ΟΙ ΘΑΛΑΣΣΙΟΙ ΔΡΟΜΟΙ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΩΝ ΤΗΣ 3 ΗΣ ΚΑΙ 2 Ης ΧΙΛΙΕΤΙΑΣ π.χ. ΚΑΤΑ ΜΗΚΟΣ ΤΟΥ ΙΟΝΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΔΡΙΑΤΙΚΗΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΟΙ ΘΑΛΑΣΣΙΟΙ ΔΡΟΜΟΙ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΩΝ ΤΗΣ 3 ΗΣ ΚΑΙ 2 Ης ΧΙΛΙΕΤΙΑΣ π.χ. ΚΑΤΑ ΜΗΚΟΣ ΤΟΥ ΙΟΝΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΔΡΙΑΤΙΚΗΣ"

Transcript

1 ΟΙ ΘΑΛΑΣΣΙΟΙ ΔΡΟΜΟΙ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΩΝ ΤΗΣ 3 ΗΣ ΚΑΙ 2 Ης ΧΙΛΙΕΤΙΑΣ π.χ. ΚΑΤΑ ΜΗΚΟΣ ΤΟΥ ΙΟΝΙΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΔΡΙΑΤΙΚΗΣ Σταύρος Οικονομίδης Υποψήφιος Διδάκτορας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Η τοπογεωγραφία της Αδριατικής και του Ιονίου 1 Η Αδριατική θάλασσσα οφείλει το όνομά της στην ενετική πόλη Adria, σημαντικό λιμάνι της ετρουσκικής και ρωμαικής αρχαιότητας. Ενώνεται με το Ιόνιο Πέλαγος διαμέσου των Στενών του Otranto, τα οποία έχουν άνοιγμα 73 χιλιόμετρα και χωρίζουν την Puglia από τις Αλβανικές ακτές. Έχει ένα επίμηκες σχήμα και αβαθή ύδατα τα οποία φτάνουν τα 1251 μέτρα στα νότια αλλά δεν αγγίζουν ούτε τα 100 μέτρα βόρεια της γραμμής Ancona Zara 2. Η μακριά αδριατική ακτή έχει μια ευθύγραμμη ανάπτυξη και διακόπτεται μόνο από τα ακρωτήρια του Gargano και του Conero. Δεν είναι λίγες οι θέσεις φυσικών λιμένων που στην ιστορική περίοδο μετατράπηκαν σε σημαντικούς εμπορικούς κόμβους της Μεσογείου όπως του Βρινδιζίου, του Βαρίου, της Ανκόνας, της Ραβέννης, της Βενετίας και της Τεργέστης. Η αδριατική ακτή είναι ελαφρώς υψηλή στην περιοχή της Απουλίας και είναι χαμηλή, με λοφώδεις σχηματισμούς, πιο βόρεια. Είναι αμμώδης και με μικρές λιμνοθάλασσες στην Romagna, στο Veneto και στο Friuli. Η αδριατική ακτογραμμή 1 Τον Ιούνιο του 2004 ο γράφων οργάνωσε το project Adria I το οποίο αφορούσε τον διάπλου κατά μήκος του Ιονίου και της Αδριατικής, με το δικάταρτο σκάφος Doria και πλήρωμα 5 ατόμων, με σκοπό τη συλλογή παρατηρήσεων και στοιχείων που αφορούν στη ναυσιπλοία της Ύστερης Χαλκοκρατίας στις παραπάνω θαλάσσιες περιοχές. Κατά τη διάρκεια του διάπλου έγιναν παρατηρήσεις των θαλάσσιων και αέρινων ρευμάτων, χαρτογράφηση και μορφολογική αξιολόγηση των Ηπειρωτικών, Αλβανικών και Δαλματικών ακτών όσον αφορά στη δυνατότητα ελιμενισμού και την επικινδυνότητά τους κατά την ναυσιπλοία. Είχε προηγηθεί χαρτογραφική μελέτη των ακτογραμμών. Το ταξίδι πέρα από τη συλλογή ωκεανογραφικών και μετεωρολογικών στοιχείων είχε ως σκοπό του τον εντοπισμό παράκτιων θέσεων επιλεγμένων από Μυκηναίους ναυτικούς για τον ανεφοδιασμό τους καθώς και την επιβεβαίωση ή την κατάρριψη προβληματισμών που αφορούν στις ρότες της λεγόμενης Οδού του Ηλέκτρου, κατά μήκος του Ιονίου και της Αδριατικής. Επελέγη η πιθανότερη οδός με σημείο εκκίνησης τη Δυτική Πελοπόννησο ( Πάτρα ) και σημείο τερματισμού τις εκβολές του ποταμού Πάδου. Ενδιάμεσες συμπληρωματικές διαδρομές έριξαν φως στις δυνατότητες ελιμενισμού κατά μήκος των Ηπειρωτικών και Δαλματικών ακτών μέχρι και τη χερσόνησο της Ίστριας. Το project Adria I χρηματοδοτήθηκε από την υποτροφία 1984 Foundation που χορηγήθηκε στον γράφοντα από τον Dr. Charles K. Williams II ως υποστήριξη των ωκεανογραφικών και χαρτογραφικών στοιχείων της παρούσας διατριβής. Συμμετείχαν οι ωκεανολόγοι Dr. Eugenio Trevisan Dr. Fabbrizio Accurso οι οποίοι συνέβαλαν στη συλλογή των απαραίτητων επιστημονικών στοιχείων τα οποία αξιολογήθηκαν και καταγράφηκαν στο παρόν κεφάλαιο. 2 Ιταλική χερσόνησος / Δαλματικές ακτές. 1

2 της ιταλικής χερσονήσου ολοκληρώνεται με υψηλό περίγραμμα στον Κόλπο της Τεργέστης και στα ανατολικά μετατρέπεται σε απόκρημνη και ανασφαλή. Πρέπει να σημειωθεί ότι οι αδριατικές ακτές της Δαλματίας σε αντίθεση με την προσβασιμότητα και την ύπαρξη φυσικών λιμένων της ιταλικής χερσονήσου είναι εξαιρετικά επικίνδυνες και βραχώδεις. Η πλοήγηση γίνεται με κίνδυνο την συντριβή των σκαφών στις πολυάριθμες ξέρες και στα αμέτρητα βραχώδη ακρωτήρια. Φυσική γεωγραφία Η Αδριατική Θάλασσα έχει νότιο σύνορό της τη νοητή γραμμή μεταξύ του ακρωτηρίου της Santa Maura και της εκβολής του ποταμού Butrint στην Αλβανία, ενώ στα βόρεια οριοθετείται από τις ακτές του κόλπου της Τεργέστης. Είναι το μόνο πέλαγος της Μεσογείου που εισχωρεί σε τόσο μεγάλο βάθος στην ηπειρωτική Ευρώπη. Το κανάλι του Ότραντο, με πλάτος 40 ναυτικών μιλίων είναι η είσοδος της Αδριατικής η οποία την ενώνει με το Ιόνιο Πέλαγος και με την κεντρική Μεσόγειο. Η συνολική επιφάνεια της Αδριατικής είναι τετρ.χιλιόμ., το ανάπτυγμα της ακτογραμμής είναι χιλιόμετρα. Στο μεγαλύτερο τμήμα τους οι ακτές που βρέχονται από την Αδριατική είναι βραχώδεις και σχεδόν ενιαίες στο μήκος τους, δίχως σπουδαίες αναδιπλώσεις. Οι ιταλικές ακτές στέφονται από τα Απέννινα Όρη τα οποία αγγίζουν το ύψος των μέτρων και βρίσκονται σε μεγάλη απόσταση από την ακτογραμμή μόνο στο βόρειο τμήμα όπου και υπάρχει η ευρύχωρη παράκτια πεδιάδα των ποταμών Πάδου και Adige. Στα βόρεια υπάρχουν οι οροσειρές των Ιουλίων Άλπεων οι οποίες αποτελούν το ανατολικότερο τμήμα αλπικού συμπλέγματος. Οι Ιούλιες Άλπεις σχηματίζουν το ανατολικό τμήμα της Αδριατικής και μαζί με τις Διναρικές Άλπεις αποτελούν ένα σύνθετο σύμπλεγμα ακρωτηρίων και νησίδων, παράλληλων με την ακτογραμμή. Νότια των Διναρικών Άλπεων σχηματίζεται η απότομη ορεινή ακτογραμμή του Lovcen με τα όρη του Μαυροβουνίου και τις αλβανικές Άλπεις οι οποίες στο βόρειο τμήμα τους βρίσκονται μακρυά από την ακτή ενώ νοτιότερα την προσεγγίζουν αμέσως μετά τον κόλπο της Valona. Η ιταλική ακτογραμμή της Αδριατικής είναι στο μεγαλύτερο κομμάτι της ευθεία και παρουσιάζει ελάχιστα ακρωτήρια: το ακρωτήριο του Gargano και το ακρωτήριο του όρους Conero, νότια της Ancona. Η ιταλική ακτή είναι φτωχή σε απάνεμα και προστατευμένα σημεία και επίσης χαρακτηρίζεται από αβαθή και αμμώδη ύδατα, ενώ στον βορρά παρουσιάζει μεγάλες λιμνοθάλασσες όπως της Βενετίας, του Marano και 2

3 του Grado. Η ακτογραμμή της Τεργέστης είναι εμφανώς διαφορετική, με βαθείς κόλπους και επικίνδυνα ακρωτήρια. Τα βουνά βρίσκονται ακριβώς επάνω από την ακτογραμμή και σχηματίζουν μέχρι το Dubrovnik έναν εντυπωσιακό αριθμό απότομων νησίδων οι οποίες αποτελούν στο σύνολό τους το αρχιπέλαγος της Δαλματίας. Μόνο στη Δαλματία υπάρχουν 718 νησίδες 50 από τις οποίες κατοικούνται και ένας αδιευκρίνιστος αριθμός από ξέρες και υφάλους. Νότια του ποταμού Bojana, φυσικό σύνορο της Βόρειας Αλβανίας, υπάρχει πεδιάδα, μερικώς ελώδης, στην ακτή της οποίας δεν υπάρχουν σημεία ελιμενισμού. Στο νοτιότερο τμήμα της η αλβανική ακτή, μεταξύ Αδριατικής και Ιονίου, είναι βραχώδης και ευθεία. Συμπεράσματα για τη μορφολογία της Αδριατικής και για τα φυσικά φαινόμενα που την χαρακτηρίζουν ως προς τη ναυσιπλοία Η Αδριατική διαιρείται από μετεωρολογική και κλιματική άποψη σε δύο διακριτά τμήματα: σε νότιο και βόρειο. Το πρώτο τμήμα της προσφέρεται για ασφαλή και ταχεία ναυσιπλοία από νότο προς βορρά και από ανατολάς προς δυσμάς. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι ο ΝΑ άνεμος του Σιρόκου ο οποίος προκαλεί έντονη αναταραχή και η μερική επίδραση της Borra, βίαιου άνεμου με κατεύθυνση Βορρά/Νότου, ο οποίος εκδηλώνεται κατά μήκος της Ανατολικής Αδριατικής. Το δεύτερο τμήμα της είναι περισσότερο προβληματικό στη ναυσιπλοία καθώς επηρεάζεται δραματικά από τις Κεντροευρωπαϊκές κλιματικές συνθήκες. Η γεωμορφολογία των ανατολικών ακτών συντελεί στη διάπλαση των ανέμων, ειδικά του ΒΔ Μαίστρου και του ΒΑ Borra. Η κλειστή λεκάνη της Αδριατικής στα βόρεια, μεταξύ του Κόλπου της Βενετίας και της χερσονήσου της Istria, καθώς και η δράση των θαλάσσιων ρευμάτων στα δυτικά με προέλευση τις εκβολές του Πάδου σχηματίζουν το λεγόμενο αντικυκλωνικό κύμα, ένα ρεύμα υψηλής ατμοσφαιρικής πίεσης, και διαδοχικά τα δυνατά, τοπικά ρεύματα αέρος της Κροατίας, γνωστά ως Borrin. 3

4 Η περιοδική δράση του ΝΔ ανέμου γνωστού στις ανατολικές ακτές ως Lebic, προκαλεί έντονες αναταραχές κοντά στις ακτές της Δαλματίας και είναι απαγορευτικός για την ακτοπλοϊκή ναυσιπλοία. Τέλος, επικίνδυνος άνεμος από τα ΝΑ, ο λεγόμενος Γρέγος ή Grecale προκαλεί θαλασσοταραχή μετά τον μήνα Νοέμβριο και για μεγάλο μέρος του χειμώνα, στην Κεντρική Αδριατική. Αιτία είναι ο βαρικός σχηματισμός υψηλής πίεσης στα Βαλκάνια και χαμηλής πίεσης στην Κεντρική Μεσόγειο. Το σύνολο των παραπάνω δεδομένων ευθύνεται για τη δημιουργία μιας ωρολογιακής φοράς των ρευμάτων από δυτικά προς ΒΑ και στη συνέχεια προς νότον. Αντιστρόφως είναι υπεύθυνα για τη δημιουργία μιας περιοδικής αντιωρολογιακής φοράς ρευμάτων από νότια προς ΒΔ. Η γνώση αυτού του πλέον γνωστού φαινομένου της Αδριατικής είναι παλιά στους ναυτικούς και αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση πλοήγησης σε όλο το μήκος της. Τα νησιά της ανατολικής ακτογραμμής Τα νησιά της Palagrusa: Η Μεγάλη Palagrusa έχει μήκος 1300 μέτρα και πλάτος 350. Δεν διαθέτει πηγές νερού, ούτε ήπια ακτογραμμή. Οι πλαγιές της είναι κατακόρυφα τοιχώματα και διατρέχεται περιμετρικά από υφάλους και κοφτερούς σκοπέλους οι οποίοι καθιστούν την προσέγγιση δυσχερή κατά το μεγαλύτερο μέρος του έτους. Ένας μικρός πορθμός διακρίνει τη Μεγάλη από τη Μικρή Palagrusa η οποία είναι μικρότερη κατά το 1/5 ο. Οι βροχοπτώσεις είναι σπάνιες και η βλάστηση περιορισμένη. Τα δύο νησιά αποτελούν το ανατολικότερο τμήμα ενός ευρύτερου νησιωτικού σχηματισμού που ξεκινά από τις ιταλικές ακτές και καταλήγει στα ανοικτά των δαλματικών ακτών σαν φυσική γέφυρα μεταξύ των απέναντι ακτών. Οι νήσοι Tremiti, Pianosa, Μεγάλη και Μικρή Palagrusa, το Susac και το Vis 4

