ΦΟΥΝΤΑΝΟΠΟΤΛΟΣ Η ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΚΗ ΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΟΡΙΣΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΦΟΥΝΤΑΝΟΠΟΤΛΟΣ Η ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΚΗ ΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΟΡΙΣΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ"

Transcript

1 ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΚΩΣΤΑΣ ΦΟΥΝΤΑΝΟΠΟΤΛΟΣ Η ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΚΗ ΣΤΡΟΦΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΟΡΙΣΜΕΝΕΣ ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ Ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο στις ελληνικές ιστορικές σπουδές σήμερα είναι ένα γενικό κλίμα εφησυχασμού. Ενώ σε άλλες χώρες οι ιστορικοί συζητούν τα προβλήματα που γεννιούνται από την ιστοριογραφία της κοινωνικής ιστορίας στη δεκαετία του , συζητούν ακόμη και τη δυνατότητα να ασχολείται κανείς με την ιστορία σε αυτούς τους καιρούς (πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού, τέλος του Ψυχρού Πολέμου, «τέλος των ιδεολογιών»), τέτοιος προβληματισμός λείπει από τα ελληνικά ιστορικά περιοδικά. Η έλλειψη αυτή δημιουργεί αμηχανία στο νέο ιστορικό. Δεν είναι μόνον η αναθεώρηση των θεωρητικών αρχών που στήριξαν την πολιτική και ιστορική σκέψη μέχρι τα τέλη της προηγούμενης δεκαετίας. Πρόκειται για ένα γενικότερο ρεύμα έντονου σκεπτικισμού που διατρέχει την διεθνή βιβλιογραφία και που θέτει σε αυστηρή κριτική όλες τις μέχρι τώρα ερμηνευτικές παραδοχές της κοινωνικής ιστορίας. Η θεωρία αυτονομείται και «αποκεντρώνεται» από την πραγματικότητα και τα κοινωνικά δεδομένα δίνοντας έμφαση στην ετερότητα. Ακυρώνεται έτσι η ίδια η ιστορικότητα των ερμηνευτικών σχημάτων, η δυνατότητα της κριτικής τους. Ποια στάση πρέπει να κρατήσει ο ιστορικός απέναντι σε αυτόν τον θεωρητικό καταναλωτισμό ; Πέρα από τους όποιους ενδεχομένως σκοπούς εξυπηρετεί αυτός, θέτει ωστόσο το πρόβλημα Θα ήθελα να ευχαριστήσω και από αυτή τη θέση τον Αντώνη Λιάκο για τις κρίσιμες υποδείξεις του στις προηγούμενες εκδοχές αυτού του άρθρου και για την ενθάρρυνση του. 1. Βλ. τη σχετική συζήτηση στα βρετανικά και αμερικανικά ιστορικά περιοδικά: D. Mayfield και Susan Thorne, «Social history and its discontents: Gareth Stedman- Jones and the politics of language», Social History, 17/2 (1992), a ' Jonathan Lawrence και Miles Taylor, «The poverty of protest: Gareth Stedman-Jones and the politics of language - a reply», Social History, 18/1 (1993), σ. 1-16' James Vernon, «Who's afraid of the "linguistic turn"? The politics of the social history and its discontents», Social History 19/1 (1994), σ ' AHR Forum on «The old history and the new», American Historical Review, 94 (1989), σ ' Lawrence Stone, «History and post-modernism», Past and Present, 131 (1991), σ

2 148 Κώστας Φουντανόπουλος της εγγραφής της θεωρίας στην κοινωνία. Και βέβαια δεν λύνουμε το πρόβλημα αδιαφορώντας γι' αυτό. Αν ο ιστορικός δεν μπορεί να εργαστεί χωρίς θεωρία, τότε θα πρέπει να ξανασυζητήσουμε τις θεωρητικές αρχές της εργασίας του, να ξανασκεφτούμε τις αναλυτικές κατηγορίες της κοινωνικής ιστορίας. Η εργασία αυτή θα προσπαθήσει να δώσει ένα πλαίσιο τέτοιου προβληματισμού ακολουθώντας την τρέχουσα συζήτηση σχετικά με τη μελέτη και τη σημασία του θεσμικού λόγου των υποκειμένων. Θα προσπαθήσει να ορίσει τον τρόπο μελέτης της γλώσσας από τους ιστορικούς και θα θέσει ορισμένα προβλήματα ιστοριογραφικής πρακτικής: ζητήματα που συνδυάζουν το ενδιαφέρον για τις γλωσσικές δομές με την κριτική του τρόπου με τον οποίο ο ιστορικός καταλαβαίνει το παρελθόν, το αναλύει και το αφηγείται. Ο προβληματισμός Η στροφή στη γλώσσα ερμηνεύεται συχνά ως αντίδραση στην ανεπάρκεια της «κοινωνικής εξήγησης» που εφαρμόζει η κοινωνική ιστορία στην ερμηνεία των γεγονότων. Ο σκοπός της προσπάθειας είναι να φέρει στο προσκήνιο της ιστορικής έρευνας την «πολιτική» σαν βασικό παράγοντα ανάλυσης των ανθρωπίνων πράξεων. Η πολιτική βέβαια γίνεται αντιληπτή όχι ως ιστορία εκλογών, κομμάτων και κοινοβουλίων, αλλά ως διαδικασία ανάδειξης συλλογικοτήτων και αντιπροσώπευσης τους. Ο προβληματισμός δεν είναι καινούργιος* απηχεί την παλαιότερη συζήτηση για την σχέση κοινωνικής ύπαρξης και κοινωνικής συνείδησης. Ή αλλιώς, παραφράζοντας τον Stedman-Jones, είναι η συνείδηση που παράγει την πολιτική ή το αντίστροφο 2 ; Η συζήτηση αρχικά προσανατολίστηκε σε ό,τι αφορά τη συγκρότηση της ταυτότητας «τάξη», αλλά προσφάτως έχει επεκταθεί στον τρόπο συγκρότησης και άλλων κοινωνικών ταυτοτήτων (λ.χ. φύλο, έθνος, κράτος). Οι μαρξιστές ιστορικοί συσχέτισαν ευθέως την ταξική πολιτική με την ταξική συνείδηση θεωρώντας πως αυτές προσδιορίζονται άμεσα από το βαθμό ανάπτυξης των δυνάμεων της παραγωγής μιας συγκεκριμένης κοινωνίας. Έτσι η εργατική τάξη θεωρήθηκε ότι έχει ((αντικειμενική» ύπαρξη, ότι είναι ένα σύνολο ανθρώπων που έχουν μία συγκεκριμένη σχέση με τα μέσα της παραγωγής και συνεπώς μπορεί να οριστεί σχεδόν μαθηματικά. Από αυτή τη θέση προέκυπτε ευθέως και η συνείδηση που «όφειλαν» να έχουν αυτοί οι άνθρωποι, αν ήταν ενημερωμένοι για τη θέση τους και τα πραγματικά τους συμφέροντα. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο μικρό μόνον ενδιαφέρον για τη γλώσσα μπορούσε να υπάρχει. 2. G. Stedman-Jones, Languages of class. Studies in English working class history , Καίμπριτζ 1983, σ. 19.

3 Η γλωσσολογική στροφή στην Ιστορία 149 Οι απόψεις όμως που διατύπωσε ο Ε. P. Thompson για τον σχηματισμό της τάξης στο ξεχωριστό έργο The Making of the English Working Class (1963) άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο οι ιστορικοί σκέφτονταν το θέμα αυτό. Οι απόψεις του μπορούν να συνοψιστούν σε τέσσερα σημεία: α) Ο άγγλος ιστορικός υποστήριξε ότι πάντα υπάρχει ένα στοιχείο ασυμφωνίας ανάμεσα στην κοινωνική ύπαρξη και στον τρόπο που αυτή ερμηνεύεται από την κοινωνική συνείδηση. Πού οφείλεται αυτή η ασυμφωνία; Οφείλεται στο γεγονός ότι η σύνδεση της ύπαρξης με τη συνείδηση είναι προϊόν της ανθρώπινης σύμβασης. Οι άνθρωποι ερμηνεύουν τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζουν όχι πάντα με όρους κοινωνικούς, αλλά και πολιτιστικούς εθιμικούς 3. β) Η τάξη δεν είναι δεδομένη, αλλά προκύπτει από την «εμπειρία» που αποκτούν οι άνθρωποι από τις παραγωγικές σχέσεις. Με άλλα λόγια, η τάξη ως οργανωτική συλλογική ταυτότητα είναι καταρχήν κατακερματισμένη, διότι οργανώνεται από ανθρώπους που έχουν αποκτήσει διαφορετικές εμπειρίες από την καθημερινή ζωή και άρα έχουν διαφορετικές ατομικές πεποιθήσεις και προτιμήσεις. Έπειτα, υπάρχουν παράγοντες που αντιστρατεύονται την ενότητα αυτής της ταυτότητας: η ποιότητα της ηγεσίας, οι διαφορές του φύλου και της ειδίκευσης, εθνικές και θρησκευτικές διαφοροποιήσεις, η αποτελεσματικότητα της καταστολής. γ) Πότε σχηματίζεται η τάξη; Γράφει ο Ε. P. Thompson: «Η τάξη σχηματίζεται όταν κάποιοι άνθρωποι, ως αποτέλεσμα των κοινών εμπειριών τους (που κληρονομούν ή μοιράζονται), αισθάνονται και αρθρώνουν την ταυτότητα των συμφερόντων τους τόσο ανάμεσα τους όσο και έναντι των άλλων ανθρώπων των οποίων τα συμφέροντα είναι διαφορετικά (και συνήθως αντίθετα) από τα δικά τους...» 4. Άρα δεν είναι η «αντικειμενική» ταυτότητα των συμφερόντων που σχηματίζει την τάξη, είναι η αίσθηση και η άρθρωση αυτής της ταυτότητας. Η τάξη λοιπόν είναι πρώτα από όλα συνείδηση. Όταν δεν υπάρχει συνείδηση, δεν υπάρχει τάξη. Το στρατηγικό πρόβλημα επομένως που αντιμετωπίζουν τα εργατικά κινήματα είναι αυτό της αντιπροσώπευσης: να επιτύχουν την ομοιογένεια σ' ένα κοινωνικά καθορισμένο μόρφωμα το οποίο δεν γνωρίζει καμμιά στοιχειώδη ενότητα στη σφαίρα της συνείδησης. Η αίσθηση της ταυτότητας των συμφερόντων παραμένει πάντα μία δυνατότητα 3. Ε. P. Thompson, «The peculiarities of the English», στο: E. P. Thompson, The poverty of theory and other essays, Λονδίνο 1978, σ και E. P. Thompson, Customs in common, Λονδίνο Ellen Meiksins Wood, «Falling through the cracks: E. P. Thompson and the debate on base and superstructure», στο: Harvey Kaye και Keith McClleland (εκδ.), E. P. Thompson. Critical perspectives, Οξφόρδη 1990, σ , συζητά την κριτική που άσκησε ο Thompson στο μοντέλο «δομή/ υπερδομή». 4. Ε. P. Thompson, The Making of the English Working Class, Λονδίνο 1981, σ. 9.

