς και βιολογικούς. Φυσικοί είναι οι κίνδυνοι που αφορούν τους φυσικούς παράγοντες ενός εργασιακού περιβάλλοντος, όπως ο θόρυβος, οι χαμηλές/ υψηλές θερμοκρασίες, ο φωτισμός, οι ακτινοβολίες, οι δονήσεις, οι κραδασμοί, οι υπέρηχοι, το laser κ.λπ. Η σχέση με την οποία οι φυσικοί παράγοντες μπορούν να επιφέρουν βλάβη στον οργανισμό των εργαζομένων είναι η συγκέντρωση του βλαπτικού παράγοντα επί το χρόνο της έκθεσης του εργαζομένου στο βλαπτικό παράγοντα. Για τον κάθε ένα από τους παράγοντες αυτούς υπάρχει διαφορετικός τρόπος μέτρησης και εκτίμησης του ως επαγγελματικό κίνδυνο. Η αντιμετώπιση του βασίζεται στην απομάκρυνση ή στη μείωση της έντασης των παραγόντων αυτών, καθώς και στην οργανωτική πρόληψη, που εμπεριέχει τη λήψη ατομικών και άλλων μέτρων προστασίας και την ιατρική παρακολούθηση των εργαζομένων. Χημικοί είναι οι κίνδυνοι που έχουν να κάνουν με βλαβερούς παράγοντες που διακρίνονται σε σωματιδιακούς ρύπους ή αερολύματα (σκόνες, ίνες, καπνοί, νέφη), σε αερόμορφους ρύπους (αέρια, ατμοί). Από τους χημικούς παράγοντες μπορεί να προκληθούν προβλήματα στο αναπνευστικό, αιμοποιητικό, νευρικό σύστημα έως κακοήθεις νεοπλασίες πνεύμονα και γαστρεντερικού συστήματος. Λόγω της σοβαρότητας των επιπτώσεων της έκθεσης των εργαζομένων σε αυτούς τους παράγοντες είναι απαραίτητος ο ποσοτικός και ποιοτικός προσδιορισμός τους εντός του εργασιακού περιβάλλοντος, ως τμήμα της εκτίμησης του επαγγελματικού κινδύνου. Αυτό μπορεί να γίνει είτε με την αναλυτική μέθοδο (δειγματοληψία και ανάλυση δείγματος χημικών ρύπων), είτε με τη μέθοδο της απευθείας μέτρησης (άμεσος προσδιορισμός, ποιοτικός και ποσοτικός του χημικού παράγοντα. [28] Οι βιολογικοί κίνδυνοι προέρχονται από την έκθεση σε παθογόνους μικροοργανισμούς μεταξύ των οποίων και οι γενετικά μεταλλαγμένοι, οι κυτταροκαλλιέργειες (ανάπτυξη κυττάρων που προέρχονται από πολυκύτταρους 19

29 οργανισμούς) και τα ενδοπαράσιτα (μύκητες, πρωτόζωα, μετάζωα, ιοί, βακτηρίδια, κ.ά.). Η έκθεση σε βιολογικούς παράγοντες ενδέχεται να επιφέρει προβλήματα ανάλογα με την επικινδυνότητα του κάθε παράγοντα. Η επικινδυνότητα ενός βιολογικού παράγοντα, μεταξύ άλλων, εξαρτάται από τη μολυσματικότητα του, την παθογονικότητα του, τη μεταδοτικότητα του, την αδρανοποίηση/ εξουδετέρωση και άλλα χαρακτηριστικά. Ενδέχεται δε να είναι επικίνδυνος όχι μόνο για έναν εργαζόμενο, αλλά και για το σύνολο των εργαζομένων, καθώς και για το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο. Η εκτίμηση του επαγγελματικού κινδύνου στην περίπτωση αυτή, αφορά την εκτίμηση ύπαρξης της έκθεσης (προσδιορισμός των παραγόντων και των χαρακτηριστικών τους) και την εκτίμηση του μεγέθους της έκθεσης (μετρήσεις μόλυνσης των επιφανειών, μετρήσεις ύπαρξης μικροοργανισμών). Δυστυχώς για τους βιολογικούς παράγοντες δεν υπάρχουν οριακές τιμές έκθεσης. [32] Οι κίνδυνοι για την ασφάλεια είναι δυνατόν να οδηγήσουν στην πρόκληση τραυματισμού ή βιολογικής βλάβης στους εργαζομένους, ως αποτέλεσμα της έκθεσης τους. Οι κίνδυνοι αυτής της κατηγορίας διακρίνονται σε ελλείψεις από κτηριακές υποδομές, ελλείψεις στην ασφάλεια των μηχανημάτων, μηχανών και εγκαταστάσεων, ελλείψεις μέτρων ασφαλείας, κατά τη χρήση και μετακίνηση επικίνδυνων ουσιών, ελλείψεις στις ηλεκτρικές εγκαταστάσεις. Ακόμα, σε κινδύνους εκρήξεων και πυρκαγιάς, κίνδυνοι που προέρχονται από ελλείψεις στην ενημέρωση, πληροφόρηση και εκπαίδευση των εργαζομένων. Στην αντιμετώπιση αυτών των κινδύνων μεγάλο ρόλο παίζει η σωστή εκτίμηση επαγγελματικού κινδύνου του χώρου εργασίας, καθώς και η λήψη προληπτικών μέτρων σε οργανωτικό επίπεδο. Οι παράγοντες κινδύνου για την υγεία και την ασφάλεια αφορούν στην ίδια την οργάνωση της παραγωγικής διαδικασίας και την προσπάθεια προσαρμογής του εργαζομένου στην εργασία. Οι κίνδυνοι αυτοί μπορεί να οφείλονται στην οργάνωση της εργασίας (π.χ. κυκλικό ωράριο, νυχτερινή εργασία, κ.λπ.), σε ψυχολογικούς παράγοντες, συναισθηματική ή νοητική καταπόνηση (π.χ. βία, επιθετικότητα, 20

30 συναισθηματική φόρτιση), σε εργονομικούς παράγοντες (π.χ. χειρισμός φορτίων, διακίνηση ασθενών), σε αντίξοες συνθήκες εργασίας κ.λπ. [17] 2.7 Ενδεικτική παράθεση νομοθετημάτων που σχετίζονται με την υγιεινήασφάλεια εργασίας στο χώρο της υγείας Ν.551/1914 και οι τροποποιήσεις αυτού. «Περί ευθύνης προς αποζημίωσης των εξ ατυχήματος εν τη εργασία παθόντων εργατών ή υπαλλήλων». Ν.2868/1922 «Περί υποχρεωτικής ασφαλίσεως των υπαλλήλων». Α.Ν.539 /45 «Περί χορηγήσεως κατ έτος εις τους μισθωτούς αδειών μετ αποδοχών». Υ.Π.Α2 στ/1539/85 Βασικοί κανόνες προστασίας της υγείας του πληθυσμού και των εργαζομένων από τους κινδύνους που προκύπτουν από ιοντίζουσες ακτινοβολίες (Συμμόρφωση προς τις οδηγίες 80/836/ΕYRATOM/ και 84/467/ ΕYRATOM Μ/3-9-84). Ν.1568/85 (ΦΕΚ 177/Α/ ) (ΤΡ:Ν.1767/88,Ν.1682/87,Ν.2 224/94) «Υγιεινή και Ασφάλεια των εργαζομένων». Π.Δ.307/86(ΤΡΟΠ: Π.Δ.339/01) Προστασία της υγείας των εργαζομένων που εκτίθενται σε ορισμένους χημικούς παράγοντες κατά τη διάρκεια της εργασίας τους. Π.Δ.71/88Κανονισμός Πυροπροστασίας Κτιρίων. Π.Δ.176/97 Μέτρα για τη βελτίωση της ασφάλειας και της υγείας κατά την εργασία των εγκύων, λεχώνων και γαλουχουσών εργαζομένων σε συμμόρφωση με την οδηγία 92/85/ΕΟΚ. Αριθμ.Η.Π.37591/2031 ΚΥΑ (ΦΕΚ 1419/τ. Β /2003) Μέτρα και όροι για τη διαχείριση ιατρικών αποβλήτων σε ιατρικές μονάδες. Εγκύκλιος 45/2010 Εργατικό Ατύχημα(άρθρα 8 παρ. 4 & 34 παρ. 1 του Α.Ν. 1846/51) Υ.Α.Υ.Ι/Γ.Π./ΟΙΚ.76017/ Απαγόρευση του καπνίσματος σε δημόσιους χώρους, μεταφορικά μέσα και μονάδες παροχής υπηρεσιών υγείας. Άρθρο 662 του Αστικού Κώδικα. «Ασφάλεια και Υγιεινή των Χώρων Εργασίας». 21

31 Π.Δ.95/99 «Όροι ίδρυσης και λειτουργίας Υπηρεσιών Προστασίας και Πρόληψης». Ν.2224/94 Ρύθμιση θεμάτων εργασίας, συνδικαλιστικών δικαιωμάτων, υγιεινής και ασφάλειας των εργαζομένων και οργάνωσης υπουργείου εργασίας και των εποπτευόμενων από αυτό νομικών προσώπων και άλλες διατάξεις. [17] Κεφάλαιο 3 Συνθήκες εργασίας νοσηλευτών 3.1 Εισαγωγή Ο υγειονομικός τομέας είναι τόσο εντάσεως εργασίας, όσο και εξάρτησης εργασίας και κατ επέκταση η ποσότητα και η ποιότητα των προσφερόμενων υπηρεσιών εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την επαρκή στελέχωση των δομών υγείας καθώς και από την εκπαίδευση και τις ικανότητες του προσωπικού. Κατ επέκταση χρίζει ιδιαίτερης σημασίας η ύπαρξη μιας ολοκληρωμένης και συνεκτικής στρατηγικής σχεδιασμού των ανθρώπινων πόρων. Παρόλα αυτά, για τη χάραξη μιας πολιτικής σχεδιασμού του ανθρώπινου δυναμικού είναι απαραίτητη η κατανόηση τόσο των παραγόντων που διαμορφώνουν τη ζήτηση για υπηρεσίες εντάσεως εργασίας, όσος και για τα προβλήματα που καλείται κάθε πολιτική να αντιμετωπίσει. [33] Οι νοσηλευτικές υπηρεσίες παρέχονται όλο το εικοσιτετράωρο και για όλες τις ημέρες του χρόνου. Το νοσηλευτικό προσωπικό ως εκ τούτου κατανέμεται σε τρεις βάρδιες: πρωινή (7-3), απογευματινή (3-11) και νυχτερινή (11-7) και επιπλέον εργάζεται Σάββατα και αργίες. 3.2 Στελέχωση Με βάση την Αμερικάνικη ομοσπονδία δασκάλων (1995), η εγγυημένη στελέχωση ορίζεται ως «ένας ικανός αριθμός προσωπικού, με κατάλληλο συνδυασμό επιπέδου ικανοτήτων, διαθέσιμος όλες τις ώρες, ώστε να διασφαλίζει ότι οι ανάγκες στα πλαίσια φροντίδας του ασθενούς αντιμετωπίζονται και ότι διατηρούνται εργασιακές συνθήκες χωρίς επικείμενους κινδύνους». Η στελέχωση συνδέεται με τον αριθμό και το είδος του προσωπικού που είναι απαραίτητες για την φροντίδα των ασθενών. Σχετίζονται, ακόμα, με το φόρτο εργασίας, το εργασιακό περιβάλλον, την αποδοτικότητα, την αποτελεσματικότητα 22

32 των δαπανών, την πολυπλοκότητα του ασθενούς, το επίπεδο ικανοτήτων του νοσηλευτικού προσωπικού, ώστε να καθοριστούν οι πραγματικές ανάγκες κάθε νοσηλευτικής μονάδας. [34] Το βασικό κριτήριο που χαρακτηρίζει την ποιότητα του περιβάλλοντος εργασίας σχετίζεται με την ποιοτική και ποσοτική σύνθεση του σε νοσηλευτικό προσωπικό. Την ποιοτική σύνθεση του νοσηλευτικού προσωπικού την προσδιορίζει το επίπεδο εκπαίδευσης και την ποσοτική ο δείκτης αντιστοιχίας νοσηλευτή προς ασθενείς. [35] Η επαρκής στελέχωση αποτελεί αναγκαία συνθήκη προκειμένου οι νοσηλευτές να παρέχουν ποιοτική φροντίδα και να αναπτύξουν όλες τις πτυχές του νοσηλευτικού ρόλου. Διότι τότε εφαρμόζονται με ασφάλεια οι νοσηλευτικές πράξεις και διατίθεται χρόνος για τον ασθενή. [36] Η μειωμένη και ανεπαρκής στελέχωση σε νοσηλευτές θεωρείται ως μια από τις μέγιστες απειλές στην ασφάλεια των ασθενών στα νοσοκομεία. [37] Η επάρκεια της στελέχωσης σε νοσηλευτές πανεπιστημιακής εκπαίδευσης είναι το σημαντικότερο στοιχείο ενός ποιοτικού περιβάλλοντος εργασίας, διότι δημιουργεί συνθήκες όπου ο νοσηλευτής έχει την χρονική άνεση να αξιολογήσει τις νοσηλευτικές ανάγκες των ασθενών και την ικανότητα να σχεδιάσει τις νοσηλευτικές παρεμβάσεις και να τις εφαρμόσει με ασφάλεια, [36], αποφεύγοντας τα λάθη και ελέγχοντας τους παράγοντες κινδύνου και τις αρνητικές εκβάσεις στους ασθενείς.[38] Η κατάσταση στα ελληνικά νοσοκομεία από την άποψη της στελέχωσης τους σε νοσηλευτικό προσωπικό χαρακτηρίζεται ως οικτρά. [39] 3.3 Ώρες απασχόλησης Το νοσηλευτικό προσωπικό εργάζεται πέντε ημέρες την εβδομάδα και σαράντα ώρες, με μιάμιση ώρα υποχρεωτικής υπερωρίας την εβδομάδα. Ο μέσος όρος απασχόλησης στην Ευρώπη είναι 32,5 ώρες την εβδομάδα με λιγότερες ώρες εργασίας ανά εβδομάδα, στις Κάτω χώρες (24,8 ώρες) και τις περισσότερες στην Πολωνία και Ελλάδα (38,5ώρες). [40] 3.4 Εργασία σε βάρδιες Η εργασία σε βάρδιες αποτελεί μια ανάγκη για τη νοσηλευτική εργασία προκειμένου να καλυφθούν οι νοσηλευτικές ανάγκες των ασθενών όλο το εικοσιτετράωρο. 23

33 Την κατανομή των νοσηλευτών στα διάφορα ωράρια εργασίας (πρωινά, απογευματινά, νυκτερινά) καθορίζει το επίπεδο στελέχωσης του νοσηλευτικού προσωπικού σε μια δεδομένη μονάδα/ υπηρεσία και υπό αυτόν τον όρο η υποστελέχωση αυξάνει τον αριθμό των απογευματινών και νυκτερινών ωραρίων ανά νοσηλευτή. Η εργασία σε βάρδιες και κυρίως η εργασία κατά τη διάρκεια της νύκτας επιδρά αρνητικά στην υγεία του νοσηλευτή και στην εκπλήρωση των οικογενειακών και κοινωνικών του υποχρεώσεων. [41] Εκτιμάται ότι προκαλεί διαταραχές ύπνου, προβλήματα πέψης, νευροψυχολογικές διαταραχές και κόπωση. [42] Ακόμη προκαλεί αυξημένη κατανάλωση οινοπνεύματος, μείωση της απόδοσης και της ικανοποίησης από την εργασία. [43] H πίεση δε, που προκαλεί η υπερφόρτωση εργασίας του νοσηλευτικού προσωπικού σε συνδυασμό με τις βάρδιες, δημιουργεί συνθήκες που ευνοούν την κόπωση και τον τραυματισμό στον νοσηλευτικό πληθυσμό. [44] Ο κακός σχεδιασμός του προγράμματος εργασίας και η μη δίκαιη κατανομή των απογευματινών και νυκτερινών ωραρίων μεγιστοποιεί τις αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία και την κοινωνική ζωή των εργαζομένων. [43] 3.5 Εφαρμοζόμενο σύστημα νοσηλευτικής εργασίας Αναφέρονται τρία συστήματα οργάνωσης της νοσηλευτικής εργασίας, το προσανατολισμένο στον ασθενή (primary nursing), το προσανατολισμένο στις εργασίες σύστημα της λειτουργικής νοσηλευτικής (functional nursing) και το μικτό σύστημα ομαδικής νοσηλευτικής (team nursing). Η ομαδική νοσηλευτική αποτελεί ενδιάμεσο σύστημα που μια μικρή ομάδα νοσηλευτών χρεώνεται θαλάμους- ομάδα ασθενών. Το επίπεδο στελέχωσης μιας μονάδας προσδιορίζει και το σύστημα οργάνωσης της νοσηλευτικής εργασίας. Σε καταστάσεις επαρκούς στελέχωσης εφαρμόζεται το σύστημα της πρωτοβάθμιας νοσηλευτικής, όπου ένας νοσηλευτής είναι υπεύθυνος για έναν ή περισσότερους ασθενείς. Ο αριθμός των ασθενών καθορίζεται από τον βαθμό οξύτητας της κατάστασης και το επίπεδο νοσηλευτικής εξάρτησης. Για τους μεν ασθενείς η πρωτοβάθμια νοσηλευτική επιτρέπει την ολιστική φροντίδα τους, προάγει τη συνοχή της φροντίδας και αυξάνει την ικανοποίηση των ασθενών [45], για τους δε νοσηλευτές η γνώση του αρρώστου και της οικογένειας ως πρόσωπα, 24

34 δημιουργεί συνθήκες παροχής φροντίδας, σύμφωνα με τις ανάγκες τους, αυξάνει την αίσθηση ευθύνης, βελτιώνει την επικοινωνία με τους συναδέλφους τους, τους συνεργάτες [46] και αυξάνει την ικανοποίηση τους από την εργασία. [45] Όταν υπάρχει έλλειψη προσωπικού επιλέγεται υποχρεωτικά το λειτουργικό σύστημα εργασίας, δανεισμένο από την βιομηχανία, στο οποίο το νοσηλευτικό προσωπικό χρεώνεται εργασίες και όχι ασθενείς. Στα πλαίσια της εφαρμογής του λειτουργικού συστήματος, ο προϊστάμενος αναθέτει καθημερινά στους νοσηλευτές ανάλογα με τις ικανότητες τους συγκεκριμένες δραστηριότητες και όχι ασθένειες (π.χ. κάποιος είναι υπεύθυνος για τις αλλαγές των τραυμάτων, άλλος για την διανομή των φαρμάκων ή τη λήψη των ζωτικών σημείων των ασθενών κ.λπ.). Σ αυτό το σύστημα εργασίας που εφαρμόζεται λόγω των σημαντικών ανεπαρκειών σε νοσηλευτές, υπάρχει πιθανότητα όλοι οι νοσηλευτές του τμήματος να περάσουν από έναν ασθενή και να μη γνωρίζει ο καθένας την παράμετρο που ικανοποίησε, το βασικό του μειονέκτημα όμως συνίστανται στο ότι κανείς νοσηλευτής δεν μπορεί να έχει μια πλήρη εικόνα του ασθενούς. Αυτός ο τεμαχισμός της φροντίδας του αρρώστου καθιστά λιγότερο αποτελεσματική την παρεχόμενη νοσηλευτική φροντίδα. [47] Το σύστημα κατηγορείται ότι δεν συνάδει με παροχή εξατομικευμένης νοσηλευτικής φροντίδας, διότι ουδείς γνωρίζει όλες τις ανάγκες του ασθενούς. Η λειτουργική είναι μια μηχανιστική προσέγγιση στην παροχή της νοσηλευτικής φροντίδας, όπου η ολοκλήρωση των στόχων και η διατήρηση της ρουτίνας των θαλάμων προηγούνται από τις ατομικές ανάγκες των ασθενών. Η ομαδική νοσηλευτική αποτελεί ενδιάμεσο σύστημα που μικρή ομάδα νοσηλευτών χρεώνεται θαλάμους/ ομάδα ασθενών. Παρόλο που πολλοί ερευνητές ασχολήθηκαν με την αξιολόγηση των συστημάτων παροχής της νοσηλευτικής φροντίδας στα νοσηλευτικά τμήματα στην Ελλάδα εκτός του λειτουργικού ουδέποτε εφαρμόστηκε άλλο σύστημα εργασίας, επειδή ποτέ δεν υπήρξαν οι απαιτούμενες συνθήκες στελέχωσης σε νοσηλευτικό προσωπικό. [48] 25

35 3.6 Έλλειψη νοσηλευτών Η παγκόσμια έλλειψη νοσηλευτών που συνεχώς αυξάνεται είναι μεγάλη πρόκληση για το χώρο της υγείας και οφείλεται στο γεγονός ότι η προσφορά των νοσηλευτών στις αναπτυσσόμενες και αναπτυγμένες χώρες, είναι μικρότερη από τη ζήτηση. Οι αναπτυγμένες χώρες διαθέτουν ένα πληθυσμό νοσηλευτών που φροντίζει συνεχώς έναν αυξανόμενο πληθυσμό ασθενών. Η πρόκληση γι αυτές τις χώρες είναι η αντικατάσταση των νοσηλευτών που θα συνταξιοδοτηθούν μέσα στα επόμενα χρόνια, ενώ για άλλες χώρες, πρόβλημα είναι το γεγονός ότι υπάρχει σημαντική μείωση νέων επαγγελματιών. Όλα αυτά ανάγκασαν τις περισσότερες από τις ανεπτυγμένες χώρες να προσπαθήσουν να επιλύσουν τα προβλήματα της κρίσης. Βασικό τους στόχο αποτελεί η αποτροπή μείωσης των νοσηλευτών. Στόχο επίσης αποτελεί και η αύξηση του αριθμού του νοσηλευτικού προσωπικού. Υπάρχουν χώρες που για να επιτύχουν το συγκεκριμένο στόχο στρέφουν την προσοχή τους σε γυναίκες μεγαλύτερης ηλικίας, σε εθνικές μειονότητες και σε επαγγελματίες με λιγότερα τυπικά προσόντα αλλά με επαρκή επαγγελματική εμπειρία. Επίσης, επιδιώκοντας τη γρήγορη προσαρμογή τους επιλέγουν για εργασία άτομα που έχουν ήδη εξασκήσει το επάγγελμα του νοσηλευτή στο παρελθόν και που έπειτα αποχώρησαν. Απαιτείται έτσι λεπτομερής εξέταση για την αποχώρηση τους καθώς και των τρόπων επαναπρόσληψής τους. Τέλος, η εισαγωγή εργαζομένων από άλλες χώρες καταφέρνει να αυξήσει σημαντικά τον αριθμό νοσηλευτικού προσωπικού κάποιας άλλης χώρας. Οι αναπτυγμένες χώρες προσλαμβάνουν εργαζόμενους από αναπτυσσόμενες χώρες που λόγω των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν, όπως χαμηλές απολαβές, απουσία ευκαιριών επαγγελματικής εξέλιξης, εκπαίδευση και απειλή βίας είναι πρόθυμοι να εργαστούν σε κάποια άλλη χώρα. Με τον τρόπο αυτό δεν επιλύεται το πρόβλημα έλλειψης νοσηλευτών, απλά μετατίθεται σε χώρες που έχουν λιγότερες δυνατότητες επίλυσης. [49] Στην Ελλάδα, το 2009,ξεκίνησε η αθρόα έξοδος/ συνταξιοδότηση πολλών νοσηλευτών από το σύστημα υγείας και αυτή η κίνηση πολλαπλασιάστηκε τα επόμενα χρόνια. Η πρόωρη συνταξιοδότηση των νοσηλευτών, χωρίς αυτό να 26

36 αντικατοπτρίζει την πραγματική βούληση των ίδιων, ενεργοποιήθηκε δεδομένης της αβεβαιότητας του ασφαλιστικού συστήματος και συνέβαλλε στην αποδιοργάνωση των νοσηλευτικών υπηρεσιών σε όλα τα δημόσια νοσοκομεία. Οι κενές θέσεις εργασίας, σύμφωνα με τους οργανισμούς των ιδρυμάτων, είναι πολλές και παρ όλο που τότε υπήρχαν άνεργοι νοσηλευτές (περίπου 6.000), οι οποίοι πλέον είναι πάνω από 8.000, εντούτοις δεν έγινε καμία πρόσληψη στα δημόσια νοσοκομεία, εξαιρουμένων ελάχιστων νοσηλευτών ως επικουρικό προσωπικό με περιορισμένο χρονικό ορίζοντα εργασίας, οι οποίοι προσελήφθησαν για τα νοσοκομεία από το ΚΕΕΛΠΝΟ το 2013 με στόχο την ενίσχυση κυρίως των μονάδων εντατικής θεραπείας (Μ.Ε.Θ.). Με την έναρξη της κρίσης, το 2009, αποφασίστηκε επίσης, ότι για κάθε πέντε αποχωρήσεις δημοσίων υπαλλήλων θα υπήρχε μια νέα πρόσληψη, χωρίς να εξαιρεθούν οι νοσηλευτές από αυτή την απόφαση. Οι μισθοί των Ελλήνων νοσηλευτών υπέστησαν σημαντική περικοπή, 40% περίπου στις αποδοχές τους, η οποία σε συνδυασμό με την αύξηση της φορολογίας και τη μη έγκαιρη καταβολή δεδουλευμένων (υπερωριών, νυκτερινών, κ.λπ.), συμβάλλει στην περαιτέρω επιβάρυνση του νοσηλευτικού επαγγέλματος. Η πιθανότητα πρόσληψης ενός νέου αποφοίτου ξεπερνά τα 4-5 χρόνια από την αποφοίτηση του, με αυτό το χρονικό διάστημα να έχει αυξητική τάση. Οι εργαζόμενοι νοσηλευτές, λόγω της μεγάλης έλλειψης προσωπικού, αναγκάζονται να εργαστούν χωρίς να λαμβάνουν τις δόκιμες εβδομαδιαίες αναπαύσεις και η κατανομή ασθενών/νοσηλευτών καταστρατηγείται, με αποτέλεσμα τη συνεχιζόμενη εξουθένωση τους και την αναγκαστική έκπτωση στην παρεχόμενη ποιότητα φροντίδας. Σημαντική παράμετρο στη λειτουργία των δομών παροχής φροντίδας υγείας αποτελεί η κατανομή του νοσηλευτικού προσωπικού όλων των κλάδων σε κάθε νοσηλευτικό τμήμα. Είναι εμφανής τόσο η αύξηση του βοηθητικού προσωπικού στη διάρθρωση του ημερήσιου προγράμματος της νοσηλευτικής υπηρεσίας όσο και η ταυτόχρονη μείωση των νοσηλευτών τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, καταστρατηγώντας έτσι τα επαγγελματικά καθήκοντα και τοποθετώντας τη νοσηλευτική πράξη σε ένα γενικότερο άνομο πλαίσιο παροχής φροντίδας από οποιονδήποτε που δεν κατέχει τον τίτλο του νοσηλευτή. 27