5 αποτελούν τα ανώτερα τμήματα ενός ομοιόμορφου υποθαλάσσιου τείχους που τρόπον τινά διαχωρίζουν στα δύο την Αδριατική. Η οπτική επικοινωνία μεταξύ του ενός και του άλλου είναι δυνατή, τις ημέρες με καλοκαιρία. Τα νησιά της Palagrusa βρίσκονται στο κέντρο αυτού του σχηματισμού και στο πλουσιότερο αλιευτικό τμήμα της Αδριατικής. Η ιδιαιτερότητά τους έγκειται στο ότι βρίσκονται στο επίκεντρο ενός διπλού θαλάσσιου ρεύματος με διπλό μέτωπο, ένα με δυτική φορά και ένα με ανατολική. Στο σημείο ένωσης των δύο ρευμάτων σχηματίζονται ισχυρές δίνες ικανές να προκαλέσουν ζημιά σε ελαφρά σκάφη, κάτω των 50 τόνων. Το Vis: Διαθέτει μήκος 15 χιλιόμετρα και πλάτος 7 ενώ βρίσκεται στα 60 χιλιόμετρα νότια του κροατικού Split. Η ακτογραμμή του είναι απότομη, με γκρεμούς και κάθετα προς τη θάλασσα τοιχώματα, ενώ δύο είναι τα μόνα κατάλληλα σημεία ελλιμενισμού, με αμμώδεις παραλίες. Η υψηλότερη κορυφή του είναι 1200 μέτρα. Το Vis είναι το μόνο από τα νησιά της Αδριατικής με ύπαρξη άφθονων πηγών νερού και οι δύο καλά προστατευμένες από τους δυνατούς ανέμους πεδιάδες είναι διάσημες από την αρχαιότητα για την καλλιέργεια αμπέλου. Ιόνιο Πέλαγος Η περιοχή μεταξύ Αδριατικής και Ιόνιου είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη στη ναυσιπλοία λόγω του συνδυασμού απότομων και βραχωδών ακτών, βραχωδών αβαθών, υφαλοϊδών σχηματισμών και νησίδων καθώς και αέρινων και υδάτινων ρευμάτων τα οποία δημιουργούνται από τη γεωμορφολογία. Η γεωμορφολογία ευθύνεται για τις ατμοσφαιρικές συνθήκες που επικρατούν κατά τη διάρκεια του έτους. Οι απόκρημνες αλβανικές ακτές και οι ψηλοί ορεινοί όγκοι της Ηπείρου διαχωρίζουν απότομα το ατμοσφαιρικό κλίμα της ευρύτερης περιοχής δημιουργώντας δυο ξεχωριστά 5

6 περιβάλλοντα: της θαλάσσιας και της ηπειρωτικής έκτασης. Προϊόν αυτής της συνύπαρξης είναι μια διαρκής συγκρουσιακή περίσταση η οποία εκτονώνεται ενεργητικά στην ακάλυπτη θαλάσσια περιοχή και παθητικά στην ηπειρωτική ακτή. Οι καιρικές συνθήκες που παρατηρούνται στην περιοχή του Βόρειου Ιόνιου Πελάγους αναδιπλώνονται ως εξής: Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού στις δυτικές ακτές της Ελλάδας επικρατούν οι βορειοδυτικοί ή και οι δυτικοί άνεμοι, ανώ αντίθετα κατά τη διάρκεια του χειμώνα σε άλλες περιοχές επικρατούν οι νοτιοανατολικοί ή και οι βορειοανατολικοί. Κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, συχνά και κατά τον χειμώνα, πνέουν θαλάσσιες και απόγειες αύρες από τις οποίες οι δεύτερες από τους ψηλούς ορεινούς σχηματισμούς και διαμέσω των πεδιάδων φθάνουν μέχρι αποστάσεων μικρότερων συνήθως των 10 μιλίων από την ακτή και σπανιώτερα μεγαλύτερων των 20 μιλίων. Οι απόγειοι άνεμοι στις αλβανικές ακτές και στις δυτικές ακτές της ηπειρωτικής Ελλάδας πνέουν συνήθως από βόρειες ή βορειοανατολικές κατευθύνσεις. Στα δυτικά και στα νοτιότερα παράλια της Πελοποννήσου ακολουθούν τους άξονες των γειτονικών κολπώσεων. Δυναμώνουν συνεχώς μέχρι και στα μεσάνυκτα και ξεκινούν να πνέουν δύο ή τρείς ώρες μετά τη δύση του ήλιου εξασθενίζοντας αφού κοπάσουν προσωρινά με την ανατολή. Δυναμώνουν και πάλι αργότερα και ξαναηρεμούν δίνοντας τη θέση τους στις θαλάσσιες αύρες. Μυκηναϊκή ναυτική τεχνογνωσία και δυνατότητες διάπλου της Αδριατικής Διάπλους και φυσικά δεδομένα Ο διάπλους της Αδριατικής είναι πιό σύνθετος από ό, τι μπορεί να φαίνεται εκ πρώτης όψεως. Προκειμένου να υποστηρίξουμε τη δυνατότητα μυκηναϊκής δραστηριότητας κατά μήκος της θα πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψιν κάποιες καίριες προϋποθέσεις κάτω από τις οποίες να μπορεί να υποστηριχθεί επιστημονικά αυτή η δυνατότητα. 6

7 Από την περιγραφή της γεωμορφολογίας των ακτογραμμών της Αδριατικής και της σύστασής της ως υδρολογικό σύστημα σε συνάρτηση με τα ιδιαίτερα συγκρουσιακά αιολικά φαινόμενα συμπεραίνεται η απαραίτητη η αναθεώρηση των ναυσιπλοϊκών δυνατοτήτων κατά την Ύστερη Χαλκοκρατία. Τα δεδομένα της μυκηναϊκής νηογνωσίας επιτρέπουν τον διάπλου υπό όρους οι οποίοι είναι οι ακόλουθοι: Η ιδανική περίοδος ναυσιπλοίας από την Δυτική Πελοπόννησο προς το Caput Adriae και τις εκβολές του Πάδου είναι ο μήνας Ιούλιος, ενώ από τη Βόρεια Αδριατικής προς το Ιόνιο Πέλαγος είναι ο Σεπτέμβριος. Κατά τον Αύγουστο οι ισχυροί αντικυκλώνες είναι απαγορευτικοί για αυτόν τον διάπλου. Ο διάπλους μπορεί να είναι δυνατός και να προσαρμοστεί σε οργανωμένο ναυτικό πρόγραμμα μόνο με την καλή γνώση των θαλάσσιων και αιολικών ρευμάτων της Αδριατικής. Οι κατάλληλη χρήση των θετικών ατμοσφαιρικών συνθηκών επιτρέπει τον ταχύ και ασφαλή διάπλου. Παρά την κοινή άποψη σχετικά με την ακτοπλοϊκή παράδοση των Μυκηναίων αυτή αποδεικνύεται εξαιρετικά δυσχερής σε ορισμένα τμήματα της Αδριατικής και ειδικά στις ανατολικές ακτές, από το Dubrovnik έως τον Κόλπο της Τεργέστης ενώ στις δυτικές από τη Ravenna έως τις εκβολές του ποταμού Πάδου. Κατά μήκος αυτών των ακτογραμμών ο διάπλους θα πρέπει να είναι ανοικτής θάλασσας λόγω της ύπαρξης τοπικών θαλάσσιων ρευμάτων τα οποία σε λίγες μόνο περιπτώσεις είναι εκμεταλλεύσιμα. Ο διάπλους τύπου a cabotage αποδεικνύεται καταστροφικός για μυκηναϊκά σκάφη κατά τη διάρκεια της λάθος εποχής του χρόνου, αλλά όχι αδύνατος σε περιόδους θαλάσσιας ηρεμίας και με την κατάλληλη γνώση της ανατολικής ακτογραμμής. Η ασφαλέστερη διαδρομή ακολουθεί τις ηπειρωτικές ακτογραμμές με πιθανούς σταθμούς ανεφοδιασμού τη θεσπρωτική Εφύρα και το Δυρράχιο, έπειτα την ακτογραμμή του Μαυροβουνίου και την Κεντρική Αδριατική μετά το Dubrovnk. Μία πιθανή ανατολική διαδρομή εκμεταλλεύεται τα θαλάσσια ρεύματα, κατεύθυνσης Βορρά/Νότου που αναπτύσσονται στην περιοχή του Split, χρησιμοποιώντας ως βασικό σταθμό ανεφοδιασμού την περιοχή του San Nicola di Sebenico και φτάνοντας στον Κόλπο της Rieka. Μια πιθανή δυτική διαδρομή προσεγγίζει τις ιταλικές ακτές με εκμετάλλευση των 7

8 θαλάσσιων ρευμάτων κατεύθυνσης Ανατολής/Δύσης και καταλήγει στην περιοχή του Κόλπου της Βενετίας ή στην περιοχή του Δέλτα του Πάδου (Spina, Adria, Ravenna). Η περιοχή μεταξύ των εκβολών του Πάδου και του Timavo μπορεί να είναι πιθανή περιοχή εμπορικών δραστηριοτήτων κατά την Ύστερη Χαλκοκρατία όπως συμβαίνει με βεβαιότητα κατά την κλασική αρχαιότητα. Πρόσφατα ευρήματα προσδίδουν σε αυτή την περιοχή έναν ρόλο κόμβου, με καραβάνια να διανύουν τις Βορειοϊταλικές πεδιάδες και τα κροατικά εδάφη. Ο Κόλπος του Quarnaro είναι ήδη κατά τη 2 η χιλιετία π.χ. σημείο τερματισμού των χερσαίων βαλτικών οδών και σταθερό κέντρο μεταπρατικής δραστηριότητας επάνω στην λεγόμενη «Οδό του Ηλέκτρου». Με τα παραπάνω δεδομένα ο διάπλους μιας θάλασσας με τις ιδιαιτερότητες της Αδριατικής είναι δυνατός σε επίπεδο οργανωμένων εμπορικών δρομολογίων εφόσον ληφθούν υπόψιν η γεωμορφολογία των ακτών της, τα μετεωρολογικά και υδρολογικά φαινόμενα που την χαρακτηρίζουν. Πλοία με μονό ιστίο, μεγάλο αριθμό κουπιών και εκτόπισμα άνω των 30 τόνων μπορούν να διαπλεύσουν με ασφάλεια μέρος της ανατολικής ακτογραμμής και στη συνέχεια να ακολουθήσουν κεντρική πορεία σε ανοικτή θάλασσα. Η λειτουργικότητα πλοίων με αυτά τα χαρακτηριστικά σε εσωτερικά υδάτινα συστήματα, ποτάμια και λιμναία, είναι αμφίβολη, όχι όμως και για πλοιάρια με επίπεδο κύτος και μικρότερο εκτόπισμα όπως αυτά που περιγράφηκαν παραπάνω. Σε καθαρά θεωρητικό επίπεδο μπορεί να υποτεθεί η χρήση τέτοιων μικρών φορτηγίδων για εσωτερικά υδάτινα συστήματα τα οποία αρχικά ακολουθούσαν τον διάπλου στην ανοικτή θάλασσα προσδεδεμένα εν είδει βοηθητικών σκαφών και στη συνέχεια χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά για τις επικοινωνίες στα ενδότερα διαμέσου του πλούσιου συστήματος ποταμών/λιμνών της Βόρειας Ιταλίας. Λαμβάνοντας όμως υπόψιν την πλευσιμότητα του Πάδου ακόμα και για σκάφη άνω των είκοσι τόνων κάτι τέτοιο θα μπορούσε να αποδειχθεί περιττό. Μπορούμε να εικάσουμε ότι σε έναν διάπλου σαν αυτόν της Αδριατικής δραστηριοποιούνταν περισσότερα του ενός πλοία, φορτηγίδες, βοηθητικά σκάφη χρησιμοποιούμενα για τις αποβάσεις σε δύσκολα ή αβαθή ύδατα και πλοία εξοπλισμένα σχεδόν αποκλειστικά με πολεμιστές και οπλικά συστήματα για την 8

9 προστασία των υπόλοιπων σκαφών και την ευρύτερη υποστήριξη του διάπλου. Η ελαφρά μορφή της μυκηναϊκής πεντηκόντορου επέτρεπε τη δυνατότητα ελιγμών, χάρη στο κωπήλατο σύστημα και σε συνδυασμό με την κατάλληλη χρήση ιστίων και πηδαλίου. Δυνατότητα ελιγμών προσέδιδε όχι μόνο το εκτόπισμα τέτοιων σκαφών αλλά και το υδατοδυναμικό τους σχήμα, με υπερυψωμένο ολκό και πρυμναίο ταυτόχρονα, δηλαδή με δυνατότητα πλοήγησης και από τα δύο μέτωπα του σκάφους, σε περιπτώσεις αιολικής αδράνειας, θαλασσοταραχής και στενών διαβάσεων ανάμεσα σε υφάλους και επικίνδυνες νησίδες. Το τεράστιο και πολύπλοκο δίκτυο διαδραστικότητας που σχηματίζεται στον διπλό άξονα Βορρά/Νότου και Δύσης/Ανατολής τοποθετεί την ναυτική τεχνογνωσία των Μυκηναίων σε δεσπόζουσα θέση των εμπορικών δραστηριοτήτων μεταξύ Ανατολικής Μεσογείου και Ευρωπαϊκού Βορρά. Ένας από τους σημαντικούς κλάδους αυτού του δικτύου που ενώνει τα μυκηναϊκά κέντρα με το Caput Adriae και στη συνέχεια με την Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη, η λεγόμενη «Οδός του Ηλέκτρου» αποτελεί οικονομικό δρόμο αποφασιστικό για μια σειρά διαδραστικών αλληλεπιδράσεων σε μήκος και σε πλάτος του μεγαλύτερου μέρους της Μεσογείου. Η εμφανής εδραίωση μιας οικονομικής στρατηγικής με παράπλευρα οφέλη, από την ενετική λιμνοθάλασσα έως την Απουλία, τη Σικελία και τον αιγαιακό χώρο οριστικοποιείται με τη μυκηναϊκή εδραίωση της ζήτησης μεταλλικών κραμάτων και αντικειμένων και με την εμφάνιση νέων πολιτικών μορφωμάτων διαγνωσμένων μέχρι τώρα στη Νότια Ιταλία 3. Η περίφημη φυσική «γέφυρα» μεταξύ δυτικής και ανατολικής ακτής, δηλαδή οι νησιωτικοί σχηματισμοί της Palagrusa βρίσκονται στο εσωτερικό μιας δυναμικής θαλάσσιων ρευμάτων τα οποία τους αποκλείουν από μια ουσιαστική προσέγγιση κατά τον διάπλου της Αδριατικής. Εαν κάτι τέτοιο συμβαίνει μόνο μετά την περίοδο του Β Αποικισμού είναι διότι τότε οι πολιτικοί σχηματισμοί της Δαλματικής ακτής βρίσκονται υπό ηγεμονικό έλεγχο των ελληνικών αποικιακών κέντρων. Και η διάπλαση των νησιωτικών κορυφογραμμών, με ριψοκίνδυνο διάπλου αλλά και οι ήδη εδραιωμένες ηγεμονίες Ιλλυριών, Λιβούρνιων και Ιστρίων κατά την Ύστερη Χαλκοκρατία είναι βασικές αιτίες αποφυγής της ανατολικής αδριατικής ακτογραμμής, από το ύψος της Palagrusa και μετά. Σε αυτό ακριβώς το σημείο ο 3 Vianello 2008, σελ