4 150 Κώστας Φουντανόπουλος που εξαρτάται από την πολιτική κινητοποίηση, από τη δυνατότητα να καθοριστεί μία πρακτική ή ένα σύνολο θεσμών που θα συνδέει σε μία συνεκτική στρατηγική διαφορετικές επιθυμίες και επιδιώξεις. Η δόμηση και η οργάνωση των εμπειριών των ανθρώπων αποκτούν αυτόν τον προσανατολισμό μέσα από ένα λεξιλόγιο και ένα διανοητικό πλαίσιο με το οποίο η τάξη σκέφτεται και πραγματοποιεί την ενότητα της. δ) Η τάξη για τον Ε. Ρ. Thompson υπάρχει μόνον στο χρόνο, είναι σχέση που βασίζεται σε μοντέλα ιδεών και θεσμών τα οποία αποκτούν τη σημασία τους σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Η τάξη ορίζεται από τους ανθρώπους καθώς ζουν την ιστορία τους, γνωρίζει χρονικές στιγμές που οργανώνεται και στιγμές που αποδιοργανώνεται, δεν υπάρχει με αμετάβλητα κοινωνικά χαρακτηριστικά στο διηνεκές. Το ζητούμενο επομένως είναι να αποκαλύψουμε τα στοιχεία που συνέχουν την αλλαγή, που μένουν ίδια ενώ οι θεσμοί αλλάζουν, ή που αλλάζουν ενώ είναι προφανής η συνέχεια τους. Η μελέτη της συγκρότησης των κοινωνικών ταυτοτήτων μέσα από τη γλώσσα θέτει, με αυτό το σκεπτικό, το πρόβλημα του χρόνου. Μελετώ τη γλώσσα σημαίνει ότι μελετώ τον τρόπο με τον οποίο οι ιδέες ενεργοποιούνται και επαναλειτουργούν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές για να εξηγήσουν την ατομική εμπειρία των ανθρώπων και να την αναδείξουν σε συλλογικά βιωμένη εμπειρία 5. Συμπερασματικά, ο Thompson παραδέχεται την επίδραση που ασκεί η κοινωνική πραγματικότητα στη συνείδηση χωρίς όμως να εξαρτά με άμεση σχέση τη μία από την άλλη, δεχόμενος τη σχετική αυτονομία της συνείδησης. Αρκετοί ιστορικοί ωστόσο φτάνουν να αρνούνται την ύπαρξη της πραγματικότητας ανεξάρτητα από τη σκέψη και τη γλώσσα, επομένως δεν δέχονται την επίδραση της στη συνείδηση και ρίχνουν το βάρος στο ρόλο της σκέψης για την «κατασκευή» της γνώσης και της κοινωνικής πραγματικότητας. Παρακάτω θα παρακολουθήσουμε τη συζήτηση των ιστορικών πάνω σε αυτό το μετα-μοντέρνο θέμα μέσα από τις σελίδες του περιοδικού Social History. Πρώτα όμως ας ξεκαθαρίσουμε ορισμένα ζητήματα σχετικά με την μελέτη της γλώσσας από τους ιστορικούς. 5. Ε. P. Thompson, TL Making..., ό.π., σ Οι σχετικές απόψεις του άγγλου ιστορικού σχολιάζονται, κριτικάρονται και αναπτύσσονται στους Geoff Eley, «Edward Thompson, social history and political culture: the making of the working-class public, », στο: Harvey Kaye και Keith McClelland (εκδ.), E. P. Thompson..., ό.π., σ ' William Η. Sewell, Jr., «How classes are made: critical reflections on E. P. Thompson's theory of working-class formation», στο: Harvey Kaye και Keith McClelland (εκδ.), E. P. Thompson..., ό.π., σ

5 Η γ?.ο)σσολογική στροφή στην Ιστορία 151 Η κοινωνική χρήση της γλώσσας Η κοινωνική χρήση της γλώσσας αποτελεί βασική παραδοχή της γλωσσολογικής στροφής: η γλώσσα είναι φορέας κοινωνικών σχέσεων, λειτουργεί μέσα σε συγκροτημένες κοινωνίες και απηχεί την οργάνωση τους 6. Η γλώσσα όμως κάνει και κάτι παραπάνω: οργανώνει τον τρόπο που οι άνθρωποι, ως ομιλούντα υποκείμενα, αντιλαμβάνονται τις κοινωνικές σχέσεις μέσα στις οποίες ζουν. Η γλώσσα δεν αποτελεί απλή αντανάκλαση του πραγματικού κόσμου, αλλά μία δημιουργική διαδικασία κατασκευής νοήματος. Οι απόψεις αυτές ξεκινούν από το έργο του πατέρα της γλωσσολογίας Fredinand de Saussure, και την προτεινόμενη από αυτόν διάκριση ανάμεσα στο σημαίνον και το σημαινόμενο. Ο ελβετός γλωσσολόγος διέκρινε σε κάθε λέξη δύο επίπεδα: τον ήχο (σημαίνον) και το νόημα (σημαινόμενο). Το πρώτο επίπεδο είναι η έκφραση της λέξης. Το δεύτερο απηχεί όχι το «πραγματικό» αντικείμενο που περιγράφεται, αλλά μία έννοια που σημαίνεται. Η σύνδεση ανάμεσα στη λέξη και στη σημαινόμενη έννοια της είναι θέμα εθίμου και πρακτικής 7. Έτσι μπορούν να υπάρχουν νοήματα πλήρως αντιληπτά χωρίς όμως να αναφέρονται σε κάποιο αντικείμενο. Επομένως οι άνθρωποι ως ομιλούντα υποκείμενα ξεκινούν μέσα από το λόγο (τις συμβάσεις που θέτει και τις διαθεσιμότητες που διαθέτει) και κινούνται από τον ήχο προς το νόημα και μόνον τότε, πάνω σε αυτήν την προϋπάρχουσα βάση, αναφέρονται στην πραγματικότητα (αν τους χρειάζεται), κατασκευάζοντας όμως μία μόνον εκδοχή ή ερμηνεία της από ένα σύνολο εναλλακτικών επιλογών 8. Αυτή η παρατήρηση μας οδηγεί σε δύο καταρχήν συμπεράσματα: πρώτον, η πραγματικότητα είναι εκεί, υπάρχει ανεξάρτητα από τις ερμηνείες που μπορεί να λάβει - δεύτερον, η πραγματικότητα παραμένει συνεχώς έξω από το λόγο, έξω από την αναπαράσταση της, και δεν μπορεί να γνωσθεί ή να βιωθεί παρά μόνον μέσα από την γλώσσα η οποία την κατασκευάζει. Από πού όμως προκύπτει η δυνατότητα των ομιλούντων υποκειμένων να επιλέγουν τα στοιχεία εκείνα που μέσω της γλώσσας συγκροτούν την ερμηνεία της πραγματικότητας; Οι άνθρωποι μιλούν και ακούν, γράφουν και διαβάζουν 6. Βλ. σχετικά P. Burke - R. Porter, The social history of language, Καίμπριτζ 1987 και R. Fowler - G. Kress, «Critical linguistics», στο: R. Fowler - G. Kress (εκδ.), Language and control, Λονδίνο 1978, σ Επίσης V. Ν. Volosivov (Bachtin), Marxism and the philosophy of language, Νέα Τόρκη και Λονδίνο 1973 και Α. Φραγκουδάκη, Γλώσσα και ιδεολογία, Λθήνα F. de Saussure, Μαθήματα γενικής γλωσσολογίας, (ελληνική μετάφραση), Αθήνα 1979, σ Anthony Easthope, «Romancing the Stone: history-writing and rhetoric», Social History, 18/2 (1993), σ