37 Η έλλειψη αποσαφηνισμένου και νομικά κατοχυρωμένου καθηκοντολογίου και η διαφοροποίηση αυτού μεταξύ των κλάδων του νοσηλευτικού προσωπικού που εργάζεται σ ένα νοσοκομείο, δίνει τη δυνατότητα στους κυβερνώντες να χρησιμοποιούν βοηθούς νοσηλευτών στη θέση των νοσηλευτών, δεδομένου του ότι οι τελευταίοι αποτελούν πιο φθηνό εργατικό δυναμικό. Με αυτό τον τρόπο καταστρατηγούνται τα διεθνή δεδομένα στελέχωσης του κάθε τμήματος από όλες τις βαθμίδες νοσηλευτικής εκπαίδευσης και δίνεται άλλοθι στους ασκούντες πολιτική, να αποφεύγουν την άμεση πρόσληψη του αριθμού εκείνου των νοσηλευτών που ορίζεται ως ο αναγκαίος για την ασφαλή και ουσιαστική λειτουργία ενός νοσηλευτικού τμήματος, όπως αυτός τεκμηριώνεται από τα διεθνή βιβλιογραφικά δεδομένα. [50] 3.7 Κτιριακή υποδομή Τα κτίρια με ότι περιέχουν σε υλικοτεχνική υποδομή και εξοπλισμό αποτελούν το φυσικό περιβάλλον του νοσηλευτικού προσωπικού και επηρεάζει την ικανοποίηση των νοσηλευτών από την εργασία τους. [51] Η προοπτική του χώρου προσφέρει ιδέες για τις συνθήκες εργασίας των νοσηλευτών, τις ιατρονοσηλευτικές διεπαγγελματικές σχέσεις και την εμπειρία των ασθενών με τη νοσοκομειακή του φροντίδα. [52] Στην Ελλάδα παρά την ανέγερση νέων νοσοκομείων και τις βελτιώσεις κτιρίων που πραγματοποιήθηκαν στα πλαίσια ανάπτυξης του εθνικού συστήματος υγείας, τα αποτελέσματα υπολείπονται από τους στόχους που είχαν θέσει οι εμπνευστές του εθνικού συστήματος υγείας.[53] Έτσι παλιά κτίρια, ανεπαρκείς χώροι εργασίας, θάλαμοι ασθενών χωρίς χώρους υγιεινής και με κακή αρχιτεκτονική δομή συνθέτουν το καθημερινό περιβάλλον εργασίας του νοσηλευτικού προσωπικού. 3.8 Χώρος ολιγόλεπτης ανάπαυσης του νοσηλευτικού προσωπικού Ο χώρος του νοσηλευτικού τμήματος είναι δημόσιος χώρος, όπου ο νοσηλευτής υπόκειται σε διαρκή παρατήρηση από πλήθος κόσμου, ασθενείς και συνεργάτες με αποτέλεσμα να είναι σε διαρκή πίεση για έκφραση επαγγελματικής συμπεριφοράς. Γι αυτό στο διάλειμμα που κάνει για ολιγόλεπτη ανάπαυση απαιτείται να αποσυρθεί 28

38 σε χώρο όπου θα διαφυλάξει την ατομικότητα του και θα έχει τη δυνατότητα αυτοέκφρασης και επίδειξης χαλαρής συμπεριφοράς. Ο χώρος του προσωπικού δίνει τη δυνατότητα για ολιγόλεπτη διακοπή της απόδοσης της δημόσιας επαγγελματικής ταυτότητας, ενώ επιτρέπει να εκφρασθούν και να αναπτυχθούν οι προσωπικές πτυχές της ταυτότητας. Οι νοσηλευτές έχουν το λιγότερο προσωπικό χώρο μέσα στα νοσοκομεία. Οι άνθρωποι κάνουν τους χώρους αλλά και οι χώροι διαμορφώνουν τους ανθρώπους με τους περιορισμούς τους και με τη δυνατότητα που δίνουν στην έκφραση των ταυτοτήτων. Υπό αυτή την έννοια ο χώρος είναι ένα εργαλείο σκέψης και δράσης, έτσι και τα νοσοκομεία δεν περιέχουν απλώς τα άτομα, αλλά και τα διαμορφώνουν. [54] 3.9 Εξοπλισμός και υλικοτεχνική υποδομή Οι υπηρεσίες υγείας απαιτούν την ύπαρξη ειδικής υλικοτεχνικής υποδομής και εξοπλισμού που πρέπει να έχουν ειδικές προδιαγραφές ανάλογες με τη χρήση τους, να είναι επαρκείς και σε κατάσταση καλής λειτουργίας. Τα προβλήματα που δημιουργούνται στους χώρους εργασίας αφορούν στην παντελή απουσία του εξοπλισμού ή την ποσοτική του ανεπάρκεια και την κακή του ποιότητα. Η έλλειψη πόρων γενικώς αυξάνει το φόρτο εργασίας και το ποσό προσπάθειας που ασκείται στην εργασία. [55] Οι επιπτώσεις είναι πολύ σοβαρές και σχετίζονται με τη διαχείριση του χρόνου των εργαζομένων, τη διατάραξη της διεπαγγελματικής συνεργασίας, την υποβάθμιση της ποιότητας του παρεχόμενου έργου και τις δυσάρεστες επιπτώσεις στην υγεία των ασθενών και των εργαζομένων. Είναι σύνηθες το νοσηλευτικό προσωπικό να αναζητά σε άλλους χώρους την ανεύρεση του κατάλληλου εξοπλισμού, σπαταλώντας πολύτιμο χρόνο. [56] Έτσι συχνά παρατηρείται το φαινόμενο τα νοσοκομεία να διαθέτουν υπερσύχρονο πανάκριβο εξοπλισμό για εξειδικευμένες εξετάσεις και από την άλλη ο νοσηλευτής π.χ. των εξωτερικών ιατρείων να αναζητεί έναν απινιδωτή ή ένα άλλο είδος πρώτης ανάγκης που όμως είναι σε ανεπάρκεια. [57] 29

39 Η ανεπάρκεια σε βασικά είδη γεννά διλήμματα και δημιουργεί stress κατά την άσκηση της νοσηλευτικής δραστηριότητας, προβλήματα στην ποιότητα του παρεχόμενου έργου καθώς επίσης διαταράσσει τις σχέσεις με τους ασθενείς.[58] Κεφάλαιο 4 Παράγοντες που οδηγούν στην απουσία από την εργασία 4.1 Εισαγωγή Στο εργασιακό περιβάλλον δεν προσδιορίζεται μόνο η εκτέλεση μιας εργασίας, αλλά και το σύνολο των καταστάσεων και των παραγόντων με τους οποίους ο εργαζόμενος έρχεται σε επαφή και οι οποίοι μπορούν να επηρεάσουν τη φυσική και ψυχική ισορροπία του κατά τη διάρκεια της εργασίας του ή ως αποτέλεσμα της. Οι παράγοντες που απαντώνται στο χώρο του νοσοκομείου χωρίζονται σε ομάδες: σε παράγοντες κινδύνου για την υγεία, παράγοντες κινδύνου για την ασφάλεια και παράγοντες κινδύνου για την υγεία και την ασφάλεια. Το εργατικό ατύχημα και η επαγγελματική νόσος θεωρείται ως ένας παράγοντας κινδύνου. Η προστασία της υγείας και της ασφάλειας των εργαζομένων στο χώρο της εργασίας υπαγορεύεται από την ελληνική νομοθεσία, κυρίως με το νόμο-πλαίσιο 1568/85, ωστόσο το νομοθετικό πλαίσιο εφαρμόζεται ελλιπώς. Μέχρι σήμερα δεν έχουν οργανωθεί υπηρεσίες υγιεινής και ασφάλειας της εργασίας στα ελληνικά νοσοκομεία, δεν καταγράφονται συστηματικά τα εργατικά ατυχήματα και σε πολύ λίγα νοσοκομεία εφαρμόζονται περιορισμένα μέτρα για την προστασία των εργαζομένων, κυρίως από βιολογικούς παράγοντες κινδύνου. [9] 4.2 Παράγοντες κινδύνου για την υγεία Οι παράγοντες κινδύνου για την υγεία χωρίζονται, ανάλογα με την έκθεση τους σε φυσικούς, χημικούς και βιολογικούς. 4.2.α Έκθεση σε φυσικούς παράγοντες Οι φυσικοί παράγοντες του εργασιακού χώρου είναι οι ακτινοβολίες, ο θόρυβος, το μικροκλίμα, οι υπέρηχοι, το laser, οι δονήσεις, οι κραδασμοί και ο φωτισμός. Οι ακτινοβολίες αποτελούν έναν από τους φυσικούς παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Ταξινομούνται από φυσικής αλλά και παθογενετικής πλευράς σε ιοντίζουσες και μη ιοντίζουσες ακτινοβολίες. [30] 30

40 Η ιοντίζουσα ακτινοβολία θεωρείται από τους σημαντικότερους κινδύνους στα νοσοκομεία. Χρησιμοποιείται τόσο για θεραπεία όσο και για διαγνωστικούς σκοπούς. Θεωρητικά, όλοι οι εργαζόμενοι είναι δυνητικά εκτεθειμένοι και ιδιαίτερα οι ακτινολόγοι, οι οδοντίατροι, οι καρδιολόγοι, οι νοσηλευτές και γενικά όσοι εργάζονται σε εργαστήρια και χώρους όπου χρησιμοποιούνται πηγές τέτοιας ακτινοβολίας. Οι μακροχρόνιες επιπτώσεις στην υγεία από την έκθεση σε ιοντίζουσα ακτινοβολία περιλαμβάνουν την ακτινοδερματίτιδα, την απλαστική αναιμία, μυελοδυσπλαστικά νοσήματα, την πρόωρη γήρανση, τις διαταραχές αναπαραγωγής, τις νευρολογικές διαταραχές και την καρκινογένεση. Η έκθεση σε μη ιοντίζουσα ακτινοβολία, δηλαδή, στο φάσμα της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας που περιλαμβάνει τα ραδιοκύματα, την υπεριώδη και υπέρυθρη ακτινοβολία και το laser, λόγω της μικρής ικανότητας διείσδυσης στους ιστούς, δεν σχετίζεται επί του παρόντος με σοβαρά προβλήματα υγείας, στα συνήθη επίπεδα που καταγράφονται στα νοσοκομεία. Όμως, οι επιπτώσεις της στο δέρμα και τους οφθαλμούς είναι επιβεβαιωμένες και πρέπει να λαμβάνονται όλα τα απαραίτητα μέτρα για την ελαχιστοποίηση της έκθεσης, ενημέρωση, προστασία και ιατρική παρακολούθηση των εργαζομένων. [8] Στα ακτινολογικά εργαστήρια. Είναι απαραίτητη η χρήση δοσίµετρων και η κατάλληλη ένδυση, οι εγκυμονούσες εργαζόμενες θα πρέπει να τοποθετούνται σε άλλο χώρο εργασίας εγκαίρως. [59] Ο επόμενος φυσικός παράγοντας είναι ο θόρυβος. Θόρυβος με την απλούστερη έννοια, ορίζεται ως κάθε ανεπιθύμητος ήχος. «Ηχορύπανση είναι η μορφή υποβαθμίσεως του περιβάλλοντος και της ποιότητας ζωής που οφείλεται στους υπερβολικούς σε αριθμό και ένταση θορύβους». [60] Ο θόρυβος έχει ως χαρακτηριστικά του τη συχνότητα που μετριέται σε Hertz (Hz) και την ένταση που μετριέται σε Decibel (Db). Η έκθεση σε ήχο έντασης των 85 Db προκαλεί διάφορα προβλήματα στην υγεία, όπως βαρηκοΐα μέχρι και κώφωση, ευερεθιστότητα, εύκολη κόπωση και καρδιαγγειακά προβλήματα. Στους επαγγελματίες υγείας παρατηρήθηκε συσχέτιση του θορύβου σε υψηλά επίπεδα με την εμφάνιση κεφαλαλγίας και άγχους στους ίδιους. 31

41 Άλλες επιπτώσεις είναι η αύξηση κινδύνου λαθών, η μειωμένη εξεταστική ικανότητα και ο μειωμένος ρυθμός ανάρρωσης των ασθενών. Το προσωπικό του τμήματος Μονάδας Εντατικής Θεραπείας (ΜΕΘ) και του χειρουργείου εκτίθενται πολύ συχνά σε θορύβους. [8] Η ενεργοποίηση της απάντησης στο στρες του θορύβου αυξάνει την έκκριση της αδρεναλίνης και της νοραδρεναλίνης και την αρτηριακή πίεση. Προκαλεί διαταραχές ύπνου (αναφέρεται ότι ανεκτό του θορύβου για τον ύπνο είναι 37 db το πολύ) και εκνευρισμό. Στα παιδιά και νεογνά, τα προαναφερόμενα, είναι ακόμη εντονότερα με την εμφάνιση αύξησης της ενδοκράνιας πίεσης, μεταβολές στο ηλεκτροεγκεφαλογράφημα και διαταραχές στη δομή και στους κύκλους του ύπνου. [61] Μπορεί να αναλογιστεί κανείς ότι όταν όλες αυτές οι φυσιολογικές αποκρίσεις αφορούν ασθενείς είναι ακόμη πιο δραματικές επιβαρύνοντας την υγεία τους. Από την άλλη μεριά στο προσωπικό παρατηρείται μείωση της ικανότητας απόδοσης, κόπωση και γρηγορότερη έλευση της επαγγελματικής εξουθένωσης. [59] Επίσης, φυσικός παράγοντας είναι και το μικροκλίμα. Οι θερμικές συνθήκες ενός εργασιακού χώρου σε συνάρτηση με τη μορφή και το είδος της εργασίας, προσδιορίζουν τις θερμικές εναλλαγές μεταξύ ανθρώπου και περιβάλλοντος καθορίζοντας τη θερμική κατάσταση (θερμική άνεση ή θερμική καταπόνηση) του ανθρώπινου οργανισμού. Το θερμό περιβάλλον στο χώρο εργασίας μπορεί να προκαλέσει διαταραχές στο θερμορυθμιστικό κέντρο (θερμοπληξία, υδροπληξία), διαταραχές ηλεκτρολυτών, καθώς και διαταραχές δέρματος και ιδρωτοποιών αδένων. [62] Οι επιβαρυμένοι θερμικά εργασιακοί χώροι έχουν επιπτώσεις στη σωματική και ψυχική υγεία, με την εξάντληση και την κόπωση των φυσιολογικών μηχανισμών θερμορύθμισης του οργανισμού. Αυτό δεν συμβάλλει μόνο στην εμφάνιση συγκεκριμένων επαγγελματικών νοσημάτων, αλλά περιορίζει σημαντικά και την ικανότητα του εργαζομένου να αντιδράσει σωστά στα εξωτερικά ερεθίσματα ή να παρακολουθήσει σύνθετες διαδικασίες, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται εκείνες οι προϋποθέσεις που οδηγούν στα εργατικά ατυχήματα. Οι παράμετροι που προσδιορίζουν το θερμικό περιβάλλον στον εργασιακό χώρο είναι οι φυσικοί παράγοντες, όπως θερμοκρασία αέρα, υγρασία, ταχύτητα και πηγές 32

42 θερμικής ακτινοβολίας. Παράμετροι που σχετίζονται με τον εργαζόμενο, όπως είδος, βαρύτητα εργασίας, διάρκεια έκθεσης, ρουχισμός, κατάσταση υγείας. Οι παράμετροι του μικροκλίματος πρέπει να αξιολογούνται συστηματικά στα πλαίσια της εκτίμησης των επαγγελματικών κινδύνων. Σ ένα ευχάριστο μικροκλιματικό περιβάλλον η θερμοκρασία θα πρέπει να κυμαίνεται από το χειμώνα και το καλοκαίρι. Η ανανέωση του αέρα θα πρέπει να γίνεται τουλάχιστον δύο φορές ανά ώρα και σε χώρους με μεγάλη ανάγκη εξαερισμού, θα πρέπει συχνά να υπερβαίνουν τις δέκα ανανεώσεις την ώρα. [8] Το εσωτερικό περιβάλλον μπορεί να έχει επιπτώσεις ακόμα και στο ρινικό βλεννογόνο του νοσηλευτικού προσωπικού, λόγω της μικροβιακής ρύπανσης των αγωγών αέρος με μύκητες. [63] Τα συμπτώματα που εμφανίζονται σταδιακά συνίστανται στην ατονία, την ευερεθιστότητα, τη χαμηλή απόδοση στην εργασία, την αδυναμία συγκέντρωσης και στην εξάντληση. Το ψυχρό περιβάλλον στο χώρο εργασίας μπορεί να προκαλέσει μείωση της κεντρικής θερμοκρασίας (υποθερμία), διαταραχές στο κεντρικό νευρικό σύστημα, διαταραχές του μυοκαρδίου, διαταραχές αναπνοής, ανατομικές- ιστολογικές αλλοιώσεις (κρυοπαγήματα), ψύξεις, λοιμώξεις αναπνευστικού. [ 62] Επόμενος φυσικός παράγοντας είναι οι υπέρηχοι. Οι υπέρηχοι είναι ήχοι με συχνότητα μεγαλύτερη των 20ΚΗz, οι οποίοι δεν μπορούν να γίνουν αντιληπτοί από το ανθρώπινο αυτί, επειδή το όργανο του Corti δεν έχει υποδοχείς τόσο υψηλής συχνότητας ήχου. Οι υπέρηχοι μπορούν να διαιρεθούν σε υπέρηχους χαμηλής συχνότητας KHz που χρησιμοποιούνται για βιομηχανικούς λόγους (καθάρισμα μετάλλων και γυαλιού), σε ενδιάμεσης συχνότητας 100KHz-1MHz που χρησιμοποιούνται για θεραπευτικές εφαρμογές επειδή προκαλούν αύξηση της θερμοκρασίας και σε υψηλής συχνότητας 1-100MHz που χρησιμοποιούνται για ιατρικές εξετάσεις όπως το υπερηχογράφημα και το Doppler. Οι υπέρηχοι χαμηλής συχνότητας μπορούν να προκαλέσουν διάφορα αποτελέσματα ανάλογα με τον τρόπο που μεταβιβάζονται στο σώμα. Έτσι μεταδιδόμενη μέσω του χεριού προκαλούν τοπική θέρμανση και μηχανική βλάβη στην επιφάνεια της επιδερμίδας η εκφυλισμό της επιφάνειας του οστού στην περίπτωση έντονης και 33

43 παρατεταμένης έκθεσης και μέσω της αέρινης οδού εμφάνιση γενικών συμπτωμάτων όπως αδυναμία, ναυτία, έμετο και ίλιγγο. Οι εργαζόμενοι που πάσχουν από χρόνιες παθήσεις του νευρικού συστήματος, ενδοκρινοπάθειες και μεταβολικές ασθένειες, παθήσεις ώτων και λαβύρινθου, υπόταση, υπέρταση και παρελθόντα κρανιακά τραύματα, δεν πρέπει να εκτελούν δραστηριότητες που περιλαμβάνουν την έκθεση στους υπερήχους. [64] Οι εφαρμογές της ακτινοβολίας laser στην επιστήμη και την τεχνολογία σήμερα είναι τόσες πολλές, που είναι αδύνατο να απαριθμηθούν. Τα laser έχουν μεγάλη γκάμα εφαρμογών στην επιστήμη, την τεχνολογία και στην καθημερινή ζωή και είναι πλέον απαραίτητα για το σύγχρονο τρόπο ζωής. Η καθημερινότητα όπως την ξέρουμε θα ήταν πολύ διαφορετική αν δεν είχε ανακαλυφθεί η ακτινοβολία laser και αν δεν είχαν αναπτυχθεί οι διάφοροι τύποι laser. Η ικανότητα της δέσμης laser να συγκεντρώνει πολύ ενέργεια σε μικρή επιφάνεια τα κάνει πολύ χρήσιμα σε περιπτώσεις καυτηριάσεων, στη θερμοπληξία του αίματος, στην καταστροφή καρκινικών ιστών και σε εγχειρήσεις όπου παλιά η μεγάλη απώλεια αίματος ήταν αναπόφευκτη. Όταν η ηλεκτρομαγνητική ενέργεια από μια πηγή laser προσπίπτει σε έμβιο στόχο και απορροφάται από αυτόν, μετατρέπεται σε κάποια άλλη μορφή ενέργειας, όπως για παράδειγμα ενέργεια χημικών δεσμών, θερμότητα, μηχανική ενέργεια (κύματα πίεσης), ενέργεια ηλεκτρικού πεδίου ή ακόμα και σε φωτεινή ενέργεια (φθορισμός, φωσφορισμός). Ανάλογα λοιπόν με το μηχανισμό αυτής της ενεργειακής μετατροπής, μπορούμε να χωρίσουμε τα φαινόμενα που δημιουργεί η ακτινοβολία laser πάνω στους ιστούς σε θερμικές και μη θερμικές διαδικασίες. Σε κάθε μια από αυτές τις κατηγορίες υπάρχουν δυο κύριοι τρόποι δράσης. Στις θερμικές διαδικασίες το αποτέλεσμα είναι η πήξη και η ατμοποίηση ενώ στις μη θερμικές διαδικασίες έχουμε το αποτέλεσμα της φωτομηχανικής και της φωτοχημικής δράσης. Τα laser έχουν συμβάλλει σε σημαντικό βαθμό τόσο σε ερευνητικό επίπεδο όσο και στην επίλυση καθημερινών μας προβλημάτων. Παρ όλα αυτά δε μπορούμε να τα χαρακτηρίσουμε αθώα αφού ένας μεγάλος αριθμός ατυχημάτων σχετίζεται με τη χρήση τους. Γεγονός είναι ότι η μη ασφαλής χρήση των πηγών laser μπορεί να προκαλέσει ανεπανόρθωτες σωματικές βλάβες στον άνθρωπο και ειδικότερα στο 34

44 δέρμα και τα μάτια. Τα ατυχήματα αυτά μπορούμε να τα χωρίσουμε στα ατυχήματα που συνδέονται με τη δέσμη laser και στα ατυχήματα που δε συνδέονται. Τα σχετιζόμενα με τη δέσμη του laser ατυχήματα επηρεάζουν κυρίως τα μάτια και το δέρμα. Η έκθεση στην δέσμη του laser μπορεί να είναι είτε απευθείας είτε από κατοπτρική ή διάχυτη ανάκλαση. Η πιο κοινή αιτία ατυχημάτων που σχετίζονται με τη δέσμη του laser είναι τα σφάλματα κατά την προσπάθεια ευθυγράμμισης της διάταξης. Ακόμη πολλές φορές οι χειριστές τέτοιων διατάξεων δε χρησιμοποιούν τον απαραίτητο εξοπλισμό όπως είναι τα ειδικά γυαλιά. Άλλες κοινές αιτίες των ατυχημάτων είναι η χρήση ακατάλληλων προστατευτικών γυαλιών για το συγκεκριμένο σε λειτουργία laser, η δυσλειτουργία του εξοπλισμού, η μη ορθή αποκατάσταση του εξοπλισμού μετά από την υπηρεσία συντήρησης και η έλλειψη προσχεδιασμού. Επίσης, ατυχήματα μπορεί να προκαλέσει η εισαγωγή ανακλαστικών υλικών στις πορείες δεσμών laser, η τυχαία ενεργοποίηση της παροχής ηλεκτρικού ρεύματος και φυσικά οι χειριστές χωρίς γνώση του εξοπλισμού. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται επίσης σε χειρουργικές επεμβάσεις με laser κοντά σε σωλήνες παροχής οξυγόνου ή αναισθησιολογικών αερίων, διότι υπάρχει μεγάλος κίνδυνος ανάφλεξης στην τραχεία του ασθενούς. Παρά τις προφυλάξεις και τα ειδικά μέτρα που λαμβάνονται, ακόμα και σήμερα συμβαίνουν ατυχήματα με τραγικές, πολλές φορές, συνέπειες. Ατυχήματα που δε συνδέονται άμεσα με τη δέσμη του laser μπορεί επίσης να προκληθούν. Οι κυριότερες κατηγορίες κινδύνων είναι, οι ηλεκτρικοί, οι χημικοί, ο κίνδυνος της πυρκαγιάς, της παράπλευρης ακτινοβολίας και των συμπιεσμένων αερίων. [65] Η χρήση μηχανών και εργαλείων που παράγουν δονήσεις ή κραδασμούς με άμεση ή έμμεση μετάδοση στον ανθρώπινο οργανισμό, έχουν ως αποτέλεσμα τη μεταφορά της μηχανικής ενέργειας στον εργαζόμενο άνθρωπο. Οι δονήσεις είναι μηχανικές ταλαντώσεις που μεταφέρονται μέσω στερεών σωμάτων και χαρακτηρίζονται από φυσικά μεγέθη, τα κυριότερα των οποίων είναι η περίοδος, η συχνότητα, το πλάτος, η ταχύτητα και η επιτάχυνση. Ο μηχανισμός με τον οποίο επιδρούν οι μηχανικές δονήσεις στον ανθρώπινο οργανισμό είναι σύνθετος και συνάρτηση πολλών μεταβλητών. Η μεταφορά μηχανικής ενέργειας στο ανθρώπινο σώμα πραγματοποιείται κυρίως διαμέσου της 35

45 επιφάνειας στήριξης του σώματος στο μέσο που δονείται και μέσω του βραχίονα όταν ο εργαζόμενος χειρίζεται διάφορα κρουστικά εργαλεία. Η επίδραση των δονήσεων στον ανθρώπινο οργανισμό, μπορεί να προκαλέσει σοβαρές βλάβες και διαταραχές στις φυσιολογικές λειτουργίες, καθώς και διάφορες ανατομικές αλλοιώσεις με συνέπεια τους συνεχείς μικροτραυματισμούς των μαλακών ιστών. Επίσης προκαλεί και ψυχολογικές διαταραχές που είναι ικανές να επηρεάσουν αρνητικά την γενικότερη κατάσταση της ψυχικής ευεξίας του ατόμου, μειώνοντας την ικανότητα αντίδρασης του οργανισμού στα εξωτερικά ερεθίσματα, και κατά συνέπεια αυξάνοντας τις πιθανότητες πρόκλησης ατυχήματος. Οι εργαζόμενοι εμφανίζουν νευροαγγειακές εκδηλώσεις, εκφύλιση του σκελετού και έχουν συμπτώματα όπως ναυτία, υπέρταση, δύσπνοια και γενικότερα δυσφορία. [28] Οι πηγές φωτισμού χωρίζονται σε φυσικές, όπου είναι το φυσικό φως και σε τεχνικές πηγές όπου διαφοροποιείται βάσει των φωτιστικών σωμάτων. Ορισμένοι γενικοί κανόνες στους χώρους εργασίας για την οπτική άνεση για να εξασφαλίσει την ευεξία των εργαζομένων είναι το κατάλληλο επίπεδο φωτισμού, οι σωστές αντιθέσεις λαμπρότητας, η ορθή διάταξη του φωτισμού και η αποφυγή θάμβωσης. Η οπτική κόπωση που οφείλεται σε κακό φωτισμό, εκδηλώνεται κυρίως κατά τη διάρκεια μιας επίμονης και λεπτεπίλεπτης εργασίας και οι εργαζόμενοι έχουν συμπτώματα όπως μειωμένη οπτική οξύτητα, υπνηλία, κεφαλαλγία, επιπεφυκίτιδα, δακρύρροια, ερεθισμό οφθαλμών και πολλά άλλα. [28] 4.2.β Έκθεση σε χημικούς παράγοντες Οι χημικές ουσίες που χρησιμοποιούνται στο χώρο του νοσοκομείου, ανάλογα με το είδος του πιθανού κινδύνου που μπορεί να προκαλέσουν, μπορούν να καταχωρηθούν στις παρακάτω κατηγορίες. Στις διαβρωτικές, οι οποίες προκαλούν απότομη βλάβη κυττάρων και ιστών, στις ερεθιστικές, οι οποίες είναι υπεύθυνες για τοπικές φλεγμονώδες αντιδράσεις. Καθώς επίσης, σε τοξικές για τον οργανισμό, όπου μπορούν να προκαλέσουν βλάβη σε όργανα ή συστήματα του ανθρώπινου οργανισμού και στις βλαπτικές για το ανοσοποιητικό, οι οποίες προκαλούν ανοσοκαταστολή ή υπερευαισθησία του ανοσολογικού συστήματος. Τέλος, στις γενοτοξικές, οι οποίες επιδρούν στο γενετικό υλικό με κίνδυνο καρκινογένεσης, 36