10 διάπλους έπαιρνε δυτική τροπή, εγκαταλείποντας τη δαλματική ακτή για την περιοχή του Gargano από όπου η πορεία μπορεί να είναι μόνο προς βορράν. Μεταξύ Gargano και Palagrusa ο διάπλους διατρέχει το δυσχερέστερο τμήμα του εφόσον τα ανατολικά αβαθή και τα δυτικά άκρα του Gargano δεν επιτρέπουν κανενός είδους προσέγγιση, απόβαση ή στάση κοντά στις ακτές. Στο τέλος της Ύστερης Χαλκοκρατίας, ωστόσο, δεν υφίστανται πολιτικές δομές τέτοιας διάστασης στην ανατολική ακτή,αλλά ισχυρές τοπικές κοινωνίες οι οποίες αποκλείουν συστηματικά την μυκηναϊκή διείσδυση προς τα ενδότερα, από την Ιλλυρία μέχρι και την χερσόνησο της Istria. Είναι προφανές, βάσει των αρχαιολογικών ευρημάτων, ότι η οποιαδήποτε μυκηναϊκή επιρροή στα ανατολικά της Αδριατικής είναι ελάχιστη, σε σχέση με την κατάσταση που διαμορφώνεται κατά μήκος των ιταλικών ακτογραμμών όπου κινητά και ακίνητα ευρήματα επιβεβαιώνουν την προτίμηση των Μυκηναίων για αυτούς τους τόπους ελλιμενισμού. Τρόποι και τόποι ελλιμενισμού μυκηναϊκών σκαφών στην Αδριατική Ένας διάπλους αποτελείται από τη διαδικασία πλοήγησης, τις στάσεις ανεφοδιασμού, τις φυσικές δυνατότητες ελλιμενισμού και τις «διακρατικές» σχέσεις με πολιτισμούς που ανθούν κατά μήκος του διαπραγματευόμενου διάπλου. Στην περίπτωση της Αδριατικής, όπως και σε κάθε διάπλου, αποφασιστικός παράγοντας για την υλοποίηση σταθερών θαλάσσιων επαφών μεταξύ του ΝΔ ελλαδικού χώρου και του Caput Adriae κατά την Ύστερη Χαλκοκρατία, πέραν των τεχνολογικών δυνατοτήτων, της γνώσης των τοπικών φυσικών φαινομένων και των μεθόδων προσέγγισης των ακτών, είναι το δίκτυο διπλωματικών επαφών με τους κατοίκους των δυτικών και ανατολικών ακτογραμμών, καθώς και με τους κοινωνικούς τους σχηματισμούς. Αυτός ο παράγοντας δεν είναι εύκολο να αναπλασθεί για περιόδους χωρίς ιστορικές μαρτυρίες, και η αρχαιολογική έρευνα μπορεί να είναι μόνο ενδεικτική και κάποιες φορές παραπλανητική. Η απουσία αρχαιολογικών ευρημάτων δεν προεξοφλεί πάντα την απουσία επαφών, όταν αυτές διαθέτουν πολυδιάστατο και δύσκολα ερμηνεύσιμο χαρακτήρα. Ωστόσο η απουσία μυκηναϊκών ευρημάτων σε επίκαιρες θέσεις του αδριατικού διάπλου μπορεί να αντικατοπτρίζει ενδιαφέροντα στοιχεία εφόσον αυτά ερμηνευτούν στη σωστή τους διάσταση. Πιό συγκεκριμένα η παντελής έλλειψη μυκηναϊκής παρουσίας στα νησιά της Μικρής και Μεγάλης Palagrusa θα πρέπει να ερμηνευτεί 10

11 εξετάζοντας όλους τους παράγοντες που συνθέτουν έναν διάπλου: τις φυσικές δυνατότητες προσέγγισης των νησιών, τη ναυτική τεχνολογία της εποχής και την στάση των τοπικών πληθυσμών απέναντι στην μυκηναϊκή παρουσία. Η προσέγγιση της περιοχής της Palagrusa είναι εξαιρετικά ριψοκίνδυνη για σκάφη ελαφρύτερα των 50 τόνων. Έως και σήμερα οι ντόπιοι ψαράδες αποφεύγουν την απόβαση στα νησιά ενώ η αλιεία λαμβάνει χώρα μέσα στον νοητό δακτύλιο που σχηματίζουν τα δύο συγκρουόμενα θαλάσσια ρεύματα που τα περικλείουν. Η γύρω περιοχή χαρακτηρίζεται από επικίνδυνους υφάλους και η μοναδική παραλία είναι εκτεθειμένη επίσης στα θαλάσσια ρεύματα. Επομένως, το μυκηναϊκό ενδιαφέρον για την Palagrusa, παρά την φαινομενικά στρατηγική της θέση σε καίριο σημείο της Αδριατικής, θα ήταν δικαιολογημένα ανύπαρκτο. Κατά την Κλασική και Ρωμαϊκή εποχή η Palagrusa χρησιμοποιείται από Έλληνες και Ρωμαίους ως προκεχωρημένο φυλάκιο και φάρος, όχι ως σταθμός στη ναυσιπλοία, ενώ ακόμα και σήμερα ο παλαιότερος φάρος της Αδριατικής σηματοδοτεί την ύπαρξη του νησιωτικού σχηματισμού ως ένα σημείο αναφοράς στους ναυτικούς χάρτες. Αντίθετα, το παράδειγμα του Σκριπ, πλησιέστερο στις δαλματικές ακτές και στους νησιωτικούς σχηματισμούς της κεντρικής δαλματικής ακτής, σε συνδυασμό με την πενιχρή (αλλά όχι ανύπαρκτη) μυκηναϊκή παρουσία στην περιοχή είναι ερμηνεύσιμη λαμβάνοντας υπόψιν την αδύναμη αιγαιακή επιρροή σε ένα σημείο όπου είναι γνωστή η ύπαρξη τοπικών κοινωνιών με ισχυρή πολιτική οργάνωση και προφανώς αντίπαλον δέος σε μια υποτιθέμενη μυκηναϊκή προσπάθεια διείσδυσης στα ενδότερα. Δεν συμβαίνει το ίδιο στην Κλασική Εποχή, όταν η παρουσία ισχυρών ελληνικών αποικιών διαδραματίζει ηγεμονικό ρόλο στις τοπικές κοινωνίες και ορίζει μια ελληνική περιοχή με εξουσία στην ηπειρωτική δαλματία και συνεπώς στους νησιωτικούς σχηματισμούς κατά μήκος της ανατολικής ακτογραμμής. Η δυνατότητα ελλιμενισμού στη ΒΑ Αδριατική είναι πολύ διαφορετική και ιδιαίτερα στην χερσόνησο της Istria, με την κυκλώπεια ακρόπολη μυκηναϊκού τύπου της Monkodonje και τις ευνοϊκότερες φυσικές συνθήκες προσέγγισης της περιοχής. Προλεγόμενα για τις μυκηναϊκές σχέσεις με την Ιταλία Είναι αξιοσημείωτη η πρόοδος των τελευταίων είκοσι χρόνων έρευνας στο πεδίο της αρχαιολογίας της Κεντρικής Μεσογείου λόγω του επαναπροσδιορισμού ευρημάτων, παλαιότερων μελετών και μεθοδολογίας που έχει συντελεστεί και εξακολουθεί να συντελείται μέχρι τις μέρες μας. Αυτό δεν οφείλεται αποκλειστικά στα νέα ευρήματα 11

12 τα οποία διεύρυναν τις γνώσεις της επιστημονικής κοινότητας αλλά στο μεγαλύτερο ενδιαφέρον των επιστημόνων για τους πρωτο ιστορικούς πολιτισμούς, για τα προβλήματα που αφορούν στις εμπορικές συναλλαγές μεγάλων αποστάσεων και στη βαθύτερη επεξεργασία των θεωρητικών προβλημάτων τα οποία αγγίζουν τις επαφές αυτές και επομένως τις αλληλεπιδράσεις που έλαβαν χώρα κατά τη 2 η χιλιετία π.χ. Η κατανόηση της σημασίας των συναλλαγών μεταξύ του μυκηναϊκού κόσμου και της Δύσης έχει ήδη αναχθεί σε ένα επίπεδο σφαιρικής εκτίμησης του ίδιου του μυκηναϊκού πολιτισμού. Αυτές οι δύο πλευρές, της αρχαιολογικής τεκμηρίωσης δια των ευρημάτων καθώς και της ερμηνευτικής τεκμηρίωσης των αρχαιολογικών ευρημάτων σημείωσαν ταυτόχρονη πρόοδο. Αποτέλεσμα αυτής της προόδου είναι η διαρκής ανάγκη για ενημέρωση και η παραγωγή μελετών μέσα σε ένα πλαίσιο διαρκούς ενημέρωσης. Χάρη στη συγκριτική έρευνα μεταξύ της μυκηναϊκής χρονολογίας και της ιταλικής και μάλιστα της Βορειοϊταλικής αρχαιολογίας καταρτίστηκε τα τελευταία χρόνια ένας πίνακας χρονολογικών οριζόντων των οικισμών και νεκροταφείων σε μια ευρύτατη περιοχή που καλύπτει την ιταλική χερσόνησο σε όλο της το μήκος. Επίσης έχει γίνει αντιληπτή η διάκριση μεταξύ αιγαιακής κεραμικής και ντόπιας κεραμικής που αντιγράφει αιγαιακά πρότυπα και έχει ενημερωθεί ο χάρτης ευρημάτων σε τέτοιο βαθμό ώστε ολόκληρες περιοχές που πριν είκοσι χρόνια ανήκαν στο παρασκήνιο της πολιτισμικής αλληλεπίδρασης σήμερα να έχουν αναδειχθεί σε πρωταγωνιστικές ζώνες έρευνας. Οι επαφές μεταξύ του Αιγαίου και της Ιταλίας ανέρχονται πλέον σε περιόδους ιδιαίτερα παλαιές και πιό συγκεκριμένα στα τέλη της 3 ης χιλιετίας όταν παρατηρούνται πολιτισμικές αναλογίες και επιρροές στο πλαίσιο κάποιου πρώιμου τύπου επικοινωνίας της οποίας ο χαρακτήρας είναι ακόμα αδιευκρίνιστος. Με τη δημιουργία του μυκηναϊκού πολιτισμού και ιδιαίτερα στη φάση των Λακκοειδών Τάφων, μεταξύ του τέλους του 17 ου και την αρχή του 16 ου αιώνα π.χ παρατηρείται μυκηναϊκό ενδιαφέρον για την Κεντρική Μεσόγειο το οποίο σήμερα είναι γνωστό ότι έγκειτο σε επαφές συνεχείς και οργανωμένες. Σε μια περίοδο κατά την οποία τα μυκηναϊκά κέντρα έχουν μια καθυστερημένη ανάπτυξη σε σχέση με τις Κυκλάδες και την Κρήτη παρατηρούνται οι πρώτες αρχαιολογικές ενδείξεις αιγαιακών εισαγωγών στη Δύση. Στη Νεοανακτορική περίοδο στο Αιγαίο είναι η Κρήτη που διατηρεί ηγεμονικό ρόλο στις εμπορικές συναλλαγές και μάλιστα με διαδρομές που την συνδέουν με την 12

13 Ανατολή. Αντιθέτως, τα μυκηναϊκά κέντρα εξουσίας, ως ανερχόμενες πολιτικές και οικονομικές οντότητες στην ηπειρωτική Ελλάδα, επιδεικνύουν ενδιαφέρον για εναλλακτικές περιοχές στην αναζήτηση πρώτων υλών, στην Κεντρική Μεσόγειο και μάλιστα στην ιταλική χερσόνησο. Κάτω από αυτό το οικονομικό και πολιτικό πρίσμα είναι δυνατή η κατανόηση των πρώιμων μυκηναϊκών εξαγωγών σε Ιταλία και ευρύτερη Κεντρική Μεσόγειο, όπου σε αυτή την φάση επικεντρώνονται στη νότια Τυρρηνική Θάλασσα και πιό συγκεκριμένα στις Αιόλιες και Φλεγραίες Νήσους. Η μυκηναϊκή κεραμική που έχει βρεθεί στην συγκεκριμένη περιοχή αποτελεί απτό δεδομένο συστηματικών και τουλάχιστον εκ πρώτης όψεως διαρκών αιγαιακών επαφών. Η φτωχή παρουσία μυκηναϊκών ευρημάτων σε αυτή την πρώιμη περίοδο κατά μήκος της νότιας ακτογραμμής της ιταλικής χερσονήσου μπορεί να αποτελεί απλά κενό το οποίο να οφείλεται στην ανεπάρκεια των αρχαιολογικών ανασκαφών. Εντούτοις η σποραδική παρουσία μικρής ποσότητας επείσακτων προϊόντων στη νότια ιταλική ακτογραμμή, συγκριτικά με τον πλούτο μυκηναϊκών ευρημάτων στα νησιά της νότιας Τυρρηνικής Θάλασσας μπορεί, ενδεχομένως, να ερμηνευτεί μέσα από τον διαφορετικό χαρακτήρα επαφών μεταξύ αυτών των περιοχών από τους Μυκηναίους ναυτικούς. Δεν πρέπει να λησμονείται ότι ένας από τους σημαντικότερους χαρακτήρες του μυκηναϊκού πολιτισμού είναι η υπερπόντια δραστηριότητα και προς ανατολάς και προς δυσμάς, για την προμήθεια πρώτων υλών σπάνιων στο Αιγαίο. Λαμβάνοντας ως γνώμονα αυτό το καίριο δεδομένο γίνεται αντιληπτό ότι οι μυκηναϊκές επαφές στηρίζονται στην ανάγκη προμηθείων πρώτων υλών για τη διατήρηση της οικονομικής τους ισορροπίας κύριοι τόποι ενδιαφέροντος είναι εκείνοι οι οποίοι εξασφαλίζουν, λόγω γεωγραφικών και πολιτισμικών προϋποθέσεων, επάρκεια συναλλαγών και μεταπρατικής δραστηριότητας. Το αρχιπέλαγος της Τυρρηνικής Θάλασσας, ιδιαίτερα η περιοχή των Αιόλιων και Φλεγραίων Νήσων αποτελεί έναν από τους πρωτεύοντες μυκηναϊκούς στόχους λόγω της γεωγραφίας τους, όπου μικρά νησιά είναι ευκολότερα στις συναλλαγές από ό, τι ευρύτερες περιοχές με άγνωστα και συνεπώς δυσκολότερα ως προς τον έλεγχο ενδότερα. Η ναυσιπλοοία στις δυτικές θάλασσας που βρέχουν την ιταλική χερσόνησο κατά τη διάρκεια του σχηματισμού του μυκηναϊκού πολιτισμού αποτελεί προσπάθεια 13

