.: 1-56 MEDLINE, 20,

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download ".: 1-56 MEDLINE, 20, 152 35"

Transcript

1 : 1-56 MEDLINE, 20,

2 - : : Fax : Copyright - : ISSN : , : MEDLINE ANIR is published quarterly as the official Journal of the Hellenic Society of Andrology Copyright: Hellenic Society of Andrology Short title: ANIR ISSN Correspondance: D.A. Adamopoulos, MD, Endocrine Department Elena Venizelou Hospital, 2, E. Venizelou Square, Athens, Greece Tel : , , Fax : ANIR : 4310 OFFICIAL JOURNAL OF THE HELLENIC SOCIETY OF ANDROLOGY -. -., ,,, - -,,, -., ( ) -. COPYRIGHT - -., -.., - MEDLINE, : , , FAX: , ( : )

3 2 : : : : : :,,,.,,, -,, :.., :.,., :.,.,., - - :..,.,., :.,

4 3,. - : 1.. -, -., , ,, ,, -, Vancouver -.,, - 2,5 cm. :,,, -,,,,.,.. ( ), - ( 12 ), ( ) (- ), ( ), -, ( ),, ( ), ( ).. 300, (descriptive), , -., -,, Index Medicus..,,. - -., -. -,, -.,. 6/10983/1 { 886/ } - (1975) ,.,.., -., -,..,., ,. -,, et al,.,.

5 , (, ) 5-6, -., -. - ( - et al),,,,,.. You CH, Lee KY, Chey WY, Menguy R. Electrogastrographic study of patients with unexplained nausea. Gastroenterology 1980, 79: , ( ) Anonymous.. Anonymous. Coffe drinking and cancer of the pancreas (Editorial). Br Med J 1981; 283:628. (supplements),,,... Blood, 54 (Suppl 1):26. Index Medicus.. -,. -, -,,,,,. :.. :.,, 1983: , : Weinstein L, Swartz MN. Pathogenic properties of invading microorganisms. In: ( ): Sodeman WA ed Pathologic Physiology. Saunders, Philadelphia, 1987: ,, -., -.., , (descriptive), ,. Aim, Material, Methods, Results, Coclusions. 3-10, (Key words). -, (Index Medicus).,. : 1, 2, 3. -, - : 1.1., , ,.,., , -,.,.,,.... -, (,,, ), - - MeSH-. IATPOTEK,, ,, (,., ) MEDLINE...,. : : , ( )..

6 6.Σημείωμα Σύνταξης.ΑΦΙΕΡΩΜΑ: Θεραπείες Σεξουαλικών Διαταραχών* 7...Ανατομία και Φυσιολογία του Άρρενος Υποθαλαμο-υπογυσι-γοναδικού Άξονα - Ανδρογόνα, Ε. Κούκκου 11...Αρχές Φυσιολογίας Υποθαλαμο-υπογυσι-γοναδικού Άξονα - Οιστρογόνα, Μ. Τζανέλα, Ε. Μαργέλου 18...Σεξουαλικότητα και Υπογοναδισμός, Λ. Ανδρέου-Αξαρλή 25...Σεξουαλική Λειτουργία και Ενδοκρινικοί Άξονες - Αυξητικός Άξονας, Προλακτίνη, Θυρεοειδής, Ε. Βενάκη 31...Σακχαρώδης Διαβήτης, Νοσήματα Επινεφριδίων και Ανθρώπινη Σεξουαλική Λειτουργία, Ι. Ηλίας 35...Θεραπεία Στυτικής Δυσλειτουργίας στον Όψιμο Υπογοναδισμό, Χ. Ασβέστης η Ηλικία και Σεξουαλικότητα - Ιδιαιτερότητες στη Γυναίκα, Κ. Μαυρομμάτης 41.Πρόσκληση Ενδιαφέροντος για το Ειδικό Σεμινάριο Σπέρματος η Ηλικία και Σεξουαλικότητα - Ιδιαιτερότητες στον Άνδρα, Σ. Χ. Νικοπούλου 51.8 Πανελλήνιο Ανδρολογικό Συνέδριο 54.HSA and EAA Course: Metabolic Syndrome (MS) in Andrology * Μετεκπαιδευτικό Σεμινάριο ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ Αθήνα, Διοργάνωση: 1. Eρευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής (Ε.Π.Ι.Ψ.Υ.) 2. Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών - Μονάδα Θεραπειών Συμπεριφοράς και Σεξουαλικών Διαταραχών 3. Εταιρεία Μελέτης Σεξουαλικής Συμπεριφοράς και Διαφυλικών Σχέσεων (ΕΜΣΣ & ΔΣ) Υπεύθυνος: Δ.Α. Αδαμόπουλος

7 6 Στα πλαίσια της στενής συνεργασίας του Ιατρείου Ανδρολογίας του Τμήματος Ενδοκρινολογίας του Νοσοκομείου «Έλενα Βενιζέλου» με οργανωμένα τμήματα Ψυχιατρικής Υγείας του Πανεπιστημίου Αθηνών, οργανώθηκε από τα τελευταία μετεκπαιδευτικό σεμινάριο με θέμα: «Θεραπείες Σεξουαλικών Διαταραχών». Στη διοργάνωση αυτή κλήθηκε να παρουσιάσει θέματα σχετικά με την «Ενδοκρινολογία της Σεξουαλικής Λειτουργίας» η ευρύτερη ομάδα του Νοσοκομείου «Έλενα Βενιζέλου» με συμμετοχή ενδοκρινολόγων, ουρολόγων-ανδρολόγων και γυναικολόγων. Ο εκπαιδευτικός στόχος της ομάδας καθορίσθηκε με κριτήρια τέτοια ώστε η προσφερόμενη στους εκπαιδευόμενους πληροφόρηση να εκπληρώνει τρεις βασικές επιδιώξεις: Πρώτα την παροχή γνώσεων φυσιολογικού υποστρώματος ανά ενδοκρινή αδένα που ενέχεται στη διαμόρφωση και λειτουργία του αναπαραγωγικού συστήματος και την λειτουργία του, με έμφαση στη σεξουαλική λειτουργία στο άρρεν φύλο. Δεύτερη επιδίωξη υπήρξε η περιγραφή των διαταραχών λειτουργίας των επί μέρους ενδοκρινών αδένων και οι επιπτώσεις τους στην κεντρική και περιφερική ρύθμιση της σεξουαλικής επιθυμίας αλλά και στυτικής ικανότητας. Σαν τρίτος στόχος οριοθετήθηκε η προσπάθεια συλλογής βιβλιογραφικών στοιχείων επί του επιπολασμού και της συχνότητας διαταραχών της σεξουαλικής επιθυμίας αλλά και της στυτικής λειτουργίας στις συνήθεις ενδοκρινοπάθειες και στα αποτελέσματα θεραπευτικής αποκατάστασης των διαταραχών αυτών στις παραμέτρους της σεξουαλικής δραστηριότητας. Η προσπάθεια της ομάδας ολοκληρώθηκε με αφιερώματα στις ιδιαιτερότητες που συνδέουν την Τρίτη ηλικία και των δυο φύλων με τη σεξουαλική λειτουργία και τις διαταραχές της. Τα κείμενα από τις εισηγήσεις της εκδήλωσης, που πραγματοποιήθηκε στην Αθήνα στις προετοιμάσθηκαν εντυπωσιακά γρήγορα, με την επίμονη προσπάθεια και φροντίδα των προσκεκλημένων εκδοτριών και συναδέλφων Ευαγγελίας Βενάκη και Ευαγγελίας Ανδρέου, τις οποίες και ευχαριστούμε θερμά. Ευχαριστούμε επίσης θερμά τον Αναπληρωτή Καθηγητή Ψυχιατρικής κ. Νικόλαο Βαϊδάκη και τους συνεργάτες του για την τιμητική πρόσκληση και βοήθειά τους. Τέλος, εκτιμούμε θερμά την προσπάθεια των συνεργατών-συγγραφέων στη διάδοση προς το ευρύτερο ιατρικό κοινό των πληροφοριών για τις σχέσεις του ενδοκρινικού συστήματος με την σεξουαλική λειτουργία. Για την Εκδοτική Ομάδα Δημήτριος Α. Αδαμόπουλος

8 (1), & - - ΕΥΤΥΧΙΑ ΚΟΥΚΚΟΥ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΟΣ ΤΜΗΜΑ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΕΛΕΝΑ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ Στοιχεία εμβρυολογίας Οι γονάδες διαφοροποιούνται ανάλογα με την χρωμοσωμική σύσταση του εμβρύου η οποία καθορίζεται κατά την γονιμοποίηση του ωαρίου από το σπερματοζωάριο και κληρονομείται σε όλα τα κύτταρα, είναι δε ως γνωστόν ΧΥ για το άρρεν φύλο και ΧΧ για το θήλυ. Tο γονίδιο που καθορίζει το (άρρεν) φύλο βρίσκεται στο Y χρωμόσωμα και καλείται SRY (Sex Determining Region Y). Το SRY είναι ρυθμιστής αντιγραφής άλλων γονιδίων στην οδό καθορισμού του φύλου και είναι απαραίτητο για την διαφοροποίηση των αδιοφοροποίητων γονάδων σε όρχι με την βοήθεια των SOX9, SF1, WT1 γονιδίων. Με την έκφραση του SRY δρομολογείται η εξέλιξη της αρχέγονης γονάδας σε όρχεις γεγονός που συνοδεύεται από μια αλληλουχία βιολογικών μεταβολών. Μέχρι την 7η εβδομάδα το έμβρυο δεν είναι διαφοροποιημένο. Αρχικά εμφανίζονται τα κύτταρα Sertoli τα οποία οργανώνονται σε σπερματικά σωληνάρια και περιβάλλουν τα γενετικά κύτταρα. Τα κύτταρα Sertoli παρά-γουν την AMH (Anti Mullerian Hormone), η οποία αναστέλλει την ανάπτυξη των πόρων του Muller. Η ΑΜΗ είναι γλυκοπρωτεϊνη, δομικά ομοιάζει με την ανασταλτίνη και τον ΤGF1 (Τransforming Growth Factor 1), το δε γονίδιό της εντοπίζεται στο βραχύ σκέλος του χρωμοσώματος 19. Από την 9η έβδομάδα της κύησης τα κύτταρα Leydig παράγουν τεστοστερόνη υπό την διέγερση αρχικά της μητρικής χοριακής γοναδοτροπίνης και στην συνέχεια των υποφυσιακών ορμονών του εμβρύου. Τα επίπεδα της τεστοστερόνης στο άρρεν έμβρυο αυξάνουν στο μέγιστο μέχρι την 14η εβδομάδα και κατόπιν σταδιακά ελαττώνονται μέχρι την 24η εβδομάδα, οπότε και είναι παρόμοια με εκείνα των θηλέων εμβρύων. Καθώς η εμβρυϊκή ηπατική παραγωγή της SHBG είναι χαμηλή, η συγκέντρωση της ελεύθερης, βιολογικά ενεργούς τεστοστερόνης στο έμβρυο κατά τις πρώτες αυτές εβδομάδες της ζωής και της οργανογένεσης είναι πολύ υψηλή και οδηγεί την διαφοροποίηση των πόρων του Wolf προς έσω γεννητικά όργανα. Παράλληλα, μέχρι την 8η εβδομάδα τα έξω γεννητικά όργανα είναι παρόμοια μεταξύ των δύο φύλων και αδιαφοροποίητα. Υπό την επίδραση της διϋδροτεστοστερόνης, η οποία παράγεται από την αναγωγή της τεστοστερόνης μέσω του ενζύμου 5α-αναγωγάση, διαφοποποιούνται τα έξω γεννητικά όργανα και ο προστάτης. Η διαφοροποίηση αυτή ολοκληρώνεται κατά την 14η εβδομάδα, εν τούτοις το μέγεθος του πέους, το οποίο κατά την 14η εβδομάδα δεν διαφέρει εκείνου της κλειτορίδας, συνεχίζει να αυξάνεται. Επί απουσίας φυσιολογικής δράσης της διϋδροτεστοστερόνης, είτε λόγω ανορχίας, ή διαταραχής της παραγωγής τεστοστερόνης ή λόγω μη μετατροπής της τεστοστερόνης σε διϋδροτεστοστερόνη, ή τέλος λόγω διαταραχής του υποδοχέα της τεστοστερόνης η αρρενοποίηση του εμβρύου είναι ελλειπής. Ανατομία και φυσιολογία του όρχεος Οι όρχεις είναι οι γεννητικοί αδένες του άνδρα. Είναι μικτοί αδένες με εξωκρινή και ενδοκρινή μοίρα. Το ορχικό παρέγχυμα περιβάλεται από τον ινώδη χιτώνα και συνίσταται από τα σπερματικά σωληνάρια, τα οποία αποτελούν την εξωκρινή μοίρα, και τα διάμεσα κύτταρα ή κύτταρα Leydig, τα οποία αποτελούν την ενδοκρινή μοίρα. Η λειτουργία της εξωκρινούς μοίρας αφορά την παραγωγή των σπερματοζωαρίων, ενώ η ενδοκρινής μοίρα παράγει τις γεννητικές στεροειδικές ορμόνες με κύριο εκπρόσωπο την τεστοστερόνη.