46 μείωση της γονιμότητας και δυσάρεστων συνεπειών στο έμβρυο κατά την εγκυμοσύνη. [9] Οι διάφορες χημικές ουσίες μπορούν να εισχωρήσουν στον ανθρώπινο οργανισμό μέσω τριών διαφορετικών διόδων μεμονωμένα ή συνδυαστικά. Η πρώτη είναι η αναπνευστική δίοδος, αποτελεί την πιο συχνή δίοδο χημικών ουσιών στον ανθρώπινο οργανισμό στους επαγγελματικούς χώρους. Στη συνέχεια πολύ εύκολα μπορούν να απορροφηθούν από το αίμα και διαμέσου της κυκλοφορίας του να δηλητηριαστεί όλος ο οργανισμός. Η δεύτερη είναι η πεπτική δίοδος, είναι βέβαιο ότι ο εργαζόμενος δεν πρόκειται να καταπιεί εκούσια χημικά προϊόντα. Συνήθως πρόκειται για μία λανθασμένη ενέργεια η οποία οφείλεται είτε σε κάπνισμα είτε σε λήψη τροφής είτε σε σκούπισμα του στόματος με τα χέρια μετά την επαφή με κάποια επικίνδυνη ουσία. Η τρίτη και τελευταία δίοδος είναι η διαδερμική. Το δέρμα από τη φύση του είναι ευάλωτο σε οποιαδήποτε επαφή με χημικούς παράγοντες. Μια χημική ουσία μπορεί να δράσει είτε τοπικά είτε να εισχωρήσει και να διαχυθεί μέσα στον οργανισμό προσβάλλοντας ζωτικά όργανα του ανθρώπου. Επίσης όλες οι δερματικές κακώσεις είναι ιδιαίτερα προσβάσιμες οδοί διείσδυσης για τις επικίνδυνες χημικές ουσίες ή παρασκευάσματα. [66] Η χρήση αναισθητικών χορηγούμενων ενδοφλεβίως ή υπό μορφή αερίων εγχεόμενων στον αέρα που αναπνέει ο ασθενής είναι απολύτως απαραίτητη στις χειρουργικές επεμβάσεις. Ιδιαίτερη προσοχή όμως πρέπει να δίνεται στα αναισθητικά αέρια, κατά την εκτίμηση κινδύνων για τους εργαζόμενους στον χειρουργικό τομέα, διότι η αέρια κατάσταση τους σημαίνει ότι μπορούν εύκολα να διαφύγουν στον εσωτερικό αέρα. Αναισθητικά αέρια χρησιμοποιούνται σε κάθε περίπτωση που πρέπει να εισαχθούν άνθρωποι σε επείγουσες καταστάσεις, όπως στα τμήματα επειγόντων, σε χειρουργικά αμφιθέατρα και χειρουργεία, σε δωμάτια ανάνηψης, για ορισμένο διάστημα, και σε επιμέρους οδοντιατρεία. Στα νοσοκομεία, δύναται να χορηγείται υποξείδιο του αζώτου και άλλα ιατρικά αέρια με τη χρήση κεντρικών εγκαταστάσεων χορήγησης αερίων. Τα αναισθητικά αέρια χορηγούνται στους ασθενείς κατά τρόπο ελεγχόμενο με τη χρήση αναισθητικών διατάξεων, οι οποίες συνδέονται με τη χρήση διαφόρων προσαρμοστών. Παραδείγματος χάριν, χρησιμοποιούνται μάσκες προσώπου, 37

47 σωλήνες που εισάγονται στην τραχεία, ενδοτράχεια αναισθησία και μάσκες λάρυγγα όπου η εισαγωγή γίνεται απευθείας στο λάρυγγα. Αυτοί οι προσαρμοστές διαφέρουν ως προς την εφαρμογή τους και ως εκ τούτου τον αντίστοιχο βαθμό διαρροής και φυσικά η ποσοτική εκτίμηση της έκθεσης σε αναισθητικά αέρια απαιτεί άριστη γνώση των τυπικών αναισθητικών δραστηριοτήτων στους αντίστοιχους χώρους εργασίας και συνεπώς, τουλάχιστον περιστασιακή τεκμηρίωση των χειρουργικών επεμβάσεων, των επιλεγμένων αναισθητικών αερίων, τις τεχνικές και τη διάρκεια του αναισθητικού. Επίσης, πρέπει να είναι γνωστές οι χωρικές παράμετροι, όπως το μέγεθος των δωματίων, ο τύπος του αερισμού και οι δυνατότητες αερισμού, καθώς και οι εργαζόμενοι που συμμετέχουν στις εν λόγω διαδικασίες και η ενσωμάτωσή τους στην οργάνωση της εργασίας. Όσον αφορά τα δωμάτια ανάνηψης μετά την αναισθησία, σημαντικά είναι όχι μόνο τα τεχνικά στοιχεία αλλά και οι χρόνοι παραμονής των ασθενών και η πυκνότητα κατάληψης των αντίστοιχων χώρων. Τα δεδομένα αυτά αποτελούν τη βάση για την εκτίμηση της έκθεσης των εργαζόμενων. Στην εκτέλεση αναισθησίας με τη χρήση αερίου σε δωμάτια στα οποία δεν υπάρχει αερισμός ή σύστημα κλιματισμού και σε δωμάτια που δεν υπάρχει εξαγωγή αναισθητικού αερίου η έκθεση είναι ιδιαιτέρως υψηλή. Στις εν λόγω περιπτώσεις, τα αναισθητικά αέρια θα περάσουν στον εσωτερικό αέρα και θα εμπλουτιστούν, γεγονός που συνεπάγεται υψηλή σχετική έκθεση μέσω του αέρα για τους εργαζόμενους. Εάν χρησιμοποιείται αναισθησία με τη χρήση μάσκας και αυτή δεν πραγματοποιείται μόνο για σύντομα διαστήματα, ενδέχεται να υπάρξουν υψηλά ποσοστά διαρροής και αντιστοίχως υψηλή έκθεση. Αυτό ισχύει επίσης και στην περίπτωση μασκών προσώπου σε γραμμές αναισθησίας που μεταφέρουν υποξείδιο του αζώτου. Η αποσύνδεση των κυκλωμάτων αερίου χωρίς μείωση στη ροή του αερίου προκαλεί υψηλή έκθεση. Η περίπτωση αυτή περιλαμβάνει την αποσύνδεση του ασθενούς στο τέλος της αναισθησίας όταν δεν εισπνέεται καθαρός αέρας μαζί με το αναισθητικό αέριο για αρκετό χρόνο. Οι ειδικές τεχνικές επεμβάσεων κατά τις οποίες δεν εξασφαλίζεται η στεγανότητα της σύνδεσης του μηχανήματος ή του ανθρώπου. Για παράδειγμα όταν πραγματοποιείται χειρουργείο στην περιοχή του στόματος ή στην περιοχή του λαιμού συνεπάγεται υψηλή έκθεση μέσω του αέρα για τους εργαζομένους. Επίσης η μεταφορά ατμών σε 38

48 δοχεία στα οποία το σύστημα μεταφοράς δεν είναι στεγανό δύναται να προκαλέσει έκθεση σε πτητικές αναισθητικές ουσίες με αποτέλεσμα να κινδυνεύουν οι εργαζόμενοι. Τέλος, εάν οι ασθενείς μεταφέρονται σε θαλάμους ανάνηψης που διαθέτουν μόνο φυσικό αερισμό, πρέπει να αναμένονται υψηλές συγκεντρώσεις εμπνεόμενων αναισθητικών αερίων, ιδιαίτερα κατά τους χειμερινούς μήνες. Η έκθεση σε αναισθητικά αέρια ενδέχεται να συνεπάγεται κίνδυνο για την υγεία των εκτιθέμενων εργαζομένων, τόσο σε χώρους επεμβάσεων νοσηλευόμενων και περιπατητικών ασθενών όσο και σε θαλάμους ανάνηψης. Οι εργαζόμενοι εκτίθενται σε πολύ μικρότερες συγκεντρώσεις αερίων σε σύγκριση με τους ασθενείς, αλλά η έκθεση αυτή δύναται να διαρκεί ολόκληρο τον εργασιακό τους βίο. Εάν οι παράμετροι υγιεινής της εργασίας δεν είναι κατάλληλες, οι εν λόγω εργαζόμενοι συχνά αναφέρουν συμπτώματα όπως κόπωση και πονοκεφάλους. Υπάρχουν, ωστόσο, αναφορές για σοβαρότερες φυσικές βλάβες, όπως μειωμένη γονιμότητα και προβλήματα κατά την εγκυμοσύνη. Οι σημαντικότεροι παράγοντες επιρροής σχετικά με τη φύση και το επίπεδο των επιπτώσεων στην υγεία είναι ο τύπος των αναισθητικών αερίων που χρησιμοποιούνται, το επίπεδο συγκέντρωσης αερίου στον αέρα που αναπνέουν οι εργαζόμενοι και η διάρκεια της έκθεσης. Οι επιπτώσεις στο κεντρικό νευρικό σύστημα είναι οι εναλλαγές της διάθεσης και οι αρνητικές επιπτώσεις στη νευροψυχολογική διάθεση. Πολλές επαγγελματικές ασθένειες όπως για παράδειγμα ηπατίτιδα λόγω της δράσης του αλοθανίου, βρογχικό άσθμα λόγω του ενφλουρανίου ή έκζεμα λόγω αλλεργικής αντίδρασης στην επαφή με αλοθάνιο ή ισοφλουράνιο. Τέλος πιθανό είναι να υπάρχει αυξημένος κίνδυνος αποβολών στην περίπτωση υψηλών συγκεντρώσεων που μεταδίδονται διά του αέρα και που αφορούν αέρια τα οποία δεν αποτελούν την τελευταία λέξη της τεχνολογίας, ιδίως στην περίπτωση χρήσης πτητικού αναισθητικού αλοθανίου. Αντιστοίχως, είναι πιθανό το υποξείδιο του αζώτου να προκαλέσει μείωση γονιμότητας στην περίπτωση πολύ υψηλών συγκεντρώσεων στον αέρα. Κίνδυνος καρκινογένεσης δεν είναι πιθανός βάσει των διαθέσιμων δεδομένων. Η εφαρμογή αναισθησίας με τη χρήση αερίων χωρίς την παραγωγή υψηλών εκπομπών απαιτεί όχι μόνο συγκεκριμένες εξειδικευμένες γνώσεις από μέρους των 39

49 αναισθησιολόγων αλλά και γνώση των επιδρώντων παραγόντων που επενεργούν στην έκθεση στο αέριο και την εκτέλεση εκτιμήσεων κινδύνων, καθώς, λόγω της συγκεκριμένης συμπεριφοράς τους, ενδέχεται να επηρεάζουν σημαντικά το επίπεδο της έκθεσης στο αέριο. Ως εκ τούτου, θα πρέπει να εξασφαλίζεται η μετάδοση των γνώσεων αυτών κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσης ή η απόκτηση τους μέσω συγκεκριμένης καθοδήγησης. Οι εργαζόμενοι που εκτίθενται σε αναισθητικά αέρια θα πρέπει να υπόκεινται σε ιατρική παρακολούθηση σύμφωνα με τους σχετικούς εθνικούς κανονισμούς. Στόχος είναι ο έγκαιρος εντοπισμός πιθανών συμπτωμάτων αυξημένης έκθεσης σε αναισθητικά αέρια μέσω ιατρικών εξετάσεων σε επίπεδο νοσοκομείου, τακτικού ελέγχου των συνθηκών εργασίας σε αυτούς τους χώρους εργασίας και παροχής κινήτρων στους εργαζομένους ώστε να συνεχίσουν να είναι προσεκτικοί σε σχέση με τα απαραίτητα μέτρα προστασίας. Στο πλαίσιο των εξετάσεων, οι εργαζόμενες που επιθυμούν να τεκνοποιήσουν ή που βρίσκονται σε πρώιμο στάδιο εγκυμοσύνης θα πρέπει να λαμβάνουν ειδικές συμβουλές σχετικά με άλλες δυνατότητες απασχόλησης στο χώρο του νοσοκομείου. Γενικότερα θα ήταν σκόπιμο να συνδυάζεται η εν λόγω μέριμνα στην εργασία με άλλες εξετάσεις, όπως εξετάσεις σχετικά με τους κινδύνους που ανακύπτουν λόγω μολυσματικών ασθενειών μεταδιδόμενων δια του αίματος, της φυματίωσης, της ιονίζουσας ακτινοβολίας,καθώς επίσης των απολυμαντικών ουσιών και των εργονομικών ή ψυχοκοινωνικών παραγόντων. [67] Οι κυτταροστατικές ουσίες αποτελούν εδώ και πολύ καιρό απαραίτητη ομάδα φαρμάκων για τη θεραπεία διαφόρων ειδών καρκίνου. Πραγματοποιείται διακίνηση κυτταροστατικών ουσιών ή κυτταροτοξικών ουσιών σε πολλά νοσοκομεία, ιατρεία ή εγκαταστάσεις εξωνοσοκομειακής περίθαλψης. Ο αριθμός των σκευασμάτων και των εφαρμογών στην Ευρώπη αυξάνεται συνεχώς λόγω της αύξησης του πληθυσμού και των διευρυμένων θεραπευτικών δυνατοτήτων. Οι εργαζόμενοι στις υπηρεσίες υγείας δύναται να έρθουν σε επαφή με κυτταροστατικές ουσίες σε διάφορα σημεία, όπως για παράδειγμα κατά την παράδοση κυτταροστατικών ουσιών ή κατά το άνοιγμα των συσκευασιών και την αποθήκευση φιαλιδίων φαρμάκων. Υπάρχουν κατά καιρούς αναφορές για την παράδοση φαρμάκων σε φθαρμένες συσκευασίες παραδείγματος χάριν στα 40

50 φαρμακεία νοσοκομείων. Δεδομένου ότι οι κυτταροστατικές ουσίες είναι ιδιαιτέρως αποτελεσματικές δραστικές ουσίες, απαιτείται μόλις ελάχιστη αποδέσμευση των ουσιών κατά τις δραστηριότητες αυτές για να προκύψει, ορισμένες φορές, πολύ υψηλή έκθεση. Η προετοιμασία κυτταροστατικών εγχύσεων για μεμονωμένους ασθενείς πραγματοποιείται σε πολλά νοσοκομεία σε ένα κεντρικό σημείο. Δεδομένου ότι οι εκεί απασχολούμενοι εργαζόμενοι ασχολούνται εντατικά για μεγάλες περιόδους με τη διακίνηση δραστικών ουσιών, δύναται να προκύψει έκθεση μέσω της επιδερμίδας ή της εισπνοής ιδίως για τους εργαζόμενους αυτούς. Κατά την εσωτερική μεταφορά έτοιμων εγχύσεων και κυτταροστατικών αποβλήτων όπως για παράδειγμα μεταξύ του φαρμακείου και της πτέρυγας. Άμεση επαφή με δραστικές ουσίες δύναται να υπάρξει κατά τη μεταφορά ανεπαρκώς συσκευασμένων εγχύσεων και συριγγών έγχυσης που δεν έχουν αδειάσει πλήρως, καθώς και κυτταροστατικών αποβλήτων. Επίσης, με την εφαρμογή κυτταροστατικών ουσιών στις πτέρυγες οι εργαζόμενοι δύναται να έρθουν σε επαφή με δραστικές ουσίες, καθώς επίσης κατά τη σύνδεση και την αφαίρεση συριγγών έγχυσης συχνά διαφεύγει διάλυμα με αποτέλεσμα την πιθανή μόλυνση του γύρω χώρου με δραστικές ουσίες. Ακόμα, με τη διακίνηση των ασθενών που υποβάλλονται σε κυτταροστατική θεραπεία οι εργαζόμενοι κινδυνεύουν από τα σωματικά υγρά των ασθενών. Οι ασθενείς λαμβάνουν τις κυτταροστατικές ουσίες σε θεραπευτικές δόσεις αλλά και τις αποβάλλουν εν μέρει σε αμετάβλητη μορφή μέσω του εμετού, της εφίδρωσης ή των ούρων. Δεδομένου ότι οι δραστικές ουσίες, σε αντίθεση με το νερό, δεν είναι πτητικές, συσσωρεύονται στην επιδερμίδα των ασθενών ή σε άλλες υγρές επιφάνειες, γεγονός που δύναται να προκαλέσει έκθεση των εργαζομένων. Οι καθαριστικές δραστηριότητες μπορεί να οδηγήσουν σε επαφή με τις κυτταροστατικές ουσίες. Η περίπτωση αυτή αφορά καθαριστικές εργασίες σε πάγκους ασφαλείας ή στους χώρους εργασίας των φαρμακείων. Επίσης αφορά το προσωπικό στις πτέρυγες που είναι υπεύθυνο για τον καθαρισμό των κλινών και άλλων επίπλων και χώρων. Η χρήση ειδικών καθαριστικών παραγόντων κατάλληλων για τις κυτταροστατικές ουσίες έχει αποδειχθεί πολύ αποτελεσματική σε μεμονωμένες περιπτώσεις. Τέλος, το προσωπικό των πλυντηρίων μπορεί να 41

51 επηρεαστεί από τις ουσίες αυτές κατά την παράδοση μολυσμένων κλινοσκεπασμάτων. Με την εγκατάσταση ενός κεντρικού τομέα για την προετοιμασία κυτταροστατικών ουσιών ο οποίος θα είναι φυσικά διαχωρισμένος από τους άλλους χώρους εργασίας, θα φέρει ειδική σήμανση και δεν θα είναι προσβάσιμος σε μη εξουσιοδοτημένα άτομα, είναι δυνατό να εξασφαλιστεί η αποτελεσματική χρήση πολύπλοκων μέτρων προστασίας με μεγάλο όγκο σκευασμάτων. Τα σκευάσματα παρασκευάζονται σε ιδιαιτέρως ασφαλείς συνθήκες στους αποκαλούμενους κυτταροστατικούς πάγκους εργασίας, οι οποίοι είναι ειδικοί πάγκοι επίπεδης ροής. Επίσης τα συστήματα εκτόνωσης της πίεσης και τα συστήματα μεταφοράς βοηθούν στην πρόληψη της αποδέσμευσης κυτταροστατικών ουσιών κατά τα επιμέρους στάδια της διαδικασίας παρασκευής. Η χρήση κατάλληλων μέσων ατομικής προστασίας αποτρέπει την οποιαδήποτε έκθεση των εργαζομένων. Τα κατάλληλα γάντια (συνίσταται η ταυτόχρονη χρήση δυο ζευγών), η εργαστηριακή ρόμπα, και η αναπνευστική μάσκα κατά τον καθαρισμό του χώρου καθώς και κατά τη διάρκεια εργασιών συντήρησης. Κατά τη συσκευασία και τη μεταφορά είναι απαραίτητη η χρήση πλαστικών μπουκαλιών καθώς αποτρέπει τον κίνδυνο θραύσης και ως εκ τούτου, την πιθανότητα μόλυνσης. Οι σύριγγες θα πρέπει να σφραγίζονται πριν από τη μεταφορά και τέλος στην περίπτωση εσωτερικής μεταφοράς, οι κασέτες ή οι σάκοι μεταφοράς πρέπει να προστατεύονται ώστε να αποτρέπεται οποιαδήποτε απρόβλεπτη αποδέσμευση κυτταροστατικών ουσιών στο περιβάλλον. Τα δοχεία θα πρέπει να φέρουν σαφή σήμανση ότι πρόκειται για δοχεία μεταφοράς κυτταροστατικών ουσιών. Στις καθαριστικές εργασίες θα πρέπει να λαμβάνονται ειδικά μέτρα προστασίας για την απομάκρυνση χυμένων ιατρικών παραγόντων που περιέχουν κυτταροστατικές ουσίες, καθώς και για τον καθαρισμό μολυσμένων επιφανειών. Τα μέσα ατομικής προστασίας (αδιάβροχη στολή προστασίας με μακριά και εφαρμοστά μανίκια, γάντια προστασίας, γυαλιά, καλύπτρες παπουτσιών, αναπνευστικές μάσκες) είναι απαραίτητα για την προφύλαξη των εργαζομένων. Κατά την απόρριψη επιβάλλεται να χρησιμοποιούνται επίδεσμοι κυτταρίνης, φτυάρι χειρός, δοχεία και κάδοι απορριμμάτων. 42

52 Πρέπει να αποτρέπεται η εξάπλωση χυμένων κυτταροστατικών ουσιών. Εάν τα ρούχα, όπως και τα σεντόνια και άλλα υφάσματα, μολυνθούν από εκκρίματα, θα πρέπει να αλλάζονται αμέσως, να συσκευάζονται σε δοχείο και να παραδίδονται στο τμήμα καθαρισμού. Εάν τα άπλυτα ρούχα που έχουν μολυνθεί από κυτταροστατικές ουσίες καθαριστούν σε πλυντήρια εφαρμόζοντας τα ίδια μέτρα προστασίας όπως και στην περίπτωση των μολυσματικών άπλυτων ρούχων, οι εργαζόμενοι προστατεύονται σωστά. Για το σκοπό αυτό, θα πρέπει να προσδιορίζονται επακριβώς τα εν λόγω άπλυτα. [108] Οι κυτταροστατικές ουσίες χρησιμοποιούνται για την πρόληψη της εξάπλωσης κυττάρων όγκου μέσω διαφόρων μηχανισμών. Οι διάφορες δραστικές ουσίες στην αγορά δρουν κατά τρόπο τοξικό στα κύτταρα και παρουσιάζουν διάφορες επιπτώσεις στους ανθρώπους, επιπτώσεις που γίνονται εμφανείς ιδίως κατά τη διακίνηση συμπυκνωμένων ουσιών ή με την πρόσληψη θεραπευτικών δόσεων. Λόγω της τοπικής δράσης κυτταροστατικών ουσιών ως δραστικών ουσιών ή υπό μορφή φαρμακευτικών σκευασμάτων υψηλής συγκέντρωσης, δύναται να ανακύψουν διάφορες τοπικές αντιδράσεις, όπως ευαισθητοποίηση, ερεθισμός, κνησμός και επιπτώσεις που καταστρέφουν τους ιστούς (νεκρωτικές επιπτώσεις). Πολλές από τις κυτταροστατικές ουσίες που χρησιμοποιούνται σήμερα και ιδίως οι αποκαλούμενες αλκυλιωτικές ουσίες, που είναι η παλαιότερη ομάδα ουσιών που επενεργεί απευθείας στο DNA, έχουν μεταλλαξιογόνες, καρκινογόνες ή και τερατογόνες επιπτώσεις. Ο κίνδυνος πρόκλησης δευτερευόντων όγκων σε ασθενείς που έχουν υποβληθεί σε θεραπεία περιλαμβάνεται στις πιθανότητες. Έως σήμερα, υπάρχουν διαθέσιμες μόνο λίγες αναφορές οξέων τοπικών ή συστηματικών επιπτώσεων, όπως τοξικές ή αλλεργικές αντιδράσεις ή φθορά της γενικής ευεξίας των ιατρών ή των νοσηλευτών που διακινούν φαρμακευτικές ουσίες που περιέχουν κυτταροστατικές ουσίες. Αιτία ήταν κυρίως η σημαντική μόλυνση λόγω ατυχημάτων ή οι άσχημες συνθήκες στον χώρο εργασίας πριν από τη θέσπιση των μέτρων προστασίας που χρησιμοποιούνται σήμερα. Στις μέρες μας δεν υπάρχουν επιστημονικά τεκμηριωμένες σχέσεις μεταξύ της δόσης και της αντίδρασης σε σχέση με τις καρκινογόνες, μεταλλαξιογόνες και τοξικές για την αναπαραγωγή δυνατότητες των 43

53 κυτταροστατικών ουσιών για λαμβανόμενες ποσότητες πολύ κατώτερες μιας θεραπευτικής δόσης. Ακόμα και έτσι, οι γνωστές από το παρελθόν ιδιότητες αυτής της ομάδας φαρμακευτικών ουσιών δικαιολογούν την εφαρμογή μέτρων προστασίας για τους εργαζόμενους που έρχονται σε επαφή με κυτταροστατικές ουσίες. Όσον αφορά την πρόληψη της έκθεσης των εργαζομένων σε επικίνδυνες ουσίες, ειδικότερα με καρκινογόνες, μεταλλαξιογόνες, τοξικές για την αναπαραγωγή και ευαισθητοποιητικές ιδιότητες, όπου απασχολούνται σε εργασία με υγρές συνθήκες τα τεχνικά μέτρα προστασίας έχουν προτεραιότητα έναντι των οργανωτικών μέτρων προστασίας, τα οποία, με τη σειρά τους, έχουν προτεραιότητα έναντι των προσωπικών ενεργειών. Πρέπει να χρησιμοποιείται κάθε τεχνικό και οργανωτικό μέτρο για την πρόληψη της επαφής με την επιδερμίδα ή την αναπνευστική οδό. Τα τεχνικά μέτρα προστασίας βοηθούν βασικά στην πρόληψη της επαφής των εργαζομένων με επικίνδυνες ουσίες ή στο περιορισμό της σε χαμηλό επίπεδο. Περιλαμβάνουν τη χρήση κλειστών μηχανημάτων αυτόματου καθαρισμού, απολύμανσης ή αποστείρωσης, τεχνικών συστημάτων αερισμού και τοπικών εξαγωγέων και συστημάτων μεταφοράς χωρίς την παραγωγή εκπομπών στην παρασκευή κυτταροστατικών ουσιών. [68] Τα οργανωτικά μέτρα περιλαμβάνουν το διαχωρισμό των δραστηριοτήτων που συνεπάγονται έκθεση σε επικίνδυνες ουσίες από οποιαδήποτε πρόσληψη τροφής, καθώς και το διαχωρισμό του ρουχισμού εργασίας και του ρουχισμού προστασίας ή την κατάρτιση ορισμένων σχεδίων καθαρισμού ή προστασίας της επιδερμίδας. Τα προσωπικά μέτρα προστασίας περιλαμβάνουν, παραδείγματος χάριν, την επιλογή και τη χρήση γαντιών προστασίας, στολών προστασίας, γυαλιών ή μασκών για την προστασία της αναπνοής. Η χρήση μέσων ατομικής προστασίας είναι απαραίτητη όταν εξακολουθεί να υπάρχει ιδιαίτερος κίνδυνος για τους εργαζόμενους, μετά τη λήψη των απαραίτητων τεχνικών ή οργανωτικών μέτρων, λόγω τιμών που υπερβαίνουν τα όρια στον αέρα ή λόγω πιθανής επαφής της επιδερμίδας με ουσίες που αποτελούν κίνδυνο για την επιδερμίδα. Τα μέσα ατομικής προστασίας πρέπει να είναι κατάλληλα για την προστασία από τους πραγματικούς κινδύνους. [69] Οι καθαριστικές και οι απολυμαντικές εργασίες συγκαταλέγονται μεταξύ των πλέον συνηθισμένων δραστηριοτήτων στο σύστημα υγείας και πρέπει να εκτελούνται από 44