6 152 Κώστας Φουντανόπουλος μέσα σε προϋπάρχουσες γλωσσικές κοινότητες. Ικανοποιούν τις νέες εκφραστικές ανάγκες τους επιλέγοντας από τις παλαιότερες (σημασιολογικές) χρήσεις της γλώσσας τους. Ο ίδιος ο Saussure παραδέχεται ότι η γλώσσα είναι προϊόν του παρελθόντος 9 και η παραδοχή του αυτή θέτει το πρόβλημα του ιστορικού χρόνου στη χρήση της γλώσσας: κανένα λεκτικό σημείο δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί, δεν μπορεί να αποκτήσει νόημα, χωρίς να αναφέρεται σε κάτι προηγούμενο του. Το παρελθόν της γλώσσας επηρεάζει τις νέες χρήσεις της, η βιωμένη εμπειρία αποτελεί οργανικό στοιχείο της. Δεν πρόκειται όμως για το φαινόμενο που έχει περιγραφεί ως «φυλακή της γλώσσας» 10. Διότι οι χρήστες της γλώσσας έχουν πάντα τη δυνατότητα να αναδιοργανώνουν τις συμβάσεις της λειτουργίας της και να προτείνουν λεκτικούς νεωτερισμούς που την αναδιαμορφώνουν. Οι νεωτερισμοί αυτοί αποτελούν την «πρώτη ύλη» νέων νοημάτων που είναι άμεσα διαθέσιμα στους χρήστες μόλις η συγκυρία γίνει ευνοϊκή. Η γλώσσα καθορίζει αυτό που μπορεί να ειπωθεί, αλλά και αυτό που λέγεται τροποποιεί την γλώσσα. Η γλώσσα λοιπόν οργανώνει και κατασκευάζει την καθημερινή εμπειρία των ανθρώπων σε δύο επίπεδα: εξηγεί συνεκτικά το παρελθόν και συγχρόνως αποτελεί μία δημιουργική προσπάθεια προσανατολισμένη στο μέλλον. Αυτό σημαίνει πως η κατασκευή της πραγματικότητας συμβαίνει, μόνο που δεν είναι αυθαίρετη, διότι επηρεάζεται από τα κοινωνικά δεδομένα, και λειτουργεί ως απάντηση, και συγχρόνως διαμόρφωση, του μεταβαλλόμενου κόσμου της εμπειρίας 11. Ορισμένες επισημάνσεις ορολογίας Η παραδοχή ότι η πραγματικότητα οργανώνεται και κατασκευάζεται μέσα από τη γλώσσα, μας οδηγεί σε ορισμένες παρατηρήσεις σχετικά με το περιεχόμενο και τη μέθοδο του ιστορικού έργου: τί μελετά ο ιστορικός και με ποιόν τρόπο ; Οι άνθρωποι του παρελθόντος ερμήνευαν την πραγματικότητα τους υιοθετώντας συγκεκριμένες γνωστικές κατηγορίες. Οι εμπειρίες τους φτάνουν ώς εμάς μέσα από αυτές τις γνωστικές κατηγορίες. Επομένως ο ιστορικός δεν μελετά την πραγματικότητα καθαυτή, αλλά μία διανοητική στάση απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα. Αναλύει τις γνωστικές κατηγορίες με τις οποίες οι άνθρωποι του παρελθόντος αντιλαμβάνονταν την ύπαρξη τους. Αυτές δεν 9. F. de Saussure, Μαθήματα..., ό.π., σ Ενδεικτικά: Gabrielle Spiegel, «History, historicism and the social logic of the text in the Middle Age», Speculum, 65 (1990), σ Βλ. σχετικά John Toews, «Intellectual history after the Linguistic Turn: the autonomy of meaning and the irreducibility of experience», American Historical Review, 92 (1987), σ

7 II γλωσσολογική στροφή στην Ιστορία 153 μένουν αναλλοίωτες στο χρόνο, αλλά γνωρίζουν τροποποιήσεις, αλλαγές, μετασχηματισμούς. Επομένως οι ερμηνευτικές παραδοχές του ιστορικού σχετίζονται με τον τρόπο της σκέψης των ανθρώπων του παρελθόντος και δεν πρέπει να θεωρούνται αμετάβλητες, διότι τελικά αφορούν τη διαδικασία οργάνωσης αυτής της σκέψης και όχι τις πραγματικές συνθήκες που αποδίδει. Μία παρατήρηση είναι αυτή. Μια δεύτερη παρατήρηση αφορά τον τρόπο με τον οποίο ο ιστορικός διαβάζει το παρελθόν. Ο τρόπος της σκέψης του, οι κατηγορίες με τις οποίες αντιλαμβάνεται την ιστορική πραγματικότητα, ορίζονται από τον τρόπο που δομείται η γνώση της εποχής του. Ο ιστορικός μπορεί να καταλάβει και αυτός την πραγματικότητα που ζει, ή που τον ενδιαφέρει, μόνον μέσα από τη γλώσσα του. Η μελέτη του παρελθόντος είναι το σημείο που εφάπτεται ο πνευματικός ορίζοντας ο δικός του και των ιστορικών υποκειμένων: ο ιστορικός μελετά την γλώσσα των άλλων με σκοπό να ξανασκεφτεί τις σκέψεις τους, αλλά η γλώσσα στην οποία θα εκφράσει αυτές τις σκέψεις, αφού τις ξανασκεφτεί, θα είναι του ιστορικού και όχι των άλλων. Αυτό μπορεί να έχει σαν αποτέλεσμα να αποδίδονται σε κείμενα του παρελθόντος προθέσεις και νοήματα που οι συγγραφείς τους πιθανώς να μην είχαν 12. Με δεδομένο αυτόν τον προβληματισμό, ποιο πρέπει να είναι το θεωρητικό ζητούμενο στη μελέτη του παρελθόντος; Η επιδίωξη έχει ήδη τεθεί: «να επεξεργαστούμε μία μέθοδο ανακατασκευής διανοητικών πεδίων, η οποία χωρίς να προδίδει την εποχή τους, μπορεί να αναγνωσθεί από την δική μας». Και ακόμη «να συνδυαστεί η μέθοδος αυτή μα μία κριτική, η οποία θα ανιχνεύει και θα δείχνει τους περιορισμούς και τις δομές ισχύος που διέπουν και τροποποιούν την γνώση κάθε εποχής» 13. Η γλωσσολογική στροφή στην Ιστορία, μελετώντας τις γλωσσικές δομές, ενδιαφέρεται να δείξει τον τρόπο με τον οποίο παράγεται η γνώση μέσα από ^ ΧΡή σγ ) τγ }ζ γλώσσας. Τα υποκείμενα της ιστορίας είναι σκεπτόμενα. Η σκέψη τους δεν οργανώνεται τυχαία, αλλά με συγκεκριμένο κάθε φορά τρόπο. Για να μελετήσουμε τη σκέψη τους, πρέπει να μελετήσουμε τον τρόπο που εκφράζονται και το πλαίσιο μέσα στο οποίο εκφράζονται. Ή αλλιώς, τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι κατασκευάζουν και μεταδίδουν νόημα, κατανοούν και διαμορφο')νουν την εμπειρία τους. Τα κλειδιά που έχει ο ιστορικός για να ξεκλειδώσει την πόρτα του νοήματος είναι κυρίως γλωσσικού χαρακτήρα: η μελέτη της γλώσσας (οι κανόνες, η διάχυση, η πρόσληψη της) και 12. Α. Pagden, «Introduction», στο: Anthony Pagden (εκδ\), The languages of political theory in early-modern Europe, Καίμπριτζ 1987, σ Α. Αιακός, «Παντελής Πουλιόπουλος: πώς εγγράφεται η θεωρία στην κοινωνία;», Τα Ιστορικά, 18/19 (1993), σ

8 154 Κώστας Φουντανόπουλος της λεκτικής πράξης (οι κανόνες της γλώσσας σε λειτουργία). Πρόκειται δηλαδή για μία ιστορία που διαμορφώνεται από την αλληλεπίδραση της λεκτικής πράξης και των κανόνων της γλώσσας (με την ορολογία του F. de Saussure: parole και langue). Αυτό σημαίνει ότι για να μετατραπεί η σκέψη σε ιστορία πρέπει πρώτα να γίνει λόγος (discourse), και τότε αυτή η ιστορία μπορεί να μελετηθεί ως αλληλεπίδραση των parole και langue. Πώς συγκροτείται ο λόγος των κοινωνικών υποκειμένων; Οργανώνεται με την αλληλεπίδραση τριών παραγόντων. Ο πρώτος παράγοντας είναι δομικός. Η έννοια «γλώσσα» έχει πολλές σημασίες και η δική μας αναφορά προφανώς δεν γίνεται αδιάκριτα σε οποιαδήποτε γλώσσα (εθνική ή άλλη). Όταν μιλούμε λ.χ. για ((γλώσσα της πολιτικής», κάτι άλλο έχουμε στο μυαλό μας. Ενδιαφερόμαστε για συγκεκριμένα ιδιώματα, ρητορείες, εξειδικευμένα λεξιλόγια και γραμματικές, τρόπους ομιλίας και έκφρασης που διαμορφώνουν ξεχωριστές «γλώσσες» (πολιτική, ταξική, φιλελεύθερη). Οι γλώσσες αυτές γίνονται αμέσως αντιληπτές ως τέτοιες από τα μέλη της ομάδας που τις χρησιμοποιεί, διότι συνδέουν τις δραστηριότητες τους με τις θεσμικές πρακτικές στις οποίες εμπλέκονται. Ο δεύτερος παράγοντας περιλαμβάνει την πράξη της ομιλίας (parole) είναι η εφαρμογή στην πράξη αυτών των λεξιλογίων τα οποία τροποποιούνται ή μετασχηματίζονται κατά τη διάρκεια της χρήσης τους, ανάλογα με τις ανάγκες των υποκειμένων. Οφείλω όμως να ξεκαθαρίσω αυτό το σημείο: ο ιστορικός ενδιαφέρεται να μελετήσει τις γλώσσες μέσα στις οποίες πραγματοποιείται η ομιλία, όχι την ομιλία που πραγματοποιείται μέσα στις γλώσσες. Στη δική μας μελέτη η γλώσσα ενδιαφέρει για τα περιεχόμενα της, για τα νοηματικά της συμφραζόμενα. Η σημασία δηλαδή του δομικού παράγοντα στη συγκρότηση του λόγου είναι ιδιαίτερα σημαντική. Ο τρίτος παράγοντας είναι το παρελθοντικό πνεύμα της γλώσσας, η βιωμένη εμπειρία, που επηρεάζει το γλωσσικό παρόν των υποκειμένων. Οι αλλαγές και οι τροποποιήσεις στα δεδομένα της γλώσσας κατά τη λεκτική πράξη επηρεάζονται από παρελθούσες χρήσεις της γλώσσας και νοήματα αρθρωμένα από την προηγούμενη εμπειρία των χρηστών. Λόγος λοιπόν είναι η συγκεκριμένη χρήση των στοιχείων της κάθε «γλώσσας» από τα ομιλούντα υποκείμενα. Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του λόγου των κοινωνικών υποκειμένων είναι ο θεσμικός χαρακτήρας των γλωσσικών στοιχείων που τον συγκροτούν: λειτουργούν έτσι ώστε να αρθρώνουν την σκέψη και την ομιλία με έναν συγκεκριμένο τρόπο και να αποκλείουν την δυνατότητα, εν μέρει τουλάχιστον, να αρθρωθούν αυτές με άλλους τρόπους. Η θεσμική αυτή χρήση παρέχει το διανητικό πλαίσιο μέσα από το οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται και ορίζουν τη θέση τους στον κόσμο. Υπάρχουν πολλοί λόγοι διαθέσιμοι σε μία κοινωνία (ταξικός, εθνικιστικός, πολιτικός), επειδή υπάρχουν πολλές γλώσσες που τους υποστηρίζουν. Αυτοί οι αντιτιθέμενοι λόγοι όχι μόνον συνυπάρχουν στην ίδια ομάδα