9 8. Νευροενδοκρινικός έλεγχος παραγωγής τεστοστερόνης (σχήμα 1) Η διαδικασία της παραγωγής των στεροειδών ορμονών είναι κοινή τόσο στα κύτταρα Leydig των όρχεων, όσο και στις ωοθήκες και τα επινεφρίδια. Η σύνθεση της τεστοστερόνης, η οποία είναι το κύριο ανδρογόνο, ρυθμίζεται από την ωχρινοτρόπο ορμόνη (LH), η οποία εκκρίνεται από τα κύτταρα του προσθίου λοβού της υπόφυσης κατά ώσεις υπό την επίδραση της GnRH. H GnRH είναι δεκαπεπτίδιο που παράγεται από τους GnRH νευρώνες του υποθαλάμου και απελευθερώνεται στην πυλαία κυκλοφορία του εγκεφάλου με παλμικότητα περίπου ανά λεπτά. Ο βασικός αυτός ρυθμός έκκρισης της GnRH επηρεάζεται από διάφορους νευρομεταβιβαστές. Η συχνότητα των παλμών της GnRH και το εύρος των εκκριτικών επεισοδίων καθορίζουν τον τύπο της έκκρισης των γοναδοτροπινών από την υπόφυση. Τα α-αδρενεργικά ερεθίσματα και το νευροπεπτιδιο Y έχουν διεγερτική δράση στην έκκριση της GnRH, ενώ τα β-αδρενεργικά και τα ντοπαμινεργικά ερεθίσματα, όπως επίσης και οι ενδορφίνες έχουν ανασταλτική δράση στην έκκριση της GnRH. Ο χρόνος ημίσειας ζωής της GnRH είναι 5-10 λεπτά, αλλά λόγω της χαμηλής της συγκέντρωσης στην συστηματική κυκλοφορία δεν είναι δυνατόν να προσδιορισθεί. Οι γοναδοτροπίνες ασκούν την δράση τους μέσω συγκεκριμένων υποδοχέων. Το γονίδιο του υποδοχέα της LH βρίσκεται στο χρωμόσωμα 2. Η σύνδεση της LH με τον υποδοχέα της στην επιφάνεια των κυττάρων του Leydig, έχει σαν αποτέλεσμα την αύξηση της ενδοκυττάριας χοληστερόλης και την αύξηση της γονιδιακής έκφρασης των ενζύμων της στεροειδογένεσης με επακόλουθο την αύξηση της παραγωγής της τεστοστερόνης. Η τεστοστερόνη ασκεί αρνητική επίδραση στην παραγωγή γοναδοτροπινών, στο επίπεδο του υποθαλάμου και της υπόφυσης, είτε άμεσα είτε μέσω του μεταβολίτη της, των οιστρογόνων. Η GnRH δρα διαμέσου σύνδεσης με συγκεκριμένο υποδοχέα, ο οποίος ανήκει στην οικογένεια των G υποδοχέων, πάνω στα γοναδοτρόπα κύτταρα και διεγείρει την έκφραση των γονιδίων των α και β αλύσεων των FSH και LH, και την παραγωγή και έκκρισή τους. Η κατά ώσεις έκκριση της GnRH είναι απαραίτητη για την παραγωγή των γοναδοτροπινών. Συνεχής χορήγηση της ορμόνης έχει σαν αποτέλεσμα την πλήρη καταστολή της έκκρισης των γοναδοτροπινών (down regulation των υποδοχέων). Οι γοναδοτροπίνες FSH και LH είναι γλυποπρωτεϊνικές ορμόνες, που εκκρίνονται από την υπόφυση και ελεγχουν την ανάπτυξη, την ωρίμανση και την λειτουργία των γονάδων. Αποτελούνται από δύο πολυπεπτιδικές αλυσίδες την α και τη β. Η α-υπομονάδα είναι κοινή για όλες τις ορμόνες της ομάδας των γλυκοπρωτεϊνών, ενώ η β-υπομονάδα διαφέρει σε κάθε γλυκοπρωτεϊνική ορμόνη. Το γονίδιο της β-υπομονάδας της LΗ βρίσκεται στο χρωμόσωμα 19. Ο χρόνος ημισείας ζωής της LH είναι 20 λεπτά, ενώ της FSH 3 ώρες. Παρά το γεγονός ότι και οι δυο γοναδοτροπίνες εκκρίνονται ταυτόχρονα από την υπόφυση μετά από ώση της GnRH, η LH φαίνεται να εκκρίνεται με συχνότερα εκκριτικά επεισόδια σε σχέση με την FSH. Σχήμα 1 Ρύθμιση έκκρισης τεστοστερόνης Βιοσύνθεση, μεταβολισμός και μηχανισμός δράσης των ορμονών του όρχεως Η χοληστερόλη είναι η πρώτη ύλη για την παραγωγή των στεροειδών ορμονών. Αυτή εισέρχεται στα κύτταρα Leydig

10 - - 9 από την συστηματική κυκλοφορία ή μπορεί να συντίθεται στο λείο ενδοπλασματικό δίκτυο του κυττάρου από πρόδρομες ουσίες. Από εκεί μεταφέρεται στα μιτοχόνδρια, όπου σχηματίζεται η πρεγνενολόνη. Η πρεγνενολόνη μεταφέρεται στην συνέχεια στο ενδοπλασματικό δίκτυο όπου ολοκληρώνεται η παράγωγή των ορμονών μέσω των οδών Δ4 και Δ5: (σχήμα 2) Cholesterol P450ssc Pregnenolone 3β-DH P450c17 Δ 4,6 -isomerase 17-OH pregnenolone Progesterone 3β-DHΔ 17,20 desmolase Δ 4,6 -isomerase P450c17 Dehydroepiandrosterone (DHEA) 17-OH progesterone 3β-DH 17-ketoreductase Δ 4,6 -isomerase 17,20 desmolase Androstenediol Androstenedione 3β-DH 17-ketoreductase aromatase Δ 4,6 -isomerase Estrone Testosterone aromatase H OH 3 C H 3 C Σχήμα 2 O 5α-reductase Dihydrotestosterone Βιοσύνθεση των ανδρογόνων 17-ketoreductade Estradiol Δ4 οδός: πρεγνενολόνη προγεστερόνη 17ΟΗ προγεστερόνη Δ4 ανδροστενδιόνη τεστοστερόνη Δ5 οδός: 17 ΟΗ Δ5 πρεγνενολόνη Δεϋδροεπιανδροστερόνη Δ4 ανδροστενδιόνη τεστοστερόνη Η τεστοστερόνη (Τ) είναι το κυριότερο στεροειδές που παράγεται από τα κύτταρα Leydig. Υπολογίζεται ότι κατά την ενήλικο ζωή παράγονται καθημερινά 5-7mg τεστοστερόνης. Η πυκνότητα της ολικής τεστοστερόνης στο πλάσμα είναι μg/100ml. Από αυτά μόνο το 1-3% κυκλοφορεί ελεύθερο και αποτελεί το βιολογικά δραστικό κλάσμα της ορμόνης. Το υπόλοιπο 97-99% είναι συνδεδεμένο με πρωτεϊνες και συνεπώς ανενεργό. Το 60% του ανενεργού κλάσματος είναι συνδεδεμένο με την Sex Hormone Binding Globulin (SHBG), μια β-σφαιρίνη, που παράγεται στο ήπαρ, με πολύ μεγάλη χημική συγγένεια με την τεστοστερόνη και την διυδροτεστοστερόνη (DHT). Το υπόλοιπο περίπου 38% είναι συνδεδεμένο πολύ χαλαρά με λευκωματίνη. Από αυτό το τελευταίο κλάσμα η τεστοστερόνη αποδεσμεύεται πολύ εύκολα και εισέρχεται στα κύτταρα στόχους. Testosterone ng/ml Μέσα στα κύτταρα στόχους η τεστοστερόνη μεταβολίζεται είτε σε 17β οιστραδιόλη με τη δράση της αρωματάσης, είτε σε διϋδροτεστοστερόνη, με τη δράση του ενζύμου 5α-αναγωγάση. Στον άνθρωπο υπάρχουν δύο ισοένζυμα της 5α- αναγωγάσης: ο τύπος Ι βρίσκεται στο δέρμα και το ήπαρ, ενώ ο τύπος ΙΙ βρίσκεται κυρίως στον προστάτη, τα επινεφρίδια, σπερματικά σωληνάρια, το δέρμα της γεννητικής περιοχής, τους θύλακες των τριχών και τον εγκεφαλικό φλοιό. Περίπου το 80% της DHT στην κυκλοφορία παράγεται από περιφερική μετατροπή της τεστοστερόνης και μόνο το 20% εκκρίνεται απ ευθείας από τους όρχεις. Η DHT συνδέεται με τον ίδιο ανδρογονικό υποδοχέα της Τ, με δεκαπλάσια όμως συγγένεια και απελευθερώνεται από αυτόν με πολύ βραδύτερο ρυθμό. Αυτό έχει σαν συνέπεια το γεγονός ότι η DHT είναι πολύ ισχυρότερο ανδρογόνο σε σχέση με την Τ. Σε φυσιολογικές συγκεντρώσεις οι δράσεις της Τ και της DHT είναι συμπληρωματικές και είναι αμφότερες απαραίτητες για την φυσιολογική σεξουαλική ανάπτυξη και αρρενοποίηση κατά την εφηβεία. Η έκκριση της Τ παρουσιάζει νυχθημερήσιο ρυθμό με σαφώς υψηλότερα επίπεδα κατά τις πρώτες πρωϊνές ώρες, τα οποία υποχωρούν με την πρόοδο της ημέρας. Ο νυχθημερήσιος ρυθμός μάλλον καταστρατηγείται με την πάροδο της ηλικίας και σχεδόν εξαφανίζεται κατά την τρίτη ηλικία (σχήμα 3). 8 ** 7 ** am * Σχήμα 3 ** ** * * * * ** * 12 noon 4pm 8pm 12midnight 4am 8am Νυχθημερήσιος ρυθμός Τεστοστερόνης Young Men Ο υποδοχέας των ανδρογόνων ανήκει στην οικογένεια των στεροειδικών υποδοχέων και είναι πολυπεπτίδιο 910 αμινοξέων. Το γονίδιό του βρίσκεται στο μακρό σκέλος του χρωμοσώματος Χ. Εχει τρία μέρη: το αμινοτελικό τμήμα επηρεάζει την ένταση μεταγραφής του ανδρογονικού σήματος, το κεντρικό υδροφυλλικό τμήμα, το οποίο φέρει δύο ψευδαργυρικούς Old Men **

11 10. δακτυλίους και είναι το σημείο σύνδεσης του υποδοχέα με το DNA, άρα είναι υπεύθυνο για την μεταγραφή του μηνύματος και τέλος το καρβοξυλικό άκρο στο οποίο γίνεται η σύνδεση της Τ και της DHT. Βιολογικές δράσεις της τεστοστερόνης Βασική δράση της τεστοστερόνης είναι η ανάπτυξη του άρρενος φαινότυπου και η λειτουργία του άρρενος γεννητικού συστήματος. Πέρα από την κλασική ανδρογονική δράση η τεστοστερόνη έχει ένα μεγάλο αριθμό αναβολικών και μεταβολικών δράσεων τις οποίες ασκεί είτε άμεσα είτε μετά από τον μεταβολισμό της σε DHT ή οιστρογόνα (πιν1): Πίνακας 1. Οργανο στόχος Δράση Δραστικό στεροειδές Πόροι τoυ Wolf Διεγείρει την ανάπτυξη και Τ διαφοροποίηση Εξωτερικά γεννητικά Αρρενοποίηση και ανάπτυξη DHT όργανα Ουρογεννητικός σωλήνας Αρρενοποίηση και ανάπτυξη DHT Οστά Αναβολική δράση, κλείσιμο επιφύσεων Ε2/Τ Λάρυγγας Αύξηση και επιμήκυνση Τ ή DHT φωνητικών χορδών Δέρμα Παραγωγή σμήγματος DHT Αύξηση σωματικής τρίχωσης DHT Ανδρογενής αλωπεκία DHT Νεφρά Διέγερση παραγωγής T/DHT ερυθροποιητίνης Ηπαρ Προαγωγή ενζύμων, Τ ή DHT πρωτεϊνοσύνθεση Μυελός των οστών Διέγερση ερυθροποίησης T/DHT Μυϊκός ιστός Αναβολική δράση T Ορχεις Διεγείρει, υποστηρίζει τη DHT/E σπερματογένεση Προστάτης Διεγείρει την ανάπτυξη DHT/E και λειτουργία Μαστοί Αναστέλλει την ανάπτυξη Τ ή DHT Υπόφυση Αρνητικό feedback στην έκκριση T/DHT των γοναδοτροπινών Υποθάλαμος Αρνητικό feedback στην έκκριση GnRH DHT Εγκέφαλος Ψυχοτροπική δράση και libido T/DHT/E2 Επίδραση της τεστοστερόνης στην ανδρική σεξουαλικότητα Οι έρευνες σε πρωτεύντα θηλαστικά, οι παρατηρήσεις και οι κλινικές αναφορές σε ευνούχους, αλλά και οι μελέτες σε υπογοναδικούς ασθενείς σε αγωγή υποκατάστασης με τεστοστερόνη, έχουν αποδείξει πέραν κάθε αμφισβήτησης, την ουσιαστική σημασία των ανδρογόνων στην ανδρική σεξουαλικότητα. Η έλλειψη τεστοστερόνης επηρεάζει την ύπαρξη και την συχνότητα των σεξουαλικών φαντασιώσεων, την σεξουαλική διέγερση και την επιθυμία, την αυτόματη πρωϊνή, αλλά και κατά τη διάρκεια της νύχτας στύση καθώς και τον οργασμό, τόσον κατά την επαφή όσο και κατά τον αυνανισμό. Η τεστοστερόνη είναι επίσης απαραίτητη για την φυσιολογική λειτουργία της στύσης, γεγονός που επιβεβαιώνεται και από το ότι η αποτελεσματικότητα των φαρμάκων τύπου Viagra (αναστολείς της φωσφοδιεσταράσης) εξαρτάται από την αποκατάσταση του πιθανού συνυπάρχοντος υπογοναδισμού. Η χορήγηση τεστοστερόνης σε υγιείς, ευγοναδικούς άνδρες δεν φαίνεται να επηρεάζει τη σεξουαλικότητα. Υπάρχουν αναφορές ότι η χορήγηση Τ σε υπερφυσιολογικές δόσεις, όπως για αντρική αντισύλληψη, είχε σαν αποτέλεσμα την αύξηση της ψυχικής και φυσικής διέγερσης, αλλά δεν είχε καμιά επίδραση στην σεξουαλική δραστηριότητα και τις αυτόματες στύσεις. Η λειτουργία της εκσπερμάτισης εξαρτάται άμεσα από τα ανδρογόνα δεδομένου ότι η παραγωγή του σπερματικού υγρού είναι ανδρογονοεξαρτώμενη. Αντίθετα δεν υπάρχουν στοιχεία που να αποδεικνύουν την αναγκαιότητα των ανδρογόνων στη φυσιολογική λειτουργία του οργασμού. Το φυσιολογικό εύρος των επιπέδων τεστοστερόνnς (3-12 ng/ml), είναι σημαντικά υψηλότερο από τα απαραίτητα επίπεδα για φυσιολογική σεξουαλική λειτουργία. Το κατώτερο επίπεδο Τ το οποίο είναι απαραίτητο για τον λόγο αυτό είναι περίπου 3 ng/ml, και παρουσιάζει μεγάλη διακύμανση μεταξύ των φυσιολογικών ανδρών. Τέλος, ο ρόλος της DHT στην ανδρική σεξουαλικότητα δεν είναι ξεκάθαρος. Ασθενείς με έλλειψη της 5α-αναγωγάσης αναφέρουν φυσιολογική σεξουαλική επιθυμία και στύση, ενώ η χρήση αναστολέων της 5α-αναγωγάσης στην θεραπεία ασθενών με καρκίνο προστάτου, έχει μόνο μικρή αρνητική επίδραση στη σεξουαλική λειτουργία των ασθενών αυτών. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. De Groat WC & Booth AM, Physiology of male sexual function. Ann Int Med, 92 (part2): Migeon Cl & Wishiewski AB, Sexual differentiation: From genes to genter. Horm Res 50: Migeon Cl & Wishiewski AB, Sexual differentiation: From transcription factors to genter. Horm Res 53: Nieschlag E & Behre E, Physiology of testicular function. In Nieschlag S (eds) Andrology, male reproductive health and dysfunction, Springer, Berlin, p Sinclair AH, Human Sex Determination. J Exp Zool, 281: Wu FCW, Androgen and male sexual function. In Pharmacoligy, biology and clinical applications of androgens, edited by Shalender Bhasin et al. Wiley- Liss, Inc.