54 πολλούς εργαζόμενους. Συχνά δεν είναι δυνατό να γίνεται διάκριση μεταξύ των καθαριστικών και των απολυμαντικών λειτουργιών, διότι απολυμαντικοί καθαριστικοί παράγοντες δύναται να χρησιμοποιούνται επίσης κατά την επεξεργασία επιφανειών. Οι καθαριστικές και οι απολυμαντικές εργασίες στον υγειονομικό τομέα εκτελούνται περισσότερο ή λιγότερο εντατικά από διάφορες επαγγελματικές ομάδες. Αφενός, μικρής κλίμακας καθαριστικές και απολυμαντικές εργασίες αποτελούν συχνά μέρος της εργασίας ιατρών και νοσοκόμων, όπως παραδείγματος χάριν, στην περίπτωση θεραπευτικών ή νοσηλευτικών δραστηριοτήτων, στην απολύμανση χεριών και επιδερμίδας, απολύμανση επιφανειών και απολύμανση οργάνων. Αφετέρου, το προσωπικό καθαρισμού πρέπει να εκτελεί καθαριστικές εργασίες καθ όλη τη διάρκεια της ημέρας, όπως απολύμανση επιφανειών, καθαρισμό υγειονομικών εγκαταστάσεων και απολύμανση κρεβατιών, κατά τις οποίες δύναται να ανακύψουν πρόσθετα φορτία πέραν των χημικών επιπτώσεων. Η απολύμανση επιφανειών με ιδιαιτέρως υψηλή συγκέντρωση παραγόντων γίνεται με απολυμαντικά που παρέχονται συνήθως υπό τη μορφή συμπυκνωμάτων και αραιώνονται από τους εργαζόμενους σε νερό ώστε να επιτευχθεί η απαραίτητη συγκέντρωση χρήσης. Εάν υπάρχει οξύς κίνδυνος λοιμώξεων, χρησιμοποιούνται υψηλότερες συγκεντρώσεις παραγόντων από ότι στα προληπτικά απολυμαντικά μέτρα. Λόγω της σχετικής συγκέντρωσης παραγόντων στο διάλυμα χρήσης, ο κίνδυνος έκθεσης μέσω εισπνοής και μέσω του δέρματος αυξάνεται. Ως εκ τούτου, υπάρχει μεγαλύτερη έκθεση, κατά τη διακίνηση απολυμαντικών συμπυκνωμάτων σε ανοικτές συνθήκες και κατά την τελική απολύμανση των χώρων λειτουργίας. Εάν πτητικές ουσίες, όπως οι αλκοόλες, οι αλδεΰδες ή οι κρεσόλες, μπορούν να περάσουν στην ατμόσφαιρα κατά τη διάρκεια της απολύμανσης, θα αυξηθούν με το πέρασμα του χρόνου, εάν ο αερισμός δεν είναι ικανοποιητικός αυτό μπορεί να συμβεί σε εσωτερικά δωμάτια χωρίς παράθυρα ή σε υπόγεια δωμάτια χωρίς τεχνικό αερισμό και το γεγονός αυτό θα εκθέτει τους εργαζομένους σε κίνδυνο για αρκετό καιρό μετά την πραγματική απολυμαντική εργασία. Οι μεγάλης διάρκειας απολυμαντικές δραστηριότητες όπως για παράδειγμα σε κεντρικούς σταθμούς κλινών όπου εκτελείται απολύμανση μέσω σκουπίσματος συνεπάγονται φορτίο για τους εργαζόμενους λόγω της συνεχούς έκθεσης σε παράγοντες. Εάν η απολύμανση εκτελείται χειρωνακτικά σε αυξημένες θερμοκρασίες 45

55 με ζεστό νερό, η εξάτμιση πτητικών παραγόντων θα αυξηθεί και αυτό μπορεί να προκαλέσει σημαντικά μεγαλύτερη έκθεση από ότι στην περίπτωση απολύμανσης με παγωμένο νερό. Η απολύμανση επιφανειών θα πρέπει να εκτελείται βασικά με τρίψιμο και σκούπισμα. Εάν, ωστόσο, πραγματοποιείται ψεκασμός με απολυμαντικά, η διαδικασία αυτή μπορεί να προκαλέσει εξαιρετικά υψηλή έκθεση. Η ανάμειξη διαφορετικών απολυμαντικών μπορεί να οδηγήσει σε χημικές αντιδράσεις και στην ανάπτυξη επικίνδυνων αερίων. Δεδομένου ότι οι απολυμαντικές ιδιότητες δύναται να μεταβληθούν λόγω της ανάμειξης, η ανάμειξη θα πρέπει να αποφεύγεται. Εάν δεν δύναται να χρησιμοποιηθούν συνηθισμένες διαδικασίες κατά την απολύμανση, η χρήση ακατάλληλων υποκατάστατων διαδικασιών δύναται να προκαλέσει υψηλή έκθεση. Αν για παράδειγμα τα αυτόματα απολυμαντικά μηχανήματα παρουσιάσουν ελάττωμα, δεν θα πρέπει να γίνει παρέκκλιση από τις συνηθισμένες εργασίες και να πραγματοποιηθεί ψεκασμός. Τα αντισηπτικά που χρησιμοποιούνται είναι οι αλκοόλες, οι φαινόλες και τα οργανικά οξέα. Στις αλκοόλες ανήκει η αιθυλική αλκοόλη κοινώς το οινόπνευμα, η ισοπροπυλική αλκοόλη, η βενζυλική αλκοόλη, η βουτανοδιόλη, η αιθυλενογλυκερόλη και η προπυλενογλυκόλη. Προκαλούν μετουσίωση των πρωτεϊνών των μικροβιακών κυττάρων. Αχρηστεύουν έτσι την ενζυματική τους ικανότητα. Εμποδίζουν την ανάπτυξη των κυττάρων αναστέλλοντας την παραγωγή των απαραίτητων μεταβολικών συστατικών τους. Αποδιοργανώνουν τις λιπιδικές μεμβράνες με αποτέλεσμα τη λύση των κυττάρων. Οι φαινόλες, (φαινόλη, χλωροξυλενόλη, κρεζόλη, κρεολίνη, εξαχλωροφαίνη, θυμόλη, τολουόλη, εξυλρεσορκινόλη, πικρικό οξύ, χλωροφαινόλη, Τriclosan, Fentichlor) δρουν ως δηλητήρια του πρωτοπλάσματος σε υψηλές συγκεντρώσεις. Τα φαινυλοπαράγωγα σε χαμηλές συγκεντρώσεις αντιδρούν με τα λευκώματα των μικροβιακών κυττάρων προς σχηματισμό αδιάλυτων λευκωματούχων ενώσεων. Επέρχεται μετουσίωση των κυτταρικών πρωτεϊνών και τελικά προκαλείται διαρροή των συστατικών του κυττάρου. Τα οργανικά οξέα είναι το βενζοϊκό και το σορβικό οξύ. Το βενζοϊκό οξύ ασκεί απολυμαντική δράση μόνο σε όξινο περιβάλλον γιατί σε αλκαλικό μετατρέπεται σε 46

56 βενζοϊκό νάτριο, ουσία ανενεργή. Το σορβικό οξύ δρα σε περιοχή ΡΗ περίπου 4,5 ενώ σε μεγαλύτερο ΡΗ η ενέργειά του ελαττώνεται. Καθίσταται ανενεργό σε ΡΗ 6, 5. Οι επιπτώσεις στην υγεία και την ασφάλεια είναι πολύ σοβαρές όταν δεν λαμβάνονται τα κατάλληλα μέτρα προφύλαξης. Τα απολυμαντικά περιέχουν μεγάλο αριθμό διαφόρων δραστικών συστατικών και βοηθητικών ουσιών που προορίζονται να σκοτώνουν μικροοργανισμούς και, σε πολλές περιπτώσεις, έχουν ανθυγιεινά αποτελέσματα για την υγεία και την ασφάλεια των ανθρώπων. Τα απολυμαντικά δύναται, όταν είναι αποθηκευμένα, να αυξάνουν το φορτίο πυρκαγιάς ενός δωματίου ή ενός κτιρίου ή μπορεί να δράσουν κατά τρόπο επικίνδυνο για το περιβάλλον, εάν εισέρχονται στο αποχετευτικό σύστημα σε μεγάλες ποσότητες. Ως εκ τούτου, ορισμένα απολυμαντικά πρέπει να επισημαίνονται ως επικίνδυνα για το περιβάλλον. Τα απολυμαντικά επιφανειών, τα συμπυκνώματα, είναι συνήθως διαβρωτικά ή ερεθιστικά όταν έρχονται σε επαφή με την επιδερμίδα ή το βλεννογόνο, ενώ διάφορα άλλα συστατικά τους δρουν συστημικά, βλάπτοντας την υγεία, ή δύναται να ευαισθητοποιούν την επιδερμίδα και τις αναπνευστικές οδούς. Στην περίπτωση που χρησιμοποιούνται αλκοολούχα απολυμαντικά επιφάνειας, αυτά ενδέχεται να είναι επίσης εύφλεκτα. Τέλος τα απολυμαντικά οργάνων είναι συγκρίσιμα με τα απολυμαντικά για τις επιφάνειες όσον αφορά τις επιπτώσεις τους στους ανθρώπους. Επίσης εύφλεκτα ή εξαιρετικά εύφλεκτα είναι τα απολυμαντικά επιδερμίδας και χεριών, ανάλογα με τα ποσοστά των αλκοολούχων παραγόντων που περιέχουν. Πολλοί χρήστες εμφανίζουν αλλεργική αντίδραση σε επιμέρους απολυμαντικά για τα χέρια ή την επιδερμίδα. Τέλος, τα απολυμαντικά πλυντηρίου έχουν συχνά διαβρωτικές ή ερεθιστικές ιδιότητες και επιπλέον ενδέχεται να ευαισθητοποιήσουν την επιδερμίδα ή και τις αναπνευστικές οδούς. Στη διαδικασία πρόληψης πρέπει να λαμβάνεται μέριμνα ώστε να διασφαλίζεται πως οι τακτικές απολυμαντικές εργασίες εκτελούνται σε επαρκώς μεγάλους και καλά αεριζόμενους χώρους. Οι αυτόματες διαδικασίες, για παράδειγμα στην περίπτωση της απολύμανσης οργάνων, συνεπάγονται πολύ χαμηλότερη έκθεση για τους εργαζόμενους σε σύγκριση με τις χειρονακτικές διαδικασίες απολύμανσης. Οι τεχνικές διατάξεις, όπως τα βοηθήματα μέτρησης ή εφαρμογής, έχουν αποδειχθεί χρήσιμες στις περιπτώσεις αυτές. Η εξαγωγή εξατμιζόμενων επικίνδυνων ουσιών 47

57 στην πηγή αποτελεί την πλέον αποτελεσματική μέθοδο μείωσης της έκθεσης των εργαζομένων. Τέλος, ο αερισμός των χώρων είναι ιδιαιτέρως σημαντικός. Ο τεχνικός αερισμός των χώρων θα πρέπει να είναι συνεχώς σε λειτουργία κατά τη διάρκεια εργασιών με πτητικούς απολυμαντικούς παράγοντες και θα πρέπει να ρυθμίζεται στο μέγιστο επίπεδο. Τα οργανωτικά μέτρα που συνδέονται με τις εργασίες απολύμανσης περιλαμβάνουν την κατάλληλη επιλογή διαδικασιών τα οποία θεωρούνται αποτελεσματικά και ταυτόχρονα στο μέτρο του δυνατού την χαμηλή έκθεση. Θα πρέπει να δίνονται σαφείς κανονισμοί εφαρμογής και να λαμβάνονται υπόψη αναμενόμενες διαταραχές στη σειρά των διαδικασιών. Συμμόρφωση με προσδιορισμένες έγγραφες διαδικασίες και εκπαίδευση σε συνδυασμό με καθοδήγηση των εργαζομένων που υπόκεινται σε έκθεση σχετικά με τους κανονισμούς εφαρμογής και τις αρχές νοσοκομειακής και εργασιακής υγιεινής. Δεν είναι όλοι οι εργαζόμενοι σε θέση να εκτελούν απολυμαντικές εργασίες, παραδείγματος χάριν, οι έγκυες εργαζόμενες, οι ανήλικοι και οι εργαζόμενοι με αλλεργίες ενδέχεται να είναι ακατάλληλοι για τις εν λόγω δραστηριότητες σε επιμέρους περιπτώσεις. Τα μέτρα ατομικής προστασίας που πρέπει να λαμβάνονται σε σχέση με τις απολυμαντικές εργασίες περιλαμβάνουν τη χρήση μέσων προστασίας της επιδερμίδας, κατάλληλα γάντια βάσει της μορφής και των ιδιοτήτων του υλικού τους, ειδικός ρουχισμός, ειδικές μάσκες και γυαλιά. Η διακίνηση των διάφορων χημικών προϊόντων, απολυμαντικών, κυτταροστατικών ουσιών, αναισθητικών αερίων και άλλων φαρμακευτικών ουσιών, στο σύστημα υγείας περιλαμβάνει σε μεμονωμένες περιπτώσεις, ιδιότητες οι οποίες θέτουν σε κίνδυνο την αναπαραγωγή. Αυτές περιλαμβάνουν πολλές από τις κυτταροστατικές ουσίες, καθώς και αναισθητικά αέρια (π.χ. αλοθάνιο ή υποξείδιο του αζώτου). Εάν απαιτείται ήπια αποστείρωση θερμοευαίσθητων προϊόντων, αυτή εκτελείται συχνά με τη χρήση οξειδίου του αιθυλενίου, αέριο το οποίο είναι τοξικό για την αναπαραγωγή και καρκινογόνο. Είναι γνωστό ότι οι ραδιενεργές ουσίες είναι επίσης εμβρυοτοξικές. Ωστόσο, οι δραστηριότητες που περιλαμβάνουν ραδιενεργές ουσίες δεν ρυθμίζονται στις περισσότερες χώρες από κανονισμούς για τις επικίνδυνες ουσίες αλλά από τη νομοθεσία για την ατομική ενέργεια (πρβλ. οδηγία 96/29/Ευρατόμ (146), του 48

58 Συμβουλίου), και ως εκ τούτου, το συγκεκριμένο ζήτημα δεν θα αναλυθεί περαιτέρω επί του παρόντος. Οι δραστηριότητες που περιλαμβάνουν ουσίες επικίνδυνες για την αναπαραγωγή υπόκεινται στους ίδιους κανονισμούς βάσει της «εκτίμησης κινδύνων» και τα μέτρα υγείας και ασφάλειας στην εργασία με τις άλλες επικίνδυνες ουσίες. Ο κίνδυνος μόλυνσης μπορεί να αποφευχθεί ακολουθώντας κάποια στάδια εκτίμησης. Η συγκέντρωση πληροφοριών για τις χρησιμοποιούμενες ουσίες, σκευάσματα, προϊόντα είναι πάντα πολύ χρήσιμη. Θα πρέπει πάντα να γίνεται καθορισμός των επικίνδυνων ουσιών και των ουσιών που έχουν άγνωστες ή όχι επαρκώς γνωστές ιδιότητες. Δοκιμή χρήσης υποκατάστατων ουσιών και προσδιορισμός του εύρους, της φύσης και της διάρκειας της έκθεσης λαμβάνοντας πάντα υπόψη όλες τις οδούς έκθεσης. Εκτίμηση γενικά των κινδύνων και εφαρμογή των μέτρων προστασίας και τέλος έλεγχος της αποτελεσματικότητας και άντληση συμπερασμάτων από τις προληπτικές ιατρικές εξετάσεις που διενεργήθηκαν. [68] 4.2.γ Έκθεση σε βιολογικούς παράγοντες Βιολογικοί παράγοντες είναι οι μικροοργανισμοί μεταξύ των οποίων και οι γενετικά τροποποιημένοι, οι κυτταροκαλλιέργειες, και τα ενδοπαράσιτα του ανθρώπου που είναι δυνατό να προκαλέσουν οποιαδήποτε μόλυνση, αλλεργία ή τοξικότητα. Οι βιολογικοί παράγοντες κατατάσσονται σε τέσσερις ομάδες, ανάλογα με το βαθμό του κινδύνου μόλυνσης. Η πρώτη ομάδα περιλαμβάνει τους βιολογικούς παράγοντες που είναι πιθανό να προκαλέσουν ασθένεια στον άνθρωπο. Η δεύτερη ομάδα περιλαμβάνει τους παράγοντες που μπορεί να προκαλέσουν ασθένεια στον άνθρωπο και κίνδυνο για τους εργαζομένους, ενώ δεν υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να εξαπλωθεί στο κοινωνικό σύνολο. Γενικά υπάρχει αποτελεσματική προληπτική ή θεραπευτική αγωγή. Η τρίτη ομάδα περιλαμβάνει τους παράγοντες που μπορεί να προκαλέσουν ασθένεια και συνιστούν σοβαρό κίνδυνο για τους εργαζόμενους. Είναι πιθανό να υπάρχει κίνδυνος να διαδοθούν στο κοινωνικό σύνολο αλλά, γενικά υπάρχει αποτελεσματική προληπτική ή θεραπευτική αγωγή. Η τέταρτη ομάδα περιλαμβάνει τους παράγοντες που προκαλούν σοβαρή ασθένεια στον άνθρωπο και συνιστούν σοβαρό κίνδυνο για τους εργαζόμενους. Ενδέχεται επίσης να παρουσιάζουν υψηλό κίνδυνο διάδοσης στο 49

59 κοινωνικό σύνολο για το οποίο συνήθως δεν υπάρχει αποτελεσματική προληπτική ή θεραπευτική αγωγή. Η επικινδυνότητα ενός βιολογικού παράγοντα καθορίζεται από τη μολυσματικότητα, δηλαδή την ικανότητα εισόδου και πολλαπλασιασμού του σ έναν οργανισμό, την παθογονικότητα, δηλαδή την ικανότητα πρόκλησης νόσου ως συνέπεια της λοίμωξης, τη μεταδοτικότητα, δηλαδή την ικανότητα ενός μικροοργανισμού να μεταδοθεί από ένα μολυσμένο οργανισμό σ ένα επιδεκτικό, την αδρανοποίηση, εξουδετέρωση δηλαδή την δυνατότητα λήψης προληπτικών μέτρων για την πρόληψη της νόσου ή θεραπευτικών για τη θεραπεία, και από άλλα χαρακτηριστικά όπως η αλλεργιογόνος και η τοξική του ικανότητα. [32] Η κατηγοριοποίηση ανάλογα με τον τρόπο μετάδοσης αποτελεί κατάλληλη λύση, διότι τα μέτρα προστασίας συνδέονται άμεσα με τον τρόπο μετάδοσης. Στο πλαίσιο του τομέα υγείας εξετάζονται τρεις τρόποι μετάδοσης. Αυτές είναι οι κυματογενείς μεταδιδόμενες μολύνσεις, οι μεταδιδόμενες διά του αέρα και οι μολύνσεις εξ επαφής. Οι μολύνσεις μέσω των κοπράνων και οι από στόματος μολύνσεις αποτελούν επίσης κίνδυνο αλλά δύναται να προληφθούν με τον ίδιο τρόπο όπως οι μολύνσεις εξ επαφής. Εάν υπάρχει πραγματική ή έστω πιθανή μικροβιακή μόλυνση των χεριών, είναι απαραίτητη η υγειονομική απολύμανση των χεριών. Στην περίπτωση υπόνοιας ή πιθανότητας μόλυνσης, θα πρέπει να χρησιμοποιείται ένα αξιόπιστο βακτηριοκτόνο, μυκητοκτόνο και ιοκτόνο σκεύασμα. Η υγειονομική απολύμανση των χεριών πρέπει να διενεργείται κατά τρόπο ώστε η χλωρίδα της μόλυνσης που παραμένει στα χέρια να εξοντώνεται σε μεγάλο βαθμό. Το αλκοολικό σκεύασμα θα πρέπει να εφαρμόζεται σε κάθε περιοχή των στεγνών χεριών, με ιδιαίτερη προσοχή στις εσωτερικές και εξωτερικές επιφάνειες, συμπεριλαμβανομένων των καρπών, των περιοχών μεταξύ των δακτύλων, των ακροδαχτύλων, των νυχιών και των αντιχείρων, οι οποίες θα πρέπει να παραμένουν υγρές καθ όλο το χρονικό διάστημα της έκθεσης. Πριν από την έναρξη και μετά τη λήξη μιας εργασίας, αρκεί να πλένονται τα χέρια μία φορά. Κυρίως λόγω της περιορισμένης αποτελεσματικότητάς του, το υγειονομικό πλύσιμο των χεριών δεν αποτελεί εναλλακτική στην υγειονομική απολύμανση των χεριών. Εάν, πέραν της υγειονομικής απολύμανσης των χεριών, απαιτείται καθαρισμός, αυτός θα πρέπει να πραγματοποιείται μετά την απολύμανση, εκτός από 50

60 τις περιπτώσεις των ιδιαιτέρως ρυπαρών χεριών που θα πρέπει να ξεβγάζονται πρώτα προσεκτικά και μετά να πλένονται καθώς επίσης να λαμβάνεται μέριμνα ώστε να μην εκτοξεύονται κηλίδες στο γύρω χώρο και το ρουχισμό. Το αποκαλούμενο σχέδιο για τα γάντια, το οποίο καθορίζει κατευθυντήριες γραμμές σχετικά με τον τύπο των γαντιών που θα πρέπει να φορά ο καθένας και τον σκοπό χρήσης τους, αποδεικνύεται συχνά πολύτιμο βοήθημα για τη λήψη αποφάσεων. Το σχέδιο για τα γάντια δεν μειώνει μόνο την πιθανότητα σφαλμάτων σχετικά με την καταλληλότητα αλλά εξυπηρετεί επίσης και τη μείωση του κόστους. Σε ιδανικές συνθήκες, η απόφαση σχετικά με το ποια γάντια πρέπει να επιλεγούν λαμβάνεται από την επιτροπή υγείας και ασφάλειας κατά την εργασία, η οποία εξασφαλίζει, κατά πάσα πιθανότητα, την ευρύτερη αποδοχή μεταξύ των μελών του προσωπικού. Στο χειρουργείο, συνιστώνται μη πουδραρισμένα χειρουργικά γάντια από φυσικό λατέξ, καθώς δεν υπάρχουν σήμερα διαθέσιμα άλλα ισοδύναμα υλικά όσον αφορά την άνεση, την εφαρμογή και τη λειτουργικότητα. Τα χειρουργικά τμήματα πρέπει να αποφασίζουν εσωτερικά πότε είναι απαραίτητη η χρήση διπλών γαντιών ή γαντιών με σύστημα ένδειξης διάτρησης. Το σύστημα αυτό δύναται να είναι χρήσιμο στην περίπτωση χειρουργικών επεμβάσεων που διαρκούν αρκετές ώρες, καθώς και σε διαδικασίες που ενέχουν αυξημένο κίνδυνο διάτρησης ή συγκεκριμένο κίνδυνο μόλυνσης. Κατά τον καθαρισμό χρησιμοποιημένων οργάνων, πρέπει να εφαρμόζονται πρόσθετα μέτρα προστασίας βάσει του αντίστοιχου τρόπου μετάδοσης. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος μόλυνσης υπάρχει κατά την προετοιμασία των οργάνων για καθαρισμό, καθώς εξακολουθούν να είναι μολυσμένα από αίμα, σωματικά υγρά ή ιστούς και ο κίνδυνος τραυματισμού είναι σχετικά υψηλός. Τα απολυμαντικά μειώνουν αποτελεσματικά τον αριθμό βακτηρίων και, ως εκ τούτου, ο κίνδυνος μόλυνσης είναι πολύ χαμηλότερος μετά την απολύμανση. Ωστόσο, υπάρχει επίσης σαφής κίνδυνος τραυματισμού κατά τον χειρισμό των οργάνων με το χέρι. Ταυτόχρονα, θα πρέπει να δίνεται προσοχή στις επιπτώσεις δυνητικώς αλλεργιογόνων και επικίνδυνων χημικών υλικών που χρησιμοποιούνται στις διαδικασίες αυτές. Κατά τον καθαρισμό οργάνων από ιατρικές καταστάσεις υψηλού κινδύνου, ιδιαίτερη προσοχή και μέριμνα πρέπει να δίδονται στο αυξημένο ποσοστό μικροοργανισμών που σχετίζονται με την κατάσταση αυτή και τους προσδοκώμενους ιδιαίτερους 51