9 Η γλωσσολογική στροφή στην Ιστορία 155 ανθρώπων (όπως κι αν ορίζεται αυτή), αλλά και στο ίδιο ανθρώπινο μυαλό. Ο ταξικός λόγος λ.χ. δεν παραμένει αναγκαστικά ο κυρίαρχος λόγος των εργατών. Ποιος λόγος θα επικρατήσει εξαρτάται από τις μεταβαλλόμενες πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές συγκυρίες 14. Ο ιστορικός μελετά τις γλώσσες που συγκροτούν τον λόγο των κοινωνικών υποκειμένων μόνον στην γραπτή τους μορφή, μέσα από τις πηγές. Ένα κείμενο μάλιστα μπορεί να συνδυάζει ποικιλία τέτοιων γλωσσών αναπτύσσοντας συνδυασμούς τους. Σε ποία κείμενα όμως μπορούν να μελετηθούν αυτές οι γλώσσες; Ένα σημαντικό πρόβλημα που θέτει στον ιστορικό η γλωσσολογία είναι αυτό της αντιπροσωπευτικότητας των πηγών: πόσο αντιπροσωπευτικές για την εποχή τους είναι οι πηγές που χρησιμοποιεί ο ιστορικός 15 ; Ορισμένες κατηγορίες πηγών θεωρήθηκαν προνομιακές για την εργασία του: επίσημα κρατικά αρχεία, αρχεία τραπεζών ή προσωπικοτήτων. Η σκέψη όμως των ιστορικών υποκειμένων διαχέεται σε ένα πλήθος γραπτά κείμενα που περιλαμβάνουν όλες τις μορφές της γραπτής παραγωγής: από τα γκράφιττι των τοίχων μέχρι τις επίσημες κυβερνητικές ανακοινώσεις, από τα προσωπικά ημερολόγια μέχρι τις εγκυκλοπαίδειες, από τις εφημερίδες και τα φεϊγ-βολάν μέχρι τα μεγάλα έργα της λογοτεχνίας. Κάθε είδος κειμένου μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν πηγή μιας ιστορικής περιόδου, αλλά και σαν αντικείμενο, αυτό το ίδιο, της ιστορικής έρευνας. Η ενθάρρυνση της μελέτης των νοηματικών και γλωσσικών περιεχομένων της γραπτής παραγωγής έδωσε τη δυνατότητα σε ιστορικούς να μελετήσουν διάφορα θέματα στη βάση αυτών των διακεκριμένων γλωσσών, όπως «οι γλώσσες της πολιτικής θεωρίας», «οι γλώσσες της τάξης», «η γλώσσα του συνδικαλισμού» 16. Η πολιτική τον λόγου Τί επιδιώκει ο ιστορικός που θέλει να μελετήσει τον θεσμικό λόγο των υποκειμένων; Η απάντηση στο ερώτημα αγγίζει τον πυρήνα της διανοητικής ερ- 14. J. G. Α. Pocock, «The concept of a language and the metier d'historien: some considerations on practice», στο: Anthony Pagden (εκδ.), The languages of political theory in early-modern Europe, Καίμπριτζ 1987, σ Ενδεικτική αναφορά στον σχετικό προβληματισμό μπορεί να δει κανείς: Hayden White, The content of the form, Βαλτιμόρη και Λονδίνο 1985' D. Attridge, G. Bennington, R. Young, Post-structuralism and the question of history, Καίμπριτζ 1987' D. LaCapra, Rethinking intellectual history: Texts, contexts, languages, Νέα Υόρκη 1988 και P. Corfield (εκδ.), Language, history and class, Οξφόρδη A. Pagden, The languages of political theory..., ό.π.' G. Stedman-Jones, Languages of class. Studies in English working class history , Καίμπριτζ 1983' Κ. Φουντανόπουλος, «Η γλώσσα του συνδικαλισμού. Τα καταστατικά των εργατικών σωματείων της Θεσσαλονίκης », Τα Ιστορικά, 18/19 (1993), σ

10 156 Κώστας Φουντανόπουλος γασίας της ιστορίας. Σκοπός μας είναι να καταλάβουμε τις συνέχειες και τις ρήξεις της κοινωνικής και πολιτικής εξέλιξης, πώς συμβαίνει εν τέλει η ιστορική αλλαγή. Η μελέτη του θεσμικού λόγου των υποκειμένων, στρέφοντας την προσοχή της στον τρόπο με τον οποίο τα υποκείμενα αυτά αντιλαμβάνονται την ύπαρξη τους και οργανώνουν την συνείδηση τους, είναι στην ουσία μελέτη της ίδιας της πολιτικής δράσης των ανθρώπων, του τρόπου με τον οποίο ο λόγος τους οργανώνει και αποδιοργανώνει τις κοινωνικές συλλογικότητες. Το βασικό ζητούμενο της συζήτησης που διεξάγεται στο περιοδικό Social History απηχεί την προβληματική που ανέπτυξα ώς εδώ. Ειδικότερα, προσπαθεί να διευκρινήσει τη σχέση του πολιτικού λόγου των ιστορικών υποκειμένων με τα κοινωνικά δεδομένα της ύπαρξης τους. Δύο απόψεις έχουν εκφραστεί σχετικά. Και οι δύο δέχονται ότι δεν υπάρχει αναγκαστική αντιστοιχία ανάμεσα στο «οικονομικό» και στο «πολιτικό» και αποσυσχετίζουν από τα κοινωνικά δεδομένα τη δυνατότητα της γλώσσας να οργανώνει ανάγκες και αιτήματα. Η πρώτη άποψη παραδέχεται έναν εξουσιαστικό ρόλο της γλώσσας επάνω στη σκέψη των ανθρώπων. Η γλώσσα θεωρείται αυτόνομη πηγή ιδεών και νοημάτων, από την οποία αντλούν τα ομιλούντα υποκείμενα και διαμορφώνουν την πραγματικότητα τους αναγκαστικά με τον τρόπο που υποδεικνύει αυτή, χωρίς να έχουν την δυνατότητα διαφορετικής επιλογής. Αυτήν την άποψη παραδέχεται ο Gareth Stedman-Jones μελετώντας τον λόγο του Χαρτισμού, της πιο σοβαρής πολιτικής έκφρασης της εργατικής τάξης στην Αγγλία στις αρχές της τρίτης δεκαετίας του 19ου αι. Ο άγγλος ιστορικός ξεκίνησε απορρίπτοντας κάθε αυτόματη σχέση ανάμεσα στη γλώσσα του ταξικού ανταγωνισμού που ανέπτυξε το κίνημα του Χαρτισμού και στην κοινωνική και οικονομική δυσαρέσκεια με την οποία εξηγούνταν συνήθως το κίνημα αυτό. Έτσι στράφηκε στη μελέτη των συμφραζομένων της γλώσσας, στα νοήματα που μετέφερε αυτή. Έδειξε ότι το κυριότερο στοιχείο στο λόγο του Χαρτισμού ήταν πολιτικό και όχι οικονομικό, γιατί είχε την καταγωγή του σε παλαιότερες μορφές ριζοσπαστισμού που χρονολογούνταν από τον 17ο αι. και συνεπώς προηγούνταν από τους κοινωνικούς και οικονομικούς μετασχηματισμούς που σχετίζονταν με την εκβιομηχάνιση. Έδειξε ακόμη πως οι Χαρτιστές θεωρούσαν την συγκέντρωση της πολιτικής εξουσίας στα χέρια των διεφθαρμένων ως τη βασικότερη αιτία της λαϊκής καταπίεσης. Ο Χαρτισμός, σύμφωνα με τον Stedman-Jones, ήταν πάνω από όλα αγώνας για την πολιτική εξουσία. Η γλώσσα του ήταν ένα «λεξιλόγιο πολιτικού αποκλεισμού όποια κι αν ήταν τα κοινωνικά χαρακτηριστικά αυτών που αποκλείονταν». Συνεπώς «δεν θα μπορούσε ποτέ να είναι η ιδεολογία μιας συγκεκριμένης τάξης». Οι χαρτιστές στράφηκαν εναντίον των μεσαίων τάξεων όχι εξαιτίας των οικονομικών προνομίων που είχαν αυτές, αλλά εξαιτίας του ανήθικου και εγωιστικού τρόπου με τον οποίο ασκούσαν την πολιτική δύναμη