14 αναζήτησης απαραίτητων πρώτων υλών σε περιοχές διαφορετικές από εκείνες στις οποίες δραστηριοποιούνται οι Μινωίτες Κρητικοί. Μετά από την παραπάνω σύνοψη της κατάστασης ως έχει στην ευρύτερη ιταλική χερσόνησο κατά την πρώιμη μυκηναϊκή περίοδο θα παρουσιαστεί το πανόραμα των επαφών μεταξύ Αιγαίου και Ιταλίας και η εξέλιξή τους στο δεύτερο μισό της 2 ης χιλιετίας π.χ. προκειμένου να καταστεί ευκρινής η εξάπλωση των επαφών στις βόρεις επαρχίες της χερσονήσου, στην Αδριατική και στην περιοχή του Caput Adriae. Οι επαφές μεταξύ των δύο χερσονήσων, ελληνικής και ιταλικής μπορούν να χωριστούν σε τρείς διαφορετικές φάσεις: Πρώτη φάση: 16 ος /15 ος αιώνας π.χ. Δεύτερη φάση: 14 ος /13 ος αιώνας π.χ. Τρίτη φάση: 12 ος /11 ος αιώνας π.χ. Η Πρώτη φάση, που αντιστοιχεί στην ΥΕΙ και ΙΙ, αποτελεί περίοδο κατά την οποία ο μυκηναϊκός πολιτισμός βρίσκεται ακόμα σε στάδιο διαμόρφωσης και επέκτασης στο εσωτερικό του ελλαδικού χώρου. Η Δεύτερη φάση αντιστοιχεί με την ΥΕΙΙΙΑ και Β και αποτελεί την περίοδο του απογείου της μυκηναϊκής επιρροής η οποία εξαπλώνεται σε Δωδεκάνησο και Κρήτη. Η Τρίτη φάση, που αντιστοιχεί στην ΥΕΙΙΙΓ και στην λεγόμενη ευρύτερη Υστερομυκηναϊκή περίοδο, αποτελεί την περίοδο της οικονομικής και πολιτικής κατάρρευσης των μυκηναϊκών κέντρων καθώς και της δημογραφικής ανακατάταξης στο εσωτερικό του ελλαδικού χώρου. Λαμβάνοντας υπόψιν σε γενικότερο πλαίσιο τις υπερπόντιες μυκηναϊκές δραστηριότητες στις παραπάνω τρείς διακριτές φάσεις θα πρέπει να παρατηρηθεί ότι βάσει των αρχαιολογικών ευρημάτων το μυκηναϊκό ενδιαφέρον για την ιταλική χερσόνησο εκδηλώνεται ήδη από νωρίς και μάλιστα νωρίτερα από την όποια επαφή με την Ανατολή. Πράγματι, εκτός από περιορισμένο αριθμό μυκηναϊκών οστράκων στην περιοχή της Μιλήτου τα οποία χρονολογούνται στην ΥΕΙ, η πλειονότητα των αιγαιακών ευρημάτων αυτής της περιόδου από την Μικρά Ασία, την Συροπαλαιστίνη, την Κύπρο και την Αίγυπτο είναι μινωική και όχι μυκηναϊκή, η οποία αρχίζει να αντικαθιστά σταθερά την μινωική μόνο μετά την ΥΕΙΙΑ. Τα πολυάριθμα μυκηναϊκά ευρήματα που κατακλείζουν την Μικρά Ασία εμφανίζονται στους 14 ο και 13 ο αιώνα, ενώ κατά την ΥΕΙ/ΙΙ τα μυκηναϊκά ευρήματα στη Συροπαλαιστίνη είναι περιορισμένα και βρίσκονται σε συνάρτηση με μινωικά. Κατά την ΥΕΙΙΙ Α και Β η μυκηναϊκή παρουσία είναι έντονη σε όλα τα μεγάλα 14

15 κέντρα εξουσίας των ακτών της Συροπαλαιστίνης και ιδιαίτερα κατά μήκος της κοιλάδας του Ορόντη, ενώ στην Αίγυπτο η ΥΕΙΙΙ Α και Β είναι επίσης έντονη, ειδικά κατά μήκος του Νείλου και μεταξύ Ηλιουπόλεως και Θηβών. Η κατάσταση αλλάζει δραματικά μετά το τέλος της ανακτορική περιόδου. Κατά την ΥΕΙΙΙ Γ οι μυκηναϊκές εξαγωγές στην Εγγύς Ανατολή είναι πλεόν εξαιρετικά περιορισμένες ενώ φαίνεται να αντικαθίστανται από ευρήματα μυκηναϊκού ύφους αλλά εγχώριας παραγωγής, γνωστής στην Συροπαλαιστίνη ως «κεραμική των Φιλισταίων». Επιστρέφοντας στην Κεντρική Μεσόγειο η εξέταση των μυκηναϊκών προϊόντων πρέπει να γίνεται υπό το πρίσμα της διαχρονικότητας των επαφών, της γεωγραφικής ιδιαιτερότητας των θαλάσσιων δρόμων προς την ιταλική χερσόνησο, κρατώντας υπόψιν τα όσα ειπώθηκαν παραπάνω για τις σχέσεις με την Ανατολική Μεσόγειο και την Εγγύς Ανατολή. Οι πρώιμη μυκηναϊκή παρουσία στην Ιταλία κατά την πρώτη φάση των επαφών με τη Δύση επικεντρώνεται στη νότια Τυρρηνική Θάλασσα και σποραδικά στη Νότια Ηπειρωτική Ιταλία στις θέσεις Molinella sul Gargano, στο Porto Perone του Τάραντα και στο Capo Piccolo του Κρότωνα. Οι δύο εν λόγω θέσεις παίζουν τον ρόλο μικρών σταθμών στη ναυσιπλοία προς το Τυρρηνικό Αρχιπέλαγος, με περιορισμένες αποδείξεις για αμοιβαίες εμπορικές συναλλαγές ανάμεσα στις δύο πλευρές. Πάντα στην Πρώτη φάση του μυκηναϊκού ενδιαφέροντος για την Ιταλία ανήκουν τα παλαιά και τα νέα ευρήματα στη νησίδα της Vivara της Νεάπολης. Οι παλαιότερες ενδείξεις μυκηναϊκής παρουσίας βρέθηκαν στη μια από τις δύο κύριες θέσεις που ερευνήθηκαν στη Vivara και πιό ειδικά στην Punta di Mezzogiorno, με ευρήματατα οποία χρονολογούνται στην ΥΕΙ και ΥΕΙΙ Α, δηλαδή στον 16 ο αιώνα π.χ. Από ανασκαφική άποψη η δεύτερη θέση στη Vivara, δηλαδή η Punta d Alaca μυκηναϊκή κεραμική η οποία χρονολογείται μεταξύ της ΥΕΙΙ Α και των αρχών της ΥΕΙΙΙ Α, δηλαδή στον 15 ο αιώνα π.χ. Ο όγκος υλικού μυκηναϊκής προέλευσης είναι τόσος ώστε να είναι έγκυρη η θεώρηση ότι και η Vivara και οι Αιόλιες Νήσοι αποτελούν σταθερούς σταθμούς στους οποίους λάμβανε χώρα εμπορική δραστηριότητα, κατά τον χρονολογικό ορίζοντα του πολιτισμού του Capo Graziano. Στην Δεύτερη φάση μυκηναϊκής παρουσίας στην ιταλική χερσόνησο η Νότια Ηπειρωτική Ιταλία και η Σικελία εμπλέκονται άμεσα στο δίκτυο των εμπορικών συναλλαγών με τις Αιόλιες Νήσους, ενώ η παρουσία στις Φλεγραίες Νήσους περιορίζεται έως και εκλείπει οριστικά. Κατά τον 14 ο αιώνα π.χ. βασικά επίκεντρα 15

16 του ενδιαφέροντος είναι οι Αιόλιες Νήσοι και η Σικελία, ενώ στη νότια ηπειρωτική Ιταλία το μοναδικό μεγάλο επίκεντρο συναλλαγών είναι η θέση του Scoglio del Tonno. Κατά τη διάρκεια του επόμενου αιώνα, δηλαδή του 13 ου παρατηρείται μια μετακίνηση των θαλάσσιων διαδρομών με κύριο προορισμό τη νότια ακτογραμμή της Σικελίας, ίσως διότι από εκεί αρχίζουν να αναπτύσσονται επικοινωνιακές αρτηρίες προς τη Σαρδηνία. Δεν είναι τυχαίο ότι σε αυτή την φάση ανήκουν χρονολογικά τα μυκηναϊκά όστρακα της ιβηρικής χερσονήσου 4, κάτι που μπορεί να υποδεικνύει την νέα αυτή διάρθρωση θαλάσσιων διαδρομών ακόμα πιό δυτικά της ιταλικής χερσονήσου, της Σικελίας και της Σαρδηνίας. Στον ίδιο αιώνα ο ρόλος της Νότιας Ηπειρωτικής Ιταλίας αλλάζει από υποχρεωτικό διαμετακομιστικό σταθμό στα ταξίδια προς τα ΒΔ και μετατρέπεται σε τόπο εγκατάστασης. Δύο εδώ είναι οι θέσεις που τις τελευταίες δύο δεκαετίες έχουν προσδώσει στις έρευνες σημαντικό όγκο ευρημάτων, το Broglio di Trebisacce στην Καλαβρία και το Termitito στα Βασιλικάτα 5. Στο Termitito η μυκηναϊκή κεραμική που έχει βρεθεί είναι παραγωγή που έχει κατασκευαστεί από ντόπιους πηλούς, ένδειξη ότι η θέση αποτελεί με βεβαιότητα εγκατάσταση μόνιμου χαρακτήρα και με μία εμπορική βάση στην οποία διαδραματίζεται για πρώτη φορά εδραιωμένη ανταλλαγή προϊόντων αλλά και ευρύτερων πολιτισμικών αλληλεπιδράσεων και τεχνογνωσίας. Το Broglio di Trebisacce παρουσιάζει περαιτέρω στοιχεία όσον αφορά τη μυκηναϊκή παρουσία στη Νότια ηπειρωτική Ιταλία και έχει μακρά διάρκεια, από τη Μέση Ιταλική Χαλκοκρατία έως και την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου. Η δημιουργία του οικισμού ταυτίζεται με την παλαιότερη παρουσία μυκηναϊκής κεραμικής, δηλαδή κατά την ΥΕΙΙΙ Α, ενώ οι αριθμοί των οστράκων αυξάνουν δυναμικά κατά την ΥΕΙΙΙ Β, με ντόπια κεραμική που μιμείται με επιτυχία την μυκηναϊκή. Μία ιδιομορφία που ξεχωρίζει το Broglio di Trebisacce είναι η ύπαρξη γκρίζας τροχήλατης κεραμικής, την οποία οι ανασκαφείς ονόμασαν «μινυακού τύπου», στα στρώματα της Ύστερης 4 Στον οικισμό του Llanete de los Moros. 5 Ενδιαφέρουσα ιδιομορφία αποτελεί το ότι στη Σικελία και τις Αιόλιες Νήσους τα μυκηναϊκά ευρήματα προέρχονται αποκλειστικά από νεκροταφεία ενώ στη Νότια Ηπειρωτική Ιταλία και τη Σαρδηνία προέρχονται αποκλειστικά από οικισμούς. Εντούτοις, και στις δύο περιπτώσεις πρόκειται για ντόπια νεκροταφεία και οικισμούς με μια σταθερή παρουσία μυκηναϊκών ευρημάτων ενσωματωμένων στο σύνολο του υλικού πολιτισμού. 16

17 Ιταλικής Χαλκοκρατίας 6. Αυτή η ψευδομινυακή κεραμική απέδοσε τα περισσότερα όστρακα στα στρώματα της Ύστερης Ιταλικής Χαλκοκρατίας και αποτελείται από πύθους μεγάλου μεγέθους με σχοινοειδή διακόσμηση και πηλό καλής διήλησης αλλά και από επιτραπέζια αγγεία. Στην ευρύτερη ζώνη της Σιβάρεως, στη θέση Torre del Mordillo πιό πρόσφατες ανασκαφές κατέδειξαν την ύπαρξη περαιτέρω ψευδομινυακής αλλά και απομιμήσεις μυκηναϊκής κεραμικής, κάτι που αποδεικνύει ότι το Broglio di Trebisacce δεν είναι η μοναδική θέση με αιγαιακές επιρροές αλλά μια μεγάλη περιοχή που από την αρχαϊκή εποχή γίνεται επίκεντρο ελληνικής διείσδυσης και μητροπολιτικό κέντρο της Μεγάλης Ελλάδας. Στη Σαρδηνία η κύρια συγκέντρωση μυκηναϊκών ευρημάτων παρατηρείται στον οικισμό του Antigori στα δυτικά του Cagliari, με κεραμική της ΥΕΙΙΙ Β και επίσης κυπριακή, μινωική κεραμική και ντόπιες μυκηναϊκές απομιμήσεις. Από όλο το νησί προέρχεται μεγάλος αριθμός θραυσμάτων χάλκινων ταλάντων σχήματος δέρματος βοός και από τα πέντε ακέραια τάλαντα από το Antigori, ήδη γνωστά από τον περασμένο αιώνα. Οι ενδελεχείς μελέτες των Vagnetti, Lo Schiavo, 7 απέδειξαν ότι η Σαρδηνία ήταν το δυτικότερο μεταλλουργικό κέντρο επεξεργασίας και παραγωγής του ορείχαλκου της ιταλικής χερσονήσου κατά την Ύστερη Χαλκοκρατία, εφάμιλλο με τα μεταλλουργικά κέντρα της Βόρειας Ιταλίας και της πεδιάδας του Πάδου. Τα αρχαιολογικά ευρήματα από τη σικελική Θάψο, τη Σαρδηνία και τη Νότια ηπειρωτική Ιταλία συνηγορούν στον ρόλο που διεδραμάτισε η ιταλική χερσόνησος στην εκμετάλλευση του χαλκού και στη διακίνησή του μετά το 1200 π.χ. Δεν είναι συμπτωματικό ότι η εξάπλωση των θαλάσσιων δρόμων προς τα δυτικά και ΒΔ λαμβάνει χώρα μετά την καταστροφή του μεγαλύτερου διαμετακομιστικού κόμβου της Συροπαλαιστίνης, την Ugarit, παραδοσιακού τόπου διακίνησης του κασσίτερου στην Ανατολική Μεσόγειο. Κατά την Τρίτη φάση της μυκηναϊκής δραστηριότητας στην ιταλική χερσόνησο, Σικελία και Σαρδηνία παρατηρείται μείωση των μυκηναϊκών επείσακτων αγγείων και αύξηση των μυκηναϊκών απομιμήσεων, καθώς και της παρουσίας των πρώτων γεωμετρικών διακοσμητικών σχημάτων στην κεραμική η οποία στην Ιταλία είναι γνωστή ως: Ενώτρια και Υαπίγια Πρωτογεωμετρική. 6 Η κεραμική αυτή είναι άγνωστη στη Νότια Ιταλία και διαθέτει χαρακτηριστικά κοινότερα σε χειροποίητη κεραμική. 7 Vagnetti L. Lo Schiavo F. 1989: Late Bronze Age Long Distance Trade in the Mediterranaean. Early Societies in Cyprus. Ed. E. Petenburgh. Edinburgh. 17