61 κινδύνους. Η απολύμανση και ο καθαρισμός των οργάνων θα πρέπει να διενεργούνται κατά προτίμηση σε κλειστό αυτοματοποιημένο σύστημα ώστε να ελαχιστοποιείται ο κίνδυνος τραυματισμού ή μόλυνσης και να προστατεύονται οι εργαζόμενοι από την επαφή με απολυμαντικά. Θα πρέπει να λαμβάνονται τεχνικά και οργανωτικά μέτρα ώστε να μην απαιτείται εκ νέου συσκευασία των ρυπαρών οργάνων πριν από τον καθαρισμό τους. Τα λευκά είδη που χρησιμοποιούνται όταν υπάρχει υψηλός κίνδυνος μόλυνσης από παθογόνα και μολυσματικά υλικά πρέπει να απορρίπτονται άμεσα στον χώρο χρήσης σε κατάλληλα ανθεκτικά, κλειστά δοχεία έτοιμα προς συλλογή. Τα άπλυτα θα πρέπει να μεταφέρονται έτσι ώστε το προσωπικό να μην εκτίθεται σε βιολογικούς παράγοντες. Τα δοχεία πρέπει να φέρουν σαφή σήμανση. Ένα κατάλληλο σύστημα συλλογής άπλυτων χρησιμοποιεί υφασμάτινους σάκους από υλικό το οποίο είναι τόσο σφιχτά υφασμένο και πυκνό που είναι ουσιαστικά αδιαπέραστο και πλαστικούς σάκους από πολυαιθυλένιο. Για τον έλεγχο των λοιμώξεων, θα πρέπει να τηρούνται μέτρα σχετικά με το χειρισμό και τη μεταφορά γεμάτων σάκων με άπλυτα. Οι σάκοι θα πρέπει να είναι κλειστοί κατά τη μεταφορά και δεν θα πρέπει να πετάγονται ή να στοιβάζονται σε ψηλές στήλες. Τέλος θα πρέπει να μπορούν να τοποθετηθούν τα περιεχόμενά τους στο πλυντήριο ή στο σύστημα καθαρισμού. Οι αιματογενώς μεταδιδόμενες λοιμώξεις περιλαμβάνουν τους ιούς της ηπατίτιδας B, C, D καθώς επίσης τον ιό της ανοσολογικής ανεπάρκειας του ανθρώπου (HIV). Οι ιοί αυτοί μεταδίδονται παρεντερικά δηλαδή μέσω του αίματος. Εισέρχονται στο αίμα του εργαζομένου στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης μέσω της επαφής με τα μολυσμένα σωματικά υγρά ενός φορέα του ιού και μεταδίδονται μέσω του βλεννογόνου ή της φθαρμένης επιδερμίδας του εργαζομένου στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης. Οι κίνδυνοι για την υγεία κατά την εργασία προκαλούνται από τραυματισμούς με μολυσμένους σωλήνες, νυστέρια ή παρόμοια εργαλεία και τη φθαρμένη επιδερμίδα, που είναι συχνά απαρατήρητη, όταν πλάσμα αίματος, ορός ή παρόμοια υγρά εισέρχονται μέσω της φθαρμένης επιδερμίδας παρά την απουσία τραυματισμών από τα αιχμηρά αντικείμενα. 52

62 Τομείς ιδιαίτερης έκθεσης είναι μεταξύ άλλων τα χειρουργεία και οι μονάδες αναισθησίας, οι μονάδες εντατικής θεραπείας, τα τμήματα επειγόντων περιστατικών καθώς επίσης και τα ασθενοφόρα. Οι υπηρεσίες υγείας, οι τράπεζες και τα κέντρα δωρεάς αίματος και πλάσματος, οι οδοντιατρικές μονάδες, τα ψυχιατρεία και φυλακές, υπηρεσίες μέριμνας ηλικιωμένων και εξωτερικής περίθαλψης, ιδίως στην περίπτωση που το προσωπικό χειρίζεται αίμα και προϊόντα αίματος ή ενδεχομένως επικίνδυνα εργαλεία ή εξοπλισμό ή φροντίζει επιθετικούς ασθενείς. Για να ελαχιστοποιηθεί ο κίνδυνος τραυματισμού των εργαζομένων από αιχμηρά ιατρικά αντικείμενα, τα παραδοσιακά όργανα θα πρέπει να αντικατασταθούν με ασφαλή, μοντέρνο εξοπλισμό που παρουσιάζει μικρότερο κίνδυνο πρόκλησης τραυματισμών. Θα πρέπει να χρησιμοποιείται ασφαλής εξοπλισμός και εργαλεία σε τομείς που παρουσιάζουν υψηλό κίνδυνο μόλυνσης ή τραυματισμών. Στην περίθαλψη και θεραπεία ασθενών με αιματογενώς μεταδιδόμενες λοιμώξεις, στην περίθαλψη ασθενών που αποτελούν απειλή για όλους, στις υπηρεσίες μεταφοράς με ασθενοφόρο και στις υπηρεσίες νοσοκομειακής φυλακής. Θα πρέπει να χρησιμοποιείται ασφαλής εξοπλισμός καθημερινά σε όλες τις δραστηριότητες στις οποίες υπάρχει πιθανότητα μετάδοσης σχετικών ποσοτήτων λοιμώδους υλικού μέσω των σωματικών υγρών, και ιδίως κατά τη λήψη δείγματος αίματος και κατά τη συλλογή άλλων σωματικών υγρών. Η επιλογή του ασφαλούς εξοπλισμού πρέπει να λαμβάνει υπόψη διάφορα κριτήρια, όπως εάν είναι κατάλληλος για το συγκεκριμένο σκοπό, εάν μπορεί να χρησιμοποιηθεί και να λειτουργήσει εύκολα και εάν είναι αποδεκτός από το προσωπικό για το οποίο προορίζεται. Οι εργασιακές πρακτικές και μέθοδοι θα πρέπει να προσαρμόζονται ώστε να περιλαμβάνουν ασφαλή συστήματα και βέλτιστες πρακτικές. Η διοίκηση είναι υπεύθυνη να εξασφαλίζει ότι οι εργαζόμενοι μπορούν να χρησιμοποιήσουν τον ασφαλή εξοπλισμό σωστά. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί ενημερώνοντας τους εργαζόμενους για τον ασφαλή εξοπλισμό και τον τρόπο χρήσης του. Θα πρέπει να παρακολουθείται η επιτυχία των νέων μέτρων. Ο ασφαλής εξοπλισμός και τα όργανα που έχουν σχεδιαστεί να προστατεύουν το προσωπικό από τραυματισμούς από βελόνες και κοψίματα δεν θα πρέπει να αποτελούν κίνδυνο για τους ασθενείς. 53

63 Η χρήση ασφαλούς εξοπλισμού έχει την ίδια σημασία με τις διαδικασίες που διευκολύνουν την τοποθέτηση των συρίγγων πίσω στην προστατευτική τους θήκη μόνο με το ένα χέρι, όπως συμβαίνει χαρακτηριστικά στην περίπτωση της τοπικής αναισθησίας στην οδοντιατρική ή οι πένες έγχυσης φαρμάκων. Τα αιχμηρά, μολυσμένα με αίμα αντικείμενα αποτελούν πιθανότατα το μεγαλύτερο κίνδυνο για το προσωπικό, είναι απαραίτητο αντικείμενα όπως είναι οι σύριγγες και οι σωληνίσκοι να απορρίπτονται αμέσως στον χώρο χρήσης τους σε αδιάτρητα και άθραυστα δοχεία. Το προσωπικό θα πρέπει να παίρνει τα δοχεία αυτά μαζί του κάθε φορά που εκτελεί μια επεμβατική διαδικασία, ανεξαρτήτως του πόσο μικρή είναι, και τα εν λόγω δοχεία θα πρέπει να τοποθετούνται σε κάθε χώρο εργασίας όπου χρησιμοποιούνται συχνά τα εν λόγω όργανα και αντικείμενα. Το προσωπικό θα πρέπει να έχει πρόσβαση και να χρησιμοποιεί αδιάτρητα, άθραυστα δοχεία για τη συλλογή αιχμηρών και κοφτερών αντικειμένων. Τα δοχεία θα πρέπει να μπορούν να κλείνουν και να είναι μίας χρήσης, να συγκρατούν το περιεχόμενο τους ακόμα και εάν χτυπηθούν, πιεστούν ή ανατραπούν. Να είναι αδιαπέραστα και αδιάτρητα και η υγρασία να μην επηρεάζει αρνητικά την αντοχή τους. Επίσης, θα πρέπει να είναι κατάλληλο για τα απορρίμματα το μέγεθος του δοχείου και του ανοίγματος αντίστοιχα. Ο μηχανισμός ασφαλείας δεν θα πρέπει να απενεργοποιείται λόγω της απόρριψης και φυσικά να είναι αναγνωρίσιμα τα δοχεία απορριμμάτων μέσω του χρώματος, του σχήματος και της ειδικής σήμανσης. Η ηπατίτιδα Β είναι η μόνη μορφή ηπατίτιδας για την οποία υπάρχει διαθέσιμο αποτελεσματικό εμβόλιο. Ο εργοδότης θα πρέπει να προσφέρει ανοσοποίηση δωρεάν και να παρακινεί όλους τους εργαζόμενους που εκτίθενται σε κίνδυνο να συμφωνούν με την ενεργή ανοσοποίηση. Το εμβόλιο κατά της ηπατίτιδας Β προστατεύει επίσης κατά του ιού της ηπατίτιδας D. Πριν από την πρωτογενή ανοσοποίηση, θα πρέπει να εξετάζεται το ανοσοποιητικό του ασθενούς ώστε να προσδιορίζεται εάν υπάρχουν ήδη αντισώματα ηπατίτιδας Β (ΗΒ). Εάν τα ευρήματα είναι αρνητικά, ενδείκνυται ενεργή ανοσοποίηση. Εάν οι εξετάσεις για αντισώματα anti-hbc είναι θετικές, θα πρέπει να γίνουν εξετάσεις για να διαπιστωθεί εάν υπάρχουν αντισώματα HBs, AG και anti-hbs. Θα πρέπει να λαμβάνονται οδηγίες από έναν εξειδικευμένο ή γενικό ιατρό. 54

64 Τη βάση για την ανάληψη περαιτέρω δράσης αποτελεί η εκτίμηση ύπαρξης πραγματικού κινδύνου. Πριν να εξαχθεί το συμπέρασμα αυτό, είναι απαραίτητο να αξιολογηθούν σημαντικοί παράγοντες, όπως είναι η κατάσταση του ανοσοποιητικού του τραυματισμένου προσώπου, ο τύπος και η σοβαρότητα του τραυματισμού από αιχμηρά αντικείμενα ή βελόνες και η μολυσμένη ποσότητα αίματος. Εάν η ανάλυση των κινδύνων δεν δύναται να αποκλείσει τον κίνδυνο μόλυνσης, θα πρέπει να διενεργούνται εξετάσεις για αντισώματα anti-hbs, anti-hbc, anti-hcv και anti-hiv. Οι εξετάσεις αυτές θα πρέπει να επαναλαμβάνονται έξι(6), δώδεκα(12) και είκοσι έξι(26) εβδομάδες μετά από την πρώτη εξέταση. Εάν είναι γνωστό ή υπάρχουν υπόνοιες ότι ο ασθενής-δείκτης θα εμφανίσει λοίμωξη, είναι πιθανό να ληφθούν περαιτέρω πληροφορίες βάσει μιας άμεσης ενιαίας εξέτασης για τα αντισώματα anti- HBs, anti-hbc, anti-hcv και anti-hiv. Εάν το εκτεθειμένο πρόσωπο δεν έχει ανοσοποιηθεί αρκετά μέσω προηγούμενης ανοσοποίησης, θα πρέπει να πραγματοποιείται αμέσως ενεργός εμβολιασμός με αντισώματα ηπατίτιδας Β. Εάν ένας τραυματισμός προκαλέσει αποδεδειγμένη μόλυνση με αίμα θετικό σε ηπατίτιδα Β, θα πρέπει να πραγματοποιηθεί παθητική ανοσοποίηση εντός έξι(6) ωρών. Δύο(2) έως τέσσερις(4) εβδομάδες μετά την επαφή με αίμα προσώπου που έχει ταυτοποιηθεί ως θετικό στον ιό της ηπατίτιδας C, συνίσταται η πραγματοποίηση εξέτασης HCV-PCR για τη διευκόλυνση της έγκαιρης διάγνωσης και θεραπείας. Ανεξαρτήτως αυτού, πρέπει να πραγματοποιηθεί εξέταση για anti-hcv κατά τα διαστήματα που προβλέπονται στο παραπάνω χρονοδιάγραμμα. Μετά την επαφή με αίμα προσώπου που ενδεχομένως να έχει μολυνθεί από τον ιό HIV, η μολυσματικότητα του ασθενούς δείκτη δύναται να προσδιοριστεί με μια γρήγορη εξέταση HIV. Εάν η επαφή έχει γίνει με αίμα προσώπου που είναι θετικά αποδεδειγμένο ότι είναι θετικό στον ιό HIV, συνίσταται η λήψη ιατρικών μέτρων πρόληψης μετά την έκθεση. Τα εν λόγω μέτρα είναι αποτελεσματικότερα εάν ξεκινήσουν εντός δύο ωρών από τον τραυματισμό και δύναται να αποτρέψουν τη μόλυνση, ακόμα και εάν ο ιός έχει εισέλθει στο αίμα. Ωστόσο, λόγω των σοβαρών παρενεργειών της θεραπείας, η απόφαση σχετικά με τη λήψη των εν λόγω μέτρων θα πρέπει να λαμβάνεται από ειδικό. 55

65 Οι τραυματισμοί θα πρέπει να τεκμηριώνονται σωστά ώστε να μπορούν να αναλύονται τα ατυχήματα και να καταγράφονται τα μέτρα πρόληψης. Οι αερογενώς μεταδιδόμενες λοιμώξεις περιλαμβάνουν την παρωτίτιδα, τη γρίπη, την φυματίωση, την ιλαρά και το σοβαρό οξύ αναπνευστικό σύνδρομο SARS. Τα αερομεταφερόμενα παθογόνα μεταδίδονται σχεδόν αποκλειστικά από το ένα άτομο στο άλλο. Σχηματίζονται αερολύματα όταν ασθενείς με λοίμωξη των αναπνευστικών οργάνων βήχουν, φταρνίζονται ή μιλούν. Έτσι, μικροσκοπικά σταγονίδια και πυρήνες σταγονιδίων απελευθερώνονται υπό μορφή νέφους στον εκπνεόμενο αέρα. Το μέγεθος αυτών των αερολυμάτων ποικίλει καθώς αυτά εξαρτώνται από διαφορετικούς αεροδυναμικούς παράγοντες. Η μολυσματικότητα των αερολυμάτων εξαρτάται από το μέγεθος και την πυκνότητα των σωματιδίων, την πυκνότητα των παθογόνων στο σωματίδιο, καθώς και το χρόνο που απαιτείται για την εισπνοή τους και τον εισπνεόμενο όγκο. Τα μικρά σωματίδια αποτελούν ιδιαίτερο κίνδυνο εάν οι πυρήνες των σταγονιδίων και τα αερολύματα αιωρούνται στον αέρα για αρκετό διάστημα ώστε να εισπνευσθούν σε κατάλληλες ποσότητες και να αποτεθούν στις πνευμονικές κυψελίδες. Δύναται να συμπεράνει κανείς ότι οι σωματικές εκκρίσεις που δεν παράγουν σχηματισμό αερολυμάτων, ούρα και πύον, παρουσιάζουν μικρότερο κίνδυνο μόλυνσης. Αυτό ισχύει επίσης και για τα αερολύματα που σχηματίζουν ίζημα στην επιφάνεια αντικειμένων και δαπέδων, τα οποία, γενικά, δεν θεωρείται ότι συνιστούν ιδιαίτερο κίνδυνο, εφόσον λαμβάνονται οι τυπικές υγειονομικές προφυλάξεις. Είναι σημαντικό να εξασφαλίζεται ο κατάλληλος αερισμός και επαρκή πρότυπα υγιεινής, απολύμανσης στον χώρο εργασίας. Τα τεχνικά μέτρα προστασίας περιλαμβάνουν την αρχιτεκτονική με πτέρυγες, τον διαχωρισμό δωματίων σε τμήματα και μέτρα αερισμού(κατευθυνόμενη ροή αέρα, ανανέωση αέρα, αρνητική πίεση)και αποστείρωσης. Ο αποτελεσματικός έλεγχος των λοιμώξεων απαιτεί ταχεία διάγνωση και έγκαιρη απομόνωση των μολυσματικών ασθενών, καθώς και τη γρηγορότερη δυνατή έναρξη αποτελεσματικής, κατάλληλης θεραπείας. Επιπροσθέτως, οι ορθές υγειονομικές και τεχνικές προφυλάξεις, όπως η προστασία από την εισπνοή μολυσματικών αερολυμάτων, βοηθούν στη μείωση του κινδύνου μετάδοσης λοιμώξεων στους 56

66 υπόλοιπους ασθενείς, τα πρόσωπα που έρχονται σε επαφή με αυτούς και το υπόλοιπο υγειονομικό προσωπικό. Οι ασθενείς θα πρέπει να κατανοούν τη σημασία της ορθής υγειονομικής πρακτικής, παραδείγματος χάριν ότι δεν θα πρέπει να βήχουν απευθείας προς το νοσηλευτικό προσωπικό ή άλλους, να απέχουν από το να κάνουν πράγματα που προκαλούν βήχα και παραγωγή αερολυμάτων και πάντα να «καλύπτουν τον βήχα», κατά προτίμηση με μια μάσκα για το στόμα και τη μύτη. Οι εργαζόμενοι στους χώρους αυτούς θα πρέπει να ενημερώνονται και να διατηρούν μια απόσταση περίπου 1,5 μέτρου από τους ασθενείς που βήχουν. Το εκτεθειμένο προσωπικό, οι υπόλοιποι ασθενείς και άλλα πρόσωπα που έρχονται σε επαφή με τους ασθενείς, θα πρέπει να ενημερώνονται για τους πιθανούς κινδύνους μόλυνσης, τους τρόπους μετάδοσης και τις απαραίτητες προφυλάξεις. Είναι σημαντική η τήρηση των γενικών κανόνων υγιεινής αλλά είναι επίσης σημαντικό να χρησιμοποιείται κατάλληλος εξοπλισμός ατομικής προστασίας, φιλτρόμασκες προσώπου, στην περίπτωση που υπάρχει επαγγελματικός κίνδυνος και, συνεπώς, όλοι οι εργαζόμενοι θα πρέπει να εκπαιδεύονται ώστε να εφαρμόζουν τη βέλτιστη πρακτική. Είναι ιδιαιτέρως σημαντική η διενέργεια εσωτερικών υγειονομικών ελέγχων και ελέγχων ασφάλειας και επιθεωρήσεων. Η επιλογή της κατάλληλης μάσκας για το πρόσωπο απαιτεί γνώση της επιδημιολογίας και εξειδικευμένη εκτίμηση του κινδύνου εν γένει και συγκεκριμένα του κινδύνου επαφής με ενδεχομένως μολυσματικούς ασθενείς που ανακύπτει σε σχέση με τον χώρο εργασίας ή το επάγγελμα καθώς επίσης και ταξινόμηση των διαθέσιμων μασκών. Ο κίνδυνος μόλυνσης μέσω άμεσης ή έμμεσης επαφής είναι μεγάλος. Οι λοιμώξεις που μεταδίδονται μέσω των περιττωμάτων ή δια του στόματος είναι ο ιός της ηπατίτιδας Α, σταφυλόκοκκοι, σιγκέλωση και αμοιβάδα. Η άμεση επαφή σχετίζεται με τη μετάδοση από την επιδερμίδα ή την επιφάνεια του σώματος, ενός μολυσμένου προσώπου στην επιφάνεια του σώματος ενός επίνοσου αποδέκτη. Η μετάδοση δύναται να συμβεί, όταν το προσωπικό περιθάλπει ασθενείς (π.χ. αλλαγή επιδέσμων ή καθετήρων). Έμμεση επαφή ανακύπτει μέσω της επαφής με επιφάνειες στις οποίες υπάρχουν μικροοργανισμοί και οι οποίες έχουν μολυνθεί, παραδείγματος χάριν, μέσω άπλυτων χεριών ή μολυσμένων γαντιών. 57

67 Διαδερμική μετάδοση ή μετάδοση μέσω των βλεννογόνων πραγματοποιείται μέσω πληγών και τραυμάτων, αποσκληρυμένης, μη ανέπαφης επιδερμίδας και από εκτόξευση παθογόνων στα μάτια. Για να μειωθεί ο κίνδυνος μόλυνσης μέσω της επαφής, οι επιρρεπείς εργαζόμενοι όπου παρουσιάζουν χαμηλή ανθεκτικότητα, θα πρέπει να είναι φυσικά διαχωρισμένοι σε άλλο χώρο από την πηγή της μόλυνσης. Κάθε ασθενής θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως εάν ήταν μολυσματικός. Θα πρέπει να λαμβάνονται προφυλάξεις στον χώρο εργασίας κατά τον χειρισμό ή την εργασία με βιολογικούς παράγοντες. Οι επιφάνειες εργασίας και οι επιφάνειες του εξοπλισμού, των συσκευών και των άλλων διατάξεων θα πρέπει να καθαρίζονται εύκολα. Θα πρέπει να εισάγονται μέτρα για την αποφυγή της παραγωγής αερολυμάτων και σκόνης και φυσικά να παρέχονται επαρκείς εγκαταστάσεις πλύσεις. Τα αποδυτήρια για το προσωπικό θα πρέπει να βρίσκονται σε άλλο χώρο από τους χώρους εργασίας και τέλος να παρέχονται κατάλληλα δοχεία για τη συλλογή απορριμμάτων που περιέχουν βιολογικούς παράγοντες. Στα οργανωτικά μέτρα ο καθημερινός καθαρισμός επιφανειών είναι απαραίτητος. Διατήρηση αποθέματος καθαριστικών διατάξεων ακολουθώντας ένα σχέδιο υγιεινής πάντα λαμβάνοντας υπόψη τις οδηγίες του κατασκευαστή. Τέλος δεν θα πρέπει να ξεχνάμε την αποφυγή απολύμανσης μέσω ψεκασμού. Η σωστή απολύμανση των χεριών είναι το σημαντικότερο βήμα για την πρόληψη της εξάπλωσης λοιμώξεων μεταδιδόμενων εξ επαφής. Απαιτείται πλύσιμο των χεριών όταν αυτά είναι εμφανώς ακάθαρτα. Σε πολλές περιπτώσεις, αρκεί η απολύμανση της επιδερμίδας. Λόγω του ότι το πλύσιμο των χεριών φθείρει την επιδερμίδα, πλύσιμο των χεριών θα πρέπει να γίνεται όσο το δυνατό λιγότερο. Ωστόσο, θα πρέπει να πραγματοποιείται πριν από κάθε επαφή με έναν ασθενή, πριν και μετά από μια διαδικασία ή κίνδυνο έκθεσης σε σωματικά υγρά, μετά την επαφή με έναν ασθενή και μετά την επαφή με τον χώρο γύρω από τον ασθενή. Τα γάντια που χρησιμοποιούνται κατά το χειρισμό ή την επαφή με βιολογικούς παράγοντες πρέπει να συμμορφώνονται με τα κριτήρια δοκιμών ΕΝ 455, δυνάμει των οποίων είναι σημαντικό τα γάντια λατέξ να μην περιέχουν πούδρα και να είναι υποαλλεργικά. Ο τύπος των γαντιών που επιλέγονται εξαρτάται από την εργασία για την οποία απαιτούνται τα γάντια και τις ιδιότητες του υλικού. Είναι σημαντικό να 58

68 θυμόμαστε ότι τα γάντια από λατέξ δεν είναι πάντα κατάλληλα για εργασίες που περιλαμβάνουν χημικά. Τα γάντια θα πρέπει να διαθέτουν μανσέτες που διπλώνουν πάνω από τον καρπό μιας ρόμπας ή ενός προστατευτικού πανωφοριού. Θα πρέπει να χρησιμοποιείται ρουχισμός προστασίας, όπως ρόμπες και ποδιές. Ο προστατευτικός ρουχισμός φοριέται πάνω από τις στολές ή τα ρούχα εργασίας. Η διοίκηση είναι υπεύθυνη για την παροχή προστατευτικού ρουχισμού, τον οποίο υποχρεούνται να φορούν οι εργαζόμενοι. [68] 4.3 Παράγοντες κινδύνου για την ασφάλεια ή κίνδυνοι ατυχήματος Οι κίνδυνοι για την ασφάλεια ή κίνδυνοι ατυχήματος μπορούν να ταξινομηθούν σε διάφορες ομάδες. Κίνδυνοι για τους χρήστες που οφείλονται σε ακατάλληλες κτηριακές υποδομές όπως το ύψος του χώρου, το εμβαδόν του χώρου εργασίας, το φωτισμό ( τεχνητό, φυσικό και κινδύνου), τα δάπεδα (ολισθηρά και ανώμαλα), τοίχοι (ελεύθεροι ή με ράφια, μηχανήματα), πατάρια (υποστύλωση), ψευδοροφές (προορισμός χρήσης, υποστύλωσης, φόρτια), έξοδοι και πόρτες ( σε ικανοποιητικό αριθμό σε σχέση με τα άτομα), υπόγεια (μέγεθος, ανανέωση αέρα), διάδρομοι (εμπόδια, κατάλληλος φωτισμός) και σήμανση ασφαλείας στους χώρους εργασίας. Κίνδυνοι για τους χρήστες που οφείλονται στις ελλείψεις στην ασφάλεια των μηχανών και των εγκαταστάσεων, όπως σήμα ασφάλειας CE (οδηγία 89/392 ΕΕ, εναρμόνιση με το Π.Δ 377/93 και τροποποίηση με το Π.Δ 18/96), μέτρα ασφάλειας κατά τη χρήση μηχανημάτων, μέτρα ασφάλειας κατά τη χρήση ανελκυστήρων ατόμων η φορτιών και μέτρα ασφάλειας κατά τη χρήση συσκευών υπό πίεση και κυκλωμάτων. Λανθασμένη χρήση των μηχανημάτων και συσκευών και στην έλλειψη μέτρων ασφάλειας κατά τις εργασίες συντήρησης και επισκευής τους. Κίνδυνοι για τους χρήστες που οφείλονται στις ελλείψεις των μέτρων ασφάλειας κατά τη χρήση και μετακίνηση επικίνδυνων ουσιών, όπως εύφλεκτες, καυστικές, διαβρωτικές, ερεθιστικές, οξειδωτικές, τοξικές, εκρηκτικές. Κίνδυνοι που προέρχονται από τις ηλεκτρικές εγκαταστάσεις όπως η ακαταλληλότητα των εγκαταστάσεων, η ακαταλληλότητα χρήσης, έλλειψη μέτρων ασφάλειας κατά τη χρήση των εγκαταστάσεων και έλλειψη μέτρων ασφάλειας κατά τις εργασίες συντήρησης. 59