12 (1), : ΜΑΡΙΛΕΝΑ ΤΖΑΝΕΛΑ, ΕΛΕΝΗ ΜΑΡΓΕΛΟΥ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ, ΓΝΑ «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ» Περίληψη O υποθαλαμο-υποφυσι-γοναδικός άξονας στη γυναίκα χαρακτηρίζεται από κυκλική λειτουργία που έχει μεν τελικό σκοπό την αναπαραγωγή και την διατήρηση του είδους, αλλά παράλληλα συντελεί στην προστασία και άλλων συστημάτων του γυναικείου οργανισμού (πχ. οστά, καρδιαγγειακό κτλ). Η κατά ώσεις απελευθέρωση της ορμόνης, που απελευθερώνει τις γοναδοτροπίνες (gonadotropin releasing hormone, GnRH) από τον υποθάλαμο, διεγείρει την έκκριση των γοναδοτροφινών από την υπόφυση που με τη σειρά τους συντελούν στην εξέλιξη της ανάπτυξης του ωοθυλακίου στην ωοθήκη και την παραγωγή οιστρογόνων και προγεστερόνης. Οι τελευταίες ασκούν αρνητική παλίνδρομη ρύθμιση στην έκκριση τόσο των γοναδοτροφινών όσο και της GnRH. Tα οιστρογόνα και προγεστερόνη δρούν μέσω κυτταροπλασματικών υποδοχέων. Τα οιστρογόνα είναι υπεύθυνα για την ενήβωση, δηλ. την ανάπτυξη των μαστών και των έσω και έξω γεννητικών οργάνων και τελικά την εμφάνιση εμμηνορρυσίας. Επιπλέον ευθύνονται για την ταχεία αύξηση του ύψους στην εφηβεία (αναπήδηση, growth spurt) και την δημιουργία φυσιολογικής οστικής μάζας. Στην αναπαραγωγική ηλικία εκτός από την επίδραση στο γενετικό σύστημα (ενδομήτριο, μαστό) με σκοπό την προετοιμασία της εγκυμοσύνης, τα οιστρογόνα συντηρούν φυσιολογική δοµή του δέρµατος, και την οστική μάζα, βελτιώνουν τους αθηρωματογόνους παράγοντες και το τοίχωμα των αγγείων, όμως εμφανίζουν και αυξημένη θρομβωτική δράση. Επιπλέον ρυθμίζουν την σεξουαλική συμπεριφορά και ασκούν προστατευτική και τροφική δράση στο ΚΝΣ. Τα οιστρογόνα είναι απαραίτητα και στον άνδρα τόσο για την επίτευξη και διατήρηση φυσιολογικής οστικής μάζας όσο και για την φυσιολογική σπερματογένεση, όμως δεν φαίνεται να επηρεάζουν την σεξουαλική συμπεριφορά. Επίσης ευθύνονται για την εξαιρετικά συχνή γυναικομαστία που εμφανίζεται κατά την εφηβεία των αγοριών. Οι διαταραχές του γοναδικού άξονα είναι εξαιρετικά συχνές στους ψυχιατρικούς ασθενείς και οφείλονται τόσο στη νόσο όσο και στα ψυχοτρόπα φάρμακα που ή με άμεση δράση ή μέσω υπερπρολακτιναιμίας αναστέλλουν την λειτουργία του άξονα. Η αντιμετώπιση της υποοιστρογοναιμίας στις ασθενείς αυτές απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή. ΛΕΞΕΙΣ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟΥ: Υποθαλαμο-υποφυσιακός άξονας, οιστρογόνα, ενήβωση, εμμηνόπαυση, Αbstract The cyclic function of the female hypothalamic pituitary gonadal axis is targeting to a successful pregnancy, but it influences many non reproductive systems (bone, cardiovascular system) as well. The pulsatile release of GnRH, (gonadotropin releasing hormone), stimulates the secretion of pituitary gonadotrophins, responsible for the follicles maturation and the estrogen-progesterone production in the ovaries. Furthermore, a sensitive feetback control from the estrogens is exerted at the level both of pituitary, and the hypothalamus. Estrogens, via its cytoplasmic receptors express multiple actions at the reproductive system and at other tissues as well. They are responsible for the development and maturation of the breast and the genitalia and the initiation of menses in the puberty. The growth spurt and the achievement of normal final height and bone mass are also depended on estrogen levels in puberty. During the reproductive years the cyclic action of estrogens and progesterone not only prepare the breast and the endometrium for the upcoming pregnancy, but also preserve a normal bone mass, skin function, lipids profile and blood vessel tone, inducing however a prethrombotic stage, by direct action to clotting factors. Estrogens strongly influence sexuality and have protective and trophic effects at the central nervous system. Interestingly, estrogens are essential also in the male for the built up and the preservation of a normal bone mass as well as for a normal spermatogenesis, however it seems that they don t affect sexuality. They are responsible for the development of the gynecomastia of puberty in the male. Hypogonadism is quite frequent in psychiatric patients. Its pathogenesis is multifactorial due either to the disease itself or to the psychotropic medication, which affect the gonadal axis directly or by inducing hyperprolactinemia. The treatment of the resulting hypoestrogenemia to these patients demands careful clinical judgment.

13 12 M. T,. HO HO ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΓΟΝΑΔΙΚΩΝ ΣΤΕΡΟΕΙΔΩΝ Τα ωοθηκικά στεροειδή (οιστρογόνα και προγεστερόνη) παράγονται από τα κύτταρα των ωοθυλακίων (1). Το ωοθυλάκιο αποτελείται από µία εξωτερική στιβάδα κυττάρων (κύτταρα της θήκης) που περικλείουν τις έσω στιβάδες των κοκκιωδών κυττάρων (2). Τα κύτταρα της θήκης διαθέτουν τον ειδικό ενζυμικό μηχανισμό και έτσι παράγουν με τις γνωστές αντιδράσεις της στεροειδογένεσης (σχήμα 1) τα ανδρογόνα ανδροστενδιόνη και τεστοστερόνη. Τα ανδρογόνα αυτά διαχέονται είτε στην κυκλοφορία, µέσω των τριχοειδών, ή στα Acetate P450c17 CH3 17-Hydroxypregnenolone C P450c17 O Dehydroepiandrosterone Σχήμα 1 O OH HO HO P450scc 3β-hydroxysteroid dehydrogenase O HO Cholesterol Pregnenolone CH3 C P450c17 Androstenedione Estrone P450arom O O O β-hydroxysteroid dehydrogenase Progesterone P450c17 17β-hydroxysteroid dehydrogenase CH3 17-Hydroxyprogesterone 17β-hydroxysteroid dehydrogenase Αντιδράσεις της στεροειδογένεσης στην ωοθήκη (1) O O O HO C CH 3 C O O OH Testosterone Estradiol OH P450arom OH κοκκιώδη κύτταρα, όπου με τη δράση του ενζύμου αρωματάση µετατρέπονται σε οιστρόνη και οιστραδιόλη αντίστοιχα (1). Όσο ωριµάζει το θυλάκιο τόσο αυξάνεται ο αριθµός κοκκιωδών κυττάρων και η παραγωγή οιστραδιόλης. Στην όψιµη ωχρινική φάση προάγεται η παραγωγή προγεστερόνης, που διαχέεται στα κύτταρα της θήκης και µετατρέπεται σε ανδροστενδιόνη. Η στεροειδογένεση στις ωοθήκες ρυθμίζεται από τις υποφυσιακές γοναδοτροφίνες (3,4), αλλά και ενδοωοθηκικούς παράγοντες (ινσουλίνη, IGF I, ανασταλτίνη κ.α.) που επηρεάζουν τη δραστικότητα των ενζύµων. Αν το ωάριο γονιµοποιηθεί, η χοριακή γοναδοτροπίνη που εκκρίνεται από την βλαστοκύστη διατηρεί την λειτουργία του ωχρού σωματίου που έτσι συνεχίζει την παραγωγή προγεστερόνης και οιστραδιόλης για µερικές εβδοµάδες µέχρι η εµβρυο πλακουντιακή µονάδα να παράγει επαρκή ποσά προγεστερόνης για να αυτο-υποστηριχθεί. Αν δεν συµβεί σύλληψη, το ωχρό σωµάτιο εκφυλίζεται, αντικαθίσταται από ουλώδη ιστό και αποτελεί το λευκό σωµάτιο. Εκτός από τα θυλάκια, τα κύτταρα του στρώµατος και της πύλης της ωοθήκης είναι εφοδιασµένα µε ένζυµα της στεροειδογένεσης και παράγουν λίγα ποσά ανδρογόνων. Περιφερικές πηγές γοναδικών στεροειδών Στην περίοδο της αναπαραγωγικής ηλικίας οι ωο-θήκες αποτελούν την κύρια πηγή παραγωγής οιστραδιόλης. Αντίθετα, η οιστρόνη προέρχεται σε µεγάλο ποσοστό από περιφερική µετατροπή, ποσοστό ~15% της οιστραδιόλης µετατρέπεται σε οιστρόνη. Τα επινεφρίδια συµβάλλουν εξίσου µε τις ωοθήκες στην παραγωγή ανδροστενδιόνης, η οποία µετατρέπεται σε οιστρόνη στον λιπώδη ιστό και έτσι παχύσαρκες γυναίκες έχουν µεγαλύτερη παραγωγή οιστρόνης. Λόγω της σχετικά µεγάλης εξω ωοθηκικής παραγωγής της οιστρόνης, το οιστρογόνο αυτό είναι το κυριότερο µετά την εµµηνόπαυση (1,5). Ρύθμιση έκκρισης γοναδικών στεροειδών Η παραγωγή των ωοθηκικών στεροειδών εξαρτάται άμεσα από την εξέλιξη του ωοθυλακίου, που με την σειρά της ρυθμίζεται από την λειτουργία του υποθαλαμοϋποφυσιακού άξονα (3,6). Από τον υποθάλαμο εκκρίνεται κατά ώσεις, η GnRH (Gonadotropin Releasing Hormone). Η απελευθέρωσή της από τα νευροεκκριτικά κύτταρα του τοξοειδούς πυρήνα ελέγχεται από κέντρα του Κεντρικού Νευρικού Συστήματος μέσω νευρομεταβιβαστών. Ετσι, η έκκρισή της καταστέλλεται από τη ντοπαμίνη, τα οπιοειδή και πιθανά από τις προσταγλανδίνες και διεγείρεται από τη νοραδρεναλίνη. Η GnRΗ μέσω του πυλαίου αγγειακού συστήματος