18 Επίσης παρατηρείται ύπαρξη μυκηναϊκής κεραμικής και ντόπιες μυκηναϊκές απομιμήσεις κατά μήκος των εσωτερικών διαδρομών επικοινωνίας της Ιταλίας, ακόμα και σε μεγάλη απόσταση από το Αιγαίο και το Ιόνιο όπως η περιοχή του Λατίου και προπαντώς της πεδιάδας του Πάδου ποταμού, στον μακρινό βορρά. Θέσεις όπως αυτή του Scoglio di Trebisacce στο απόγειο του μυκηναϊκού πολιτισμού αποτελούν βασικούς σταθμούς μεταπρατικού εμπορίου και διέλευσης προς την Κεντρική και Βόρεια Ιταλία, με χάλκινα ευρήματα από τον πολιτισμό των Palafitte/Terramare και αδριατική κεραμική. Έτσι, ακολουθεί μια αισθητή πολιτισμική αλλαγή σε ολόκληρη την χερσόνησο η οποία διαφοροποιεί τους οικισμούς της Ύστερης Ιταλικής Χαλκοκρατίας ως προς τον γεωργικό, δημογραφικό και τεχνολογικό χαρακτήρα τους. Η διαδραστική συμπεριφορά των συναλλαγών μεταλλάσσει δραματικά το πρόσωπο μιας ολόκληρης χερσονήσου μέσα από μια μακρά διαδικασία επικοινωνίας μεταξύ διαφορετικών τόπων προέλευσης και προορισμών 8. Η αισθητή διαφοροποίηση μεταξύ του τύπου των ευρημάτων από τη Σαρδηνία και τη Νότια Ιταλία χρήζει περαιτέρω μεθοδολογική ερμηνεία και ευρύτερη αρχαιολογική έρευνα πεδίου. Στη μεν Σαρδηνία λαμβάνει χώρα επεξεργασία και διακίνηση αποκλειστικά «εξωτικών» μεταλλικών προϊόντων, ενώ δεν είναι ακόμα ξεκάθαρη η διαδικασία της κοινωνικής αλλαγής στους τοπικούς οικισμούς, ενώ στη Νότια Ιταλία και τη Σικελία είναι εμφανές ότι τα επείσακτα στοιχεία, τα σχήματα, τα μοντέλα διακόσμησης και η τεχνογνωσία απορροφούνται και τελικά υιοθετούνται σε βάθος από τους ντόπιους πληθυσμούς. Αναμφίβολα τα αρχαιολογικά τεκμήρια υποδεικνύουν μια κατάσταση κατά την οποία συστηματικές επαφές λαμβάνουν χώρα και καθιστούν τους νοτιοϊταλικούς οικισμούς σταθμούς ενσωματωμένους στις θαλάσσιες οδούς εμπορίου, όχι αποκλειστικά από τα αντολικά προς τα δυτικά και με μια εντυπωσιακή κινητικότητα κεραμέων και μεταλλουργών, ιδιαίτερα μεταξύ Ύστερης και Τελικής Ιταλικής Χαλκοκρατίας. Η «Οδός του Ηλέκτρου» Με τον όρο: «Οδός του Ηλέκτρου» περιγράφεται, ήδη από τα μέσα του 19 ου αιώνα, μια υποθετική διαδρομή η οποία ένωνε τη Μεσόγειο διαμέσω της Αδριατικής και του 8 Από τη μια πλευρά Κύπρου, Κρήτης και ιταλικής χερσονήσου και από την άλλη Αιγαίου, Ελλαδικού χώρου και ιταλικής χερσονήσου. Ο χαρακτήρας αυτής της τριπολικότητας δεν έχουν ακόμα διαγνωστεί πλήρως, ωστόσο τα ευρήματα από τον Κομμό και το Χαλά Σουλτάν Τεκκέ, καθώς και από το πλοίο του Ulu Burun σηματοδοτούν ένα πολύπλοκο δίκτυο έντονων διαδραστικών επαφών οι οποίες δεν αποκλείουν τον κρητικό και κυπριακό παράγοντα στην ευρύτερη σύνθεσή τους. 18

19 Ιονίου με την Κεντρική και Βόρεια Ευρώπη. Η υποθετική αυτή «Οδός» αποτελούσε σύμφωνα με τους πρώτους παλαιοεθνολόγους, αρχαιολόγους και ιστορικούς 9, διάμεσο ανταλλαγής πολυτελών προϊόντων μεταξύ διαφορετικών πολιτισμών και λαών και ιδιαίτερα του εξωτικού ηλέκτρου, το οποίο κατά την κλασική και ρωμαϊκή εποχή θεωρείτω περιζήτητο ορυκτό 10. Πράγματι, στη βάση των πρώιμων επιστημονικών θεωριών περί υπάρξεως τέτοιας «Οδού» βρίσκεται η ελληνική μυθολογία και πιό συγκεκριμένα ο μύθος του Φαέθωνα και των Ηλεκτρίδων Νήσων 11, τόπο ημιπραγματικό, ημιθρυλικό στην περιοχή της Caput Adriae στον οποίο υπήρχε το πολύτιμο αυτό ορυκτό 12. Η διαμόρφωση του όρου είναι σύγχρονη σύλληψη επομένως και αρχικά χρησιμοποιήθηκε περισσότερο ευφημιστικά παρά επιστημονικά για να περιγράψει χονδρικά την υποψία ύπαρξης εμπορικών ανταλλαγών μεταξύ ευρωπαϊκού βορρά και ελληνικού νότου. Ωστόσο η πρώτη, εμπεριστατωμένη ύπαρξη της «Οδού του Ηλέκτρου» αποδεικνύεται μέσα από πολυάριθμα άρθρα των αρχών του 20 ου αιώνα και στη συνέχεια με επιστημονικές πραγματείες του δεύτερου μισού του 20 ου αιώνα ένας πραγματικός, πρωτεύοντας επικοινωνιακός άξονας με κατεύθυνση βορρά / νότου με δευτερεύουσες και παράλληλες αποφύσεις κατεύθυνσης δύσης / ανατολής, συνδέοντας μεγάλο μέρος ολόκληρης της ευρωπαϊκής ηπείρου. Σπονδυλική στήλη αυτού του ευρύτατου επικοινωνιακού δικτύου είναι η Αδριατική Θάλασσα και στη νοτιότερη συνέχειά της το Ιόνιο. Το ήλεκτρο είναι ρητίνη των κωνοφόρων δέντρων 13 της οποίας με τις κατάλληλες περιβαλλοντικές συνθήκες απολιθώθηκαν τα οργανικά υπολείμματα με αποτέλεσμα να επέλθει σκλήρυνση και δημιουργία του τελικού προϊόντος. Παρά την 9 Wilbur Smith The Dictionary of Greek and Roman Geography 1873, 849., 10 Η Μαγεία του Κεχριμπαριού, Φυλαχτά και Κοσμήματα από τη Μεγάλη Ελλάδα και τη Μακεδονία. Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, 22 Ιουλίου 2009 / 15 Φεβρουαρίου Κατάλογος Έκθεσης, σλ. 14 / Σύμφωνα με την αρχαία ελληνική μυθολογία το ήλεκτρο προερχόταν από την Εσπερία Δύση και πιό συγκεκριμένα από τον ποταμό Ηριδανό, τον σύγχρονο Πάδο της βόρειας Ιταλίας. Ο Φαέθωνας ενώ πετούσε στον ουρανό με το άρμα του πατέρα του Ήλιου χτυπήθηκε με κεραυνό από τον Δία προκειμένου να μην κάψει τη γη το άρμα το οποίο ο Φαέθωνας οδηγούσε ιδιαίτερα χαμηλά. Το αποτέλεσμα της κατακεραύνωσης ήταν να πέσει ο Φαέθωνας και να σκοτωθεί στον Ηριδανό / Πάδο. Οι τρείς αδελφές του Ηλιάδες κλαίγοντας δημιούργησαν την πολύτιμη ρητίνη, πριν μεταμορφωθούν οι ίδιες σε δέντρα. Στον Ηριδανό / Πάδο, λοιπόν, οι αρχαίοι Έλληνες και Ρωμαίοι τοποθετούσαν την χώρα προέλευσης του Ηλέκτρου, μία εσφαλμένη εντύπωση στην πραγματικότητα εφόσον η βόρεια Ιταλία αποτελούσε απλά έναν από τους σταθμούς διαμετακόμισης του Ηλέκτρου από τη Βαλτική Θάλασσα, σε μια περίοδο προηγούμενη του κλασικού ελληνικού πολιτισμού. Παλαίφατος Περί Απίστων, XVIII, LII. Οβίδιος Περί Μεταμορφώσεων, Ι, 750 ΙΙ / R. Katicic Podunavlje I Jadran u epu Apolonija Rodanina, Godisnjak Centra za balkanoloska ispitivanja Akademije nauka I umjetnostibosne I Hercegovine , 104/ Πεύκο του τύπου Pinus Succifera. 19

20 περιορισμένη ύπαρξη ηλέκτρου κακής ποιότητας στην ιταλική χερσόνησο 14 η κύρια πηγή βρίσκεται σε διάφορα σημεία κατά μήκος της ανατολικής Βαλτικής ακτογραμμής 15. Το ήλεκτρο της Βαλτικής χρονολογείται μεταξύ της Ηωκαίνου και της Ολοκαίνου περιόδου 16. Το ήλεκτρο της Βαλτικής συλλεγόταν κατά μήκος των ακτών μετά τις καταιγίδες οι οποίες αποκολλούσαν μεγάλες ποσότητες από τον πυθμένα της θάλασσας αλλά επίσης εξορυσσόταν σε οργανωμένα ορυχεία των άνω περιοχών 17. Ο Oscar Montelius στα και ο Jose Maria de Navarro στα ήταν οι πρώτοι που ανέπτυξαν επιστημονική έρευνα όσον αφορά την προέλευση του ηλέκτρου αλλά και τις πιθανές οδούς δια μέσου των οποίων αυτό διακινήθηκε κατά την εποχή της Χαλκοκρατίας. Ταυτόχρονα με τη θεωρητική μελέτη της λειτουργίας της Οδού του Ηλέκτρου άλλες θεωρίες αναπτύχθηκαν, όπως εκείνη μιας αντίστοιχης «Οδού», της Οδού του Κασσίτερου, μέσω της οποίας διακινούνταν οι μεταπράττες που αναζητούσαν το αναγκαίο αυτό κράμα για την επεξεργασία του χαλκού. Οι παράμετροι μοιάζουν πολύ και στις δύο περιπτώσεις εφόσον πρόκειται για την εποχή που ο διφουζιονισμός αποτελεί κυριαρχούσα μεθοδολογία. Η υπόθεση της ύπαρξης μιας οδού που οδηγούσε στη Βαλτική αποδείχτηκε να ευσταθεί ενώ τα ευρήματα κατά μήκος αυτής της αρχικά υποθετικής αρτηρίας διακίνησης προϊόντων βρίσκονταν ολοένα και περισσότερα τεκμήρια αυτής της δραστηριότητας. Τα τεκμήρια αφορούσαν αρχικά ήλεκτρο κατάσπαρτο κατά μήκος της Αδριατικής με νοτιότερο σημείο προορισμού την Κρήτη και από το ήλεκτρο δόθηκε στην Αδριατική το γνωστό προσωνύμιο. Ωστόσο δεν ήταν μόνο το ήλεκτρο το μόνο προϊόν που αποδείκνυε συναλλαγές κατά την Ύστερη Χαλκοκρατία κατά μήκος της Οδού του Ηλέκτρου αλλά και μια σειρά άλλων προϊόντων όπως χάλκινα αντικείμενα τα οποία χαρτογραφήθηκαν και πάλι κατά μήκος της Αδριατικής, των δύο απέναντι ακτών της ιταλικής χερσονήσου και των δαλματικών και αλβανικών παραλίων. Εντούτοις οι ελληνικοί μύθοι είναι ιδιαίτερα βαθιά ριζωμένοι ακόμα και στις μέρες μας στο συλλογικό υποσυνείδητο της 14 Βόρεια Απέννινα και Σικελία. Το ιταλικό ήλεκτρο χρονολογείται στην Μειόκαινο Περίοδο, δηλαδή περίπου στα 10 εκατομμύρια χρόνια από σήμερα. 15 Kaliningrad ανατολικής Πρωσσίας, Πολωνία, Λιθουανία, Λάτβια και Εσθονία εκατομμύρια χρόνια από σήμερα. 17 Η Μαγεία του Κεχριμπαριού, supra. 18 O. Montelius Der Handel in der Vorzeit, PZ / J.M.De Navarro Prehistoric Routes Between Northern Europe and Italy Defined by the Amber Trade. The Geographical Journal 66 (1925) 481 /

ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ

ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ Η Ευρώπη είναι ήπειρος κυρίως πεδινή, χωρίς έντονο ανάγλυφο. Τα 2/3 της ηπείρου είναι πεδινές εκτάσεις. Έχει το χαμηλότερο μέσο υψόμετρο από την επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει

Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει χαρακτηριστικά «Mare Mediterraneum» ως μεταξύ δύο ηπείρων

Διαβάστε περισσότερα

Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 ΜΑΘΗΜΑ 1, Οι έννοιες «γεωγραφική» και «σχετική» θέση 1. Με τη βοήθεια του χάρτη στη σελ.12, σημειώστε τις παρακάτω πόλεις στην

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ο κατακόρυφος διαμελισμός;

Τι είναι ο κατακόρυφος διαμελισμός; ΟΡΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ Τι είναι ο κατακόρυφος διαμελισμός; Διαμελισμός Κατακόρυφος είναι: Τα βουνά, οι πεδιάδες, οι λόφοι, οι κοιλάδες, τα φαράγγια και γενικά το ανάγλυφο μιας περιοχής. Άλπεις Οι Άλπεις είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ 1 ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΜΕ ΤΟ GOOGLE EARTH: Η ΕΥΡΩΠΗ ΦΥΛΛΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΑΘΗΤΗ Κώστας Κύρος ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1 1. Ανοίξτε το λογισμικό Google Earth και προσπαθήστε να εντοπίσετε τη θέση της Ευρώπης στη Γη. Κατόπιν για να

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωρίσουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωρίσουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωρίσουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας Ενότητα: Γεωγραφία (2 φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Β1, Β2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή: Για τον διδάσκοντα:

Διαβάστε περισσότερα

Επειδή ο μεσημβρινός τέμνει ξανά τον παράλληλο σε αντιδιαμετρικό του σημείο θα θεωρούμε μεσημβρινό το ημικύκλιο και όχι ολόκληρο τον κύκλο.