11 // γλωσσολογική στροφή στην Ιστορία Vol τους για να εμποδίσουν την «δίκαιη αμοιβή της εργασίας». Η κρίσιμη ταξινόμηση που έκανε ο Χαρτισμός λοιπόν «δεν ήταν ανάμεσα σε τάξεις ανώτερες και τάξεις που τις εκμεταλλεύονταν με την οικονομική σημασία του όρου, αλλά ανάμεσα σε ευνοημένους και θύματα της πολιτικής διαφθοράς και του μονοπωλίου της πολιτικής εξουσίας». Η λύση σε αυτό το πολιτικό πρόβλημα ήταν η επέκταση του δικαιώματος ψήφου στο «λαό». Το ταξικό λεξιλόγιο του Χαρτισμού βρήκε τα νοήματα του μέσα από αυτόν τον πολιτικό αποκλεισμό και την καταπίεση παρά μέσα από τις κοινωνικές ταξινομήσεις της βιομηχανικής κοινωνίας 17. Η δεύτερη άποψη έχει υποστηριχθεί κυρίως από τον Patrick Joyce. Αυτός, αντίθετα με τον Stedman-Jones, υποστηρίζει ότι η προσοχή μας πρέπει να στραφεί στον τρόπο με τον οποίο τα ιστορικά υποκείμενα καταλαβαίνουν την οργάνωση της κοινωνίας τους. Δέχεται πως οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν κανένα περιορισμό στην οργάνωση της πραγματικότητας τους, την οποία κατασκευάζουν και ανακατασκευάζουν συνεχώς. Δεν πιστεύει ότι η συνείδηση των μελών μιας τάξης εμφανίζεται από τη βιωμένη εμπειρία των συνθηκών ύπαρξης, διότι αυτή δεν μπορεί να γίνει αντιληπτή έξω από το λόγο. Έτσι τα κοινωνικά υποκείμενα συγκροτούν την ταυτότητα τους μόνον μέσα από το λόγο. Επειδή όμως υπάρχουν πολλοί λόγοι διαθέσιμοι σε μία κοινωνία που συγκρούονται μεταξύ τους, είναι πολλά και τα νοήματα που υπάρχουν για τις έννοιες που αναπτύσσει ο κάθε λόγος. Και οι λόγοι σημαίνουν συχνά διαφορετικά πράγματα σε διαφορετικούς ανθρώπους. Με αυτό το σκεπτικό, εστιάζει το ενδιαφέρον του στους διάφορους λόγους που ήταν κεντρικοί στην ζωή των άγγλων εργατών του 19ου αι. Μελετώντας εθιμικές πρακτικές, τραγούδια, συμβολικές συμπεριφορές, ο Joyce στρέφει την προσοχή του σε αυτό που ονομάζει «σημειολογία της κοινωνικής οργάνωσης», για να συμπεράνει πως το κυρίαρχο στοιχείο στο λόγο των εργατών δεν είναι ταξικό, αλλά αφορά τη ρητορεία για τον «λαό)). Με αυτό το σκεπτικό, ο Joyce αντιμετωπίζει την τάξη λιγότερο ως αντικειμενική πραγματικότητα και περισσότερο ως κοινωνική κατασκευή που οργανώνεται με τρόπο διαφορετικό από διαφορετικά κοινωνικά υποκείμενα. Η κατηγορία της «εμπειρίας» δεν προηγείται από τη γλώσσα, δεν αποτελεί οργανικό στοιχείο της, αλλά αντίθετα οργανώνεται από τη γλώσσα. Τα ταξικά ή άλλα συμφέροντα δεν ορίζονται από τις κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες ύπαρξης των εργατών, αλλά κατασκευάζονται μαζί με τις κοινωνικές ταυτότητες από το λόγο G. Stedman-Jones, «Rethinking Chartism», στο: G. Stedman-Jones, Languages of class..., ό.π., a Βλ. ακόμη Jonathan Lawrence και Miles Taylor, «The poverty of protest...», ό.π., σ. 1-16, οι οποίοι υποστηρίζουν και διευκρινίζουν τα επιχειρήματα του Stedman-Jones. 18. P. Joyce, «The imaginary discontents of social history», Social History,

12 158 Κώστας Φουντανόπουλος Η άποψη του Joyce, παρά τις ομοιότητες που έχει με την άποψη του Stedman-Jones, διαφέρει από αυτήν στον τρόπο με τον οποίο χειρίζεται τη γλώσσα. Ο Stedman-Jones εστιάζει την προσοχή του στα φορμαλιστικά χαρακτηριστικά των πολιτικών γλωσσών μελετώντας μόνον τα έντυπα κείμενα και τις πολιτικές ιδέες. Ο Joyce αντιλαμβάνεται τη γλώσσα με την ευρύτερη έννοια ενός συστήματος σημείων που περιλαμβάνει λεκτικούς και μη-λεκτικούς τρόπους επικοινωνίας και που ο καθένας μπορεί να χειριστεί διαφορετικά, σε διαφορετικές στιγμές και περιστάσεις. Με τον τρόπο αυτό όμως αρνείται κάθε έννοια αιτιακής προτεραιότητας στη γλώσσα υποβιβάζοντας την ιστορία σε απλή περιγραφή ανεξέλεκτων, σχετικής αξίας και ίδιας σημασίας δυνάμεων. Οι κοινωνικές δυνάμεις κατασκευάζονται μόνον μέσα από τη θεωρία/γλώσσα οδηγώντας σ' ένα θεωρητικό καταναλωτισμό που δεν γνωρίζει κανέναν εξωτερικό, εμπειρικό έλεγχο 19. Ο Stedman-Jones είναι προσεκτικότερος σε αυτό το θέμα. Ενδιαφέρεται για την συγκρότηση των πολιτικών γλωσσών και τον τρόπο που εκφράζουν τους ανθρώπους χωρίς όμως να ενδιαφέρεται για τους θεσμικούς, πολιτιστικούς και κοινωνικούς όρους με τους οποίους παράγονται τελικά τα νοήματα. Σε αυτό το σημείο εστιάζεται η κριτική που έχει ασκηθεί στις απόψεις του. Η χρονική προτεραιότητα του ριζοσπαστικού λόγου των Χαρτιστών έναντι των κοινωνικών δεδομένων της βιομηχανικής κοινωνίας τον πείθει για την λογική και αιτιακή προτεραιότητα της γλώσσας σε σχέσ/] με τις πολιτικές ταυτίσεις που αρθρώνει. Η γλώσσα «προδιαγράφει» και «δημιουργεί» τις ανάγκες και τις απαιτήσεις του ατόμου τις οποίες κατόπιν «ενορχηστρώνει» 20. Οι πολιτικές ταυτίσεις παράγονται μέσα στον κύκλο του λόγου και συνεπώς δεν χρειάζεται να συσχετιστούν οι πολιτικές ιδέες του Χαρτισμού με το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο απέκτησαν την λαϊκή τους υποστήριξη. Αν ο ιστορικός θέλει να καταλάβει το κίνημα του Χαρτισμού, μπορεί απλά να διαβάσει τα κείμ,ενα του κινήματος αυτού μελετώντας τις συστηματικές σχέσεις ανάμεσα στους όρους και τις προτάσεις μέσα στο πλαίσιο του λόγου. Η γλώσσα αυτονομείται και μετατρέπεται σε αρχείο μέσα στο οποίο ο ιστορικός μπορεί να 18/1 (1993), σ Συνολικότερες απόψεις για τη συγκρότηση της τάξης αναπτύσσονται στο έργο του Visions of the People : industrial England and the question of class, Καίμπριτζ Τις θέσεις του Joyce υποστηρίζει και ο James Vernon, «Who's afraid of the "linguistic turn"?...», ό.π., σ , ενώ αντίστοιχες έχει εκφράσει και η Joan VV. Scott, Gender and the politics of history, Νέα Τόρκη 1988, για τη συγκρότηση του «φύλου» ωςαν αλυτικής κατηγορίας δίπλα σε αυτήν της «τάξης». 19. Για την κριτική που έχει ασκηθεί στις απόψεις του P. Joyce βλ. Neville Kirk, «History, language, ideas and post-modernism: a materialist view», Social History 19/2 (1994), σ G. Stedman-Jones, Languages of class..., ό.π., σ. 21, 24.

13 Η γλωσσολογική στροφή στην Ιστορία 159 βρει τα στοιχεία που τον ενδιαφέρουν σχετικά με τις λαϊκές πεποιθήσεις και κινητοποιήσεις. Διότι οι αντιλήψεις, οι ιδέες, οι λέξεις υποτίθεται ότι είναι οι πηγές της ατομικής και συλλογικής ταυτότητας και άρα προς τα εκεί πρέπει να στραφεί το ενδιαφέρον μας 21. Τελικά, μπορούμε να καταλήξουμε σε κάποιο συμπέρασμα για τον τρόπο που οργανώνονται οι κοινωνικές συλλογικότητες μέσα στον πολιτικό λόγο; Μπορούμε να παραδεχτούμε καταρχήν ότι οι ιδέες ενδιαφέρουν τον ιστορικό, ότι η ύπαρξη μιας μακράς παράδοσης πολιτικού ριζοσπαστισμού και η θεσμική της έκφραση είναι σημαντικά στοιχεία ενός πολιτικού κινήματος, εκείνο όμως που έχει σημασία είναι το θέμα της αντιπροσώπευσης, το πώς και το γιατί οι ιδέες αυτές αποκτούν μεταβαλλόμενη σημασία σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Ιδέες κυκλοφορούν πολλές μεταξύ των ανθρώπων, μόνο μερικές όμως επιλέγονται από τα πολιτικά κινήματα για να αποτελέσουν τη βάση της συλλογικής ταυτότητας, μόνο μερικές γίνονται ιδεολογία. Σε αυτό το πλαίσιο, μπορούμε να συμφωνήσουμε ότι η πολιτική γλώσσα είναι πάντα σχετικά αυτόνομη απέναντι στις κοινωνικές ταυτότητες που ισχυρίζεται ότι αντιπροσωπεύει. Η ασυνέχεια αυτή προκύπτει από το γεγονός ότι η σύνδεση ανάμεσα σε αυτό που λέγεται και σε αυτό που σημαίνεται είναι προϊόν της ανθρώπινης σύμβασης και επηρεάζεται από τη βιωμένη εμπειρία του παρελθόντος. Η επιλογή όμως εκείνων των στοιχείων του παρελθόντος που θα αναδειχθούν κυρίαρχα στο θεσμικό λόγο εξαρτάται από τις μεταβαλλόμενες οικονομικές και κοινωνικές συγκυρίες. Με αυτό το σκεπτικό, η πολιτική και κοινωνική αλλαγή γίνεται πολυεπίπεδη και σύνθετη* οι διαφορές των φύλων, η εργασία, η οικογένεια, οι ταξικές σχέσεις, η οργάνωση του κράτους και τα πολιτικά συστήματα αλλάζουν με τρόπο ασυνεχή και περίπλοκο περνώντας από φάσεις σύγκλισης και απόκλισης των στοιχείων που κάθε φορά τα προσδιορίζουν. Αν όμως οι κοινωνικές ταυτότητες αλλάζουν με αυτόν τον τρόπο, τί μπορούμε να εννοούμε μιλώντας για δημιουργία ή όχι εργατικής τάξης; Ας ξεκαθαρίσουμε αυτό το σημείο. Δημιουργία της εργατικής τάξης σημαίνει δημιουργία συνείδησης: η εργατική τάξη έχει καθορίσει τον εαυτό της ως τάξη, τον έχει διακρίνει από άλλες τάξεις, έχει αναπτύξει μία διακριτή κριτική της καπιταλιστικής κοινωνίας. Με άλλα λόγια έχει αναπτύξει έναν ταξικό λόγο. Ο λόγος αυτός συγκροτεί μία πολιτιστική και θεσμική συλλογικότητα, το εργατικό κοινό, οι αντιλήψεις του οποίου δοκιμάζονται και έρχονται σε αντίθεση με τις αντιλήψεις του κυρίαρχου λόγου (ή των κυρίαρχων λόγων) της κοινω- 21. Για την κριτική που έχει ασκηθεί στον Stedman-Jones βλ. R. Gray, «The deconstruction of the English working class», Social History, 11/3 (1986), σ , και κυρίως D. Mayfield και S. Thorne, «Social history and its discontents...», ό.π., σ