69 Κίνδυνοι για πυρκαγιές και εκρήξεις που προέρχονται από παρουσία και χρήση εύφλεκτων υλικών, αποθήκευση εύφλεκτων και εκρηκτικών υλικών σε ακατάλληλους χώρους, έλλειψη κατάλληλων συστημάτων πυρανίχνευσης και πυρασφάλειας και έλλειψη κατάλληλης σηματοδότησης. [9] Κίνδυνοι για την ασφάλεια που προέρχονται από ελλείψεις στην ενημέρωση, πληροφόρηση και εκπαίδευση των εργαζομένων. Η προώθηση της συνεχιζόμενης εκπαίδευσης αποτελεί ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον θέμα τα τελευταία χρόνια. Οι αλλαγές στο χώρο της υγείας, η ραγδαία τεχνολογική πρόοδος, η εισαγωγή νέων πληροφοριών στο χώρο της Νοσηλευτικής, καθιστούν την συνεχιζόμενη εκπαίδευση επιτακτική ανάγκη. Η διαδικασία της εκπαίδευσης κατά τη διάρκεια των βασικών σπουδών δεν αρκεί από μόνη της για να καταστήσει ικανούς τους νοσηλευτές για την παροχή υψηλού επιπέδου και ασφαλή νοσηλευτική πρακτική. Η αναζήτηση της ποιότητας στην παρεχόμενη φροντίδα υγείας οδήγησε και στην αναζήτηση τρόπων εξασφάλισης της συνεχούς επιμόρφωσης του νοσηλευτικού προσωπικού. [70] 4.4 Παράγοντες κινδύνου για την υγεία και την ασφάλεια Οι παράγοντες κινδύνου για την υγεία και την ασφάλεια χαρακτηρίζονται από αλληλεπίδραση της σχέσης εργαζόμενου και οργάνωσης εργασίας στην οποία είναι ενταγμένος. Οι κίνδυνοι για την υγιεινή και την ασφάλεια ταξινομούνται παρακάτω. 4.4.α Οργάνωση εργασίας Η οργάνωση της εργασίας αφορά τη διαμόρφωση των συνθηκών εργασίας με τρόπο που να μη λειτουργούν στρεσσογόνα για τον εργαζόμενο. Ο βαθμός επάρκειας του προσωπικού και του εξοπλισμού, η κατανομή της εργασίας μεταξύ των εργαζομένων, η επαναληψημότητα, η μονοτονία, η μη συμμέτοχη στη λήψη αποφάσεων, η αυστηρή και άκαμπτη επίβλεψη και η απώλεια του έλεγχου αποτελούν παράγοντες κινδύνου για επαγγελματική εξουθένωση και σχετίζονται με επαγγελματικό άγχος και με σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία των εργαζομένων. Επίσης οι βάρδιες διαταράσσουν το βιολογικό ρυθμό των εργαζομένων, το κυλιόμενο ωράριο εργασίας δημιουργεί βραχυπρόθεσμες άλλα και μακροπρόθεσμες συνέπειες στην υγεία, όπως διαταραχές στον ύπνο, καρδιαγγειακές παθήσεις, γαστρεντερικές διαταραχές και επιδείνωση χρόνιων παθήσεων. [8] 60

70 Διαταραχές λόγω του κυκλικού ωραρίου. Σε εργασίες με σημαντική σωματική ή πνευματική ένταση, οι εργαζόμενοι δεν πρέπει να εργάζονται περισσότερες από οκτώ ώρες κατά τη διάρκεια του 24ώρου κατά το οποίο πραγματοποιούν τη νυχτερινή εργασία.[71] Ωστόσο, στα ελληνικά νοσοκομεία δεν εφαρμόζεται το σταθερό κυκλικό ωράριο και ο εργαζόμενος καλείται να εργαστεί σε βάρδιες που απέχουν μεταξύ τους μόνο οκτώ ώρες. [72] Από την επίδραση του κυκλικού ωραρίου στην υγεία των νοσηλευτών προκύπτει ότι όσοι έχουν οικογένεια, μεγαλύτερη ηλικία και προϋπηρεσία προσαρμόζονται δυσκολότερα σε συνεχόμενες νυχτερινές βάρδιες και υποστηρίζουν ότι η νυχτερινή βάρδια χαρακτηρίζεται από βαρύ φόρτο εργασίας. Η διάρκεια του ύπνου μεταξύ των νυχτερινών βαρδιών δεν φαίνεται να επαρκεί για την ανάπαυση του προσωπικού, ενώ αρκετοί εργαζόμενοι αναφέρουν αϋπνίες κατά τις ημέρες ξεκούρασης και μεταξύ δύο απογευματινών βαρδιών. Η διάρκεια του ύπνου βρέθηκε συνυφασμένη με την ποιότητά του, με εξαίρεση τον ύπνο που μεσολαβεί μεταξύ μιας απογευματινής και μιας πρωινής βάρδιας. [71] Οι διαταραχές του ύπνου είναι από τα συνηθέστερα προβλήματα που συναντώνται στην καθημερινή ιατρική πράξη και προκύπτουν από µία ενδογενή διαταραχή του μηχανισμού ύπνου, εγρήγορσης που συχνά εμπλέκεται από διαταραχές συμπεριφοράς. Διαιρούνται σε παρυπνίες, που είναι ασυνήθιστες εμπειρίες ή συμπεριφορές οι οποίες συμβαίνουν κατά τη διάρκεια του ύπνου (διαταραχή υπνικού τρόμου, υπνοβασία, διαταραχή εφιαλτικών ονείρων) και σε δυσυπνίες, οι οποίες χαρακτηρίζονται από ανωμαλίες στη διάρκεια, την ποιότητα και τη χρονική στιγμή του ύπνου (πρωτοπαθής αϋπνία και υπερυπνία, ναρκοληψία, υπνική άπνοια και υπνική διαταραχή κιρκάδιου ρυθμού ). [73] Ο ημερήσιος κύκλος ύπνου, εγρήγορσης ρυθμίζεται από το κιρκάδιο σύστημα, µέσω ερεθίσματος που δημιουργείται από το φως στον αμφιβληστροειδή και μεταφέρεται στον υποθάλαμο και συγκεκριμένα στους υπερχιασµατικούς πυρήνες που αποτελούν το ρυθμιστικό κέντρο. Οι ενδογενείς διαταραχές του κιρκάδιου ρυθμού συμβάλλουν στη διαμόρφωση της προτίμησης κάθε ατόμου για το μέρος της ημέρας που επιλέγει για τις δραστηριότητές του (πρωινός ή βραδινός τύπος). [74] Εκτός από το κιρκάδιο σύστημα, συσσωρευμένες ώρες εγρήγορσης παράγουν µια συνεχώς αυξανόμενη ανάγκη για ύπνο, η οποία περιγράφεται ως οµοιοστατική 61

71 ώθηση προς τον ύπνο. Αυτά τα δύο συστήματα ελέγχου, το κιρκάδιο και το οµοιοστατικό, συνεργάζονται αλληλεπιδρώντας μεταξύ τους ώστε να διατηρηθεί ο κύκλος. Όταν το κιρκάδιο σύστημα πάσχει ή η συμπεριφορά του ατόμου αλλάζει ως προς τον κιρκάδιο ρυθμό, τότε τα δύο αυτά συστήματα παύουν να συνεργάζονται. Για παράδειγμα, οι εργαζόμενοι σε βάρδιες προσπαθούν να παραμείνουν ξύπνιοι τη νύκτα χωρίς την υποστήριξη ενός σήματος από τον εγκέφαλο που να προωθεί την εγρήγορση. [75] Το κυκλικό ωράριο εργασίας σχετίζεται άμεσα με τις διατροφικές συνήθειες του νοσηλευτή. Οι εργαζόμενοι με τέτοιο ωράριο παρουσιάζουν κατά 10-20% αύξηση των γαστρεντερικών διαταραχών. Συνήθως παραπονιούνται για γαστρικά και δωδεκαδακτυλικά έλκη τα οποία εμφανίζονται 8 φορές περισσότερο σε σχέση με τους επαγγελματίες του πρωινού ωραρίου. Αρκετοί νοσηλευτές δηλώνουν πως για πρωινό λαμβάνουν μονό καφέ ή λόγω χρόνου δεν λαμβάνουν καθόλου πρωινό. Μεγάλο ποσοστό νοσηλευτών καταναλώνουν αλκοολούχα ποτά, μεγάλες ποσότητες καφεΐνης και είναι καπνιστές μεγάλου βαθμού, ενώ δεν γυμνάζονται και διασκεδάζουν ελάχιστα λόγω της επαγγελματικής κόπωσης και των χαμηλών αποδοχών. [76] 4.4.β Ψυχοκοινωνικοί παράγοντες Οι άτυπες μορφές εργασίας και η ηθική παρενόχληση [77], η διαρκής ψυχολογική επιφόρτιση με τον πόνο και τον θάνατο των ασθενών, που υφίστανται το υγειονομικό προσωπικό, συμβάλλει στο επαγγελματικό στρες και στο σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης (burn out). Οι επαγγελματίες υγείας είναι περισσότερο επιρρεπείς στην επαγγελματική εξουθένωση από άλλους εργαζόμενους εξαιτίας ότι είναι υπεύθυνοι για ανθρώπινες ζωές και όχι για απρόσωπα αντικείμενα και οι πράξεις ή οι παραλήψεις τους έχουν σημαντικό αντίκτυπο στους ανθρώπους αυτούς. Οι επαγγελματίες υγείας έρχονται σε άμεση επαφή με ασθενείς και συνοδούς, το υπόλοιπο προσωπικό και τη διοίκηση του νοσοκομείου με αυξημένο κίνδυνο μετάδοσης κάποιας ασθενείας ή τραυματισμού. Οι στρεσσογόνοι αυτοί παράγοντες είναι δυνατόν να επιδεινωθούν από την έντονη προσπάθεια προκειμένου να φαίνονται ψύχραιμοι και ότι ελέγχουν την κατάσταση, άλλα την ίδια στιγμή να συμμετέχουν συναισθηματικά και να δείχνουν ενδιαφέρον για τα προβλήματα των ασθενών τους. [78] 62

72 Η επαγγελματική εξουθένωση θεωρείται αποτέλεσμα χρόνιου συσσωρευμένου στρες, που κατακλύζει τον επαγγελματία και τον κάνει να αισθάνεται ότι τα ψυχικά του αποθέματα δεν επαρκούν για να ανταπεξέλθει στην πίεση του εργασιακού χώρου.[79] Η επαγγελματική αυτή παθολογία χαρακτηρίζεται από γρήγορη κατανάλωση των ενεργειακών ψυχοσωματικών αποθεμάτων και μείωση των επαγγελματικών επιδόσεων. Οφείλεται κυρίως στις αρνητικές συνέπειες του χρόνιου εργασιακού στρες στην υγεία αλλά και σε ψυχοκοινωνικούς παράγοντες. [80] Τα συμπτώματα της επαγγελματικής εξουθένωσης εμφανίζονται σε οργανικό, συναισθηματικό, γνωστικό και συμπεριφορικό επίπεδο. Πιο συγκεκριμένα, ο νοσηλευτής νιώθει αδύναμος, δυσκολεύεται να αφοσιωθεί στους ασθενείς του και προβληματίζεται για το πώς θα ανταπεξέλθει στην επόμενη μέρα εργασίας του. Το αποτέλεσμα είναι να αποθαρρύνεται διαρκώς θεωρώντας τον εαυτό του μη ικανό να ανταποκριθεί στα εργασιακά του καθήκοντα. [79] Η ασθένεια και οι δυνητικά απειλητικοί για τη ζωή παράγοντες μπορούν να προκαλέσουν άγχος και ένταση στους ασθενείς, τα μέλη της οικογένειας τους και τους εργαζόμενους στο χώρο της υγείας. Τέτοιου είδους άγχος μπορεί να επιδεινώσει τους παράγοντες που οδηγούν στη βία, τα επίπεδα της οποίας είναι σε αύξηση τόσο στο σύνολο της κοινωνίας όσο στο χώρο της υγείας. Η βία στο χώρο της εργασίας κυριαρχεί σε παγκόσμιο επίπεδο. Η επίδραση της ψυχολογικής βίας είναι εξίσου σημαντική αν όχι σημαντικότερη από τη σωματική βία, είναι επίσης πιο διαδεδομένη. Πολλοί επιστήμονες συμφωνούν στο ότι, οι συνθήκες εργασίας στο χώρο της υγείας τοποθετούν τη νοσηλευτική και το υπόλοιπο προσωπικό υγείας σε αυξημένο κίνδυνο βίας, εξαιτίας των μοντέλων στελέχωσής, συμπεριλαμβανομένων των ανεπαρκών επιπέδων προσωπικού και επίβλεψης, της χρήσης προσωρινού και ανειδίκευτου προσωπικού, του φόρτου εργασίας και της αποκλειστικής αρμοδιότητας επί των μονάδων παροχής φροντίδας υγείας. Καθώς επίσης, η εργασία σε βάρδιες, συμπεριλαμβανομένης της μετακίνησης από και προς τον εργασιακό χώρο κατά τη διάρκεια της νύχτας. Ένας ακόμα σημαντικός λόγος είναι η έλλειψη μέτρων ασφαλείας στις υπηρεσίες υγείας και οι εύκολα προσβάσιμοι χώροι εργασίας με ελάχιστη έως καθόλου ιδιωτικότητα. Οι απαιτητικές εργασιακές υποχρεώσεις, που συχνά λαμβάνουν χώρα σε συναισθηματικά φορτισμένο περιβάλλον και οι 63

73 παρεμβάσεις που απαιτούν στενή φυσική επαφή καθώς και η κατ οίκον νοσηλεία είναι λόγοι που θέτουν τον νοσηλευτή σε αυξημένο κίνδυνο. [81] Ο Turnipseed (1990), [82] υποστηρίζει ότι σύμφωνα με έρευνες μεταξύ των επαγγελματιών υγείας, το νοσηλευτικό προσωπικό βρίσκεται σε μεγαλύτερο κίνδυνο βίας στον χώρο εργασίας. Η επίπτωση και η επίδραση της βίας ενάντια στο νοσηλευτικό προσωπικό, και στα δύο φύλα, προκαλεί προβληματισμό όταν συγκρίνεται με των άλλων επαγγελματιών υγείας. Τα αποτελέσματα της βίας επεκτείνονται πέρα από το χώρο εργασίας επηρεάζοντας την οικογένεια του θύματος και τους παρατηρητές, γνωστούς ως τρίτη ομάδα βίας. Η λεκτική κακοποίηση, της οποίας οι επιδράσεις είναι παρόμοιες με της σωματικής επίθεσης συμπεριλαμβανομένου του αντίκτυπου της στην παροχή φροντίδας υγείας, δεν πρέπει να παραβλέπεται. Σύμφωνα με τον Baumann (2001), το ICN (International Council of Nurses), κατακρίνει ισχυρά όλες τις μορφές βίας και αυθαιρεσίας ενάντια στο νοσηλευτικό προσωπικό, που εκτείνονται από τη παθητική επιθετικότητα μέχρι την ανθρωποκτονία και περιλαμβάνει την σεξουαλική παρενόχληση. Τέτοιες πράξεις παραβιάζουν τα δικαιώματα των νοσηλευτών για προσωπική αξιοπρέπεια, ακεραιότητα και αποφυγή βλάβης. Επίσης, κατακρίνει πράξεις βίας και αυθαιρεσίας ενάντια σε οποιοδήποτε πρόσωπο, συμπεριλαμβανομένων επαγγελματιών υγείας άλλων ειδικοτήτων, ασθενών, παιδιών, ηλικιωμένων και άλλων ιδιωτών. Εντούτοις, στον τομέας της απασχόλησης, οι νοσηλευτές αποτελούν κατηγορία επαγγελματιών που βρίσκονται ιδιαίτερα σε κίνδυνο, οπότε θα πρέπει να συνεχίσει να δίδεται προσοχή στη μείωση όλων των μορφών βίας και αυθαιρεσίας έναντι του νοσηλευτικού προσωπικού. Πρεσβεύει, εξίσου ότι η βία στον επαγγελματικό χώρο της υγείας απειλεί την αποτελεσματική παροχή υπηρεσιών υγείας και ως εκ τούτου την ασφάλεια του ασθενούς. Εφόσον παρέχεται ποιοτική φροντίδα υγείας, θα πρέπει να εξασφαλίζεται ασφαλές εργασιακό περιβάλλον και σεβασμός στο νοσηλευτικό προσωπικό. Ο υπερβολικός φόρτος εργασίας, οι επικίνδυνες συνθήκες εργασίας και η ανεπαρκής υποστήριξη μπορούν να θεωρηθούν μορφές βίας και ασυμβίβαστες με την καλή πρακτική. Σύμφωνα με τον Turnipseed (1990), το ICN προωθεί και ενισχύει τη δημιουργία πολιτικών που αντανακλούν «μηδενική ανοχή» στη βία, όπως για παράδειγμα 64

74 νομοθεσία, κανονισμοί προσωπικού, δικαστικές κυρώσεις, κριτήρια εργασιακού περιβάλλοντος, πολιτιστικά πρότυπα. Οι κυρώσεις θα πρέπει να καθοριστεί ότι αντανακλούν τη σοβαρότητα του κάθε ιδιαίτερου περιστατικού. Η συνεργασία με οργανισμούς που έχουν κοινούς στόχους στην εκστρατεία ενάντια στη βία είναι σημαντική. Επίσης, υποστηρίζει πως κάθε νοσηλευτής έχει προσωπική ευθύνη να αναφέρει και να παρεμβαίνει αποτελεσματικά, όταν περιστατικά βίας συμβαίνουν στο χώρο εργασίας. Κατάλληλα μέτρα ασφαλείας θα πρέπει να παρέχονται για την προστασία των φοιτητών νοσηλευτικής, οι οποίοι βρίσκονται ιδιαίτερα σε κίνδυνο βίας στο χώρο εργασίας. 4.4.γ Εργονομικοί παράγοντες Η τρίτη κατηγορία περιλαμβάνει τους εργονομικούς παράγοντες που οδηγούν σε μυοσκελετική επιβάρυνση και προκαλούν προβλήματα οσφυαλγίας και ισχιαλγίας στο υγειονομικό προσωπικό. Ο χαμηλός πόνος στην πλάτη είναι ένα τόσο συνηθισμένο φαινόμενο στους νοσηλευτές που έχει πλέον οριστεί ως ένας Επαγγελματικός Κίνδυνος. Οι μυοσκελετικές κακώσεις που προκαλούνται από την εργασία οδηγούν σε ένα εργασιακό πρόβλημα που απειλεί την επάρκεια και ακεραιότητα του προσωπικού. Η επιβάρυνση και οι τραυματισμοί αφορούν διάφορα μέρη του σώματος, όπως τον λαιμό, τους ώμους, τους αγκώνες, την οσφυϊκή περιοχή και τα γόνατα. Σε σύγκριση µε άλλα επαγγέλματα, η νοσηλευτική εμφανίζει κατά πολύ μεγαλύτερα ποσοστά μυοσκελετικών προβλημάτων και μάλιστα στο βοηθητικό νοσηλευτικό προσωπικό. [83] Οι προδιαθεσικοί παράγοντες για την οσφυαλγία στο νοσηλευτικό προσωπικό διακρίνονται σε ατομικούς και σε αμιγώς επαγγελματικούς. Οι ατομικοί παράγοντες ισχύουν και για το γενικό πληθυσμό και έχουν να κάνουν µε τα ατομικά χαρακτηριστικά και τον τρόπο ζωής των εργαζομένων. Οι ατομικοί παράγοντες έχουν μικρότερη επίδραση στο γενικό πληθυσμό εντείνουν όμως το πρόβλημα σε συνδυασμό µε ένα επιβαρυντικό εργασιακό περιβάλλον. Κατά τη διάρκεια της παροχής νοσηλείας, οι νοσηλευτές είναι υποχρεωμένοι να σηκώνουν βάρη ή να βρίσκονται σε πρόκυψη για μεγάλο χρονικό διάστημα. Ως σημαντικότεροι παράγοντες κινδύνου έχουν αναγνωριστεί η μετακίνηση και μεταφορά των ασθενών (μετακίνηση επάνω στο κρεβάτι, έγερση και υποστήριξη κατά τη βάδιση, μεταφορά σε φορείο ή καρέκλα) και το στρώσιμο των κρεβατιών. Η πρόκυψη και επίκυψη 65

75 μεγάλης διάρκειας είναι ένα άλλο χαρακτηριστικό του νοσηλευτικού επαγγέλματος. Συμβαίνει κατά το στρώσιμο των κρεβατιών, την καθαριότητα των κατακεκλιµένων ασθενών, την αλλαγή τραυμάτων, την αιμοληψία, ή την τοποθέτηση ενδοφλέβιων καθετήρων. [84] Επίσης καθήκον των νοσηλευτών είναι και η τοποθέτηση του υλικού στους κατάλληλους χώρους. Κιβώτια µε ορούς, παραλαμβάνονται και τοποθετούνται στις κατάλληλες θέσεις κατά κανόνα από το νοσηλευτικό προσωπικό, κάτι που δεν θα μπορούσε να γίνει από ανειδίκευτους εργάτες γιατί παράλληλα γίνεται έλεγχος του υλικού και τοποθέτηση ανάλογα µε την ημερομηνία λήξης. Επίσης στα χειρουργεία οι εργαζόμενοι είναι αναγκασμένοι να τακτοποιούν τα χειρουργικά σετ τα οποία σε μερικές περιπτώσεις έχουν μεγάλο βάρος, όπως αυτά των ορθοπεδικών χειρουργείων. Η άρση βάρους είτε πρόκειται για ασθενείς είτε για νοσοκομειακό υλικό αναφέρεται συχνά από τους νοσηλευτές ως την πιο κουραστική και επιβαρυντική εργασία. Σε πολλές περιπτώσεις οι νοσηλευτές είναι αναγκασμένοι να μεταφέρουν ακόμη και νοσοκομειακά κρεβάτια από θάλαμο σε θάλαμο, στατήρες ενδοφλέβιων ορών που πολλές φορές οι τροχοί τους δεν ολισθαίνουν, καρότσια φαρμάκων και χειρουργικών αλλαγών. [85] Ως το βασικότερο μέτρο πρόληψης για τα Ελληνικά δεδομένα, θεωρείται η πρόσληψη νοσηλευτικού προσωπικού. Οι δραματικές ελλείψεις έχουν σαν αποτέλεσμα την φυσική υπερκόπωση και ψυχική εξάντληση του νοσηλευτικού κυρίως προσωπικού. Στις ελλείψεις αυτές επισημαίνεται και η αναγκαιότητα για άνδρες τραυματιοφορείς που θα πρέπει να υπάρχουν σε κάθε κλινική και όχι να εξυπηρετούν δύο ή περισσότερα τμήματα στην ίδια βάρδια όπως είναι η συνηθισμένη κλινική πρακτική. Η εργονομική εκπαίδευση και η εκμάθηση μεθόδων χειρισμού των ασθενών ως το σημαντικότερο βήμα για την μείωση του προβλήματος. Πράγματι, η εκπαίδευση επηρεάζει σε στατιστικώς σημαντικό βαθμό τη χρήση των σωστών ή λανθασμένων τεχνικών και συνηθειών. Ο τεχνολογικός εξοπλισμός συμβάλει επίσης στην μείωση των προβλημάτων. Η πολυετής παραμονή των εργαζομένων στο ίδιο τμήμα είναι ένα συνηθισμένο φαινόμενο που συμβάλλει στην ψυχοσωματική εξασθένηση των νοσηλευτών. Νοσηλευτές µε πολυετή πείρα σε δύσκολα και εξειδικευμένα τμήματα θεωρούνται απαραίτητοι λόγω εμπειρίας για το χώρο αυτό, µε αποτέλεσμα να µη γίνεται ούτε λόγος για αλλαγή τμήματος. [86] 66

76 Η εργονομική εκπαίδευση είναι ένα σημαντικό εργοκινητικό εργαλείο για τα επαγγέλματα της υγείας και βασίζεται στην ανάλυση των φυσιολογικών κινήσεων του ανθρώπου κατά τη μετατόπιση ή την κίνηση ενός φορτίου. Αποσκοπεί στην προστασία των εργαζομένων από μυοσκελετικές παθήσεις και στην εξασφάλιση της ποιότητας της νοσηλείας. Το Royal College of Nursing προτείνει ένα πρόγραμμα άσκησης των νοσηλευτών το οποίο περιλαμβάνει απλές ασκήσεις που μπορούν να πραγματοποιηθούν ακόμη και στο χώρο εργασίας. Θεωρείται ότι ενδυναμώνει ορισμένους μύες και συμβάλλει στην πρόληψη της μυοσκελετικής επιβάρυνσης των νοσηλευτών. [87] 4.4.δ Αντίξοες συνθήκες εργασίας Είναι γνωστό ότι µε την πάροδο του χρόνου, τα πάντα υπολειτουργούν, τα κρεβάτια µε ρυθμιζόμενο ύψος, τα τροχήλατα µε ενσωματωμένο δοχείο νυκτός, τα ανυψωτικά μηχανήματα, τα εξαρτήματα τους. Επιβάλλεται, συνεπώς, καθημερινή επιθεώρηση του εξοπλισμού, η οποία θα πρέπει να γίνει διαδικασία ρουτίνας. Όταν ο εξοπλισμός ή τα ανυψωτικά μηχανήματα δεν λειτουργούν, τότε ο κίνδυνος ατυχήματος είναι επικείμενος. Η έλλειψη συντήρησης των μηχανημάτων αποτελεί συντελεστικό παράγοντα στην εμφάνιση ατυχημάτων στο χώρο εργασίας. Ακόμα, η αλλαγή εργασίας ενός εργαζόμενου, η αλλαγή της σειράς των διαδικαστικών ενεργειών μιας εργασίας, καθώς και η έλλειψη προσωπικού, είναι παράγοντες που επίσης συμβάλλουν στην εμφάνιση του ατυχήματος. Πολλά ανυψωτικά μηχανήματα μπορούν να λειτουργούν σωστά αν συντηρούνται τακτικά. Οι κανόνες που ισχύουν για την ανά τακτά χρονικά διαστήματα συντήρηση των αυτοκινήτων, σύμφωνα µε τις οδηγίες των εργοστασίων κατασκευής τους, ισχύουν και για όλο τον εξοπλισμό του νοσοκομείου ή της κοινότητας. Είναι γεγονός ότι οι άνθρωποι διαφέρουν σημαντικά σε ύψος, βάρος, σχήμα και κατασκευή του σώματος τους, καθώς και σε μυϊκή ισχύ. Η μυϊκή αυτή ισχύς συσχετίζεται άμεσα µε το μέγεθος και το σχήμα του σώματος του ατόμου. Επειδή είναι πολύ δύσκολο, αν όχι ακατόρθωτο, να υπολογιστεί η δύναμη των μυών σε ολόκληρο το νοσηλευτικό πληθυσμό, τα βάρη της εργασίας πρέπει να σχεδιάζονται κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να ταιριάζουν τουλάχιστον στο 90% του νοσηλευτικού πληθυσμού που βρίσκεται σε κίνδυνο. 67