14 - - : 13 προσεγγίζει την υπόφυση και διεγείρει τα γοναδοτρόφα κύτταρα του πρόσθιου λοβού με αποτέλεσμα την κατά ώσεις έκκριση της θυλακιοτρόπου (FSH) και της ωχρινοποιητικής (LH) ορμόνης. Η έκκριση των γοναδοτροφινών ρυθμίζεται και από τα στεροειδή των ωοθηκών μέσω του συστήματος της αρνητικής παλίνδρομης ρύθμισης (negative feedback). Ενώ όμως η προγεστερόνη έχει ανασταλτική επίδραση στην έκκριση και των δύο γοναδοτροφινών, η οιστραδιόλη ασκεί μεν πάντα αρνητική παλίνδρομη ρύθμιση στην απελευθέρωση της FSH αλλά έχει αρνητική και θετική δράση στην απελευθέρωση της LH: επίπεδα οιστραδιόλης ως ~200pg/ml ασκούν ανασταλτική δράση, ενώ υψηλά επίπεδα (> pg/ml) πυροδοτούν την ωοθυλακιορρηκτική αιχμή της LH (3,6). Στο σχήμα 2 απεικονίζονται οι παράλληλες μεταβολές του ωοθυλακίου, των επιπέδων των γοναδοτροφινών και των γοναδικών στεροειδών. Μεταφορά-βιοδιαθεσιμότητα Στην κυκλοφορία η οιστραδιόλη, που αποτελεί το σημαντικότερο οιστρογόνο, βρίσκεται συνδεδεμένη κυρίως με την ειδική σφαιρίνη (sex hormone binding globulin, SHBG) σε ποσοστό 69%, με αλβουμίνη σε ποσοστό 30% ενώ η ελεύθερη ορμόνη βρίσκεται μόλις σε ποσοστό 1% στην κυκλοφορία (1,5). ΔΡΑΣΕΙΣ ΓΟΝΑΔΙΚΩΝ ΣΤΕΡΟΕΙΔΩΝ Οιστρογονικοί υποδοχείς Οιστρογόνα και προγεστερόνη ασκούν τις δράσεις τους συνδεόµενα µε ειδικούς υποδοχείς που βρίσκονται στο κυτταρόπλασμα του κυττάρου. Υπάρχουν δύο είδη υποδοχέων οι ERα και ERβ που έχουν διαφορετική κατανομή στους ιστούς στόχους (7,8). Το σύµπλεγµα ορµόνη υποδοχέας µεταναστεύει στον πυρήνα του κυττάρου στόχου, όπου συνδέεται σε ειδικές θέσεις στο DNA µε απώτερο αποτέλεσµα την έκφραση της ορµονικής δράσης. Η οιστραδιόλη έχει µεγαλύτερη συγγένεια µε τον υποδοχέα συγκριτικά µε την οιστρόνη και επάγει τη σύνθεσή του επαυξάνοντας τη δράση της. Παράλληλα, επάγει τη δηµιουργία των υποδοχέων της προγεστερόνης. Η προγεστερόνη, αντίθετα, µειώνει τους οιστρογονικούς και τους δικούς της υποδοχείς. Είναι ενδιαφέρον, ότι κάποιες ταχείες οιστρογονικές δράσεις όπως πχ. η αγγειοδιαστολή, δεν επιτελούνται μέσω διέγερσης των υποδοχέων και χαρακτηρίζονται ως «μη γενομικές» (non genomic effect) (7,8). Ενήβωση Θηλεοποίηση Σχήμα 2 Μεταβολές του ωοθυλακίου του ενδομητριου, των επιπέδων των γοναδοτροφινών και των γοναδικών στεροειδών στη διάρκεια του εμμηνορρυσιακού κύκλου Η φυσιολογική ηλικία έναρξης της ενήβωσης στα θήλεα είναι περίπου τα 8 χρόνια. Τα γεγονότα που οδηγούν στην ενήβωση είναι γενετικά καθορισμένα και φαίνεται ότι αρχίζουν ήδη από την εμβρυϊκή ζωή. Αυτός ο γενετικός προγραμματισμός καθορίζει την έναρξη της κατά ώσεις έκκρισης της ορμόνης που απελευθερώνει τις γοναδοτροπίνες (gonadotropin releasing hormone, GnRH), από τον υποθάλαμο, με επακόλουθο την πυροδότηση της ωοθηκικής λειτουργίας και την έκκριση των γοναδικών στεροειδών, των οποίων η δράση τροποποιείται από την επαγωγή και ρύθμιση ειδικών υποδοχέων (9,10). Η έναρξη και η ομαλή εξέλιξη της ενήβωσης εξαρτάται και από διάφορους ενδογενείς και περιβαλλοντικούς παράγοντες. Η επίτευξη και η διατήρηση συγκεκριμένης μάζας λιπώδους ιστού φαίνεται ότι είναι πρωταρχικής σημασίας. Η από τον λιπώδη ιστό εκκρινόμενη λεπτίνη, τα επίπεδα της οποίας είναι ανάλογα με την μάζα του λιπώδους ιστού, μεταφέρει στον υποθάλαμο το μήνυμα των επαρκών ενεργεια-

15 14 M. T,. κών αποθεμάτων που θα επιτρέψουν την επιτυχή εγκυμοσύνη με αποτέλεσμα την εμφάνιση των εκκριτικών αιχμών της GnRH και την έναρξη της εφηβείας (11). Χρόνια νοσήματα, ψυχοκοινωνικές διαταραχές, παιδική κακοποίηση, παρατεταμένη ψυχολογική και σωματική «ένταση» (stress), έντονη σωματική άσκηση, και ολογοθερμιδική διατροφή οδηγούν σε καθυστέρηση της ενήβωσης (μετά τα 13 χρόνια). Αντίθετα η πρώϊμη έναρξη της ενήβωσης (πριν τα 8 χρόνια) οφείλεται κυρίως σε αίτια από το κεντρικό νευρικό σύστημα (11). Η πρώτη εκδήλωση της οιστρογονικής επίδρασης στην εφηβεία αποτελεί η ανάπτυξη του μαστού (θηλαρχή). Η αύξηση των μαστών στην εφηβεία οφείλεται κυρίως στην αύξηση του συνδετικού ιστού και την συσσώρευση λίπους στον μαστό και λιγότερο στην ανάπτυξη των εκφορητικών πόρων, ενώ το αδενικό επιθήλιο των κυψελίδων παραμένει υποπλαστικό μέχρι την επίτευξη εγκυμοσύνης, οπότε αναπτύσσεται με την δράση της προγεστερόνης. Στα οιστρογόνα οφείλεται επίσης η αύξηση του μεγέθους και η μελάγχρωση της άλω και της θηλής. Τα οιστρογόνα είναι επίσης υπεύθυνα για την αύξηση του μεγέθους και ωρίµανση των έσω και έξω γεννητικών οργάνων, καθώς και για την χαρακτηριστική μελάγχρωση των μικρών χειλέων του αιδίου (9). Τέλος τα οιστρογόνα δρούν στους συζευτικούς χόνδρους των μακρών οστών και προκαλούν επιτάχυνση της αύξησης του ύψους στην εφηβεία και τελικά σύγκλειση των επιφύσεων των μακρών οστών (9). Αναπαραγωγική ηλικία Στην θυλακική παραγωγική φάση του κύκλου τα οιστρογόνα είναι υπεύθυνα για τον πολλαπλασιασμό των στοιβάδων του ενδοµητρίου. Επάγουν επίσης την έκφραση των υποδοχέων της προγεστερόνης στα επιθηλιακά κύτταρα του ενδομητρίου, ενώ παράλληλα προάγουν την έκκριση και την ωρίμανση της τραχηλικής βλέννης. Η ωχρινική εκκριτική φάση του κύκλου χαρακτηρίζεται από την δράση της προγεστερόνης η οποία δημιουργεί εκκριτικό ενδομήτριο για να υποδεχθεί το γονιμοποιημένο ωάριο, και υπερπλασία των μυϊκών ινών του μυομητρίου. Με την δράση της προγεστερόνης η τραχηλική βλέννα γίνεται παχύρρευστη κι αδιαπέραστη από τα σπερματοζωάρια (12). Στη διάρκεια του εμμηνορρυσιακού κύκλου τα οιστρογόνα προκαλούν αύξηση του μεγέθους των εκφορητικών πόρων στον μαστό, που υποστρέφουν με την έναρξη της εμμηνορρυσίας. Η αύξηση του μεγέθους των εκφορητικών πόρων σε συνδυασμό με τοπικό οίδημα και υπεραιμία οδηγούν προεμμηνορρυσιακά σε διάταση του αδένα, πολλές φορές επώδυνη (μαστοδυνία) (12). Δράσεις οιστρογόνων εκτός του αναπαραγωγικού συστήματος Στο δέρμα τα οιστρογόνα επιδρούν στην σύνθεση του κολλαγόνου και συντηρούν τη φυσιολογική δοµή του δέρµατος, διατηρώντας την ελαστική στοιβάδα της επιδερμίδας (13). Τα οιστρογόνα επιδρούν σε πολλαπλά επίπεδα στην μονάδα του οστικού επανασχηματισμού. Περιληπτικά αναστέλλουν την διαφοροποίηση και την ωρίμανση των οστεοκλαστών και ευοδώνουν την απόπτωσή τους. Τελικό αποτέλεσμα της δράσης των οιστρογόνων στον ώριμο σκελετό είναι η μείωση της οστικής αποδόµησης (14, 15). Οι αντιαθηρωματικές δράσεις οιστρογόνων χαρακτηρίζονται αφενός από βελτίωση των αθηρωματογόνων παραγόντων (αύξηση της HDL χοληστερόλης, μείωση της LDL, της ολικής χοληστερόλης και της λιποπρωτεΐνης α), αλλά και άμεσες δράσεις στο αγγειακό τοίχωμα. Η αύξηση της παραγωγής του ΝΟ και ελάττωση της παραγωγής της ενδοθηλίνης, με τελικό αποτέλεσμα αγγειοδιαστολή, επιτελείται με μη γενομική και άρα ταχύτατη επίδραση, ενώ ο πολλαπλασιασμός των κυττάρων του ενδοθηλίου των αγγείων και η μείωση του πολλαπλασιασμού των λείων μυικών ινών γίνονται με την κλασσική επίδραση μέσω των οιστρογονικών υποδοχέων (16,17). Τα οιστρογόνα προκαλούν αύξηση των παραγόντων ινωδόλυσης. Όμως επιδρούν και στους παράγοντες πήξεως (μείωση της αντιθρομβίνης, της πρωτείνης S κ.α.) και στους μηχανισμούς φλεγμονής (αύξηση C αντιδρώσας πρωτείνης, κ.α.) με τελικό αποτέλεσμα αυξημένη θρομβωτική δράση (16,17). Οιστρογόνα και Κεντρικό Νευρικό Σύστημα Τόσο οι ERα όσο και ERβ έχουν εντοπιστεί σε πολλαπλές θέσεις του ΚΝΣ. Ετσι, τα οιστρογόνα μέσω δράσης στον μεσοκοιλιακό πυρήνα ρυθμίζουν την σεξουαλική συμπεριφορά. Εχει δειχθεί ότι η σεξουαλική συμπεριφορά στη γυναίκα είναι ανάλογη με τα επίπεδα των οιστρογόνων (18, 19). Επιπλέον τα οιστρογόνα ασκούν προστατευτική και τροφική δράση στο ΚΝΣ μέσω του ιπποκάμπου και μέσω διέγερσης χολινεργικών νευρώνων (20, 21). Η δράση των οιστρογόνων στην παρεγκεφαλίδα και στο GABAνεργικό σύστημα επάγει τις λειτουργίες της μάθησης και της αντίληψης, καθώς και τον συγχρονισμό

16 - - : 15 και την ακρίβεια των κινήσεων, ενώ η δράση τους στους σεροτονινεργικούς νευρώνες φαίνεται ότι ρυθμίζει την διάθεση και την συμπεριφορά (22). Τέλος με μη απόλυτα διευκρινισμένο μηχανισμό τα οιστρογόνα φαίνεται πως ρυθμίζουν την αντίδραση στα επώδυνα ερεθίσματα. ΔΡΑΣΗ ΤΩΝ ΟΙΣΤΡΟΓΟΝΩΝ ΣΤΟΝ ΑΝΔΡΑ Στον άνδρα τα οιστρογόνα παράγονται κυρίως (80%) από μετατροπή (αρωματοποίηση) των ανδρογόνων των όρχεων και των επινεφριδίων και κυρίως της τεστοστερόνης στους περιφερικούς ιστούς, με την τοπική δράση του ενζύμου αρωματάση (λιπώδης ιστός, μύς, ήπαρ, δέρμα κ.α.) (1, 23). Με τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα από την μελέτη πειραματοζώων με έλλειψη οιστρογονικών υποδοχέων (7,24) αλλά και των σπανιότατων κλινικών συνδρόμων με έλλειψη οιστρογονικών υποδοχέων (25) και έλλειψη αρωματάσης (26), η αντίληψη για την σημασία των οιστρογόνων στον άνδρα έχει τροποποιηθεί κατά πολύ. Οσον αφορά τον υποθαλαμοϋποφυσιακό άξονα τα οιστρογόνα ασκούν αρνητική παλίνδρομη ρύθμιση στις γοναδοτροφίνες και μάλιστα είναι σήμερα γνωστό ότι και η τεστοστερόνη θα πρέπει να μετατραπεί τοπικά σε οιστραδιόλη (23) ώστε να ασκήσει την ανασταλτική της δράση στην έκκριση των γοναδοτροφινών. Επίσης, τα οιστρογόνα ευθύνονται για την ταχεία αύξηση του ύψους στην έναρξη της ήβης αλλά και για την ωρίμανση του σκελετού, και την επίτευξη του τελικού ύψους στον ενήλικα (24). Τέλος, από την παρακολούθηση των αρρένων ασθενών με ανεπάρκεια οιστρογόνων φαίνεται ότι τα οιστρογόνα είναι απαραίτητα για την σπερματογένεση (27), όμως δεν επηρεάζουν την γενετήσια συμπεριφορά στον άνδρα (28). Γυναικομαστία Ο μαστός στον άνδρα παραμένει ατροφικός. Εντούτοις κατά την εφηβεία μπορεί να παρατηρηθεί μικρή ως μέτρια ανάπτυξη μαζικού αδένα που ονομάζεται γυναικομαστία (29). Η γυναικομαστία που εμφανίζεται κατά την εφηβεία είναι εξαιρετικά συχνή (αναφέρεται στο 30-70% των αγοριών). Συνήθως ο ψηλαφητός μαζικός αδένας εμφανίζει διάμετρο 1-2 cm και σπάνια ξεπερνά τα 3-4 cm. Μερικές φορές η γυναικομαστία της ήβης είναι ετερόπλευρη, αλλά συνήθως είναι αμφοτερόπλευρη. Παρατηρείται περίπου στο 14ο έτος κατά το 2-3 στάδιο της εφηβείας και διαρκεί 1-2 χρόνια. Η αιτιολογία της είναι άγνωστη. Ενοχοποιούνται σχετικά αυξημένα επίπεδα οιστραδιόλης σε σχέση με εκείνα της τεστοστερόνης, καθώς και διαταραχή της σχέσης οιστρόνης και επινεφριδιακών ανδρογόνων. Πιθανολογείται επίσης τοπική διαταραχή της μετατροπής της τεστοστερόνης σε οιστραδιόλη λόγω ανωριμότητας της αρωματάσης, καθώς και αυξημένη έκφραση οιστρογονικών υποδοχέων στους εκφορητικούς πόρους του αδένα (30). Η γυναικομαστία της ήβης δεν χρειάζεται αντιμετώπιση δεδομένου ότι υποχωρεί σχεδόν πάντοτε. Στις σπάνιες περιπτώσεις εμμονής ή στις περιπτώσεις σημαντικής ψυχολογικής επιβάρυνσης του εφήβου συνιστάται χειρουργική αφαίρεση. ΟΙΣΤΡΟΓΟΝΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Οι ψυχιατρικοί ασθενείς εμφανίζουν συχνότατα διαταραχές του άξονα υποθάλαμος-υπόφυση-γονάδες (υπογοναδισμό) (31). Η συχνότερη κλινική εκδήλωση είναι οι διαταραχές εμμηνορρυσίας που εμφανίζονται σε ποσοστό 26-78%. Η αιτιολογία είναι πολυπαραγοντική. Η ίδια η ψυχική νόσος μπορεί να επηρεάσει τον ευαίσθητο υποθάλαμο με αποτέλεσμα διαταραχή της έκκρισης της GnRH και υποθαλαμικό υπογοναδισμό. Συνηθέστατα τα ψυχοτρόπα φάρμακα, ιδιαίτερα της πρώτης γενιάς, που εμφανίζουν υψηλή συγγένεια με τους D2 ντοπαμινεργικούς υποδοχείς προκαλούν υπερπρολακτιναιμία, η οποία αναστέλλει τον γοναδικό άξονα τόσο στο επίπεδο του υποθαλάμου, όσο και στο επίπεδο της υπόφυσης (32). Με την χρήση όμως των νεότερων αντικαταθλιπτικών που εμφανίζουν συγγένεια κυρίως στους υποδοχείς σεροτονίνης, η συχνότητα εμφάνισης υπερπρολακτιναιμίας έχει μειωθεί αισθητά (31). Όμως δεν πρέπει να αγνοείται η άμεση ανασταλτική δράση των αντιψυχωσικών στον γοναδικό άξονα. Τέλος, η παχυσαρκία που είναι συχνή ανεπιθύμητη ενέργεια των νεότερων αντιψυχωσικών, μπορεί επίσης να οδηγήσει σε υπολειτουργία του γοναδικού άξονα. Ανεξαρτήτως της παθογένειας, η υποοιστρογοναιμία που αναπτύσσεται λόγω του υπογοναδισμού, έχει σημαντικές επιπτώσεις για τις ασθενείς. Ετσι, είναι συχνές τόσο η σεξουαλική δυσλειτουργία (18,19), όσο και η οστεοπόρωση (14,15) στον πληθυσμό αυτό. Η αντιμετώπιση της υποοιστρογοναιμίας με θεραπεία ορμονικής υποκατάστασης είναι επιβεβλημένη ιδιαίτερα σε νεαρές ασθενείς, μετά από σχολαστική κλινική εκτίμηση και επιλογή της δόσης και της οδού χορήγησης ώστε να αποφευχθούν οι ανεπιθύμητες ενέργειες της θεραπείας (33).