14 160 Κώστας Φουντανόπουλος νιας. Το κοινό αυτό εμφανίζεται με τη δράση δύο παραγόντων: ο λόγος αφενός ομογενοποιεί ένα κοινωνικό σύνολο που χαρακτηρίζεται από αντιφάσεις. Τα στοιχεία της αντίφασης (διαφορετικές ιδεολογικές επιδράσεις, ανόμοια πολιτιστικά και εθιμικά στοιχεία) επιλέγονται και διαπλέκονται έτσι ώστε να αποτελέσουν μία ενιαία κοσμοαντίληψη, μία ενιαία θεώρηση των σχέσεων εξουσίας σε μία κοινωνία. Αφετέρου ο λόγος οργανώνει μία συνειδητή και αντιθετική στάση της νέας εργατικής παρουσίας απέναντι στις δοσμένες κοινωνικές σχέσεις. Η ιδέα της εμφάνισης ενός κοινού συνειδητά ανεξάρτητου και διακριτά εργατικού απαιτεί ανεπτυγμένη αντίληψη της πολιτικής οργάνωσης και της εξουσίας σ' ένα κράτος, δηλαδή ένα συγκροτημένο και συγκεκριμένο προσανατολισμό προς το σύστημα σαν σύνολο, είτε μέσα στους υπάρχοντες θεσμούς είτε σαν πρόκληση σε αυτούς. Την ίδια στιγμή, το εργατικό κοινό έχει αναπτύξει εργατικό κίνημα: έχει συγκεκριμένους θεσμούς οι οποίοι κινητοποιούν τους εργάτες σε αγώνες. Μέσα σε αυτούς τους θεσμούς αναπτύσσεται η μαχητικότητα της εργατικής τάξης και διαδίδεται ο λόγος της. Και ήταν οι ιδέες που περιείχε αυτός ο λόγος οι οποίες διαμόρφωναν και έδιναν ώθηση στο εργατικό κίνημα. Οι ιδέες αυτές αποδείχτηκαν αξιοσημείωτα διαρκείς και όχι εύκολα ανατρέψιμες. Οι ταξικοί θεσμοί μπορούσαν να αποδιοργανωθούν ή να ατονήσουν, το μαζικό κίνημα να νικηθεί ή να πέσει σε απάθεια. Οι διανοητικοί όμως μετασχηματισμοί του ταξικού λόγου ήταν λιγότερο ευάλωτοι, γιατί μπορούσαν να διατηρηθούν από τους συνδικαλιστές, από τον τύπο ή στη μνήμη πολλών εργατών. Έτσι ήταν αμέσως διαθέσιμοι μόλις η συγκυρία ήταν ευνοϊκή, αποτελώντας την «πρώτη ύλη» για την αναδιοργάνωση αυτού του / ' 99 εργατικού κοινού". Επίλογος Τί επιδιώκει τελικά ο ιστορικός που μελετά τους τρόπους κατασκευής του νοήματος στα κείμενα που τον ενδιαφέρουν; Σκοπός του είναι να αντιληφθεί το κοινωνικό ως εμπειρία που συγκροτείται και βιώνεται μόνον μέσα από το θεσμικό λόγο των υποκειμένων. Δεχόμενοι το κοινωνικό ως εμπειρία, θέτουμε το ζήτημα της ιστορικότητας των αναλυτικών κατηγοριών της κοινωνικής ιστορίας. Το κράτος, η τάξη, οι γυναίκες, οι πολίτες, η φτώχεια, η ίδια η έννοια της κοινωνικής ιστορίας είναι ρευστές ιστορικές κατηγορίες, διαδικασίες που σχετίζονται με την κοινωνική και οικονομική πραγματικότητα, λει- 22. William Η. Sewell, Jr., Work and revolution in France. The language of labor from the Old Regime to 1848, Καίμπριτζ 1980 και του ίδιου, «How classes are made...», ό.π., σ Ειδικότερα για το θέμα της εμφάνισης και συγκρότησης του εργατικού κοινού βλ. Geoff Eley, «Edward Thompson, social history and political culture...», ό.π.

15 Η γλο)σσολογική στροφή στην Ιστορία 161 τουργούν ως απάντηση σε αυτήν και οργανώνουν τις συλλογικές ταυτότητες με διαφορετικούς όρους κάθε φορά και στη βάση διαφορετικών εστιών σύγκλισης. Οι οικονομικές διαδικασίες και οι κοινωνικές συνθήκες ύπαρξης παίζουν σημαντικό ρόλο στη ζωή των ανθρώπων, αλλά ως εμπειρίες που απαιτούν απάντηση παρά που καθορίζουν το ποια θα είναι αυτή η απάντηση. Π

Ιστορία της Ιστοριογραφίας

Ιστορία της Ιστοριογραφίας Ιστορία της Ιστοριογραφίας Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 2) Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Πολυμέρης Βόγλης Παραδοσιακή ιστοριογραφία Εδραιώνεται τον 19 ο αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας. "Λόγος" και "Εμπειρία" στην Νέα Κοινωνική Ιστορία

Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας. Λόγος και Εμπειρία στην Νέα Κοινωνική Ιστορία Πανεπιστήμιο Αιγαίου Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας "Λόγος" και "Εμπειρία" στην Νέα Κοινωνική Ιστορία Τρίγκα Χριστίνα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος...1 Κεφάλαιο 1: Η ανάδυση της νέας κοινωνικής ιστορίας...4

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Τίτλος μαθήματος ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΥΠΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιλογής / Ενότητα Τεχνών (ΤΕ) ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΕΙΡΗΝΗ ΝΑΚΟΥ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΚΤ1121 ΜΟΝΑΔΕΣ ECTS:

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα.

Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα. Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα. Τα άτομα κατασκευάζουν με ενεργό τρόπο τον κοινωνικό

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού.

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. ημήτρης Γουλής Ο παραδοσιακός όρος αλφαβητισμός αντικαταστάθηκε από τον πολυδύναμο

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Βασικοί όροι και έννοιες- Δεύτερη # Ξένη γλώσσα Δεύτερη γλώσσα είναι οποιαδήποτε γλώσσα κατακτά ή μαθαίνει ένα άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΕΡΩΤΗΣΗΣ, ΟΠΩΣ

ΜΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΕΡΩΤΗΣΗΣ, ΟΠΩΣ ΚΕΦAΛΑΙΟ 3 Ερωτήσεις: εργαλείο, μέθοδος ή στρατηγική; Το να ζει κανείς σημαίνει να συμμετέχει σε διάλογο: να κάνει ερωτήσεις, να λαμβάνει υπόψη του σοβαρά αυτά που γίνονται γύρω του, να απαντά, να συμφωνεί...

Διαβάστε περισσότερα

Επαγγελματικές κάρτες

Επαγγελματικές κάρτες Επαγγελματικές κάρτες Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι στον γραμματισμό Θεματική: Τα επαγγέλματα των γονιών της τάξης μας ΤΙΤΛΟΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ:

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ 1 Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ Η ποιοτική έρευνα έχει επιχειρηθεί να ορισθεί με αρκετούς και διαφορετικούς τρόπους εξαιτίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση)

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) 18 Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο John Turner και οι συνεργάτες του (Turner, 1985, Turner et al. 1987), θεωρητικοί και ερευνητές

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

II29 Θεωρία της Ιστορίας

II29 Θεωρία της Ιστορίας II29 Θεωρία της Ιστορίας Ενότητα 15: Αντώνης Λιάκος Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας - Αρχαιολογίας Τί κοινό έχουν; 2 Το παρόν στο παρελθόν 1 Raphael Samuel, Theatres of memory. Past and Present in contemporary

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ ΥΛΗ ΚΑΙ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛ. ΕΤΟΣ 2014-15 ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ Από το βιβλίο «Ευκλείδεια Γεωμετρία Α και Β Ενιαίου Λυκείου» των Αργυρόπουλου Η., Βλάμου

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής.

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Τρεις κατηγορίες κοινωνικών καταστάσεων είναι για τον Tajfel

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Το μάθημα εισάγει τους μαθητές και τις μαθήτριες στην σύγχρονη οικονομική επιστήμη, τόσο σε επίπεδο μικροοικονομίας αλλά και σε επίπεδο μακροοικονομίας. Ο προσανατολισμός

Διαβάστε περισσότερα

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά.