77 Για την ανύψωση, μετακίνηση των ασθενών από το νοσηλευτικό προσωπικό απαιτείται επάρκεια χώρου, ώστε να είναι ευχερείς οι χειρισμοί και οι ελιγμοί, καθώς και γνώση του χώρου από το νοσηλευτή. Στους χειρισμούς του και στην κίνηση του ο νοσηλευτής θα πρέπει να έχει μεγάλη ευστάθεια και αυτό απαιτεί άνεση χώρου τόσο προς τα πίσω του, όσο και προς την κατεύθυνση προς την οποία θα μετακινήσει τον ασθενή. Αν, επιπλέον, χρησιμοποιηθούν ανυψωτικά μηχανήματα, τροχήλατα και φορεία εξυπακούεται ότι ο χώρος θα πρέπει να είναι ακόμα μεγαλύτερος και ελεύθερος από αντικείμενα και ποικίλα εμπόδια. Όλα τα παραπάνω επισημαίνουν την ανάγκη για το νοσηλευτή να μάθει να παρεμβαίνει και να τροποποιεί τις συνθήκες του χώρου μέσα στον οποίο θα εργαστεί. Αποτελεί παράδοση για το νοσηλευτικό προσωπικό που εργάζεται στο νοσοκομείο και την κοινότητα να φοράει τη γνωστή κλασική στολή. Οι στολές όμως αυτές συνήθως ακολουθούν το ρεύμα της μόδας και ράβονται στενές και κοντές, περιορίζοντας έτσι την ελευθερία των κινήσεων. Μερικές από τις στολές αυτές είναι τόσο στενές, ώστε εμποδίζουν τόσο την κάμψη του κορμού, όσο και την απαγωγή του ισχίου. Πολλές από τις τεχνικές χειρισμού των ασθενών απαιτούν ειδικές κινήσεις από τη νοσηλεύτρια, όπως π.χ. να ακουμπήσει το ένα γόνατο της πάνω στο κρεβάτι, ενώ µε το άλλο της πόδι να πατάει σταθερά στο έδαφος. Είναι προφανές ότι µια τέτοια στενή στολή δεν επιτρέπει παρόμοιες κινήσεις και συνεπώς είναι τελείως ακατάλληλη για νοσηλευτικό προσωπικό που ασχολείται µε το χειρισμό των ασθενών. Γενικά, πάντως οι στολές του νοσηλευτικού προσωπικού θα πρέπει να σχεδιάζονται μετά από ώριμη σκέψη, ώστε να είναι απλές, άνετες και βολικές και να µην έχουν ζώνες, τσέπες, κουμπιά, καθώς τα εξαρτήματα αυτά μπορούν να γίνουν αιτία ατυχήματος για το νοσηλευτή που βοηθάει έναν ασταθή ασθενή στη μετακίνηση του. Η έλλειψη πληροφόρησης του νοσηλευτικού προσωπικού για τις σωστές τεχνικές, αποτελεί παράγοντα κινδύνου για πρόκληση ατυχημάτων και αυτό θα πρέπει να γίνει συνείδηση σε όλους τους νοσηλευτές. Είναι φανερό ότι υπάρχει αποτυχία στην επικοινωνία των νοσηλευτών μεταξύ τους. Για παράδειγμα, συχνό είναι το φαινόμενο να µην αναφέρεται πουθενά στο φύλλο νοσηλείας αν επήλθε κάποια μεταβολή στην κατάσταση του ασθενή, µε αποτέλεσμα να µην ενημερώνεται η επόμενη βάρδια. Αλλά και σε πολλές άλλες περιπτώσεις 68

78 υπάρχει έλλειψη επικοινωνίας και ενημέρωσης. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου δεν ενημερώνεται πλήρως η επόμενη βάρδια για τα περιστατικά με αποτέλεσμα τον ελλιπή σχεδιασμό προληπτικών μέτρων και νοσηλευτικών ενεργειών. Κεφάλαιο 5 Σύνδρομα σχετιζόμενα με τους νοσηλευτές 5.1 Σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης (professional burnout) [88] 5.1.α Εισαγωγή Από το 1974, που χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά στη βιβλιογραφία ο όρος «επαγγελματική εξουθένωση» (professional burnout) από τον Freudenberger [89], μέχρι σήμερα δεν υπάρχει ένας καθιερωμένος ορισμός γι αυτό το φαινόμενο. Ωστόσο, ένας από τους πλέον αποδεκτούς ορισμούς της επαγγελματικής εξουθένωσης είναι αυτός που διατυπώθηκε από την Christina Maslach το [90] Η Maslach περιέγραψε «ένα σύνδρομο σωματικής και ψυχικής εξάντλησης, στα πλαίσια του οποίου ο εργαζόμενος χάνει το ενδιαφέρον και τα θετικά συναισθήματα που είχε προς τους ασθενείς του, παύει να είναι ικανοποιημένος από τη δουλειά του και την απόδοσή του και σχηματίζει αρνητική εικόνα για τον εαυτό του». Σύμφωνα με τις Maslach και Jackson [91], οι τρεις κυριότεροι παράγοντες που διακρίνουν την επαγγελματική εξουθένωση είναι η συναισθηματική εξάντληση, η αποπροσωποποίηση ή ο κυνισμός και η αίσθηση αναποτελεσματικότητας (έλλειψη προσωπικών επιτευγμάτων). Με τη χρήση των διαθέσιμων εργαλείων μέτρησης της επαγγελματικής εξουθένωσης, όπως της κλίμακας επαγγελματικής εξουθένωσης για το προσωπικό υγείας (staff burnout scale for health professionals, SBS-HP), και κυρίως του ερωτηματολογίου καταγραφής επαγγελματικής εξουθένωσης της Maslach (Maslach burnout inventory, MBI), που κατασκευάστηκε από τις Maslach και Jackson και μετρά τις τρεις διαστάσεις της επαγγελματικής εξουθένωσης, κατέστη εφικτό να μελετηθεί η επαγγελματική εξουθένωση στους επαγγελματίες υγείας διεθνώς. Μεταξύ των επαγγελματιών υγείας που διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην παροχή των υπηρεσιών υγείας περιλαμβάνεται το ιατρικό και το νοσηλευτικό προσωπικό. Η εμφάνιση της επαγγελματικής εξουθένωσης σε αυτούς τους επαγγελματίες του χώρου της υγείας έχει προκαλέσει μεγάλη ανησυχία στο πεδίο της μελέτης της ψυχικής υγείας στο χώρο της εργασίας. 69

79 5.1.β Συχνότητα εμφάνισης της επαγγελματικής εξουθένωσης σε γιατρούς και νοσηλευτές. Η επαγγελματική εξουθένωση, συγκαταλέγεται ανάμεσα στα τέσσερα συχνότερα αναφερόμενα προβλήματα που σχετίζονται με την προσφορά εργασίας στην Ευρώπη. Όσον αφορά στη συχνότητα εμφάνισης της μεταξύ των γιατρών και των νοσηλευτών, από μελέτες που έγιναν διεθνώς φαίνεται να παρουσιάζεται συχνά μεταξύ αυτών των επαγγελματιών. Ειδικότερα, σημαντικό ποσοστό των γιατρών που συμμετείχαν στις μελέτες εμφάνιζαν υψηλά επίπεδα συναισθηματικής εξάντλησης (10-56%), αυξημένα επίπεδα αποπροσωποποίησης (13-47%) και μειωμένα προσωπικά επιτεύγματα (4-59%). Το αντίστοιχο εύρος της συχνότητας για καθεμία από τις παραμέτρους της, σύμφωνα με τα αποτελέσματα μελετών που πραγματοποιήθηκαν σε νοσηλευτικό προσωπικό, ήταν 15-50%, 7-37%, και 25-76%. Αν και στις περισσότερες μελέτες χρησιμοποιήθηκε ως εργαλείο μέτρησης της, το ΜΒΙ, ωστόσο το πρόβλημα της ανομοιογένειας των δειγμάτων, καθώς και τα κριτήρια εκτίμησης της, που χρησιμοποιήθηκαν στις διάφορες μελέτες, δεν παρέχουν τη δυνατότητα εξαγωγής κοινά αποδεκτών συμπερασμάτων για τη συχνότητα της, στο ιατρικό και το νοσηλευτικό προσωπικό διεθνώς. 5.1.γ Παράγοντες που συμβάλλουν στην εμφάνιση της επαγγελματικής εξουθένωσης στους γιατρούς και τους νοσηλευτές. Σε αρκετές μελέτες από το διεθνή χώρο διερευνήθηκαν πιθανές συσχετίσεις της επαγγελματικής εξουθένωσης με παράγοντες του περιβάλλοντος της εργασίας, ατομικούς παράγοντες και παράγοντες της προσωπικότητας. Από τους παράγοντες του περιβάλλοντος της εργασίας, που συσχετίζονται με την επαγγελματική εξουθένωση του ιατρικού και του νοσηλευτικού προσωπικού, αυτοί που συστηματικά αναδεικνύονται ως οι πλέον σημαντικοί περιλαμβάνουν το φόρτο εργασίας, τα υψηλά επίπεδα stress, τις συγκρούσεις με τους συναδέλφους, τους προϊσταμένους ή τους συγγενείς των ασθενών, την κοινωνική υποστήριξη που παίρνουν από τους συναδέλφους και τους προϊσταμένους, την ικανοποίηση από την εργασία, την ισορροπία μεταξύ δουλειάς, οικογένειας και προσωπικής ανάπτυξης, την αίσθηση ελέγχου, την οργανωτική υποστήριξη, την αυτονομία, τον ανεπαρκή 70

80 χρόνο μελέτης, την επάρκεια σε προσωπικό, την εκπαίδευση σε επικοινωνιακές δεξιότητες και τις αμοιβές. Όσον αφορά στους ατομικούς παράγοντες, από τις δημογραφικές παραμέτρους η ηλικία φαίνεται να συσχετίζεται συστηματικά με την εξουθένωση. Ο βαθμός εξουθένωσης φαίνεται να είναι μεγαλύτερος μεταξύ των νεότερων εργαζομένων. Τα αποτελέσματα των μελετών όσον αφορά στο φύλο είναι αλληλοσυγκρουόμενα, αν και συστηματικότερα συναντώνται μελέτες που δείχνουν υψηλότερα επίπεδα ΕΕ στις γυναίκες. Ο γάμος φαίνεται να έχει προστατευτική επίδραση στην εμφάνιση της επαγγελματικής εξουθένωσης στις γυναίκες. Ακόμη, η υποστήριξη από το σύζυγο ή τη σύζυγο και η ισορροπία μεταξύ της επαγγελματικής και της οικογενειακής ζωής περιλαμβάνονται στους παράγοντες που συστηματικά εμφανίζουν αρνητική συσχέτιση με την επαγγελματική εξουθένωση. Μεταξύ των χαρακτηριστικών της προσωπικότητας, που συσχετίζονται συστηματικά με την επαγγελματική εξουθένωση, περιλαμβάνονται η ενδυνάμωση, η ενσυναίσθηση, η ανθεκτικότητα στο stress, η αίσθηση αποτελεσματικότητας, η καλή ψυχική διάθεση και το άγχος. Αν και κάποιοι παράγοντες του περιβάλλοντος της εργασίας, ορισμένοι ατομικοί παράγοντες και τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας φαίνεται να συσχετίζονται συστηματικά με την επαγγελματική εξουθένωση του ιατρικού και του νοσηλευτικού προσωπικού, ωστόσο τα διαθέσιμα δεδομένα δεν επαρκούν για τον καθορισμό αιτιολογικών σχέσεων, καθώς τα περισσότερα από αυτά έχουν συγκεντρωθεί στα πλαίσια συγχρονικών μελετών. 5.1.δ Επιπτώσεις επαγγελματικής εξουθένωσης Η μελέτη της επαγγελματικής εξουθένωσης των επαγγελματιών υγείας έχει επεκταθεί παγκοσμίως. Ακόμη και αν τα επίπεδα της επαγγελματικής εξουθένωσης που βρέθηκαν στους επαγγελματίες υγείας δεν ήταν τα μεγαλύτερα που έχουν αναφερθεί στους ποικίλους επαγγελματικούς χώρους, όπως η πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση, οι ένοπλες δυνάμεις, οι κληρικοί κ.α.., πιθανά να σημαίνουν πολύ περισσότερα σε αυτόν το χώρο απ ότι σε οποιοδήποτε άλλο. Είναι προφανές ότι η μεγάλη σημασία της επαγγελματικής εξουθένωσης των επαγγελματιών υγείας έγκειται στις επιπτώσεις της. Οι επιπτώσεις της αφορούν στους ίδιους τους γιατρούς και τους νοσηλευτές, καθώς και τους οργανισμούς στους 71

81 οποίους εργάζονται. Στους ίδιους είναι δυνατόν να προκαλέσει οργανικά συμπτώματα που μπορεί να αφορούν σε μικροενοχλήσεις αλλά και σοβαρότερα προβλήματα υγείας, συναισθηματικές ενδείξεις, όπως αισθήματα αποθάρρυνσης, χαμηλής αυτοεκτίμησης και αυτοπεποίθησης, συμπτώματα σε επίπεδο συμπεριφοράς όπως ψυχρότητα, αδιαφορία, έλλειψη φροντίδας, ενδιαφέροντος και σεβασμού προς τους ασθενείς, αλλά πιθανόν και ψυχιατρικές διαταραχές όπως άγχος και κατάθλιψη. Ακόμη, υπάρχουν ενδείξεις ότι η επαγγελματική εξουθένωση μπορεί να επηρεάσει την ικανοποίηση του ατόμου από τη ζωή του, την κοινωνική και την προσωπική του ζωή, αλλά και ότι μπορεί να είναι «μεταδοτική» και σε άλλους επαγγελματίες υγείας (συναδέλφους ή εκπαιδευόμενους). Οι επιπτώσεις της επαγγελματικής εξουθένωσης ξεπερνούν το άτομο και τον κοινωνικό του περίγυρο και επεκτείνονται στους οργανισμούς παροχής υπηρεσιών υγείας. Για τους οργανισμούς η επαγγελματική εξουθένωση μπορεί να είναι δαπανηρή, οδηγώντας σε αυξημένη βραδύτητα εκτέλεσης του έργου των εργαζομένων, σε απουσίες και σε μειωμένη απόδοση. Ακόμη, έχει συσχετιστεί με αυξημένη πρόθεση του προσωπικού για αποχώρηση από την εργασία του. Η (πρώιμη) αποχώρηση γιατρών ή νοσηλευτών από τη θέση εργασίας τους επιδρά στον οργανισμό με ποικίλους τρόπους. Συγκεκριμένα, επιδεινώνει το πρόβλημα της έλλειψης προσωπικού που ήδη υπάρχει, γεγονός που συμβάλλει σε μείωση του επιπέδου των παρεχομένων υπηρεσιών, αφού έχει βρεθεί ότι η επάρκεια σε προσωπικό συσχετίζεται με τη θνητότητα των ασθενών, με ανεπιθύμητα συμβάντα στους ασθενείς, καθώς και με την ποιότητα της φροντίδας των ασθενών. Ακόμη, η αποχώρηση αυτών των επαγγελματιών υγείας επιβαρύνει τον οργανισμό με το υψηλό κόστος αντικατάστασής τους. Το Ινστιτούτο Ιατρικής [92] πρότεινε, σε αναφορά του «ορόσημο», έξι χαρακτηριστικά απόδοσης, που αν υπάρχουν και βελτιώνονται, οδηγούν σε καλύτερη φροντίδα υγείας: ασφάλεια, αποτελεσματικότητα, επικέντρωση στον άρρωστο, εγκυρότητα, αποδοτικότητα και ισότητα. Οι περισσότερες μέθοδοι μέτρησης του επιπέδου ποιότητας των παρεχομένων υπηρεσιών υγείας αναφέρονται σε δείκτες κακής ποιότητας. Συγκεκριμένα σε μελέτη των Leiter [93] διερευνήθηκε η σχέση μεταξύ της επαγγελματικής εξουθένωσης του νοσηλευτικού προσωπικού και της ικανοποίησης των ασθενών από την παρεχόμενη σε αυτούς φροντίδα. Βρέθηκε ότι οι ασθενείς που νοσηλεύονταν σε τμήματα, στα 72

82 οποία το νοσηλευτικό προσωπικό ένιωθε περισσότερο εξαντλημένο, ήταν λιγότερο ικανοποιημένοι και με τις τέσσερις διαστάσεις της φροντίδας που μελετήθηκαν, δηλαδή τη νοσηλευτική φροντίδα, τη φροντίδα από τους γιατρούς, την πληρότητα και τη διαθεσιμότητα των πληροφοριών και το συντονισμό της φροντίδας, καθώς και με τα αποτελέσματα της νοσηλείας. Επίδραση της επαγγελματικής εξουθένωσης των νοσηλευτών στην ικανοποίηση των ασθενών από τη φροντίδα που τους παρεχόταν βρέθηκε και σε μελέτη των Vahey [94]. Στη συγκεκριμένη μελέτη, η επαγγελματική εξουθένωση των νοσηλευτών, όπως αυτή προσδιορίζεται με βάση τις υποκλίμακες της συναισθηματικής εξάντλησης και της έλλειψης προσωπικών επιτευγμάτων, ήταν σημαντικός παράγοντας που επηρέαζε την ικανοποίηση των ασθενών από τη νοσηλευτική φροντίδα. Τα αποτελέσματα αυτών των μελετών, αν και αναδεικνύουν τη σημασία των επιπτώσεων της επαγγελματικής εξουθένωσης των γιατρών και των νοσηλευτών στο επίπεδο των παρεχομένων υπηρεσιών υγείας, θα πρέπει να αντιμετωπιστούν με κάποια επιφύλαξη λόγω ορισμένων μεθοδολογικών αδυναμιών αυτών των ερευνών, όπως ο συγχρονικός σχεδιασμός τους, το μικρό μέγεθος του δείγματος, και τα κριτήρια που χρησιμοποιήθηκαν για τη διάγνωση της επαγγελματικής εξουθένωσης. Παρόλο που η γενίκευση των ευρημάτων από τις παραπάνω μελέτες υπόκειται σε περιορισμούς, αυτά δεν θα πρέπει να αγνοηθούν, αλλά αντίθετα θα πρέπει να προβληματίσουν κάθε γιατρό, κάθε νοσηλευτή, αλλά και όλους τους εμπλεκόμενους φορείς στην παροχή φροντίδων υγείας. Η μη ενδεδειγμένη αντιμετώπιση των προβλημάτων των ασθενών, η δυσμενής έκβαση των ασθενών και η έλλειψη ικανοποίησής τους από τις παρεχόμενες σε αυτούς φροντίδες αποτελούν δείκτες του επιπέδου των παρεχομένων υπηρεσιών υγείας ενός οργανισμού και έτσι η επίδραση της επαγγελματικής εξουθένωσης του ιατρικού και του νοσηλευτικού προσωπικού σε αυτούς τους δείκτες αντανακλά την επίδρασή της στο επίπεδο των παρεχομένων υπηρεσιών. Η ανάγκη λήψης μέτρων πρόληψης και αντιμετώπισης της επαγγελματικής εξουθένωσης είναι επιτακτική, ιδιαίτερα σήμερα που η βελτίωση του επιπέδου παροχής υπηρεσιών υγείας αποτελεί έναν από τους κύριους στόχους των οργανισμών υγείας. 73

83 5.2 Mobbing (Ηθική Παρενόχληση) 5.2.α Εισαγωγή Το φαινόμενο της ηθικής παρενόχλησης στους χώρους της εργασίας είναι ένα θέμα που κατά την τελευταία δεκαπενταετία έχει μελετηθεί από την επιστημονική κοινότητα και έχει απασχολήσει αρκετά την κοινή γνώμη. Βιβλία [Hirigoyen, 2002],[95], έρευνες[scialpi, 1999],[96] και δημοσιεύσεις[καρακιουλάφη, 2005],[97] στο εξωτερικό αλλά και στην Ελλάδα [Σπυριδάκης, 2009],[98] αποδεικνύουν το υψηλό ποσοστό εμφάνισης του φαινομένου της ηθικής παρενόχλησης αλλά και το αυξανόμενο ενδιαφέρον της επιστημονικής κοινότητας. Είναι ένα κοινωνικό πρόβλημα που πολλοί εργαζόμενοι έχουν αντιμετωπίσει κάποια φορά στο εργασιακό τους περιβάλλον και επηρεάζει άμεσα με τις συνέπειες του τη ζωή τους, αφού δημιουργεί πλήθος ψυχολογικών και άλλων προβλημάτων υγείας. Συχνά, αντιμετωπίζεται με δυσπιστία όσον αφορά στο πόσο σημαντικό είναι. Ένας από τους λόγους για τους οποίους αντιμετωπίζεται το φαινόμενο με δυσπιστία είναι πως στις υπάρχουσες οικονομικές συνθήκες, το ζήτημα της επιβίωσης μπαίνει σε πρώτη προτεραιότητα και πολλοί εργαζόμενοι παραμερίζουν πολλές από τις διεκδικήσεις τους ενώ φαίνεται πως αυξάνεται η ανεκτικότητα τους απέναντι σε εκδηλώσεις βίας. Η αντίθετη άποψη είναι, πως ειδικότερα στις σημερινές κοινωνικές συνθήκες, επιβάλλεται η προάσπιση της αξιοπρέπειας και της ασφαλούς εργασίας και η ανάδειξη αυτών των αξιών σε πρωταρχικά ζητούμενα για την κατάκτηση περισσότερων και καλύτερων συνθηκών εργασίας και διαβίωσης.[99] 5.2.β Εννοιολογική προσέγγιση Το φαινόμενο συναντάται στην διεθνή βιβλιογραφία, αλλά και σε σχετικές εθνικές νομοθεσίες, με διαφορετικές ονομασίες αλλά με την ίδια περίπου έννοια. Ο όρος χρησιμοποιήθηκε πρώτα από τον εθνολόγο Konrad Lorenz (1963), ο οποίος τον χρησιμοποίησε για να περιγράψει τις επιθετικές συμπεριφορές που είχαν αγέλες ζώων προκειμένου να διώξουν από την ομάδα τους κάποιον παρείσακτο. Ο Leymann, το 1990,[100] χρησιμοποίησε τον όρο για να περιγράψει μορφές παρενόχλησης σε οργανισμούς. Η λέξη που περιγράφει την ηθική παρενόχληση είναι ο όρος «mobbin», ο οποίος χρησιμοποιείται ευρέως και προέρχεται από το αγγλικό 74

84 ρήμα «to mo» που μεταφράζεται ως : «κακομεταχειρίζομαι κάποιο», ενώ ο Δρίβας (2002) [80], αναφέρει ότι η λέξη σημαίνει επιτίθεμαι, περικυκλώνω, ενοχλώ. Μια από τις μορφές βίας, με την οποία έρχονται καθημερινά αντιμέτωποι χιλιάδες άνθρωποι στο χώρο εργασίας τους, συνιστά η ειδική παρενόχληση ή αλλιώς mobbing (εκ του αγγλικού ρήματος mob= επιτίθεμαι, περικυκλώνω, ενοχλώ), όπως είναι ο αγγλοσαξονικός όρος με τον οποίο είναι ευρέως διαδεδομένο το φαινόμενο της «επαναλαμβανόμενης, καταχρηστικής συμπεριφοράς οποιασδήποτε προέλευσης, προερχόμενης είτε από το εξωτερικό είτε από το εσωτερικό περιβάλλον ενός οργανισμού, η οποία εκδηλώνεται ιδιαιτέρως με λέξεις, απειλές, πράξεις, χειρονομίες, ή κείμενα με σκοπό ή αποτέλεσμα την προσβολή της προσωπικότητας, της αξιοπρέπειας ή της φυσικής ή ψυχολογικής ακεραιότητας ενός εργαζομένου ή οποιουδήποτε άλλου προσώπου κατά την άσκηση της εργασίας του, θέτοντας σε κίνδυνο την απασχόληση του ή δημιουργώντας έναν εκφοβιστικό, εχθρικό, υποτιμητικό, ταπεινωτικό ή επιθετικό περιβάλλον «. [95] Με τον όρο «παρενόχληση στο χώρο της εργασίας «πρέπει να εννοήσουμε κάθε καταχρηστική συμπεριφορά που εκδηλώνεται με λόγια, πράξεις, γραπτά μηνύματα και μπορεί να ζημιώσει την προσωπικότητα, την αξιοπρέπεια ή τη σωματική ή ψυχική ακεραιότητα του ατόμου, να θέσει σε κίνδυνο την εργασία του ή να διαταράξει το εργασιακό κλίμα. [101] Πιο συγκεκριμένα, η «απασχόληση βιώνεται ως απάνθρωπη, και οι εργαζόμενοι αισθάνονται ότι είναι αποκλεισμένοι από το κοινωνικό περιβάλλον στους χώρους και αντιμετωπίζουν απαιτήσεις ασυμβίβαστες με την εργασία χωρίς να έχουν τις φυσιολογικές δυνατότητες για να τις αντιμετωπίσουν «.[102] Παρόλο που η παρενόχληση στο χώρο εργασίας είναι τόσο παλιό φαινόμενο, μόνο στις αρχές του 90 αντιμετωπίστηκε ως φαινόμενο που καταστρέφει το εργασιακό κλίμα, μειώνει την παραγωγικότητα αλλά και ευνοεί απουσίες των εργαζομένων, λόγω των ψυχολογικών προβλημάτων που προκαλεί.[103] 5.2.γ Αίτια του φαινομένου Η ηθική παρενόχληση στον χώρο εργασίας αφορά σε επαναλαμβανόμενες και διαρκείς συμπεριφορές, που επαναλαμβάνονται για μεγάλα χρονικά διαστήματα και µε μεγάλη συχνότητα. Η χρονική διάρκεια και η συχνότητα µε την οποία το άτομο δέχεται την ηθική παρενόχληση, ο σκοπός για τον οποίο παρενοχλεί ο θύτης το θύμα 75

85 και η σχέση εξουσίας θύματος θύτη είναι στοιχεία που συμβάλλουν σημαντικά στην κατανόηση της έννοιας. Καταρχάς, οι λόγοι και οι τρόποι µε τους οποίους κάποιος γίνεται θύμα μιας τέτοιας συμπεριφοράς, υπακούουν σε κάποιους γενικούς κανόνες. Υποστηρίζεται ότι αιτίες του φαινομένου ενδέχεται να είναι η διαφορετικότητά κάποιου (από τις σεξουαλικές του προτιμήσεις έως τον τρόπο που σκέφτεται), η ζήλια και ο ανταγωνισμός, ο φόβος για ότι δεν ελέγχουμε, η περιφρούρηση ανομολόγητων «μυστικών» (µια ομάδα εργαζομένων μπορεί να παρενοχλήσει όποιον δεν ενταχθεί στις μικροαπάτες που κάνουν όλοι) και συχνότερα η προσπάθεια για εξαναγκασμό του θύματος σε παραίτηση µε το ελάχιστο δυνατό κόστος για την εταιρεία, τον οργανισμό και τον εργοδότη. [95] Η επιλογή των συμπεριφορών ποικίλει και εξαρτάται εν πολλοίς από την ιεραρχική θέση του «δράστη». Παρενόχληση μπορεί να ασκηθεί από τον ιεραρχικά ανώτερο, από συναδέλφους της ιδίας βαθμίδας και από υφισταμένους. Τα ως άνω πρόσωπα δύναται να ενεργούν τόσο σε οµάδες όσο και μόνα τους. [104] 5.2.δ Τρόποι να πληγώσεις τον παρενοχλημένο Η απομόνωση, η παράλογη ανάθεση υπερβολικών καθηκόντων ή αντίθετα η ανάθεση άχαρων και υποτιμητικών καθηκόντων, διαρκείς και αδικαιολόγητες επικρίσεις και συκοφαντίες, η επιδίωξη να χάσει το θύμα την αίσθηση της ευθυκρισίας, η χρησιμοποίηση ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων και γενικά ενέργειες που θα μπορούσαν να θίξουν την επαγγελματική και κοινωνική εικόνα του θύματος στο πλαίσιο των εργασιακών του σχέσεων. [95] Οι προδιαθεσικοί παράγοντες οι οποίοι συντελούν στην ενεργοποίηση φαινομένων ηθικής παρενόχλησης σε εργασιακούς χώρους αναλύονται παρακάτω. Είναι αναπόφευκτο σ ένα εργασιακό περιβάλλον να υπάρχει άγχος λόγω του φόρτου εργασίας και αυτό είναι φυσιολογικό ως ένα βαθμό. Στόχος δεν είναι µέσω του άγχους να καταστραφεί ο εργαζόμενος, αλλά, αντίθετα, επιδιώκεται να γίνει πιο αποδοτικός. Στην ηθική παρενόχληση, απεναντίας, βρίσκεται στο στόχαστρο το ίδιο άτομο, µε σκοπό λιγότερο ή περισσότερο και συνειδητά να του προκληθεί βλάβη. Σ αυτή την περίπτωση, η πρόθεση δεν είναι η βελτίωση της παραγωγής ή η καλυτέρευση των αποτελεσμάτων, αλλά η προσβολή του εργαζόμενου. 76