17 16 M. T,. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Hormone Biosynthesis, Metabolism, and Mechanism of Action. Ιn (στο) Speroff L and Fritz MA eds Gynecologic Endocrinology and Infertility, Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia, 2005: Adashi EY. The ovarian follicle: life cycle of a pelvic clock. In (στο) Adashi EY, Rock JA, Rosenwaks Z Eds, Reproductive Endocrinology, Surgery and Technology Lippincott-Raven, Philadelphia 1996: Rebar RW. The normal menstrual cycle and the control of ovulation. In (στο) Becker KL ed, Principles and Practice of Endocrinology and Metabolism JB Lippincott, Philadelphia 1995: Βλασοπούλου Β και Βασιλόπουλος Χ. Ο φυσιολογικός κύκλος. Στο ΝΧ Θαλασσινός εκ, Βασικές Αρχες Ενδοκρινολογίας και Μεταβολισμού, Αθήνα 2004: Shoham Z and Schachter M. Estrogen biosynthesis regulation, action, remote effects and value of monitoring in ovarian stimulation cycles. Fertil Steril 1996, 65: Neuroendocrinology Ιn (στο) Speroff L and Fritz MA eds Gynecologic Endocrinology and Infertility, Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia, 2005: Couse JF, Korach KS. Estrogen receptor null mice. What have we learned and where will they lead us? Endocr Rev. 1999, 20: Koehler K F, Helguero LA, Haldosén LA, Warner M, Gustafsson JA. Reflections on the Discovery and Significance of Estrogen Receptor ß. Endocr Rev 2005, 26: Ducharme JR and Forest MG. Normal pubertal development. In (στο) Bertrand J, Rappaport R, and Sizonenko PC eds, Pediatric Endocrinology, Williams and Wilkins 1993: Hotchkiss J and Knobil E. The hypothalamic pulse generator: the reproductive core. In (στο) Adashi EY, Rock JA, Rosenwaks Z Eds Reproductive Endocrinology, Surgery and Technology, Lippincott-Raven, Philadelphia 1996: Kaplowitz PB. Leptin Link between body fat and the timing of puberty. Pediatrics. 2008, 121 (S3):S Gruber CJ, Tschugguel W, Schneeberger C, Huber JC. Production and actions of estrogens. N Engl J Med 2002;346: Ohnemus U, Uenalan M, Inzunza J, Gustafsson JA, Paus R. The hair follicle as an estrogen target and source. Endocr Rev : Manolagas SC, Kousteni S, Jilka RL. Sex steroids and bone. Recent Prog Horm Res. 2002;57: Riggs BL, Khosla S, Melton LJ III. Sex steroids and the construction and conservation of the adult skeleton. Endocr Rev 2002, 23: Bracamonte MP and Miller VM. Vascular effects of estrogens: arterial protection versus venous thrombotic risk. Trends Endocrinol and Metab 2001, 12: Stork S, van der Schouw YT, Grobbee DE, and Bots ML. Estrogen, inflammation and cardiovascular risk in women: a critical reappraisal Trends Endocrinol and Metab 2004, 15: Dennerstein L, Lehert P, Burger H, Guthrie J. Sexuality. Am J Med 2005, Vol 118(12B): Basson R. Hormones and sexuality: Current complexities and future directions. Maturitas 2007, 57: Koenig JI. Estrogen and brain function. Trends Endocrinol Metab 2001, 12: McCullough L and Hurn PD. Estrogen and ischemic neuroprotection: an integrated view Trends Endocrinol Metab 2003, 14: Wise P. Estrogens and neuroprotection Trends Endocrinol Metab 2002, 13: Bagatell CJ, Dahl KD, Bremner WJ. The direct pituitary effect of testosterone to inhibit gonadotropin secretion in men is partially mediated by aromatization to estradiol J Androl 1994, 15: Sharpe R.M. The role of oestrogen in the male. Trends in Endocrinol Metab : Smith EP, Boyd J, Frank GR. Estrogen resistance caused by a mutation in the estrogen-receptor receptor gene in a man. N Engl J Med 1994, 331: Morishima Α, Grumbach M, Simpson E, Fisher C, and Qin K. Aromatase deficiency in male and female siblings caused by a novel mutation and the physiologic role of estrogens. J Clin Endocrinol Metabol 1995, 80: Rochira V, Balestrieri A, Madeo B, Baraldi E, Faustini-Fustini M, Granata ARM, Carani C. Congenital estrogen deficiency: in search of the estrogen role in human male reproduction. Mol Cell Endocrinol 2001, 178: Carania C, Granataa ARM, Rochiraa V, Caffagnia G, Arandab C, Antunezc P, Maffeic LE. Sex steroids and sexual desire in a man with a novel mutation of aromatase gene and hypogonadism. Psychoneuroendocrinology 2005, 30: Braunstein GD. Gynecomastia. N Engl J Med 2007;357: Sasano H, Kimura M, Shizawa S, Kimura N, Nagura H. Aromatase and steroids receptors in Gynecomastia and male breast carcinoma: An Immunoistochemical study. J Clin Endocrinol Metab 1996, 81: Gardner DM, Baldessarini RJ, Waraich P. Modern antipsychotic drugs: a critical overview. CMAJ 2005, 172: Wieck A and Haddad PM. Antipsychotic-induced hyperprolactinaemia in women: pathophysiology, severity and consequences. Selective literature review. Brit J Psychiatry 2003,182: Klaiber EL, Vogel W, Rako S. A critique of the Women s Health Initiative hormone therapy study. Fert and Steril 2005, 84: pp

18 (1), ΛΙΛΥ ΑΝΔΡΕΟΥ - ΑΞΑΡΛΗ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΕΛΕΝΑ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ Περίληψη Οι ορμόνες ρυθμίζουν σημαντικά κομμάτια της σεξουαλικής συμπεριφοράς των θηλαστικών. Οι στεροειδείς ορμόνες έχουν κυρίαρχο ρόλο στη σεξουαλική αποτύπωση κατά τη διάρκεια της εμβρυϊκής ζωής ενώ στους ενήλικες άμεσα ή έμμεσα ελέγχουν τη σεξουαλική ζωή. Η διαφοροποίηση του φύλου σε άρρενα και θήλυ εκτός από τη διαφοροποίηση των έσω και έξω γεννητικών οργάνων περιλαμβάνει και φυλετική διαμόρφωση του εγκεφάλου. Υπάρχει απευθείας επικοινωνία του φλοιού του εγκεφάλου με τον υποθάλαμο. Η σεξουαλικότητα δεν έχει πλήρως διερευνυθεί στις διάφορες νόσους. Όσα στοιχεία υπάρχουν στη διεθνή βιβλιογραφία για τη σεξουαλικότητα και τον υπογοναδισμό παρατίθενται σε αυτή τη μικρή ανασκόπηση. Αbstract Hormones regulate several aspects of mammalian sexual behavior. Steroid hormones play a pivotal role in sexual imprinting during fetal development, whereas in adults they directly or indirectly control libido, male erection and female lubrication. Sexual differentiation is not completed with the differentiation of the external genitalia into male or female, also the brain undergoes a sexual differentiation to match the sexual differentiation of the gonad and genitalia.there is a direct communication between higher center of the brain and hypothalamus. Sexuality is not well documented in different diseases. Data correlating sexuality with hypogonadism are sparse and anecdotal. In this mini review we try to summarize our knowledge in this field. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Tι σημαίνει σεξουαλικότητα: Σεξουαλικότητα είναι η φαντασίωση για και η συμπεριφορά προς το αντικείμενο της ευχαρίστησης. Για να υπάρχουν όμως τα παραπάνω πρέπει να διαμορφωθεί πρώτα η εικόνα του σεξουαλικού φύλου και να αρχίσει το άτομο να ενδιαφέρεται για αυτό. Σε ηλικία 3 ετών δεν διαχωρίζει το φύλο του, ενώ σε ηλικία 5 ετών παίζει μόνο με παιδιά του ίδιου φύλου και βέβαια στην εφηβεία ασχολείται πολύ με τις διαφορές των δύο φύλων. ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ Είναι γνωστή η διαδικασία διαφοροποίησης του φύλου που φαίνεται στην εικόνα 1. Μέχρι την 42η ημέρα της κύησης το φύλο του εμβρύου δεν έχει καθοριστεί μορφολογικά, δηλαδή το θήλυ και το άρρεν έμβρυο είναι πανομοιότυπα. Η παρουσία του χρωμοσώματος Υ είναι αναγκαία για την διαφοροποίηση της αρχέγονης γονάδας σε όρχι. Από την 6η βδομάδα, αρχίζει ο καθορισμός του φύλου με βάση την έκφραση γονιδίων και μεταγραφικών παραγόντων. Το πρώτο στάδιο πραγματοποιείται με τη δράση διαφόρων γονιδίων. Το γονίδιο SRY εδράζεται στο χρωμόσωμα Υ, το SF-1 WT-1 SOX9 και άλλα γονίδια συμμετέχουν επίσης στον καθορισμό του φύλου και την εξέλιξη των γονάδων. Στο δεύτερο στάδιο, οι εκκρινόμενες ορμόνες θα οδηγήσουν σε διαφοροποίηση των έσω και έξω γεννητικών οργάνων προς άρρεν.