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. Γ. Οι μαθητές και τα Μαθηματικά. Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. ΠΙΝΑΚΑΣ 55 Στάση

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία

Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία Μάθημα Δεύτερο από την σειρά Οικοδομώντας μία Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος, Σημειώσεις Ένα πρότυπο που παρέχει: το

Διαβάστε περισσότερα

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών

Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Κίνητρο και εμψύχωση στη διδασκαλία: Η περίπτωση των αλλόγλωσσων μαθητών/τριών Δρ Μαριάννα Φωκαΐδου Δρ Παυλίνα Χατζηθεοδούλου Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Εκπαιδευτικών Μέσης Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Νέες μέθοδοι-ορολογία. Μετά την. επικοινωνιακή προσέγγιση: η παιδαγωγική των κειμενικών ειδών. Κειμενικά είδη για διδακτική χρήση.

Νέες μέθοδοι-ορολογία. Μετά την. επικοινωνιακή προσέγγιση: η παιδαγωγική των κειμενικών ειδών. Κειμενικά είδη για διδακτική χρήση. Νέες μέθοδοι-ορολογία. Μετά την επικοινωνιακή προσέγγιση: η παιδαγωγική των κειμενικών ειδών. Κειμενικά είδη για διδακτική χρήση. Γραμματισμός: έννοια-παιδαγωγικές συνέπειες Σήμερα, στην αναπτυγμένη τεχνολογικά

Διαβάστε περισσότερα

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης

Σωφρόνης Χατζησαββίδης. Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης Σωφρόνης Χατζησαββίδης Οι σύγχρονες κριτικές γλωσσοδιδακτικές προσεγγίσεις στη διδασκαλία της γλώσσας ως δεύτερης και ξένης 1 ΣΚΟΠΟΣ Oι σύγχρονες κριτικές προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΡΗΤΟΡΙΚΗΣ & ΛΟΓΟΥ ΙΙΙ Υπεύθυνη: Μαρία Κακαβούλια ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΡΗΤΟΡΙΚΗΣ & ΛΟΓΟΥ ΙΙΙ Υπεύθυνη: Μαρία Κακαβούλια ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΡΗΤΟΡΙΚΗΣ & ΛΟΓΟΥ ΙΙΙ Υπεύθυνη: Μαρία Κακαβούλια Ζ εξάμηνο 2007 ΑΠΟ ΤΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΑΞΗ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΣΗΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΗΣ ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΑΦΗΓΗΜΑ Α. ΙΣΤΟΡΙΑ story Β. ΛΟΓΟΣ discourse Α.

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα

Τεχνικές συλλογής δεδομένων στην ποιοτική έρευνα Το κείμενο αυτό είναι ένα απόσπασμα από το Κεφάλαιο 16: Ποιοτικές ερμηνευτικές μέθοδοι έρευνας στη φυσική αγωγή (σελ.341-364) του βιβλίου «Για μία καλύτερη φυσική αγωγή» (Παπαιωάννου, Α., Θεοδωράκης Ι.,

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή. Μάθημα 1ο

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή. Μάθημα 1ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή 1 ΚΥΡΙΩΣ ΒΙΒΛΙΟ Τίτλος : Κοινωνική Ψυχολογία: Εισαγωγή στη μελέτη της κοινωνικής συμπεριφοράς Συγγραφέας : Κοκκινάκη, Φ. 2 Μάθημα 1 ον -Δομή Μαθήματος Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Γκορέζης Παναγιώτης Επιστημονικός Συνεργάτης ΑΠΘ Μπέλλου Βικτώρια Επίκ. Καθηγήτρια ΠΘ 2 Αντίληψη Διαδικασία λήψης & ερμηνείας των ερεθισμάτων του περιβάλλοντος Βοηθούν στην επεξεργασία

Διαβάστε περισσότερα

Διαφοροποιημένη Διδασκαλία. Ε. Κολέζα

Διαφοροποιημένη Διδασκαλία. Ε. Κολέζα Διαφοροποιημένη Διδασκαλία Ε. Κολέζα Τι είναι η διαφοροποιημένη διδασκαλία; Είναι μια θεώρηση της διδασκαλίας που βασίζεται στην προϋπόθεση ότι οι δάσκαλοι πρέπει να προσαρμόσουν τη διδασκαλία τους στη

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Α ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Α ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Α ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Το μάθημα της Νέας Ελληνικής Γλώσσας στην Α Γυμνασίου διδάσκεται τρεις (3) περιόδους την εβδομάδα. Συνεπώς, το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ»

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» Ειρηάννα Δραγώνα Θεατροπαιδαγωγός- Εμψυχώτρια Θεάτρου [ Το κείμενο βασίστηκε στις

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιάζοντας τη διδασκαλία των Μαθηματικών: Βασικές αρχές

Σχεδιάζοντας τη διδασκαλία των Μαθηματικών: Βασικές αρχές Σχεδιάζοντας τη διδασκαλία των Μαθηματικών: Βασικές αρχές Φοιτητής: Σκαρπέντζος Γεώργιος Καθηγήτρια: Κολέζα Ευγενία ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Βασικές θεωρίες σχεδιασμού της διδασκαλίας Δραστηριότητες και κατανόηση εννοιών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΕΙΣ. ΤΗΣ ΔΟΜΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΣΩΣΥΡ κυρίως μετά τη δεκαετία του 60

ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΕΙΣ. ΤΗΣ ΔΟΜΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΣΩΣΥΡ κυρίως μετά τη δεκαετία του 60 ΕΜΠΛΟΥΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΔΟΜΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΣΩΣΥΡ κυρίως μετά τη δεκαετία του 60 1 Σχετική συναίνεση ση γλωσσολογία ως προς το αντικείμενο και τη μέθοδο περιγραφής (σε σύγκριση με άλλες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Οι τρεις διαστάσεις της μάθησης Αλέξης Κόκκος Ο Knud Illeris, ο σημαντικότερος ίσως θεωρητικός της μάθησης σήμερα, στο κείμενό του «Μια

Διαβάστε περισσότερα

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011.

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Α. Την 25/10/2012 περιήλθε στην Περιφερειακή Συμπαραστάτη του Πολίτη και της Επιχείρησης της Περιφέρειας Αττικής και έλαβε αριθμ. πρωτ. 157658/387 το ανωτέρω σχετικό,

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

4. Σηµειώ -στε. 8 Μάθηση ως διαδικασία και όχι µόνον ως περιεχόµενο ή αποτέλεσµα 9 Διαθεµατική ολική προσέγγιση της διδασκαλίας και µάθησης

4. Σηµειώ -στε. 8 Μάθηση ως διαδικασία και όχι µόνον ως περιεχόµενο ή αποτέλεσµα 9 Διαθεµατική ολική προσέγγιση της διδασκαλίας και µάθησης ΑΣΚΗΣΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΧΕΔΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Με βάση τα παρακάτω παιδαγωγικά κριτήρια αξιολογήστε το µαθησιακό περιβάλλον µίας διδακτικής παρέµβασης σηµειώνοντας την ύπαρξή τους είτε µε εισαγωγή σχολίου πάνω στα

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική αντίληψη. Μετά?..

Οπτική αντίληψη. Μετά?.. Οπτική αντίληψη Πρωτογενής ερεθισµός (φυσικό φαινόµενο) Μεταφορά µηνύµατος στον εγκέφαλο (ψυχολογική αντίδραση) Μετατροπή ερεθίσµατος σε έννοια Μετά?.. ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΣΤΟΥΜΕ

Διαβάστε περισσότερα

Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2006 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Γιάννης Θεοδωράκης & Μαίρη Χασάνδρα : Εκδόσεις Χριστοδουλίδη Α. & Π. Χριστοδουλίδη

Διαβάστε περισσότερα

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010 Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών Δημοτικής, Προδημοτικής και Ειδικής Εκπαίδευσης για τα νέα Αναλυτικά Προγράμματα (21-22 Δεκεμβρίου 2010 και 7 Ιανουαρίου 2011) Δ Φάση Επιμόρφωσης Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΠΠΣ. ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ

ΔΕΠΠΣ. ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ ΔΕΠΠΣ ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών ΔΕΠΠΣ Φ.Ε.Κ., 303/13-03-03, τεύχος Β Φ.Ε.Κ., 304/13-03-03, τεύχος Β Ποιοι λόγοι οδήγησαν στην σύνταξη των ΔΕΠΠΣ Γενικότερες ανάγκες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ κεφάλαιο 1 ΕΝΝΟΙΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Μ έχρι αρκετά πρόσφατα, η έννοια του μάρκετινγκ των υπηρεσιών αποτελούσε μια έννοια χωρίς ιδιαίτερη αξία αφού, πρακτικά,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς International Conference Facilitating the Acquisition and Recognition of Key Competences ΑΡΧΙΚΗ ΙΔΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΝΑΡΙΟΥ Προβληματισμός αναφορικά

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η συμπεριφορική θεραπεία ζεύγους συνδέεται με ορισμένες τεχνικές οι οποίες βασίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Νοημοσύνη. Μπορεί να μετρηθεί; Βασίλειος Κωτούλας 2 η Περιφέρεια ΔΕ Καρδίτσας

Νοημοσύνη. Μπορεί να μετρηθεί; Βασίλειος Κωτούλας 2 η Περιφέρεια ΔΕ Καρδίτσας Νοημοσύνη Μπορεί να μετρηθεί; Βασίλειος Κωτούλας 2 η Περιφέρεια ΔΕ Καρδίτσας S Αμφισβήτηση S Αξιολόγηση της νοημοσύνης (Νασιάκου, (1980): Νοημοσύνη είναι ό,τι μετρούν τα τεστ νοημοσύνης) S Τρόπος αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΑΣΠΑΙΤΕ ΕΠΑΙΚ 2013-2014 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΔΙΔΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΜΑΥΡΙΚΑΚΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ «Ο ΕΝΣΤΕΡΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ-ΕΝΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ» ΣΤΑΜΑΤΑΚΗ ΜΑΡΙΑ ΤΣΕΜΕΚΙΔΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΥΝΤΥΧΑΚΗΣ ΜΑΝΩΛΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΝΗΛΙΚΩΝ, ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ & ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ. E-learning. Οδηγός Σπουδών

ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΝΗΛΙΚΩΝ, ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ & ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ. E-learning. Οδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΕΝΗΛΙΚΩΝ, ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ & ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ E-learning Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου Πειραιά του Τμήματος Οικονομικής Επιστήμης, σας καλωσορίζει

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 2: Κοινωνιολογία - πολιτισμός - κουλτούρα. Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Τι είναι Μαθηματικά; Ποια είναι η αξία τους καθημερινή ζωή ανάπτυξη λογικής σκέψης αισθητική αξία και διανοητική απόλαυση ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Τομέας Έρευνας ΚΕΘΕΑ Η ποιοτική έρευνα επιχειρεί να περιγράψει, αναλύσει, κατανοήσει, ερμηνεύσει κοινωνικά φαινόμενα, έννοιες ή συμπεριφορές επιχειρεί να απαντήσει το γιατί

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 7: Διοίκηση της ατομικής συμπεριφοράς στην εργασία

Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 7: Διοίκηση της ατομικής συμπεριφοράς στην εργασία Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων Ενότητα 7: Διοίκηση της ατομικής συμπεριφοράς στην εργασία Δρ. Σερδάρης Παναγιώτης Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Κοζάνη) Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε

Διαβάστε περισσότερα

Social Media World 26/6/2014. Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies)

Social Media World 26/6/2014. Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies) Social Media World 26/6/2014 Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies) 1.Τι είναι τα STS; Σπουδές Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS) προσεγγίζουν

Διαβάστε περισσότερα

3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ

3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ 3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ Ερωτήσεις της µορφής «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστό) ή µε Λ (λάθος) καθεµιά από τις παρακάτω προτάσεις. 1. Ένα ιδιωτικό

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες

Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνική Παιδαγωγική και βασικές παιδαγωγικές έννοιες Κωδικός Μαθήματος: ΠΔ1250 Διδάσκων Βασίλης Πανταζής, pantazisv@uth.gr Είδος Μαθήματος: Υποχρεωτικό Εξάμηνο: 1 ο, 2 ο Μονάδες ECTS:

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηµα 6. Οργανωσιακή Κουλτούρα και Ποικιλοµορφία. Copyright 2012 by The McGraw-Hill Companies, Inc. All Rights Reserved.

Μάθηµα 6. Οργανωσιακή Κουλτούρα και Ποικιλοµορφία. Copyright 2012 by The McGraw-Hill Companies, Inc. All Rights Reserved. Μάθηµα 6 Οργανωσιακή Κουλτούρα και Ποικιλοµορφία McGraw-Hill/Irwin Copyright 2012 by The McGraw-Hill Companies, Inc. All Rights Reserved. Οργανωσιακή Κουλτούρα και Ποικιλοµορφία v Οι ειδικοί στόχοι του

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 2. Δομολειτουργισμός

Ενότητα 2. Δομολειτουργισμός Ενότητα 2 Λειτουργισμός και θεωρίες κοινωνικής σύγκρουσης Δομολειτουργισμός ΗΠΑ, δεκαετία του 50 και μετά Επιρροές: λειτουργισμός, και ιδίως το έργο του Durkheim, και οργανικισμός Μελέτη μακρο- επιπέδου

Διαβάστε περισσότερα

Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο

Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο ΙΔΙΩΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ «Ο ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ» Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ Α. ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟΥ Σκοπός του Νηπιαγωγείου είναι να βοηθήσει τα παιδιά να αναπτυχθούν σωματικά, συναισθηματικά,

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΙΔΑ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΑΙΡΕΤΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ ΤΗΣ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ»

ΗΜΕΡΙΔΑ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΑΙΡΕΤΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ ΤΗΣ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ» ΗΜΕΡΙΔΑ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΘΕΣΗ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΑΙΡΕΤΩΝ ΟΡΓΑΝΩΝ ΤΗΣ ΑΥΤΟΔΙΟΙΚΗΣΗΣ» Αξιότιμε κύριε Πρόεδρε του ΟΠΣΑ Αξιότιμοι προσκεκλημένοι Κυρίες και κύριοι, Με χαρά δέχθηκα την πρόσκληση του

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Ενότητα 4: Κοινωνικές Τάξεις & Κοινωνικές Ανισότητες στην Ύπαιθρο (1/2) 2ΔΩ

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ο τρίτος τομέας, η κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία;

Τι είναι ο τρίτος τομέας, η κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία; Τι είναι ο τρίτος τομέας, η κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία; Ο τρίτος τομέας αποτελεί ένα σύνολο πρακτικών οργάνωσης της κοινωνικής και οικονομικής ζωής που δεν μπορούν αυστηρά να ενταχθούν ούτε στο

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Γ ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Γ ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Γ ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Το μάθημα της Νέας Ελληνικής Γλώσσας στην Γ Γυμνασίου διδάσκεται τρεις (3) περιόδους την εβδομάδα. Συνεπώς, το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή Συμπεριφορά

Οργανωσιακή Συμπεριφορά ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Οργανωσιακή Συμπεριφορά Ενότητα 1: Εισαγωγή στις Οργανώσεις Ιωάννης Σαλμόν Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Αθανάσιος Σκορδάς, Υφυπουργός Ανάπτυξης «Αναπόσπαστο Κομμάτι του Σύγχρονου Επιχειρείν η Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη»

Περιεχόμενα. Αθανάσιος Σκορδάς, Υφυπουργός Ανάπτυξης «Αναπόσπαστο Κομμάτι του Σύγχρονου Επιχειρείν η Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη» Περιεχόμενα 6 Αθανάσιος Σκορδάς, Υφυπουργός Ανάπτυξης «Αναπόσπαστο Κομμάτι του Σύγχρονου Επιχειρείν η Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη» 9 11 Μαργαρίτα Αντωνάκη, Γενική Διευθύντρια ΕΑΕΕ, «Η Κοινωνική Ευθύνη Αναπόσπαστο

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι ΣΤΑΘΜΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι ΣΤΑΘΜΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΙΝΑΚΑΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΩΝ............................... 15 ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ................................... 17 ΜΕΡΟΣ Ι ΣΤΑΘΜΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Ενωσιακή (& εθνική) πολιτική. νέων στόχων; Καθηγητής Νοµικής Πανεπιστηµίου Αθηνών, ικηγόρος

Ενωσιακή (& εθνική) πολιτική. νέων στόχων; Καθηγητής Νοµικής Πανεπιστηµίου Αθηνών, ικηγόρος Ενωσιακή (& εθνική) πολιτική ανταγωνισµού: σε αναζήτηση νέων στόχων; ηµήτρης Ν Τζουγανάτος ηµήτρης Ν. Τζουγανάτος Καθηγητής Νοµικής Πανεπιστηµίου Αθηνών, ικηγόρος Α. Ποιός ανταγωνισµός; ιεθνώς ενισχύεται

Διαβάστε περισσότερα

Το παραδοσιακό μοντέλο -ιδεολογία

Το παραδοσιακό μοντέλο -ιδεολογία Το παραδοσιακό μοντέλο -ιδεολογία Φρονηματισμός Εθνοκεντρισμός Έμφαση στα πολιτικο-στρατιωτικά γεγονότα Μεγάλες εθνικές αφηγήσεις με βάση την αρχή του αξιοσημείωτου Μονοδιάστατη ανάγνωση του παρελθόντος

Διαβάστε περισσότερα

Επίσκεψη στο ζωολογικό πάρκο

Επίσκεψη στο ζωολογικό πάρκο Επίσκεψη στο ζωολογικό πάρκο A visit to the zoo (προτείνεται να διδαχθεί στο Unit 4, Lesson 1, Think Teen! A Γυμνασίου Αρχαρίων) Προσδοκώμενα αποτελέσματα Περιεχόμενο Βασικά θέματα Ενδεικτικές δραστηριότητες

Διαβάστε περισσότερα

3. Κριτική προσέγγιση

3. Κριτική προσέγγιση Επιστημολογική προσέγγιση της σχέσης θεωρίας και πράξη 3. Κριτική προσέγγιση Καθηγητής Κώστας Χρυσαφίδης Πανεπιστήμιο Αθηνών ΤΕΑΠΗ e.mail:kchrys@ecd.uoa.gr Θεωρία και Πράξη Κριτική Προσέγγιση Οι θετικιστικές

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ανάπτυξη του

Διαβάστε περισσότερα

1 Ος ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΣ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ

1 Ος ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΣ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ 1 Ος ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΣ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ Τι εννοούμε με τον όρο «μαθησιακά αποτελέσματα»; ΓΝΩΣΕΙΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΤΑΣΕΙΣ Ποια είναι τα αναμενόμενα οφέλη από την

Διαβάστε περισσότερα

Τέλης Τύμπας (Πανεπιστήμιο Αθηνών, Swedish Institute for Disability Research; tympas@phs.uoa.gr)

Τέλης Τύμπας (Πανεπιστήμιο Αθηνών, Swedish Institute for Disability Research; tympas@phs.uoa.gr) Εισήγηση στην Ημερίδα Η Πολιτική για την Αναπηρία, Η Αναπηρία για την Πολιτική που συνδιοργάνωσε η ευρωβουλευτίνα του ΣΥΡΙΖΑ Κωνσταντίνα Κούνεβα, το Τμήμα ΑΜΕΑ του ΣΥΡΙΖΑ και το Ινστιτούτο Νίκος Πουλαντζάς

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Πουλάω 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η καταναλωτική συμπεριφορά των πελατών

Διαβάστε περισσότερα