86 Η ηθική παρενόχληση δεν πρέπει να μπερδεύεται με ορισμένες επαγγελματικές δυσκολίες, όπου δεν έχουν παρασχεθεί στον εργαζόμενο τα απαραίτητα υλικά μέσα για να φέρει εις πέρας το έργο του ή αυτό είναι δυσανάλογο των ικανοτήτων του. Η ίδια σύγχυση πρέπει να αποφεύγεται και όταν γίνεται λόγος για κακές εργασιακές συνθήκες ή αυξημένο φόρτο εργασίας. Σε περίπτωση ηθικής παρενόχλησης, η υποβάθμιση των συνθηκών εργασίας γίνεται σταδιακά και είναι τόσο αδιόρατη, που γίνεται αντιληπτή μόνο συγκρινόμενη με την κατάσταση των υπολοίπων συναδέλφων. Υφίσταται παρενόχληση, αν ένας μόνο εργαζόμενος έχει αυτή την ειδική μεταχείριση ή αν αυτό έχει ως σκοπό να τον υποβαθμίσει ή και να πλήξει το ηθικό του. Κάποιος που βρίσκεται σε μια ανώτερη ή διευθυντική θέση, είναι αναμενόμενο να επιδεικνύει αρκετές φορές αυστηρή στάση λόγω των αυξημένων ευθυνών και αρμοδιοτήτων που έχει. Αρχίζει όμως να υπάρχει ηθική παρενόχληση, όταν ένας προϊστάμενος διαστροφικά μέσα και επιδεικνύει τυρρανική συμπεριφορά μεταβαίνοντας στην εκμετάλλευση. Ασκεί, τότε, μια τρομερή πίεση στους υφισταμένους του ή τους φέρεται βίαια λοιδορώντας και προσβάλλοντας τους χωρίς κανένα σεβασμό στο πρόσωπο τους. Είναι αναπόφευκτο σε ένα περιβάλλον εργασίας, όπου συνυπάρχουν πολλοί, να προκύψουν διαφωνίες, διαπληκτισμοί και συγκρούσεις. Όμως μια σύγκρουση είναι πηγή ανανέωσης και αναδιοργάνωσης, όπου δημιουργεί την ανάγκη του προβληματισμού και της λειτουργίας με καινούργιους τρόπους. Όσο όμως μια σύγκρουση παραμένει άλυτη, έχει την τάση να διογκώνεται. Οι διαμάχες που αργούν να λυθούν, δημιουργούν μια κρυφή πληγή και συνεχίζουν να δρουν υπόγεια. Σε αυτή την περίπτωση υπάρχει ο κίνδυνος να περάσουμε στη διαδικασία της ηθικής παρενόχλησης. Στην ηθική παρενόχληση δεν πρόκειται πλέον για μια συμμετρική σχέση όπως στη σύγκρουση, αλλά για μια σχέση εξουσιαστή εξουσιαζόμενου, όπου ο πρώτος κάνει το «θύμα» να χάσει την ταυτότητα του. [104] Μια δικαιολογημένη λεκτική επίθεση είναι μια πράξη βίας αλλά μπορεί να είναι απλά η έκφραση μιας αντίδρασης και μιας παρόρμησης. Αντίθετα, επαναλαμβανόμενες κατηγορίες είναι ηθική παρενόχληση, ειδικά αν συνοδεύεται και από άλλες υποτιμητικές πράξεις εναντίον του ατόμου. Η παρενόχληση είναι μια επίθεση «διηνεκής». 77

87 Οι ερευνητές χωρίζουν την εργασιακή παρενόχληση σε τρείς κατηγορίες: Κατιούσα ή κάθετη: Είναι η παρενόχληση που προέρχεται από τον προϊστάμενο προς κάποιον υφιστάμενο. Ο ίδιος ο ορισμός του υφισταμένου παραπέμπει σε µια σχέση ανισότητας κάνοντας πάντα δύσκολη τη διάκριση ανάμεσα στις καταχρηστικές συμπεριφορές και στα προνόμια των ιεραρχικά ανώτερων. Οριζόντια : Είναι η παρενόχληση που γίνεται μεταξύ συναδέλφων της ίδιας βαθμίδας. Ανιούσα: Είναι η παρενόχληση που γίνεται από κάποιον υφιστάμενο ή ομάδα υφισταμένων εναντίον προϊσταμένου. Είναι η σπανιότερη μορφή παρενόχλησης, εντούτοις όμως μπορεί να είναι εξίσου καταστροφική. Η παρενόχληση σε χώρους υγείας ιστορικά, στα νοσοκομεία είχαν πάντοτε μια αυστηρά ιεραρχημένη δομή, στην οποία οι γιατροί ανήκουν σε διαφορετικό καθεστώς. Οι νοσηλευτές εξαρτώνται ταυτόχρονα από τους/τις προϊσταμένους -ες ή και τους ιατρούς πολλές φορές, γεγονός που μπορεί να δημιουργήσει σύγχυση που ευνοεί τις παρεξηγήσεις, τις προσβολές και την κατάχρηση εξουσίας. Παράλληλα όμως, η επαφή µε την ασθένεια, τον πόνο και το θάνατο επηρεάζει το ιατρόνοσηλευτικό προσωπικό που αντιδρά όπως μπορεί ακόμη και κυνικά κάποιες φορές. Οι εργασιακές δυσκολίες έρχονται στην επιφάνεια διογκωμένες και ο εργαζόμενος μπορεί να στιγματιστεί. Το mobbing προκαλεί καταστροφικά αποτελέσματα στη σωματική και ψυχική υγεία των εργαζομένων και κατ επέκταση, των οικογενειών τους. Η προσβλητική μεταχείριση και η λεκτική κακοποίηση οδηγεί πολλούς εργαζόμενους σε μακροχρόνια απουσία από την εργασία.[105] Το σύνδρομο mobbing εκδηλώνεται κυρίως µε σοβαρές επιπτώσεις που μπορεί να λάβουν τη μορφή αυξημένων δυσκολιών συνεργασίας, μειωμένης αντοχής στο άγχος, σωματικής δυσφορίας, καταχρήσεων και ψυχολογικών αντιδράσεων. Επίσης μπορεί να επιφέρει στον εργαζόμενο δυσκολίες στον ύπνο, κατάθλιψη, έντονη επιθετικότητα και σωματική κόπωση. Οδηγεί σε ασθένειες που σχετίζονται µε το εργασιακό άγχος, την επαγγελματική εξουθένωση και συνιστούν σοβαρό κίνδυνο για την υγεία, καθώς υφίσταται σαφής σχέση μεταξύ αφ ενός της ηθικής παρενόχλησης και αφ ετέρου του άγχους και της εργασίας µε υψηλό βαθμό έντασης, αυξημένο ανταγωνισμό και μειωμένη αίσθηση εργασιακής ασφάλειας. Γιατροί, νοσηλευτές και άλλοι επαγγελματίες υγείας, υπερασπίζονται την άποψη ότι συχνά δημιουργούνται συναισθηματικά προβλήματα όταν οι σχέσεις μεταξύ των 78

88 υφισταμένων και του διευθυντή για τον ένα ή άλλον λόγο, χωλαίνουν σε ψυχολογικό επίπεδο. Υπερβολικές και σε πολλές περιπτώσεις ανεξέλεγκτες απαιτήσεις και πιέσεις μπορούν να προκληθούν από κακό σχεδιασμό της εργασίας, κακή διαχείριση και ανικανοποίητες εργασιακές συνθήκες. Εξαιτίας λοιπόν αυτών των συνθηκών είναι δυνατό οι εργαζόμενοι στα νοσοκομεία να µην λαμβάνουν την ικανοποιητική υποστήριξη από τους άλλους ή να µην έχουν αρκετό έλεγχο της εργασίας τους και των πιέσεών της. [106] Ψυχολογικές επιπτώσεις της ηθικής παρενόχλησης είναι το έντονο άγχος, μειωμένη αντοχή στο άγχος, έντονη δυσφορία, επιθετικότητα, ευερεθιστότητα και ανταγωνισμός. Απώλεια αυτοελέγχου, δυσκολία επικοινωνίας, ανικανότητα εξωτερίκευσης συναισθημάτων, μελαγχολία, κατάθλιψη. Επίσης συναισθήματα μοναξιάς, αποτυχίας, ανικανότητας, απογοήτευσης, παραίτησης. Αίσθημα ενοχής ή και ντροπής, διαταραχές προσωπικότητας, φοβίες, μανία, κατάχρηση ουσιών (καπνός, καφεΐνη, αλκοόλ), αυτοκτονικές τάσεις και διαταραχή μετατραυματικού στρες. Οργανικές επιπτώσεις της ηθικής παρενόχλησης είναι οι κεφαλαλγίες, ημικρανίες, γαστρεντερικές διαταραχές, διαταραχές ύπνου, ταχυκαρδία, πόνοι στήθους. Ακόμα, τρόμος, ταραχή, κοιλιακά άλγη, δυσπεψία, αίσθημα καύσου, μετεωρισμός, ναυτία, έμετοι. Επίσης, λιποθυμικά επεισόδια, διαταραχές εμμήνου ρύσεως, μυαλγίες, κράμπες, μυϊκοί σπασμοί, νευρικές συσπάσεις, tics, υπόταση, υπέρταση. Τέλος, έντονη εφίδρωση, κνησμοί, συχνουρία, διαταραχές σεξουαλικής διάθεσης, χαμηλή θερμοκρασία άνω και κάτω άκρων. 5.2.ε Μέτρα πρόληψης Μέτρα προληπτικής δράσης είναι η εκστρατεία πληροφόρησης των εργαζομένων, η συστηματική συλλογή πληροφοριών σχετικά με φαινόμενα ηθικής παρενόχλησης στον οργανισμό, η εκπαίδευση και επιμόρφωση των εργαζομένων από ειδικούς επιστήμονες. ακόμα, η δημιουργία κατάλληλων υποδομών για την αντιμετώπιση του φαινομένου, που μπορεί να περιλαμβάνουν από ομάδες στήριξης των εργαζομένων έως τη σύνταξη ενός κοινού κώδικα δεοντολογίας ενάντια στην ηθική παρενόχληση, η αναδιοργάνωση του καταμερισμού εργασίας και της κατανομής ευθυνών. 79

89 5.3 Σύνδρομο άρρωστου κτιρίου (sick building syndrome) Ο όρος Σύνδρομο Άρρωστου Κτιρίου - Sick Building Syndrome (SBS) αναφέρεται σε καταστάσεις κατά τις οποίες οι κάτοικοι των κτιρίων βιώνουν προβλήματα στην υγεία τους ή ταλαιπωρούνται από το χρόνο που ξοδεύουν σε ένα κτίριο τη στιγμή που δεν μπορεί να προσδιοριστεί καμία ασθένεια ή αιτία αυτών των αποτελεσμάτων. Ο όρος ασθένεια σχετική με το κτίριο - Building Related Illness(BRI) χρησιμοποιείται όταν προσδιορίζονται τα συμπτώματα της ασθένειας της οποίας υπάρχει διάγνωση και αποδίδεται σε μολυσματικούς παράγοντες του κτιρίου. Τα συμπτώματα αυτού του συνδρόμου είναι μη συγκεκριμένα και δεν προκαλούνται από συγκεκριμένη ασθένεια. Ακόμα ποικίλλουν από κτίριο σε κτίριο και είναι ανάλογα των παραγόντων που τα προκαλούν. Η ενόχληση των ματιών, του αναπνευστικού, ο πονοκέφαλος και η υπνηλία εμφανίζονται σε κάθε περίπτωση του συνδρόμου. Ο τύπος και η δριμύτητα των συμπτωμάτων όμως, διαφέρουν από άτομο σε άτομο ακόμα και όταν αυτά βρίσκονται στο ίδιο κτίριο. Ο λόγος που συμβαίνει αυτό είναι τόσο οι διαφορετικές συνθήκες στους χώρους του κτιρίου όσο και η ευαισθησία του κάθε ατόμου που είναι διαφορετική στον κάθε οργανισμό. Τα κοινά συμπτώματα του συνδρόμου του άρρωστου κτιρίου αφορούν το δέρμα, τα μάτια, τη ρίνα και τον φάρυγγα. Δερματικά συμπτώματα όπως αναφυλαξία προσώπου, αναφυλαξία χεριών, εκζέματα. Συμπτώματα ματιών όπως ερεθισμός, πρήξιμο βλεφάρων. Ρινικά συμπτώματα όπως ρινική συμφόρηση, ρινική καταρροή. Συμπτώματα φάρυγγα όπως ξηρός λαιμός, πόνος στο λαιμό, βήχας. Γενικά συμπτώματα όπως πονοκέφαλος, κόπωση, υπνηλία. Η κατάσταση SBS συνήθως έχει ως συνέπεια τα παράπονα από τη πλευρά των χρηστών του κτιρίου για συμπτώματα όπως είναι ο λήθαργος, ο πονοκέφαλος, η έλλειψη συγκέντρωσης, η καταρροή, ο ξηρός λαιμός και ο ερεθισμός του ματιού και του δέρματος. Οι αιτίες αυτών των συμπτωμάτων είναι ασαφείς και εξαφανίζονται σε ελάχιστο χρονικό διάστημα μετά την εγκατάλειψη του κτιρίου από τους χρήστες που παρουσίασαν τα συμπτώματα. Η κατάσταση BRI αναφέρεται σε χρήστες κτιρίου που διαμαρτύρονται για συμπτώματα όπως είναι ο βήχας, η θωρακική συμπίεση, ο πυρετός, τα ρίγη και οι μυϊκοί πόνοι. 80

90 Τα συμπτώματα αυτά καθορίζονται κλινικά και οι αιτίες που τα προκαλούν προσδιορίζονται εύκολα. Σε αυτήν την περίπτωση οι καταγγέλλοντες χρειάζονται αρκετό διάστημα ώστε να αναρρώσουν αφού εγκαταλείψουν το κτίριο.[107] 5.4 Η θεωρία του ανεστραμμένου U Η θεωρία του ανεστραμμένου U ή αλλιώς ο νόμος των Yerkes & Dodson (1908) [108] αποτέλεσε για πολλές δεκαετίες την θεωρητική βάση των μελετών που εξέτασαν την σχέση άγχους απόδοσης. Κεντρικό σημείο της θεώρησης αυτής ήταν το «ιδανικό επίπεδο» διέγερσης. Σύμφωνα με αυτή την θεωρία υπάρχει ένα βέλτιστο επίπεδο διέγερσης για κάθε εργασία που εκτελείται, το οποίο πέφτει όσο το επίπεδο δυσκολίας εκτέλεσης της συγκεκριμένης εργασίας ανεβαίνει.[109] Διάγραμμα 1 [110] Πάνω σε αυτή τη θεωρία οι Ivancevich & Matteson (1993), [111] προχώρησαν στον διαχωρισμό μεταξύ θετικού και αρνητικού στρες. Το αρνητικό είναι αυτό με το οποίο θεωρείται συνυφασμένη η έννοια του όρου στρες (Distress). Το θετικό ονομάζεται Eustress και μελετάει το επιθυμητό επίπεδο άγχους που χρειάζεται, προκειμένου ο οργανισμός του ανθρώπου να βρίσκεται στην απαιτούμενη, αναλόγως των περιστάσεων, κατάσταση εγρήγορσης. 81

91 Διάγραμμα 2. [112] Η σύγχρονη ψυχολογία θεωρεί ότι οι επιδράσεις των στρεσογόνων παραγόντων τροποποιούνται από τον τρόπο με τον οποίο το άτομο ερμηνεύει και βιώνει τους παράγοντες αυτούς. Στη διαδικασία αυτή εμπλέκεται το κεντρικό νευρικό σύστημα, που δρα ρυθμιστικά ανάμεσα στο άτομο και το περιβάλλον του, καθώς και το ενδοκρινολογικό και ανοσολογικό σύστημα, που με τις ορμόνες και τους ανοσομεταβιβαστές αλληλεπιδρούν με το νευρικό σύστημα. Υπάρχουν περιπτώσεις όμως όπου το άγχος εμφανίζεται δίχως κανένα ιδιαίτερο λόγο. Η αίσθηση του φόβου ή της ανησυχίας υπάρχει και μάλιστα γίνεται ιδιαιτέρως ενοχλητικό αίσθημα όταν διαρκεί μεγάλο διάστημα και δεν μπορεί να εντοπιστεί η αιτία της. Αυτό το πρόβλημα ονομάζεται διαταραχή γενικευμένου άγχους. Ο νόμος Yerkes-Dodson μας λέει πως η ενεργοποίηση του οργανισμού έχει το σχήμα αντίστροφης καμπύλης U. Στη μέση ενεργοποίηση η συμπεριφορά μας είναι άριστη, είναι η πιο αποδοτική και ευέλικτη. Αν όμως η ενεργοποίηση αυξηθεί πέρα αυτού του σημείου καμπής, η συμπεριφορά μας θα γίνει πιο αναποτελεσματική. Ο οργανισμός δεν επανέρχεται σε κατάσταση ηρεμίας, υπάρχει συνεχές στρες. Η κατάσταση αυτή σχετίζεται αιτιολογικά με τα σημαντικότερα νοσήματα της εποχής μας: καρκίνος, έμφραγμα, νόσοι του μυοσκελετικού συστήματος και κατάθλιψη. Οι επιπτώσεις αυτές είναι πιο εμφανείς στους μισθωτούς εργαζόμενους των αναπτυγμένων χωρών. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση των 15 είχε υπολογιστεί ότι οι μισοί τουλάχιστον εργαζόμενοι εργάζονται όλο και περισσότερο κάτω από συνθήκες 82

92 υψηλής πίεσης και στις ΗΠΑ το 50% των απουσιών από την εργασία λόγω ασθένειας ετησίως οφείλεται στο στρες: 225 ημέρες εργασίας. Τα διευθυντικά στελέχη επίσης υφίστανται σημαντικό στρες με την πολύωρη καθημερινή τους απασχόληση και την πίεση για συνεχή αύξηση της απόδοσης. Ένας άλλος σημαντικός στρεσογόνος παράγοντας της εποχής μας είναι η πίεση του χρόνου. Η ζωή στις μεγαλουπόλεις, οι εργαζόμενες μητέρες, η απαιτητική εργασία, η κυκλοφοριακή συμφόρηση, οι πολλές υποχρεώσεις εκμηδενίζουν τον ελεύθερο χρόνο, δημιουργώντας καθημερινό άγχος που συχνά γίνεται συνεχές μόνιμο. Πολλοί μάλιστα υποστηρίζουν ότι στον 21ο αιώνα το νερό θα αποτελέσει το πολυτιμότερο αγαθό στον αναπτυσσόμενο κόσμο ενώ στον αναπτυγμένο, ο χρόνος. Κεφάλαιο 6 Επαγγελματική ικανοποίηση νοσηλευτών 6.1 Εισαγωγή Ο όρος «ικανοποίηση» από την εργασία αναφέρεται στην θεώρηση των συναισθημάτων των εργαζομένων τόσο σε σχέση με την εργασία τους στο σύνολο της, όσο και σε σχέση με κάποιες από της εκφάνσεις της. Είναι ο βαθμός ο οποίος οι εργαζόμενοι είτε είναι ευχαριστημένοι, είτε δυσαρεστημένοι.[113] Παρά την αλματώδη τεχνολογική πρόοδο που σημειώνεται σε όλους τους τομείς, εξακολουθεί να παραμένει ο πιο σημαντικός συντελεστής επιτυχίας των στόχων κάθε οργανισμού. Είναι κοινά παραδεκτό ότι το ανθρώπινο δυναμικό κάθε οργανισμού αποτελεί ένα πολύτιμο κεφάλαιο γι αυτόν και κα η συμβολή του στην επίτευξη των αντικειμενικών σκοπών και στόχων του είναι καθοριστική. [113] Το ίδιο ισχύει και για τους υγειονομικούς οργανισμούς και στο σύστημα υγείας κάθε χώρας γενικότερα. Το νοσηλευτικό προσωπικό, ειδικά, είναι επιφορτισμένο με σημαντικότατους ρόλους και η συμβολή του στην αποδοτικότητα των νοσοκομείων είναι τεράστια. Ωστόσο, προκείμενου να είναι παραγωγικό το προσωπικό αυτό πρέπει να επιλέγεται σωστά, να εντάσσεται με αποτελεσματικά οργανωτικά σχήματα και να είναι ικανοποιημένο από την εργασία του συνολικά, αλλά και από τις επιμέρους διαστάσεις της. [114] Οι ελλείψεις σε νοσηλευτικό προσωπικό, η αύξηση των αναγκών των υπηρεσιών φροντίδας υγείας σε ρυθμό μεγαλύτερο από την στελέχωση τους, αλλά και το κόστος 83

93 σε χρόνο και χρήμα για την πρόσληψη εξ αρχής ή την αντικατάσταση του νοσηλευτικού προσωπικού δημιουργούν την ανάγκη οι ήδη υπάρχοντες νοσηλευτές να αισθάνονται ικανοποίηση από την εργασία τους προκειμένου να ασκούν αποτελεσματικά και ποιοτικά τα καθήκοντα τους. [115] 6.2 Ορισμός Η εννοιολογική προσέγγιση της επαγγελματικής ικανοποίησης δυσχεραίνεται από την ανυπαρξία ενός κοινά αποδεκτού ορισμού. Μια κοινή προσέγγιση επιτυγχάνεται μέσω της προοπτικής της αλληλεπίδρασης. Έτσι, η επαγγελματική ικανοποίηση καθορίζεται ως μια συναισθηματική απάντηση που είναι αποτέλεσμα αξιολόγησης κα εργασιακής κατάστασης. Ενδεικτικά, κατά τον Wakefield κ επαγγελματική ικανοποίηση αντανακλά την βαθιά αγάπη και ευαρέσκεια του εργαζομένου προς το επαγγελματικό του έργο. [116] Σύμφωνα με τον Locke, 1976,[117], η επαγγελματική ικανοποίηση ορίζεται ως η θετική συναισθηματική ανταπόκριση του ατόμου ως το συγκεκριμένο μέρος που ασκεί, η οποία πηγάζει από την εκτίμηση ότι αυτό παρέχει πλήρωση ή ότι επιτρέπει την πλήρωση των εργασιακών αξιών του ατόμου. Η αξία αναφέρεται στον τρόπο δράσης του ατόμου με στόχο να αποκτήσει ή να διατηρήσει κάτι. Οι αξίες είναι υποκειμενικές και σταθερές στο συνειδητό ή στο ασυνείδητο του ατόμου, είναι επίκτητες κα ταξινομημένες κατά σημαντικότητα αφού αντιπροσωπεύουν την ιεράρχηση αξιών. Επίσης, θα μπορούσαμε να ορίσουμε την επαγγελματική ικανοποίηση ως τα αισθήματα που έχει ένας εργαζόμενος για την δουλειά του ή τις εμπειρίες του από τη δουλειά του σε σχέση με προηγούμενες εμπειρίες του, με τρέχουσες προσδοκίες ή πιθανές εναλλακτικές. [118] 6.3 Ιστορική αναδρομή Στο χώρο της διοίκησης το θέμα της επαγγελματικής ικανοποίησης έχει αποτελέσει αντικείμενο σπουδής σε ευρεία κλίμακα από το Σύμφωνα με τι εκτιμήσεις των ειδικών ο αριθμός των εργασιών έχει υπερβεί τις τα τελευταία 50 χρόνια. [116] Το επιστημονικό management είχε επίσης σημαντική επίδραση στη μελέτη της εργασιακής ικανοποίησης. Το βιβλίο του Frederik Winslow Taylor (1911),[119] συνέβαλε στην αλλαγή φιλοσοφίας στην βιομηχανική παραγωγή, οδηγώντας σε μια 84

94 πιο μοντέρνα προσέγγιση τη εργασίας με τη δημιουργία ομάδων και ωρομισθίων εργαζομένων. Αρχικά η αύξηση στην παραγωγή ήταν μεγάλη, διότι οι εργαζόμενοι αναγκάστηκαν να δουλεύουν σε πολύ γρήγορους ρυθμούς. Στη συνέχεια όμως η εξοντωτική εργασία οδήγησε στην απογοήτευση και τη δυσαρέσκεια, δίνοντας έτσι την ευκαιρία στους ερευνητές να απαντήσουν σε πολλές νέες ερωτήσεις σχετικά με την εργασιακή ικανοποίηση. Η θεωρία της ιεράρχησης των αναγκών του Maslow[120], μια θεωρία υποκίνησης, θεμελίωσε τη θεωρίες της εργασιακής ικανοποίησης. Η θεωρία αυτή εξηγεί ότι οι άνθρωποι προσπαθούν να ικανοποιήσουν πέντε βασικές ανάγκες τους, με την ακόλουθη σειρά: φυσιολογικές, ασφάλειας, κοινωνικές, αυτοεκτίμησης και αυτοπραγμάτωσης. [117] 6.4 Θεωρίες επαγγελματικής ικανοποίησης Η θεωρία της επιρροής: του Edwin A. Locke (1976) είναι η πιο διαδεδομένη μέχρι σήμερα. Η βασική αρχή της θεωρίας αυτής καθορίζει ότι η ικανοποίηση εξαρτάται από της επικαλυπτόμενη σχέση μεταξύ του «τι θέλει ο καθένας από τη δουλειά του» και του «τι έχει στη δουλειά του». Επιπλέον η θεωρία αυτή υποστηρίζει ότι εξαρτάται από την εργασία που δίνει ο εργαζόμενος σ ένα συγκεκριμένο πεδίο της δουλειάς του και αν αυτή δεν απαντάται στη δουλειά του