19 18. - Την 6η βδομάδα εμφανίζονται τα κύτταρα Sertoli τα οποία περιβάλλουν τα πρωτογενή γονοκύτταρα και εκκρίνουν την ανασταλτική ορμόνη των πόρων του Müller ΑΜΗ (σχ. 1). Η ΑΜΗ εμφανίζεται την 6η βδομάδα. Αυτή η γλυκοπρωτείνη σε μεγάλη συγκέντρωση προσδένεται στον μεμβρανικό υποδοχέα και προκαλεί υποστροφή των πόρων του Müller. Αμέσως μετά την 8η βδομάδα εμφανίζονται τα κύτταρα Leydig και αρχίζει η παραγωγή τεστοστερόνης, που φθάνει το μέγιστο της παραγωγής την 13η βδομάδα. Στην αρχή της εγκυμοσύνης, διεγέρτης της τεστοστερόνης είναι η χοριακή γοναδοτροπίνη της μητέρας, ενώ από τον 3ο μήνα η παραγωγή εξαρτάται από την εμβρυϊκή LH. H τεστοστερόνη είναι απαραίτητη τόσο αυτούσια, για τη διαφοροποίηση των πόρων του Wolff σε έσω γεννητικά όργανα άρρενος (επιδιδυμίδων, σπερματικών πόρων και σπερματοδόχων κύστεων), όσο και μετά την μετατροπή της σε διϋδροτεστοστερόνη, μέσω της 5α αναγωγάσης, για την αρρενοποίηση των έξω γεννητικών οργάνων. Υπό την επίδραση της DHT, το γεννητικό φύμα μετατρέπεται σε βάλανο του πέους, οι ουρογεννητικές πτυχές σε πεϊκή ουρήθρα και το σώμα του πέους και τα χειλεοσχεϊκά επάρματα σε όσχεο. Επίσης η ανάπτυξη του προστάτη εξαρτάται από την DHT. H ανάπτυξη ολοκληρώνεται με την κάθοδο των όρχεων στο όσχεο, σε δύο φάσεις τη διακοιλιακή και την οσχεοβουβωνική. Και οι δύο ανδρικές ορμόνες προσδένονται με τον ίδιο πυρηνικό υποδοχέα, διαμέσου του οποίου, εξασκούν τη δράση τους. Αν προκληθούν μεταλλάξεις στον υποδοχέα των ανδρογόνων, θα προκύψουν τα διάφορα σύνδρομα αντίστασης στα ανδρογόνα (από θηλεοποιητικούς όρχεις μέχρι ανεπαρκή αρρενοποίηση των έξω γεννητικών οργάνων και κρυψορχία (1). Η διαφοροποίηση του θήλεος εμβρύου είναι απλούστερη, η Ωοθήκη είναι δημιούργημα εκ παραλείψεως. Στο έμβρυο ΧΧ τα αρχέγονα βλαστικά κύτταρα εποικίζουν το έσω τμήμα του μεσονέφρου και ένα μεγάλο τμήμα εκφυλίζεται. Τα υπόλοιπα τροποποιούν, τη μεταβολική τους δραστηριότητα και αποκαλούνται ωογόνια, διαιρούνται με μίτωση και από τον 2ο εμβρυϊκό μήνα αρχίζει η μείωση. Κατά τον 7ο εμβρυϊκό μήνα τα περισσότερα ωογόνια έχουν εκφυλισθεί, εκτός από λίγα στην επιφάνεια της ωοθήκης (2). Μετά την πρόφαση, της πρώτης μειωτικής διαίρεσης, τα ωογόνια εισέρχονται σε φάση ηρεμίας και λέγονται ωοκύτταρα. Το πρωτογενές ωοκύτταρο, με τα περιβάλλοντα επιθηλιακά κύτταρα είναι το αρχέγονο ωοθυλάκιο. Μετά την 20η εμβρυϊκή εβδομάδα αυξάνεται η μετατροπή των αρχέγονων, σε πρωτογενή ωοθυλάκια. Κατά τη γέννηση, όλα τα πρωτογενή ωοκύτταρα έχουν συμπληρώσει την πρόφαση της πρώτης μειωτικής διαίρεσης και παραμένουν σε ηρεμία μέχρι την ήβη. Στην ήβη, τα αρχέγονα ωοθυλάκια αρχίζουν να διαφοροποιούνται σε ώριμα. Παράλληλα με την ανάπτυξη των ωοθυλακίων αρχίζει η αύξηση και η ωρίμανση του ωοκυττάρου (σχ. 2) Σχήμα 2 Την ίδια χρονική περίοδο εμβρυϊκά κατά το 2ο τρίμηνο αρχίζει και στα δύο φύλα η οντογένεση του άξονα υποθαλάμου υποφύσεως γονάδων. Οι ακριβείς μηχανισμοί που ρυθμίζουν τη λειτουργία του συστήματος σε αυτή τη φάση δεν είναι γνωστοί. Γνωρίζουμε ότι όταν ο άξονας ξεφύγει από την επίδραση των στεροειδών της εμβρυοπλακουντιακής κυκλοφορίας, ξεκι-

20 νάει έντονη εκκριτική δραστηριότητα της μονάδας υπόφυση γονάδες. Την έντονη δραστηριότητα της νεογνικής και της βρεφικής περιόδου ακολουθεί η περίοδος ηρεμίας της παιδικής ηλικίας. Το σύστημα επανενεργοποιείται στην εφηβική ηλικία και εκφράζεται με την ανάπτυξη των δευτερογενών χαρακτήρων του φύλου (σχ. 3) (2). 19 κέντρα του εγκεφάλου όπως της οσμής, της αφής, της όρασης, της σκέψης, της διάθεσης και του stress και στα δύο φύλα. Η μεταβίβαση του σήματος γίνεται μέσω προοπιομελανοκορτίνης (POMC), προλακτίνης, CRF, VIP, T4 που διεγείρουν την GABA (4). Παράλληλα, η ύπαρξη υποδοχέων στους GnRH νευρώνες για γλουταμικό νευροπεπτίδιο Υ, οπιοειδή, ντοπαμίνη, νορεπινεφρίνη, camp, νιτρικό οξύ (ΝΟ) δείχνει απευθείας επικοινωνία τους με τον φλοιό. Υποδοχείς Ν μεθυλ D ασπαρτικού οξέος που μεσολαβούν στην ενεργοποίηση του γλουταμικού περιλαμβάνονται στο μονοπάτι του ΝΟ (Σχ. 5). Τέλος νευροδιαβιβαστές με υποδοχείς που δεν εκφράζονται στο γοναδοτρόφο κύτταρο πιθανά ρυθμίζουν το GnRH μέσω συναπτικών συνδέσεων. Ρύθμιση της έκκρισης του GnRH μπορεί να επέλθει με απευθείας δράση στο μέσο έπαρμα (4). Σχήμα 3 Η έναρξη και η διατήρηση της λειτουργίας του γεννητικού συστήματος στηρίζεται στη ρυθμική έκκριση της υποθαλαμικής ορμόνης GnRH, η οποία ρυθμίζει την έκκριση των γοναδοτροφινών από την υπόφυση. Οι γοναδοτροφίνες με τη σειρά τους διεγείρουν τη λειτουργία των γονάδων με αποτέλεσμα την παραγωγή των στεροειδών ορμονών του φύλου. Στη συνέχεια εξασκείται αρνητική παλίνδρομη δράση από τις γονάδες προς τον υποθάλαμο και την υπόφυση κυρίως μέσω ανασταλτίνης (Σχ. 4)(3). Σχήμα 5 Σχήμα 4 Ο υποθάλαμος και η υπόφυση επικοινωνούν με υψηλότερα Γενετικός διμορφισμός του εγκεφάλου Η έκθεση του εγκεφάλου του ανθρώπου στην τεστοστερόνη κατά τη διάρκεια σημαντικών περιόδων στην εμβρυική ζωή προκαλεί μόνιμες αλλαγές, που περιλαμβάνουν, συμπεριφορά στο παιχνίδι κατά την παιδική ηλικία, σεξουαλικό προσανατολισμό, ταυτότητα του φύλου και άλλες δεξιότητες (4). Οι διαφορές καταγράφηκαν αρχικά σε περιπτώσεις υπερβολικής έκθεσης στα ανδρογόνα, όπως στη συγγενή υπερπλασία των επινεφριδίων, όμως υπάρχουν αποδείξεις ότι η τεστοστερόνη και σε φυσιολογικά επίπεδα δρα δημιουργώντας ιδιαιτερότητες μεταξύ των φύλων (5). Υπάρχει διαφορά στο άρρεν και θήλυ έμβρυο από νωρίς.

ΑΝΗΡ ANIR ΕΠΙΣΗΜΗ ΕΚΔΟΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΔΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ OFFICIAL JOURNAL OF THE HELLENIC SOCIETY OF ANDROLOGY

ΑΝΗΡ ANIR ΕΠΙΣΗΜΗ ΕΚΔΟΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΔΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ OFFICIAL JOURNAL OF THE HELLENIC SOCIETY OF ANDROLOGY ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ ΚΑΙ ΣΥΝΤΑΞΗ-ΕΚΔΟΤΗΣ: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΔΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Ενδοκρινολογικό Τμήμα Νοσοκομείου ΕΛΕΝΑ ΒΕΝΙΖΕΛΟΥ Πλατεία Ε. Βενιζέλου 2 - Αθήνα 115 21 Τηλ.: 210 64 11156-210 6402179 - Fax : 210 6411156

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Αναπαραγωγικής Υγείας στην Προεφηβεία & Εφηβεία. Φλώρα Μπακοπούλου Παιδίατρος Εφηβικής Ιατρικής

Θέματα Αναπαραγωγικής Υγείας στην Προεφηβεία & Εφηβεία. Φλώρα Μπακοπούλου Παιδίατρος Εφηβικής Ιατρικής Θέματα Αναπαραγωγικής Υγείας στην Προεφηβεία & Εφηβεία Φλώρα Μπακοπούλου Παιδίατρος Εφηβικής Ιατρικής Ενήβωση - Εφηβεία Puberty - Adolescence Puberty vs. Adolescence Ενήβωση vs. Εφηβεία 12-15 y 12- >>15

Διαβάστε περισσότερα

12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ

12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ Η αναπαραγωγή είναι μία χαρακτηριστική λειτουργία, η μόνη που δεν είναι απαραίτητη για την επιβίωση του ίδιου του οργανισμού αλλά για τη διαιώνιση του είδους. Η αναπαραγωγή στον

Διαβάστε περισσότερα

Καθορισμός και διαφοροποίηση του φύλου

Καθορισμός και διαφοροποίηση του φύλου Καθορισμός και διαφοροποίηση του φύλου Η διαδικασία που καταλήγει στην εμφάνιση κανονικού φύλου διέρχεται από διάφορες φάσεις. ιακρίνονται η φάση της γονιμοποίησης, η φάση διαφοροποίησης των εμβρυϊκών

Διαβάστε περισσότερα

Αναπαραγωγική φυσιολογία στη γυναίκα

Αναπαραγωγική φυσιολογία στη γυναίκα Αναπαραγωγική φυσιολογία στη γυναίκα H παραγωγή του θηλυκού γαµέτη (ωαρίου) και η επακόλουθη απελευθέρωση του από την ωοθήκη (ωορρηξία ή ωοθυλακιορρηξία) είναι κυκλική. Το κυκλικό αυτό σχέδιο ισχύει ουσιαστικά

Διαβάστε περισσότερα

12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ

12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ Η αναπαραγωγή είναι μία χαρακτηριστική λειτουργία, η μόνη που δεν είναι απαραίτητη για την επιβίωση του ίδιου του οργανισμού αλλά για τη διαιώνιση του είδους. Η αναπαραγωγή στον

Διαβάστε περισσότερα

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ 11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ Στον ανθρώπινο οργανισμό υπάρχουν δύο είδη αδένων, οι εξωκρινείς και οι ενδοκρινείς. Οι εξωκρινείς (ιδρωτοποιοί αδένες, σμηγματογόνοι αδένες κ.ά.) εκκρίνουν το προϊόν τους στην επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

Ρύθµιση της λειτουργίας των όρχεων

Ρύθµιση της λειτουργίας των όρχεων 25 Ρύθµιση της λειτουργίας των όρχεων Ι. ΗΛΙΑΣ, M. ΑΛΕΞΙΟΥ Τμήμα Ενδοκρινολογίας Διαβήτη και Μεταβολισμού Νοσοκομείo «Έλενα Βενιζέλου», Αθήνα ρύθμιση της λειτουργίας των όρχεων γίνεται στο επίπεδο του

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ. 2. (α) Ποια μέρη του γεννητικού συστήματος του άνδρα δείχνουν οι αριθμοί 1-8 στο σχήμα;

ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ. 2. (α) Ποια μέρη του γεννητικού συστήματος του άνδρα δείχνουν οι αριθμοί 1-8 στο σχήμα; ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ 1. (α) Τι αντιπροσωπεύουν οι αριθμοί 1-6 στο σχήμα; (β) Εξηγήστε τι είναι τα ωοθυλάκια και ποιος είναι ο ρόλος τους. (γ) Σε ποιο μέρος του γεννητικού συστήματος της γυναίκας αρχίζει η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΕΝΔΟΚΡΙΝΩΝ ΑΔΕΝΩΝ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΕΝΔΟΚΡΙΝΩΝ ΑΔΕΝΩΝ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΕΝΔΟΚΡΙΝΩΝ ΑΔΕΝΩΝ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΕΝ ΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ κλάδος της ιατρικής ο οποίος ασχολείται µε τις ασθένειες του ενδοκρινολογικού συστήµατος. το ενδοκρινολογικό σύστηµα αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια

Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια 39 αμινοξέα Μ.Β. 4500 προοπιομελανοκορτίνη(pomc) 1. κορτικοτροπίνη (ACTH), 2. β λιποτροφίνη (β LPH), 3. γ λιποτροφίνη (γ LPH),

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές της έμμηνης ρύσης Από το σύμπτωμα στην αιτιολογία και την αντιμετώπιση

Διαταραχές της έμμηνης ρύσης Από το σύμπτωμα στην αιτιολογία και την αντιμετώπιση Α Μαιευτική - Γυναικολογική Κλινική ΑΠΘ Ιατρική Σχολή Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Διαταραχές της έμμηνης ρύσης Από το σύμπτωμα στην αιτιολογία και την αντιμετώπιση Δημήτριος Γ. Γουλής Ενδοκρινολόγος

Διαβάστε περισσότερα

Στα πτηνά το φύλο «καθορίζεται από τη μητέρα». Αυτό γιατί, το αρσενικό άτομο φέρει τα χρωμοσώματα ZZ ενώ το θηλυκό τα ZW. Έτσι εναπόκειται στο που θα

Στα πτηνά το φύλο «καθορίζεται από τη μητέρα». Αυτό γιατί, το αρσενικό άτομο φέρει τα χρωμοσώματα ZZ ενώ το θηλυκό τα ZW. Έτσι εναπόκειται στο που θα 1 Όπως όλοι γνωρίζουμε κάθε ζωντανός οργανισμός αποτελείται από κύτταρα. Μέσα στον πυρήνα των κυττάρων υπάρχουν τα χρωμοσώματα, τα οποία αποτελούν to γενετικό υλικό (DNA). Στα χρωμοσώματα αυτά βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΔΡΙΚΟΥ ΓΕΝΗΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ. Σιμοπούλου Μάρα Λέκτορας Φυσιολογίας ΕΚΠΑ

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΔΡΙΚΟΥ ΓΕΝΗΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ. Σιμοπούλου Μάρα Λέκτορας Φυσιολογίας ΕΚΠΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΔΡΙΚΟΥ ΓΕΝΗΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Σιμοπούλου Μάρα Λέκτορας Φυσιολογίας ΕΚΠΑ ΟΙ ΟΡΧΕΙΣ ΓΕΝΙΚΑ Η ΣΠΕΡΜΑΤΟΓΕΝΕΣΗ ΟΙ ΟΡΜΟΝΕΣ ΤΩΝ ΟΡΧΕΩΝ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΩΝ ΟΡΧΕΩΝ ΑΝΑΤΟΜΙΑ Πέος (σηραγγώδη

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις θεωρίας. 1ο Κεφάλαιο Από το κύτταρο στον οργανισμό

Ερωτήσεις θεωρίας. 1ο Κεφάλαιο Από το κύτταρο στον οργανισμό Ερωτήσεις θεωρίας 1ο Κεφάλαιο Από το κύτταρο στον οργανισμό 1. Ποια είναι τα βασικά είδη ιστών του ανθρώπινου οργανισμού; Τα βασικά είδη ιστών του ανθρώπινου οργανισμού είναι ο επιθηλιακός, ο μυικός, ο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ Γυναικεία Ορµονικά Προφίλ (για την αναπαραγωγική και περιεµµηνοπαυσιακή ηλικία) Οι ωοθήκες βρίσκονται στο δεξιό και αριστερό τµήµα της πυελική κοιλότητας, πλησίον της µήτρας και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ Τα Ανδρικά Ορµονικά Προφίλ Η διαδικασία της γήρανσης είναι φυσιολογική και αναπότρεπτη. Εν τούτοις η αποκατάσταση της χαµένης ζωτικότητας των ανδρών είναι τώρα εφικτή. Οι υπεύθυνες

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... 1. Το πιο κάτω σχεδιάγραμμα δείχνει ανθρώπινο σπερματοζωάριο.