Επειδή ο μεσημβρινός τέμνει ξανά τον παράλληλο σε αντιδιαμετρικό του σημείο θα θεωρούμε μεσημβρινό το ημικύκλιο και όχι ολόκληρο τον κύκλο. ΝΑΥΣΙΠΛΟΪΑ Η ιστιοπλοΐα ανοιχτής θαλάσσης δεν διαφέρει στα βασικά από την ιστιοπλοΐα τριγώνου η οποία γίνεται με μικρά σκάφη καi σε προκαθορισμένο στίβο. Όταν όμως αφήνουμε την ακτή και ανοιγόμαστε στο

Διαβάστε περισσότερα

Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ. και ΚΛΙΜΑ

Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ. και ΚΛΙΜΑ Το κλίμα της Ευρώπης Το κλίμα της Ευρώπης Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ και ΚΛΙΜΑ Καιρός: Οι ατμοσφαιρικές συνθήκες που επικρατούν σε μια περιοχή, σε

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ

ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ Η Σύρος είναι νησί των Κυκλάδων. Πρωτεύουσά της είναι η Ερμούπολη, η οποία είναι πρωτεύουσα της Περιφέριας Νότιου Αιγαίου αλλά και του πρώην Νομού Κυκλάδων. Η Σύρος αναπτύχθηκε ιδιαίτερα

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΗΜΑΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΘΝΟΣΗΜΟ

Η ΣΗΜΑΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΘΝΟΣΗΜΟ Η ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ Η ΣΗΜΑΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΘΝΟΣΗΜΟ Η σημαία της Βουλγαρίας αποτελείται από τρεις ισομεγέθεις οριζόντιες λωρίδες χρώματος λευκού(στην κορυφή), πράσινου και κόκκινου. Το λευκό αντιπροσωπεύει την ειρήνη,

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές EΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Επαναληπτικό διαγώνισμα στα μαθήματα 12-18 1. Χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις με το γράμμα (Σ), αν είναι σωστές, και a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ. Κράτος μέλος: Ελλάδα. που συνοδεύει το έγγραφο

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ. Κράτος μέλος: Ελλάδα. που συνοδεύει το έγγραφο ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, XXX [ ](2012) XXX σχέδιο ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Κράτος μέλος: Ελλάδα που συνοδεύει το έγγραφο ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

2. Περιγράφουμε τα στοιχεία του καιρού, σαν να είμαστε μετεωρολόγοι.

2. Περιγράφουμε τα στοιχεία του καιρού, σαν να είμαστε μετεωρολόγοι. 1. Παρατηρούμε τον καιρό σήμερα και περιγράφουμε τις συνθήκες που αφορούν τη βροχή, τον άνεμο, τον ήλιο και τη θερμοκρασία. βροχή άνεμος ήλιος-σύννεφα θερμοκρασίαάνεση 2. Περιγράφουμε τα στοιχεία του καιρού,

Διαβάστε περισσότερα

2. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ Υ ΡΟΣΦΑΙΡΑΣ

2. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ Υ ΡΟΣΦΑΙΡΑΣ 2. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ Υ ΡΟΣΦΑΙΡΑΣ 2.1 Ωκεανοί και Θάλασσες. Σύµφωνα µε τη ιεθνή Υδρογραφική Υπηρεσία (International Hydrographic Bureau, 1953) ως το 1999 θεωρούντο µόνο τρεις ωκεανοί: Ο Ατλαντικός, ο Ειρηνικός

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη

ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER. Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη ΟΙ ΥΔΡΙΤΕΣ ΚΑΙ Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥΣ ΩΣ ΚΑΥΣΙΜΗ ΥΛΗ ΤΟΥ ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ. ΤΟ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ANAXIMANDER Από Δρ. Κωνσταντίνο Περισοράτη Οι υδρίτες (εικ. 1) είναι χημικές ενώσεις που ανήκουν στους κλειθρίτες, δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΚΑΤΑ KOPPEN Το κλίμα μιας γεωγραφικής περιοχής διαμορφώνεται κατά κύριο λόγο από τους 3 παρακάτω παράγοντες: 1) το

ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΚΑΤΑ KOPPEN Το κλίμα μιας γεωγραφικής περιοχής διαμορφώνεται κατά κύριο λόγο από τους 3 παρακάτω παράγοντες: 1) το ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΚΑΤΑ KOPPEN Το κλίμα μιας γεωγραφικής περιοχής διαμορφώνεται κατά κύριο λόγο από τους 3 παρακάτω παράγοντες: 1) το γεωγραφικό πλάτος 2) την αναλογία ξηράς/θάλασσας 3) το

Διαβάστε περισσότερα

Συμβολή στην Χαρτογράφηση Θαλάσσιων Οικοτόπων των Όρμων Κορθίου και Χώρας Άνδρου (Νοτιοανατολική Άνδρος, Κυκλάδες)

Συμβολή στην Χαρτογράφηση Θαλάσσιων Οικοτόπων των Όρμων Κορθίου και Χώρας Άνδρου (Νοτιοανατολική Άνδρος, Κυκλάδες) Συμβολή στην Χαρτογράφηση Θαλάσσιων Οικοτόπων των Όρμων Κορθίου και Χώρας Άνδρου (Νοτιοανατολική Άνδρος, Κυκλάδες) 1 1. Εισαγωγή Οι θαλάσσιοι τύποι οικοτόπων αποτελούν τμήμα του Παραρτήματος Ι της Οδηγίας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ. Τάξη Α Γυμνασίου. Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:...

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ. Τάξη Α Γυμνασίου. Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:... ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ Τάξη Α Γυμνασίου Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:... Επιμέλεια: Σοφία Τουμασή Μέρος Α : Να απαντήσεις υποχρεωτικά και στις τρεις (3) ερωτήσεις. 1.α) Να γράψεις

Διαβάστε περισσότερα

iv. Παράκτια Γεωμορφολογία

iv. Παράκτια Γεωμορφολογία iv. Παράκτια Γεωμορφολογία Η παράκτια ζώνη περιλαμβάνει, τόσο το υποθαλάσσιο τμήμα της ακτής, μέχρι το βάθος όπου τα ιζήματα υπόκεινται σε περιορισμένη μεταφορά εξαιτίας της δράσης των κυμάτων, όσο και

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

Ο νησιωτικός τουρισμός και η ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με τίτλο «Προκλήσεις και Ευκαιρίες για τον Παράκτιο και Θαλάσσιο Τουρισμό στην ΕΕ».

Ο νησιωτικός τουρισμός και η ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με τίτλο «Προκλήσεις και Ευκαιρίες για τον Παράκτιο και Θαλάσσιο Τουρισμό στην ΕΕ». Ο νησιωτικός τουρισμός και η ανακοίνωση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με τίτλο «Προκλήσεις και Ευκαιρίες για τον Παράκτιο και Θαλάσσιο Τουρισμό στην ΕΕ». Εισηγήτρια κα Ελευθερία Φτακλάκη, Αντιπεριφερειάρχης

Διαβάστε περισσότερα

Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου

Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου Ο Οικισμός Σκάρκος της Ίου Εργασία στο μάθημα: Το Νησιωτικό Αιγαίο κατά την 3 η Χιλιετία π.χ. Παναγιώτης Καπλάνης Επιβλέπων Καθηγητής: Βλαχόπουλος Ανδρέας Εαρινό Εξάμηνο 2015 Η Θέση Η Ίος βρίσκεται στο

Διαβάστε περισσότερα

Λιμάνι Πατρών: Ολοκληρωμένος πολυτροπικός διάδρομος στο Διευρωπαϊκό Δίκτυο Μεταφορών

Λιμάνι Πατρών: Ολοκληρωμένος πολυτροπικός διάδρομος στο Διευρωπαϊκό Δίκτυο Μεταφορών Λιμάνι Πατρών: Ολοκληρωμένος πολυτροπικός διάδρομος στο Διευρωπαϊκό Δίκτυο Μεταφορών Το λιμάνι της Πάτρας από τον 11 ο π.χ. αιώνα έχει συνδεθεί με την ιστορική ανάπτυξη της Πάτρας και της ευρύτερης περιφέρειας.

Διαβάστε περισσότερα

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014 Σίνα 14 & Ακαδημίας, τηλ. 210 3642707, φαξ. 201-3642707 e-mail: info@cosmorama.gr Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες 18 22 Απριλίου 2014 Μόνο σε εμάς θα βρείτε: Πλούσιες πρωινές ξεναγήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΕΔΙΟΥ ΤΩΝ ΤΑΣΕΩΝ

ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΕΔΙΟΥ ΤΩΝ ΤΑΣΕΩΝ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΕΔΙΟΥ ΤΩΝ ΤΑΣΕΩΝ Εισαγωγή: Η σεισμικότητα μιας περιοχής χρησιμοποιείται συχνά για την εξαγωγή συμπερασμάτων σχετικών με τις τεκτονικές διαδικασίες που λαμβάνουν χώρα εκεί. Από τα τέλη του

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΡΕΙΝΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΜΤΣΑΤΚΑ

Η ΟΡΕΙΝΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΜΤΣΑΤΚΑ Η ΟΡΕΙΝΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΜΤΣΑΤΚΑ ΔΠΜΣ «ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΟΡΕΙΝΩΝ ΠΕΡΙΟΧΩΝ» ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2014 2015 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ: ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΙΩΑΝΝΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΙΟΥΡΑΣ ΒΑΝΕΣΣΑ ΜΠΟΥΓΙΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΠΙΣΤΕΥΤΙΚΗ: No 1. Προς. Τσιμισκή 29. 54626 Θεσσαλονίκη ΕΡΕΥΝΑ. Ακτοπλοϊκή σύνδεση Θεσσαλονίκης με τα νησιά του Βορείου Αιγαίου

ΕΜΠΙΣΤΕΥΤΙΚΗ: No 1. Προς. Τσιμισκή 29. 54626 Θεσσαλονίκη ΕΡΕΥΝΑ. Ακτοπλοϊκή σύνδεση Θεσσαλονίκης με τα νησιά του Βορείου Αιγαίου Εταιρία Ερευνών-Δημοσκοπήσεων Τσιμισκή 3 54625 Θεσσαλονίκη ΕΜΠΙΣΤΕΥΤΙΚΗ: No 1 Προς ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΚΑΙ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ (ΕΒΕΘ) Τσιμισκή 29 54626 Θεσσαλονίκη ΕΡΕΥΝΑ Ακτοπλοϊκή σύνδεση Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Απόστολος Ντάνης. Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής

Δρ. Απόστολος Ντάνης. Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής Δρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής *Βασικές μορφές προσανατολισμού *Προσανατολισμός με τα ορατά σημεία προορισμού στη φύση *Προσανατολισμός με τον ήλιο *Προσανατολισμός από τη σελήνη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΗΣ ΕΚΜΕΤΑΛΕΥΣΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΠΗΓΩΝ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ

Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΗΣ ΕΚΜΕΤΑΛΕΥΣΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΠΗΓΩΝ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ Η ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΗΣ ΕΚΜΕΤΑΛΕΥΣΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΠΗΓΩΝ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ THE RECENT STATUS OF ENERGY EXPLORATION IN CYPRUS Τίτος Χριστοφίδης Υφυπουργός παρά τω Προέδρω Economist Conference

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΥΣΧΕΤΙΣΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΔΕΙΚΤΩΝ ΜΑΚΡΑΣ ΚΛΙΜΑΚΑΣ ΚΑΙ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΞΗΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΥΣΧΕΤΙΣΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΔΕΙΚΤΩΝ ΜΑΚΡΑΣ ΚΛΙΜΑΚΑΣ ΚΑΙ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΞΗΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΤΟΜΕΑΣ ΥΔΑΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΣΥΣΧΕΤΙΣΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΚΛΙΜΑΤΙΚΩΝ ΔΕΙΚΤΩΝ ΜΑΚΡΑΣ ΚΛΙΜΑΚΑΣ ΚΑΙ ΜΕΤΕΩΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΞΗΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Εμμανουέλα Ιακωβίδου Επιβλέπων

Διαβάστε περισσότερα

Ε λ Νίνιο (El Niño) ονοµάζεται το θερµό βόρειο θαλάσσιο ρεύµα που εµφανίζεται στις ακτές του Περού και του Ισηµερινού, αντικαθιστώντας το ψυχρό νότιο ρεύµα Humboldt. Με κλιµατικούς όρους αποτελει µέρος

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία του καθηγητού Χρήστου Σ. Ζερεφού, ακαδημαϊκού Συντονιστού της ΕΜΕΚΑ

Ομιλία του καθηγητού Χρήστου Σ. Ζερεφού, ακαδημαϊκού Συντονιστού της ΕΜΕΚΑ Ομιλία του καθηγητού Χρήστου Σ. Ζερεφού, ακαδημαϊκού Συντονιστού της ΕΜΕΚΑ Οι επιμέρους μελέτες ανέδειξαν τον πλούτο των φυσικών πόρων που διαθέτει η χώρα μας αλλά και τους κινδύνους που απειλούν το φυσικό

Διαβάστε περισσότερα

Η Μάθηση και η Διδασκαλία με Χάρτες

Η Μάθηση και η Διδασκαλία με Χάρτες Η Μάθηση και η Διδασκαλία με Χάρτες Διάλεξη 7α: Νοητικοί Χάρτες Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, Πανεπιστήμιο Αιγαίου Ευανθία Μιχαηλίδου Στόχος εκπαίδευσης Κατανόηση γεωγραφικού χώρου Οπτική αντίληψη

Διαβάστε περισσότερα

Αγροτεμάχιο προς πώληση, 165 στρεμμάτων στην παραλία Ορκός της Κέας (Τζιας) στις Κυκλάδες ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΑΓΡΟΤΕΜΑΧΙΟ

Αγροτεμάχιο προς πώληση, 165 στρεμμάτων στην παραλία Ορκός της Κέας (Τζιας) στις Κυκλάδες ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΑΓΡΟΤΕΜΑΧΙΟ Αγροτεμάχιο προς πώληση, 165 στρεμμάτων στην παραλία Ορκός της Κέας (Τζιας) στις Κυκλάδες ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΑΓΡΟΤΕΜΑΧΙΟ Κέα 2009 Αγροτεμάχιο 165 στρέμματα, ιδανικό για επένδυση στις Κυκλάδες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ Ο ΗΓΟΣ ΥΓΡΟΤΟΠΩΝ ΚΡΗΤΗΣ

ΟΙΚΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ Ο ΗΓΟΣ ΥΓΡΟΤΟΠΩΝ ΚΡΗΤΗΣ LIFE ENVIRONMENT «ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΙ ΥΓΡΟΤΟΠΟΙ ΚΑΙ ΛΙΜΝΟ ΕΞΑΜΕΝΕΣ: ΕΠΙ ΕΙΞΗ ΠΟΛΥΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΗΣ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΤΟ ΝΗΣΙ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ» LIFE00ENV/GR/000685 ΟΙΚΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ Ο ΗΓΟΣ ΥΓΡΟΤΟΠΩΝ ΚΡΗΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι µια γης

Διαβάστε περισσότερα

α. Προς αναζήτηση νέων δρόμων της τουρκικής κατάκτησης που είχε διακόψει την επικοινωνία Ευρώπης Ασίας της έλλειψης πολύτιμων μετάλλων στην Ευρώπη

α. Προς αναζήτηση νέων δρόμων της τουρκικής κατάκτησης που είχε διακόψει την επικοινωνία Ευρώπης Ασίας της έλλειψης πολύτιμων μετάλλων στην Ευρώπη Σελ. 122 3. Οι ανακαλύψεις α. Προς αναζήτηση νέων δρόμων Η αναζήτηση νέων δρόμων είναι αναγκαία εξαιτίας : της τουρκικής κατάκτησης που είχε διακόψει την επικοινωνία Ευρώπης Ασίας της έλλειψης πολύτιμων

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ...