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... 1. Το πιο κάτω σχεδιάγραμμα δείχνει ανθρώπινο σπερματοζωάριο. ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ ΤΜΗΜΑ:... ΑΡ. ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... ΟΝΟΜΑ ΜΑΘΗΤΗ-ΜΑΘΗΤΡΙΑΣ:... 1. Το πιο κάτω σχεδιάγραμμα δείχνει

Διαβάστε περισσότερα

Ορμονική διερεύνηση ασθενών με ακμή: πότε και γιατί; Ν. Μαλτέζος

Ορμονική διερεύνηση ασθενών με ακμή: πότε και γιατί; Ν. Μαλτέζος Ορμονική διερεύνηση ασθενών με ακμή: πότε και γιατί; Ν. Μαλτέζος ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΟΡΜΟΝΟΕΞΑΡΤΩΜΕΝΗΣ ΑΚΜΗΣ 1. Έναρξη σε βρεφική ή παιδική ηλικία 2. Πρώϊμη ήβη σε αγόρι και αδρεναρχή εμμηναρχή σε κορίτσια

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12. ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ Δομή και λειτουργία του αναπαραγωγικού συστήματος 1. Να ονομάσετε τις αριθμημένες δομές του παρακάτω σχήματος. Βλέπε εικ. 12.1 της σ. 219 του βιβλίου του μαθητή. 2. Να ενώσετε

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Αρχές Ενδοκρινολογίας

Βασικές Αρχές Ενδοκρινολογίας Βασικές Αρχές Ενδοκρινολογίας Εισαγωγικό μάθημα Νικόλαος Κατσιλάμπρος Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών σε συνεργασία με την ιατρό και υποψήφια διδάκτορα Χρυσή Χ. Κολιάκη Η Ενδοκρινολογία είναι

Διαβάστε περισσότερα

ιακυμάνσεις της τιμής της Τesto

ιακυμάνσεις της τιμής της Τesto ιακυμάνσεις της τιμής της Τesto Η τιμή της τεστοστερόνης στο αίμα εμφανίζει μία ημερήσια διακύμανση η οποία μάλιστα εξαρτάται από τις εποχές του έτους. Έτσι η μέγιστη συγκέντρωση παρατηρείται το πρωί (περίπου

Διαβάστε περισσότερα

Μάθημα Ουρολογίας. Ανωμαλίες σεξουαλικής Διαφοροποίησης Καλοήθεις Παθήσεις Γεννητικού Συστήματος

Μάθημα Ουρολογίας. Ανωμαλίες σεξουαλικής Διαφοροποίησης Καλοήθεις Παθήσεις Γεννητικού Συστήματος Μάθημα Ουρολογίας Ανωμαλίες σεξουαλικής Διαφοροποίησης Καλοήθεις Παθήσεις Γεννητικού Συστήματος Μανώλης Μαυρομανωλάκης Διευθυντής ΕΣΥ Ουρολογική Κλινική Πα.Γ.Ν.Η Ηράκλειο 2011 Ανωμαλίες Σεξουαλικής Διαφοροποίησης

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχειώδεις παθολογικές μεταβολές του Γεννητικού Συστήματος

Στοιχειώδεις παθολογικές μεταβολές του Γεννητικού Συστήματος Στοιχειώδεις παθολογικές μεταβολές του Γεννητικού Συστήματος του Θήλεος ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Προσοχή: Οι παρουσιάσεις μαθημάτων αποτελούν βοήθημα παρακολούθησης των παραδόσεων

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 12. Α. ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗΣ ΚΕΝΟΥ Συμπληρώστε σε κάθε κενό τη λέξη που ταιριάζει σωστά.

Κεφάλαιο 12. Α. ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗΣ ΚΕΝΟΥ Συμπληρώστε σε κάθε κενό τη λέξη που ταιριάζει σωστά. Κεφάλαιο 12 Α. ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗΣ ΚΕΝΟΥ Συμπληρώστε σε κάθε κενό τη λέξη που ταιριάζει σωστά. 1. Τα επιθηλιακά κύτταρα του τοιχώματος του ωοθυλακίου παράγουν 2. Ο ενδομήτριος κύκλος ελέγχεται ορμονικά από 3.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΕΡΟΕΙΔΕΙΣ ΟΡΜΟΝΕΣ: από τη βιοσύνθεση στο μηχανισμό δράσης

ΣΤΕΡΟΕΙΔΕΙΣ ΟΡΜΟΝΕΣ: από τη βιοσύνθεση στο μηχανισμό δράσης ΣΤΕΡΟΕΙΔΕΙΣ ΟΡΜΟΝΕΣ: από τη βιοσύνθεση στο μηχανισμό δράσης ΜΑΡΙΑΝΝΑ Α. ΝΤΑΛΑΜΑΓΚΑ ΙΑΤΡΟΣ ΒΙΟΠΑΘΟΛΟΓΟΣ ΑΝ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ-ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Γονιµοποίηση Κύηση - Γαλουχία

Γονιµοποίηση Κύηση - Γαλουχία Γονιµοποίηση Κύηση - Γαλουχία Γονιµοποίηση Για να επέλθει κύηση η συνουσία πρέπει να γίνει από 5 µέρες πριν την ωορρηξία µέχρι την ηµέρα της ωορρηξίας Χρόνος ζωής σπερµατοζωαρίων 5 µέρες Χρόνος ζωής ωαρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ Μετεµµηνοπαυσιακό Ορµονικό Προφίλ (Για µετεµµηνοπαυσιακούς και ακανόνιστους κύκλους) Η εµµηνόπαυση προκαλείται από σταδιακή µεταβολή της ευαισθησίας των ωοθηκών προς τις Γοναδοτροπίνες

Διαβάστε περισσότερα

Αύξηση & Ανάπτυξη. Υπερπλασία: αύξηση του αριθµού των κυττάρων & Υπερτροφία : αύξηση του µεγέθους των κυττάρων

Αύξηση & Ανάπτυξη. Υπερπλασία: αύξηση του αριθµού των κυττάρων & Υπερτροφία : αύξηση του µεγέθους των κυττάρων Αύξηση & Ανάπτυξη Αύξηση Κυτταρική διαίρεση και καθαρή πρωτεϊνική σύνθεση & Ανάπτυξη Αύξηση διαστάσεων (ανάστηµα) Αύξηση οστών (σπονδυλική στήλη και κάτω άκρα) Αύξηση σκελετικού µυ Αύξηση σπλάχνων Υπερπλασία:

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΝΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ KAI ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Νικόλαος Χ. Σύρμος ANAΠΑΡΑΓΩΓΗ Ο άνθρωπος αναπαράγεται με αμφιγονική αναπαραγωγή. Δύο γαμετικά κύτταρα,το ωάριο (θηλυκό)

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12 ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ-ΑΝΑΠΤΥΞΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12 ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ-ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12 ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ-ΑΝΑΠΤΥΞΗ 2o ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ - ΓΗ_Α_ΒΙΟ_0_11208 Ι. Ένα από τα τμήματα του αναπαραγωγικού συστήματος του άνδρα είναι η εκφορητική οδός του σπέρματος η οποία ξεκινά από την επιδιδυμίδα

Διαβάστε περισσότερα

Ενδοκρινολογικές μεταβολές στην παχυσαρκία

Ενδοκρινολογικές μεταβολές στην παχυσαρκία Διατροφή Παρουσίαση ΣΥΓΓΡΑΦΕΑ Κοκκόρης Παναγιώτης Ενδοκρινολογικές μεταβολές στην παχυσαρκία Παναγιώτης Κοκκόρης Ενδοκρινολόγος- Διαβητολόγος Επιμελητής Ενδοκρινολογικής Κλινικής του 251 Γενικού Νοσοκομείου

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ ΤΗΣ ΜΗΤΡΑΣ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ ΤΗΣ ΜΗΤΡΑΣ ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιµος Π. Βανδώρος ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ ΤΗΣ ΜΗΤΡΑΣ Η µήτρα (εικόνα 1) είναι κοίλο µυώδες όργανο µήκους περίπου 8 cm που προέρχεται από την συνένωση

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία α λυκείου. Στις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις να συμπληρώσετε τα κενά με τη σωστή λέξη ή φράση.

Βιολογία α λυκείου. Στις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις να συμπληρώσετε τα κενά με τη σωστή λέξη ή φράση. Στις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις να συμπληρώσετε τα κενά με τη σωστή λέξη ή φράση. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο 1. Συγκρίνοντας τα κύτταρα του επιθηλιακού ιστού με τα κύτταρα του νευρικού ιστού, αυτά μεταξύ τους μοιάζουν..

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝ ΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΣΤΗΝ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ

ΕΝ ΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΣΤΗΝ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Παναγιώτης Κοκκόρης Ενδοκρινολόγος- ιαβητολόγος Επιµελητής Ενδοκρινολογικής Κλινικής του 251 Γενικού Νοσοκοµείου Αεροπορίας ΕΝ ΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΣΤΗΝ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Η παχυσαρκία είναι µια κατάσταση που

Διαβάστε περισσότερα

Ομοφωνίες στη διαχείριση περιστατικών διαταραχών φύλου

Ομοφωνίες στη διαχείριση περιστατικών διαταραχών φύλου Ομοφωνίες στη διαχείριση περιστατικών διαταραχών φύλου Pediatrics 2006;118;e488 Peter A. Lee, Christopher P. Houk, S. Faisal Ahmed and Ieuan A. Hughes ESPE and LWSPE Παρουσίαση: Κωνσταντίνα Κώστα Επιστημονικός

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΙ Ως προς τη µορφή και τη λειτουργία τους. Κυτταρική διαφοροποίηση.

ΙΣΤΟΙ Ως προς τη µορφή και τη λειτουργία τους. Κυτταρική διαφοροποίηση. ΙΣΤΟΙ 1. Τα κύτταρα που αποτελούν τον οργανισµό µας, διακρίνονται σε διάφορους τύπους, παρά το γεγονός ότι όλα, τελικώς, προέρχονται από το ζυγωτό, δηλαδή το πρώτο κύτταρο µε το οποίο ξεκίνησε η ζωή µας.

Διαβάστε περισσότερα

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις :

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις : Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις : Οι όρχεις αποτελούν κομμάτι του αναπαραγωγικού συστήματος (παραγωγή σπερματοζωάριων) του άνδρα αλλά

Διαβάστε περισσότερα

Δημότριοσ Γ. Γουλόσ Επύκουροσ καθηγητόσ Ενδοκρινολογύασ Αναπαραγωγόσ ΑΠΘ

Δημότριοσ Γ. Γουλόσ Επύκουροσ καθηγητόσ Ενδοκρινολογύασ Αναπαραγωγόσ ΑΠΘ Μονϊδα Ενδοκρινολογύασ Αναπαραγωγόσ Α Μαιευτικό - Γυναικολογικό Κλινικό ΑΠΘ Ιατρικό Σχολό Αριςτοτϋλειο Πανεπιςτόμιο Θεςςαλονύκησ Θεραπεύα του υπογοναδιςμού κατϊ τη διϊρκεια τησ αναπαραγωγικόσ ηλικύασ Δημότριοσ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ Τα Ανδρικά Ορµονικά Προφίλ Παραδοσιακά, οι αλλαγές στις ανδρικές ορµόνες, οι σχετιζόµενες µε την ηλικία, δεν θεωρήθηκαν προβληµατικές επειδή η γονιµότητα στους άνδρες παραµένει

Διαβάστε περισσότερα

Γαμετογένεση. Καθορισμός φύλου (όρχεις ς ή ωοθήκες) Πρόφαση Ι μείωσης Γαμετικά κύτταρα Γονάδα (μιτώσεις) έσμευση Έμβρυο. Θηλαστικά, Αμφίβια, ιχθύες

Γαμετογένεση. Καθορισμός φύλου (όρχεις ς ή ωοθήκες) Πρόφαση Ι μείωσης Γαμετικά κύτταρα Γονάδα (μιτώσεις) έσμευση Έμβρυο. Θηλαστικά, Αμφίβια, ιχθύες Γαμετογένεση Γαμετογένεση Καθορισμός φύλου (όρχεις ς ή ωοθήκες) G1 Σπερματογένεση Πρόφαση Ι μείωσης Γαμετικά κύτταρα Γονάδα (μιτώσεις) έσμευση Έμβρυο Ολοκλήρωση μείωσης Ι Γονιμοποίηση-ολοκλήρωση η η μείωσης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ. Μαλτέζος Ιωάννης

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ. Μαλτέζος Ιωάννης ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ Μαλτέζος Ιωάννης Κληρονομικότητα Το σώμα μας αποτελείται από εκατομμύρια κύτταρα εκ των οποίων τα περισσότερα εξ αυτών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ Ορίζουμε ως διαβιβαστή μια ουσία που απελευθερώνεται από έναν νευρώνα σε μια σύναψη και που επηρεάζει ένα άλλο κύτταρο, είτε έναν νευρώνα είτε ένα κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες O εγκέφαλος Ο εγκέφαλος είναι το κέντρο ελέγχου του σώματος μας και ελέγχει όλες τις ακούσιες και εκούσιες δραστηριότητες που γίνονται μέσα σε αυτό. Αποτελεί το