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ... Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου 1) Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που εμφανίστηκαν στον ελλαδικό χώρο κατά την εποχή του χαλκού: Α.. Β.. Γ... 2) Επιλέξτε ποιες λέξεις της στήλης Β

Διαβάστε περισσότερα

Προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές φυσικής κληρονομιάς

Προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές φυσικής κληρονομιάς Προστατευόμενες θαλάσσιες περιοχές φυσικής κληρονομιάς Habitat: κυρίαρχη μορφή, γύρω από την οποία αναπτύσσεται ένας οικότοπος Χλωρίδα (π.χ. φυτό-φύκος) Πανίδα (π.χ. ύφαλος διθύρων) Γεωλογική μορφή (π.χ.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα: Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας. Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα: Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας. Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 5. ΑΝΕΜΟΙ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 1 5. ΑΝΕΜΟΙ Αέριες μάζες κινούνται από περιοχές υψηλότερης προς περιοχές χαμηλότερης

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη για την Ένταση και τη Διεύθυνση των Ανέμων στη Θαλάσσια Περιοχή της Μεσογείου.

Μελέτη για την Ένταση και τη Διεύθυνση των Ανέμων στη Θαλάσσια Περιοχή της Μεσογείου. Μελέτη για την Ένταση και τη Διεύθυνση των Ανέμων στη Θαλάσσια Περιοχή της Μεσογείου. Στο πλαίσιο του προγράμματος INTERRREG IIIb/WERMED (Weatherrouting dans la Méditerranée Occidentale) το Εθνικό Αστεροσκοπείο

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλάδες Δωδεκάνησα Βόρειο Αιγαίο Σποράδες Αργοσαρωνικός Παράλια (Ελληνικά) Εύβοια Κρήτη Μικρασιατικά Παράλια

Κυκλάδες Δωδεκάνησα Βόρειο Αιγαίο Σποράδες Αργοσαρωνικός Παράλια (Ελληνικά) Εύβοια Κρήτη Μικρασιατικά Παράλια Κυκλάδες Δωδεκάνησα Βόρειο Αιγαίο Σποράδες Αργοσαρωνικός Παράλια (Ελληνικά) Εύβοια Κρήτη Μικρασιατικά Παράλια Η λέξη 'κως' προέρχεται από την λέξη 'κοίον = πρόβατό πληθυσμός 34.280 κατοίκους, τρίτο μεγαλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

γεωγραφικό γλωσσάρι για την έκτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω για τη γη» του ΟΕΔΒ)

γεωγραφικό γλωσσάρι για την έκτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω για τη γη» του ΟΕΔΒ) γεωγραφικό γλωσσάρι για την έκτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω για τη γη» του ΟΕΔΒ) Α ακτογραμμή Η γραμμή που σχηματίζουν οι ακτές μιας περιοχής. 25 ανάγλυφο της γης Η μορφή της γης με τις οροσειρές, τις

Διαβάστε περισσότερα

65 m3/km2/year ή 65mm per 1000 years.

65 m3/km2/year ή 65mm per 1000 years. ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΤΡΟΦΟ ΟΣΙΑΣ ΤΩΝ ΕΚΒΟΛΩΝ ΦΡΑΓΜΕΝΩΝ ΠΟΤΑΜΩΝ ΜΕ ΙΖΗΜΑΤΑ Α. Τουµαζής K. Κύρου Ν. Ιακώβου Ι. Σοφός Σ. Ζερβός Γ. Αναστασάκης 24 Σεπτεµβρίου 2008 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΦΡΑΓΜΑΤΑ/

Διαβάστε περισσότερα

ΙΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ ΤΑΞΙΔΕΥΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΙΟΝΙΟ

ΙΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ ΤΑΞΙΔΕΥΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΙΟΝΙΟ ΙΟΝΙΑ ΝΗΣΙΑ ΤΑΞΙΔΕΥΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΙΟΝΙΟ ΚΕΡΚΥΡΑ Η Κέρκυρα είναι ένα από τα ωραιότερα νησιά της Ελλάδας, που με τη πολυσήμαντη ιστορία της, την καταπράσινη ύπαιθρο, τις δαντελένιες ακρογιαλιές και κυρίως με

Διαβάστε περισσότερα

Γ.2.11 - Αναπτυγμένες Δραστηριότητες: Δραστηριότητα 11

Γ.2.11 - Αναπτυγμένες Δραστηριότητες: Δραστηριότητα 11 Ομάδα Εργασίας: εωγραφία Δημοτικής Εκπαίδευσης ΕΩ1_Κ07Δ.2.11 - Αναπτυγμένες Δραστηριότητες: Δραστηριότητα 11 Μάθημα Τίτλος Δραστηριότητας Τάξη εωγραφία ΕΛΛΑΔΑ: ΕΩΡΑΦΙΚΗ ΘΕΣΗ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΔΙΑΙΡΕΣΗ Δ Ενότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ 4. ΜΕΙΟΝΕΚΤΗΜΑΤΑ (ΣΕΛ. ΟΝΟΜΑ: ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΥΠΡΗ ΤΑΞΗ: Β 1 ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Θέµα: Τούνδρα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΟΥΝ ΡΑ (ΣΕΛ. 3) 2. ΠΟΣΟΙ ΤΥΠΟΙ ΤΟΥΝ ΡΑΣ ΥΠΑΡΧΟΥΝ ΚΑΙ ΠΟΙΟΙ ΕΙΝΑΙ; (ΣΕΛ. 4-7) 3. ΖΩΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ ΠΟΥ ΜΠΟΡΟΥΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΝΟΙΕΣ «ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ» ΚΑΙ «ΣΧΕΤΙΚΗ» ΘΕΣΗ

ΕΝΝΟΙΕΣ «ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ» ΚΑΙ «ΣΧΕΤΙΚΗ» ΘΕΣΗ 1 ΟΙ ΕΝΝΟΙΕΣ «ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ» ΚΑΙ «ΣΧΕΤΙΚΗ» ΘΕΣΗ Μαθαίνω τα κύρια σημεία Πολλές φορές μάς ενδιαφέρει να ξέρουμε τη θέση ενός ανθρώπου, ενός αντικειμένου, ενός τόπου κτλ. Σχετική θέση ενός σημείου ονομάζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET15: ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET15: ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET15: ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ ΟΡΙΣΜΟΣ - ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ Ο δείκτης εκτιμά την αξία των εισαγωγών και εξαγωγών ανά Περιφέρεια από και προς τις χώρες της ΕΕ ή τρίτες χώρες, καθώς και τη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET15: ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET15: ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΕΜΠΟΡΙΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ ΟΡΙΣΜΟΣ - ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ Ο δείκτης εκτιμά στην αξία των εισαγωγών και εξαγωγών ανά Περιφέρεια από και προς τις χώρες της ΕΕ ή τρίτες χώρες, καθώς και τη σχέση των εξαγωγών ως προς

Διαβάστε περισσότερα

2.0 ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ

2.0 ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ 2.0 ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 2.1 ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ...62 2.2 ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΕΣ...63 2.3 ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ...64 2.4 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ...64 2.5 ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ...64

Διαβάστε περισσότερα

Τρίκαλα, 27/12/2011. Συνεντεύξεις. «Μεγαλύτερες σε διάρκεια ξηρασίες»

Τρίκαλα, 27/12/2011. Συνεντεύξεις. «Μεγαλύτερες σε διάρκεια ξηρασίες» Τρίκαλα, 27/12/2011 Συνεντεύξεις «Μεγαλύτερες σε διάρκεια ξηρασίες» Τι επισημαίνει στην ΕΡΕΥΝΑ για την περιοχή μας ο κ. Σοφοκλής Ε. Δρίτσας, ερευνητής στο Εργαστήριο Δημογραφικών και Κοινωνικών Αναλύσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΝΟΤΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΝΟΤΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΝΟΤΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ 18 Φεβρουαρίου 2013 Εισήγηση του Περιφερειάρχη Νοτίου Αιγαίου Γιάννη ΜΑΧΑΙΡΙ Η Θέμα: Ενεργειακή Πολιτική Περιφέρειας Νοτίου Αιγαίου Η ενέργεια μοχλός Ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ Γεωγραφικά στοιχεία Ο Εθνικός Δρυμός Πίνδου, γνωστός και ως Βάλια Κάλντα βρίσκεται σε ιδιαίτερα δυσπρόσιτη περιοχή της οροσειράς της Πίνδου στα όρια μεταξύ των νομών Γρεβενών και

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET14: ΤΟΜΕΑΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET14: ΤΟΜΕΑΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ ΟΡΙΣΜΟΣ - ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ Ο δείκτης καταγράφει τη σύνθεση της απασχόλησης ανά Περιφέρεια και ειδικότερα την ποσοστιαία κατανομή κατά τομέα παραγωγής (πρωτογενής, δευτερογενής, τριτογενής)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΟΞΟ. Γεωλογική εξέλιξη της Ελλάδας Το Ελληνικό τόξο

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΟΞΟ. Γεωλογική εξέλιξη της Ελλάδας Το Ελληνικό τόξο ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΟΞΟ Γεωλογική εξέλιξη της Ελλάδας Το Ελληνικό τόξο ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Γεωλογική εξέλιξη της Ελλάδας Ο Ελλαδικός χώρος µε την ευρεία γεωγραφική έννοια του όρου, έχει µια σύνθετη γεωλογικοτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

Νέοι τόποι Περιπέτεια Φύση Παράδοση Ιστορία. Πολιτισμός Ζωή Μνημεία Ασφάλεια Χαρά

Νέοι τόποι Περιπέτεια Φύση Παράδοση Ιστορία. Πολιτισμός Ζωή Μνημεία Ασφάλεια Χαρά Νέοι τόποι Περιπέτεια Φύση Παράδοση Ιστορία Πολιτισμός Ζωή Μνημεία Ασφάλεια Χαρά 1 2 Η Εγνατία Οδός δίνει άλλες διαστάσεις και ευκαιρίες στην επισκεψιμότητα. Η δυνατότητα του επισκέπτη να διασχίσει όλη

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Η Κρήτη έχει μια από τις αρχαιότερες και πιο εύγευστες γαστριμαργικές παραδόσεις στον κόσμο, μια παράδοση γεύσεων, αρωμάτων, υλικών και τεχνοτροπιών που ξεκινά

Διαβάστε περισσότερα

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >>

<< ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΟΣ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΩΦΕΛΕΙΕΣ >> 1 Ο ΕΠΑΛ ΝΑΥΠΛΙΟΥ ΤΑΞΗ Α ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2014 : > ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΜΥΚΗΝΩΝ Από τους πιο σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους στην Ελλάδα. Χτισμένη πάνω

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη σκοπιμότητας «Διεύρυνση του αυτοκινητόδρομου A4 σε 2x3 λωρίδες» στην περιοχή του Eisenach, (Γερμανία)

Μελέτη σκοπιμότητας «Διεύρυνση του αυτοκινητόδρομου A4 σε 2x3 λωρίδες» στην περιοχή του Eisenach, (Γερμανία) Ηλίας Τζιµογιάννης ιπλωµατούχος Πολιτικός Μηχανικός Technische Universität Darmstadt ΟΙΚΟ ΟΜΙΚΕΣ Α ΕΙΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΑ Συνοπτική περίληψη έργου στα πλαίσια επαγγελµατικής δραστηριότητας Μελέτη σκοπιμότητας

Διαβάστε περισσότερα

Νότια Ευρώπη. Συνεργασία στη λεκάνη της Μεσογείου : Ενεργειακά ζητήματα. Ελληνικά

Νότια Ευρώπη. Συνεργασία στη λεκάνη της Μεσογείου : Ενεργειακά ζητήματα. Ελληνικά Νότια Ευρώπη Συνεργασία στη λεκάνη της Μεσογείου : Ενεργειακά ζητήματα H ενεργειακή εξάρτηση της ΕΕ ανήλθε στο 44% το 1995, θα έχει αυξηθεί κατά 65% μέχρι το 2025 και έως και 80% για το φυσικό αέριο. Η

Διαβάστε περισσότερα

Λόγοι υψηλής ελκυστικότητας της Μυκόνου και δυνατότητα εφαρμογής του μοντέλου τουριστικής ανάπτυξης της σε άλλους προορισμούς

Λόγοι υψηλής ελκυστικότητας της Μυκόνου και δυνατότητα εφαρμογής του μοντέλου τουριστικής ανάπτυξης της σε άλλους προορισμούς Λόγοι υψηλής ελκυστικότητας της Μυκόνου και δυνατότητα εφαρμογής του μοντέλου τουριστικής ανάπτυξης της σε άλλους προορισμούς Σαακιάν Χρήστος Απρίλιος 2013 Εισαγωγή Η παρούσα εργασία ασχολείται με τη Μύκονο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ

ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΑ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΗ ΚΕΡΑΜΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Η κεραμική, μια πανάρχαια τέχνη, χρησιμοποιεί ως πρώτη ύλη το αργιλόχωμα. Όταν αναμείξουμε το αργιλόχωμα με νερό θα προκύψει μία πλαστική μάζα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΡΜΑΝΙΑ Που βρίσκεται; Ξεκινώντας από τον βορρά και προχωρώντας προς το νότο διακρίνονται τέσσερις φυσικές περιοχές που διαφέρουν μεταξύ τους: το Γερμανικό Βαθύπεδο (Norddeutsche Tiefebene), τα Μεσαία

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το μάθημα προφέρει μια συστηματική και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Θ. Δ. Ζάγκα Καθηγητή ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Σχολή Δασολογίας και Φυσικού Περιβάλλοντος Τομέας Δασικής Παραγωγής-Προστασίας Δασών-

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

ιάβρωση στις Παράκτιες Περιοχές

ιάβρωση στις Παράκτιες Περιοχές ΠΠΜ 477 ΠΑΡΑΚΤΙΑ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ιάβρωση στις Παράκτιες Περιοχές Βαρνάβα Σοφία Ευαγόρου Χριστοδούλα Κασπαρίδου Μαρία Σµυρίλλη Στέφανη Στυλιανού ώρα ιάβρωση : φυσική διεργασία από την πρόσκρουση των κυµάτων στην

Διαβάστε περισσότερα

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ 1. ΗΜΟΓΡΑΦΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ 1.1 Πληθυσµός Κατά την εκπόνηση του

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET14: ΤΟΜΕΑΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET14: ΤΟΜΕΑΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ ΟΡΙΣΜΟΣ - ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ Ο δείκτης καταγράφει τη σύνθεση της απασχόλησης ανά περιφέρεια και ειδικότερα την ποσοστιαία κατανομή κατά τομέα παραγωγής (πρωτογενής, δευτερογενής, τριτογενής)

Διαβάστε περισσότερα

Χαρτογράφηση της εξαγωγικής δραστηριότητας της Ελλάδας ανά Περιφέρεια και Νοµό 2008-2012

Χαρτογράφηση της εξαγωγικής δραστηριότητας της Ελλάδας ανά Περιφέρεια και Νοµό 2008-2012 Χαρτογράφηση της εξαγωγικής δραστηριότητας της Ελλάδας ανά Περιφέρεια και Νοµό 2008-2012 Ινστιτούτο Εξαγωγικών Ερευνών και Σπουδών Σύνδεσµος Εξαγωγέων Βορείου Ελλάδος Θεσσαλονίκη, 23/05/13 Σκοπός της µελέτης:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑ, ΑΛΙΕΙΑ ΚΑΙ ΥΔΑΤΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑ, ΑΛΙΕΙΑ ΚΑΙ ΥΔΑΤΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑ, ΑΛΙΕΙΑ ΚΑΙ ΥΔΑΤΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ Στην ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑ, οι μέθοδοι εκτροφής των ζώων είναι δύο: 1. Η βόσκηση σε λιβάδια (παραδοσιακή εκτατική κτηνοτροφία), όταν τα ζώα είναι λίγα σε

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοι ήταν οι Βίκινγκς

Ποιοι ήταν οι Βίκινγκς Βίκινγκς Ποιοι ήταν οι Βίκινγκς Οι Βίκινγκς ζούσαν στους βόρειους λαούς της Ευρώπης: στη Νορβηγία, τη Σουηδία, τη Δανία και την Ισλανδία. Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, εμφανίστηκαν ως εξερευνητές, πειρατές,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΟΧΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

ΕΠΟΧΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΠΟΧΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Η συγκέντρωση της τουριστικής ζήτησης σε λίγους μήνες του έτους Μέτρηση Εποχικότητας Διανυκτερεύσεις Αφίξεις Δαπάνες Δείκτες Συγκέντρωσης Herfindahl - Hirschman

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ

ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ ΤΟ ΠΑΛΑΜΑΡΙ ΤΗΣ ΣΚΥΡΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΚΑΙ ΜΕΣΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ Όνομα: Χολέβα Βασιλική Εξάμηνο: Η Μάθημα: Το Αιγαίο κατά την 3η χιλιετία π.χ Διδάσκων: Βλαχόπουλος Ανδρέας ΠΑΛΑΜΑΡΙ I ΠΧ II ΠΑΛΑΜΑΡΙ

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Προβλήματα και Σύγχρονα Εργαλεία ιαχείρισής τους στο θαλάσσιο περιβάλλον του Στρυμονικού Κόλπου και των εκβολών του π.

Περιβαλλοντικά Προβλήματα και Σύγχρονα Εργαλεία ιαχείρισής τους στο θαλάσσιο περιβάλλον του Στρυμονικού Κόλπου και των εκβολών του π. Περιβαλλοντικά Προβλήματα και Σύγχρονα Εργαλεία ιαχείρισής τους στο θαλάσσιο περιβάλλον του Στρυμονικού Κόλπου και των εκβολών του π. Στρυμόνα ρ. Γεώργιος Συλαίος Εργαστήριο Οικολογικής Μηχανικής & Τεχνολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Στατιστικό Δελτίο Νο. 8 Αύγουστος 2015

Στατιστικό Δελτίο Νο. 8 Αύγουστος 2015 Στατιστικό Δελτίο Νο. 8 Αύγουστος 2015 Ινστιτούτο ΣΕΤΕ Λεωφ. Αμαλίας 34 105 58 Αθήνα www.insete.gr info@insete.gr Εισαγωγή Το παρόν τεύχος του SETE Intelligence Newsletter Data, περιλαμβάνει: Αναλυτικά

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Πρώιμοι και Γεωμετρικοί χρόνοι (1100-700 π.χ.) Οι περίοδοι της αρχαίας ελληνικής τέχνης:

Διαβάστε περισσότερα

η πληρότητα των ξενοδοχείων στο σύνολο της χώρας την ίδια περίοδο, καθώς αυτό αποτελεί μια σημαντική ένδειξη του συνολικού τζίρου των τουριστικών

η πληρότητα των ξενοδοχείων στο σύνολο της χώρας την ίδια περίοδο, καθώς αυτό αποτελεί μια σημαντική ένδειξη του συνολικού τζίρου των τουριστικών ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ 2005-2008 Η Ελλάδα είναι ένας από τους δημοφιλέστερους τουριστικούς προορισμούς παγκοσμίως, ένας πόλος έλξης για χιλιάδες επισκέπτες κάθε χρόνο. Ο τουριστικός τομέας αποτελεί, αδιαμφισβήτητα,

Διαβάστε περισσότερα

Γενική Διάταξη Λιμενικών Έργων

Γενική Διάταξη Λιμενικών Έργων Γενική Διάταξη Λιμενικών Έργων Η διάταξη των έργων σε ένα λιμένα πρέπει να είναι τέτοια ώστε να εξασφαλίζει τον ελλιμενισμό των πλοίων με ευκολία και την φορτοεκφόρτωση των εμπορευμάτων και αποεπιβίβαση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΚΤΙΩΝ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΝ ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΗΣ ΠΗΓΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΜΕ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΚΤΙΩΝ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΝ ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΗΣ ΠΗΓΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΜΕ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ - ΙΑΤΜΗΜΑΤIΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ «ΕΠΙΣΤΗΜΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Υ ΑΤΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ» ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΚΤΙΩΝ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΝ ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΗΣ ΠΗΓΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ Χρονολογία Ελλάδα - Αιγαίο 100.000 ως 20.000 Μέση και Νεότερη Παλαιολιθική 10.000 Μεσολιθική εποχή 7000 ως 6000 Έναρξη Νεολιθικής 5600 Μέση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET06: ΠΡΟΣΠΕΛΑΣΙΜΑ ΜΕΣΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET06: ΠΡΟΣΠΕΛΑΣΙΜΑ ΜΕΣΑ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ ΟΡΙΣΜΟΣ - ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ Ο δείκτης καταγράφει δεδομένα σχετικά με τα αεροδρόμια, τους σιδηροδρομικούς σταθμούς και τα λιμάνια που βρίσκονται στις Περιφέρειες της Ζώνης Επιρροής

Διαβάστε περισσότερα

19 ος αιώνας Διάρκεια επανάστασης του 1821 : μετακινήσεις ελληνικών πληθυσμών προς την επαναστατημένη Ελλάδα

19 ος αιώνας Διάρκεια επανάστασης του 1821 : μετακινήσεις ελληνικών πληθυσμών προς την επαναστατημένη Ελλάδα ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΟ ΖΗΤΗΜΑ Μεταναστεύσεις 19 ος αιώνας Διάρκεια επανάστασης του 1821 : μετακινήσεις ελληνικών πληθυσμών προς την επαναστατημένη Ελλάδα των μεταναστευτικών ρευμάτων : Μικρά Ασία Ελλαδικός ηπειρωτικός

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη Νάγια Οικονομίδου 2014-2015 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 1. Γνωρίσματα Κυκλαδικής Τέχνης...4 Πτυόσχημα ειδώλια.5 Βιολόσχημα ειδώλια 6

Διαβάστε περισσότερα

Συνέδριο για την Αειφόρο Ανάπτυξη των Νησιών Αθήνα 9 Σεπτεμβρίου 2006. Εισαγωγική ομιλία κ. Στ. Δήμα Επιτρόπου Περιβάλλοντος

Συνέδριο για την Αειφόρο Ανάπτυξη των Νησιών Αθήνα 9 Σεπτεμβρίου 2006. Εισαγωγική ομιλία κ. Στ. Δήμα Επιτρόπου Περιβάλλοντος Συνέδριο για την Αειφόρο Ανάπτυξη των Νησιών Αθήνα 9 Σεπτεμβρίου 2006 Εισαγωγική ομιλία κ. Στ. Δήμα Επιτρόπου Περιβάλλοντος Κυρίες και κύριοι, Θα ήθελα να σας ευχαριστήσω για την πρόσκλησή σας να προλογίσω

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ

ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ Δευτέρα 17 Φεβρουαρίου 2014 Βασικές έννοιες και αρχές της τουριστικής βιομηχανίας/ Η

Διαβάστε περισσότερα

Τα σημαντικότερα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης εκτυλίσσονται στην περιοχή που. Η Μέση Ανατολή στην αρχαιότητα

Τα σημαντικότερα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης εκτυλίσσονται στην περιοχή που. Η Μέση Ανατολή στην αρχαιότητα Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΑΛΑΙΑΣ ΔΙΑΘΗΚΗΣ Τα σημαντικότερα γεγονότα της Παλαιάς Διαθήκης εκτυλίσσονται στην περιοχή που ονομάζεται ΜΕΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗ Η Μέση Ανατολή στην αρχαιότητα Ποια σύγχρονα κράτη αποτελούν την περιοχή

Διαβάστε περισσότερα

Δύο χώρες της Βόρειας Θάλασσας

Δύο χώρες της Βόρειας Θάλασσας Δύο χώρες της Βόρειας Θάλασσας ΟΛΛΑΝΔΙΑ Έκταση: 3 φορές μικρότερη από την Ελλάδα. Πληθυσμός: 1,5 φορές μεγαλύτερος από τον ελληνικό. H Ολλανδία έχει μεγάλο μήκος ακτών και μικρό βάθος προς την ηπειρωτική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1: ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΟΙ ΧΑΡΤΕΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ : Ι. ΖΑΧΑΡΙΑΣ ΑΓΡΙΝΙΟ, 2015 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ποτάµια ράση ΠΟΤΑΜΙΑ ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ. Ποτάµια ιάβρωση. Ποτάµια Μεταφορά. Ποτάµια Απόθεση. Βασικό επίπεδο

Ποτάµια ράση ΠΟΤΑΜΙΑ ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ. Ποτάµια ιάβρωση. Ποτάµια Μεταφορά. Ποτάµια Απόθεση. Βασικό επίπεδο ΠΟΤΑΜΙΑ ΓΕΩΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ Η µορφολογία του επιφανειακού αναγλύφου που έχει δηµιουργηθεί από δράση του τρεχούµενου νερού ονοµάζεται ποτάµια µορφολογία. Οι διεργασίες δηµιουργίας της ονοµάζονται ποτάµιες διεργασίες

Διαβάστε περισσότερα

Η Πόλη έξω από τα Â Ë

Η Πόλη έξω από τα Â Ë Η Πόλη έξω από τα Â Ë Είναι τόσα πολλά αυτά που έχει να κάνει και να δει ο επισκέπτης της Πόλης της Ρόδου, τόσες πολλές οι επιλογές που σίγουρα δεν θα πλήξει. Μέρες ολόκληρες θα µπορούσε κανείς να περάσει

Διαβάστε περισσότερα

Φλώρινα, Δεκέμβριος 2012 Η εξωτερική μετανάστευση από και προς τη Δυτική Μακεδονία στην περίοδο 1990-2009 και οι επιπτώσεις στην αγορά εργασίας

Φλώρινα, Δεκέμβριος 2012 Η εξωτερική μετανάστευση από και προς τη Δυτική Μακεδονία στην περίοδο 1990-2009 και οι επιπτώσεις στην αγορά εργασίας Φλώρινα, Δεκέμβριος 2012 Η εξωτερική μετανάστευση από και προς τη Δυτική Μακεδονία στην περίοδο 1990-2009 και οι επιπτώσεις στην αγορά εργασίας Χρήστος Νίκας Εισαγωγή Η εισροή μεταναστών στην Ελλάδα και

Διαβάστε περισσότερα

διάστημα κατασκευής αυτών των αγγείων περιορίζεται σε δύο έως τρεις γενιές. Ως προς τη χρονολόγησή της βασιζόμαστε στα κεραμικά συνευρήματα που

διάστημα κατασκευής αυτών των αγγείων περιορίζεται σε δύο έως τρεις γενιές. Ως προς τη χρονολόγησή της βασιζόμαστε στα κεραμικά συνευρήματα που ΠΕΡΙΛΗΨΗ H διδακτορική διατριβή με θέμα: «Σύγκλιση Απόκλιση. Έρευνα & Συνεισφορά στην τοπική κεραμική της Περιφέρειας Αρμένων-Ρεθύμνου και στην Κεραμική Παραγωγή της Κρήτης κατά τον 14 ο και 13 ο π. Χ.

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία Σλαβικών Λαών

Ιστορία Σλαβικών Λαών ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 12 η :Μαυροβούνιο Αγγελική Δεληκάρη Λέκτορας Μεσαιωνικής Ιστορίας των Σλαβικών Λαών Τμήμα Ιστορίας Αρχαιολογίας ΑΠΘ Άδειες Χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Νότια Ευρώπη. Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός. Ελληνικά

Νότια Ευρώπη. Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός. Ελληνικά Νότια Ευρώπη Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός Η πρόσφατη οικονομική κρίση επηρέασε εκατομμύρια Ευρωπαίων πολιτών με πολλούς να χάνουν

Διαβάστε περισσότερα