Διαβάστε περισσότερα

Εκτροφή μηρυκαστικών ζώων

Εκτροφή μηρυκαστικών ζώων Εκτροφή μηρυκαστικών ζώων Θεματική ενότητα 2: Εκτροφή προβάτων & αιγών. Αναπαραγωγική λειτουργία στα μικρά μηρυκαστικά-1/3 Τμήμα: Επιστήμης Ζωικής Παραγωγής & Υδατοκαλλιεργειών Διδάσκοντες: Μπιζέλης Ιωσήφ

Διαβάστε περισσότερα

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes Αλληλεπιδράσεις φυτο-οιστρογόνων της διατροφής με γονίδια που εμπλέκονται στον μεταβολισμό των οστών Ρωξάνη Τέντα Roxane Tenta Assistant Prof. in Human Physiology Interactions between diet-derived phytoestrogens

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη με τον Μαιευτήρα, Χειρουργό Γυναικολόγο αναπαραγωγής, Μιχάλη Κλ. Φραγκουλίδη

Συνέντευξη με τον Μαιευτήρα, Χειρουργό Γυναικολόγο αναπαραγωγής, Μιχάλη Κλ. Φραγκουλίδη Συνέντευξη με τον Μαιευτήρα, Χειρουργό Γυναικολόγο αναπαραγωγής, Μιχάλη Κλ. Φραγκουλίδη Η ανδρική υπογονιμότητα είναι ένα θέμα που απασχολεί ιδιαίτερα τον επιστημονικό κόσμο με δεδομένο ότι τα τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της τεστοστερόνης στη στυτική δυσλειτουργία

Ο ρόλος της τεστοστερόνης στη στυτική δυσλειτουργία Ο ρόλος της τεστοστερόνης στη στυτική δυσλειτουργία Βάιος Παπαδηµητρίου Ουρολόγος, Λαµία 18 Δεκεµβρίου 2013 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΔΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΟΥΡΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ- Αµφιθέατρο ΝΙΜΤΣ Η παραγωγή τεστοστερόνης

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΖΩΩΝ. Αρχιτομία. Αγενής αναπαραγωγή. Παρατομία. Εκβλάστηση. Εγγενής αναπαραγωγή Διπλοφασικός κύκλος.

Η ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΖΩΩΝ. Αρχιτομία. Αγενής αναπαραγωγή. Παρατομία. Εκβλάστηση. Εγγενής αναπαραγωγή Διπλοφασικός κύκλος. Η ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΖΩΩΝ Αρχιτομία Αγενής αναπαραγωγή Παρατομία Εκβλάστηση Εγγενής αναπαραγωγή Απλοφασικός κύκλος Διπλοφασικός κύκλος Ισογαμία Ανισογαμία Ωογαμία Η ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ 1 ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ Δ. Κιόρτσης Ενδοκρινολόγος Αν. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων European SCOPE fellow 1η ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Ελληνική Ιατρική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Η αυξητική

Διαβάστε περισσότερα

Oντογένεση του γεννητικού συστήματος στο ΧΧ άτομο και διαταραχές

Oντογένεση του γεννητικού συστήματος στο ΧΧ άτομο και διαταραχές 1 Oντογένεση του γεννητικού συστήματος στο ΧΧ άτομο και διαταραχές Eλένη Κούστα- Ενδοκρινολόγος Εισαγωγή Χρωµοσωµικό ή γενετικό φύλο είναι αυτό που προσδιορίζεται κατά την γονιµοποίηση του ωαρίου. H διαμόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ Μικροβιολογικό & Ερευνητικό Εργαστήριο Καθ έξιν Αποβολές Οι καθ 'έξιν αποβολές είναι μια ασθένεια σαφώς διακριτή από τη στειρότητα, και που ορίζεται ως δύο ή περισσότερες αποτυχημένες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ 1) ΑΝΩΜΑΛΙΕΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΘΜΟ ΤΩΝ ΧΡΩΜΟΣΩΜΑΤΩΝ ΕΥΠΛΟΕΙΔΙΑ: ΚΑΘΕ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΟ ΤΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ Ν (ΑΠΛΟΕΙΔΕΣ ΓΟΝΙΔΙΩΜΑ) 3Ν ΑΥΘΟΡΜΗΤΕΣ ΑΠΟΒΟΛΕΣ 4Ν τριπλοειδία Α) Γονιμοποίηση ωαρίου

Διαβάστε περισσότερα

Γεννητικό Σύστημα. Ioannis Lazarettos. MD PhD Orthopaedic Surgeon

Γεννητικό Σύστημα. Ioannis Lazarettos. MD PhD Orthopaedic Surgeon Γεννητικό Σύστημα Ioannis Lazarettos MD PhD Γεννητικό Σύστημα Άνδρα 2 Γεννητικό Σύστημα Άνδρα Όρχεις (Γεννητικοί Αδένες) Εκφορητική Οδός Σπέρματος Επιδιδυμίδα Σπερματικός Πόρος Σπερματοδόχος Κύστη Εκσπερματικός

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘ. Α.

ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘ. Α. ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ ΛΕΚΤΟΡΑΣ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘ. Α. ΑΝΤΣΑΚΛΗΣ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ Η ανικανότητα σύλληψης μετά από ένα χρόνο σεξουαλικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Α ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 25/04/2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη upadate swfobject.embedswf('/plugins/content/avreloaded/mediaplayer.swf','avreloaded0','400',' 320','7.0.14','/plugins/content/avreloaded/expressinstall.swf', {file:'http://www.aretaieio-obgyn.com/images/stories/videos/emino.flv',width:'400',height:'

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ. ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ. ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών» ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών»

Διαβάστε περισσότερα

Η Α ΕΝΟΫΠΟΦΥΣΗ: OI ΓΟΝΑ ΟΤΡΟΠΙΝΕΣ (FSH, LH) ΚΑΙ Η ΠΡΟΛΑΚΤΙΝΗ (PRL)

Η Α ΕΝΟΫΠΟΦΥΣΗ: OI ΓΟΝΑ ΟΤΡΟΠΙΝΕΣ (FSH, LH) ΚΑΙ Η ΠΡΟΛΑΚΤΙΝΗ (PRL) Η Α ΕΝΟΫΠΟΦΥΣΗ: OI ΓΟΝΑ ΟΤΡΟΠΙΝΕΣ (FSH, LH) ΚΑΙ Η ΠΡΟΛΑΚΤΙΝΗ (PRL) Κωνσταντίνος Καλλαράς Ιατρός Παθολόγος Καθηγητής Φυσιολογίας Εργαστήριο Πειραματικής Φυσιολογίας Ιατρικής Σχολής Α.Π.Θ. FSH:ΜΒ 33000,

Διαβάστε περισσότερα

Ηεξέλιξη της πολυκυτταρικότητας

Ηεξέλιξη της πολυκυτταρικότητας ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Τα κύτταρα επικοινωνούν µεταξύ τους και µε το περιβάλλον προκειµένου να συντονίζουν τις λειτουργίες που απαιτούνται για την αύξηση, ανάπτυξη και λειτουργία ενός οργανισµού Η επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΜΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΑΚΜΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΑΚΜΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Κόγια Μαρία Δερματολόγος Αφροδισιολόγος H παρούσα διάλεξη δε σχετίζεται με κάποιο προσωπικό συμφέρον ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ Νεογνική ακμή (1-28 ημέρες ζωής) Βρεφική ακμή (3-16 μηνών)

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ.

ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. Η στυτική δυσλειτουργία είναι ένα από τα συχνότερα νοσήματα των ανδρών στην σημερινή εποχή.σε νεαρότερες ηλικίες το 30% οφείλεται σε οργανικές αιτίες και το 70 % σε ψυχολογικά αίτια

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ. Γεώργιος Λ. Αντωνάκης Αν. Καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας

ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ. Γεώργιος Λ. Αντωνάκης Αν. Καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας ΥΠΟΒΟΗΘΟΥΜΕΝΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ Γεώργιος Λ. Αντωνάκης Αν. Καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας Πρωτόκολλα πρόκλησης πολλαπλής ωοθυλακικής ωρίμανσης. Ασφάλεια των μεθόδων της Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής. Πρόκληση

Διαβάστε περισσότερα

Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία. Κίττυ Παυλάκη

Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία. Κίττυ Παυλάκη Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία Κίττυ Παυλάκη Jeanne Calment Κάπνιζε µέχρι τα 117 Πέθανε στα 122 Η σωστή λειτουργία των οργανισµών απαιτεί τη δυνατότητα προσαρµογής των κυττάρων και κατά συνέπεια και των

Διαβάστε περισσότερα

Aνάπυξη γεννητικού συστήματος θήλεος. Μυρσίνη Κουλούκουσα Αν. Καθηγήτρια

Aνάπυξη γεννητικού συστήματος θήλεος. Μυρσίνη Κουλούκουσα Αν. Καθηγήτρια Aνάπυξη γεννητικού συστήματος θήλεος Μυρσίνη Κουλούκουσα Αν. Καθηγήτρια Αδιαφοροποίητο στάδιο Στο θήλυ έμβρυο η απουσία του TDF (ορχεοκαθοριστικός παράγοντας) έχει ως αποτέλεσμα τη διαφοροποίηση της γονάδας

Διαβάστε περισσότερα

Υποθάλαµος & Υπόφυση Η υπόφυση και ο υποθάλαµος σχηµατίζουν µια λειτουργική µονάδα

Υποθάλαµος & Υπόφυση Η υπόφυση και ο υποθάλαµος σχηµατίζουν µια λειτουργική µονάδα Υποθάλαµος & Υπόφυση Η υπόφυση και ο υποθάλαµος σχηµατίζουν µια λειτουργική µονάδα Ρυθµίζουν το µεταβολισµό του ύδατος την έκκριση γάλακτος την αναπαραγωγή τη γαλουχία την αύξηση και εκκριτική δραστηριότητα

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπεία υπογοναδοτροφικού υπογοναδισµού στους άνδρες

Θεραπεία υπογοναδοτροφικού υπογοναδισµού στους άνδρες 30 Θεραπεία υπογοναδοτροφικού υπογοναδισµού στους άνδρες Λ. ΑΝΔΡΕΟΥ-ΑΞΑΡΛΗ Ενδοκρινολόγος, Επιστημονικός Συνεργάτης Τμήματος Ενδοκρινολογίας και Αναπαραγωγής Νοσοκομείου «Έλενα Βενιζέλου» Εισαγωγή υπογοναδοτροφικός

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑ I ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιμος Π. Βανδώρος ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ Οι βασικές δομές που εξετάζουμε στην ανατομία μπορούν ιεραρχικά να ταξινομηθούν ως εξής:

Διαβάστε περισσότερα

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία.

Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Αρχικά θα πρέπει να προσδιορίσουμε τι είναι η παχυσαρκία. Παχυσαρκία είναι η παθολογική αύξηση του βάρους του σώματος, που οφείλεται σε υπερβολική συσσώρευση λίπους στον οργανισμό. Παρατηρείται γενικά

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη 2013 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ : Ορολογία και λίγα λόγια για τον καρκίνο Χαρακτηριστικά του καρκίνου Μεταλλάξεις Μεταλλάξεις και καρκίνος

Διαβάστε περισσότερα

Δ ΠΑΙΔΙΑΣΡΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ Α.Π.Θ Νοσοκομείο Παπαγεωργίου

Δ ΠΑΙΔΙΑΣΡΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ Α.Π.Θ Νοσοκομείο Παπαγεωργίου Βαΐα Δοκουσλή Ειδικευόμενη Παιδιατρικής Ασημίνα Γαλλή-Σσινοπούλου Επικ. Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Παιδιατρικής Ενδοκρινολογίας Δ ΠΑΙΔΙΑΣΡΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ Α.Π.Θ Νοσοκομείο Παπαγεωργίου Παραπομπή από νοσοκομείο

Διαβάστε περισσότερα

3/12/2014. Εξωσωµατική γονιµοποίηση (IVF) Πτωχές Απαντήτριες. Αίτια πτωχής απάντησης ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ

3/12/2014. Εξωσωµατική γονιµοποίηση (IVF) Πτωχές Απαντήτριες. Αίτια πτωχής απάντησης ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΔΗΣ Δ. ΝΙΚΟΛΑΟΣ Μοριακός Βιολόγος & Γενετιστής ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα Σπουδών «Κλινική Φαρµακολογία και Θεραπευτική» Επιβλέπουσα: ΚΟΥΤΛΑΚΗ ΝΙΚΟΛΕΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΘΕΣ/NIΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΘΕΣ/NIΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΘΕΣ/NIΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΑΙΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΗΣ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑΣ: ΖΕΡΔΑΛΗ ΜΑΡΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ. ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΑΣΒΕΣΤΗ Δερματολόγος- Αφροδισιολόγος asvesmed@otenet. gr

ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ. ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΑΣΒΕΣΤΗ Δερματολόγος- Αφροδισιολόγος asvesmed@otenet. gr ΟΡΜΟΝΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΑΣΒΕΣΤΗ Δερματολόγος- Αφροδισιολόγος asvesmed@otenet. gr ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΟΡΜΟΝΙΚΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΚΜΗ 1) Σε γυναίκες που η συνήθης τοπική ή αντιβιοτική per os αγωγή έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ

ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Το στρες Πρώτη νευροενδοκρινολογική απάντηση Δεύτερη νευροενδοεκρινολογική απάντηση Ο υποθάλαμος Κορτιζόλη

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία. Φυσιολογία - Παθολογία. Κωνσταντίνος Δ. Δημόπουλος Μαιευτήρ Χειρουργός Γυναικολόγος

Εφηβεία. Φυσιολογία - Παθολογία. Κωνσταντίνος Δ. Δημόπουλος Μαιευτήρ Χειρουργός Γυναικολόγος Εφηβεία Φυσιολογία - Παθολογία Κωνσταντίνος Δ. Δημόπουλος Μαιευτήρ Χειρουργός Γυναικολόγος Εφηβεία Γέφυρα μεταξύ της παιδικής ζωής και της ενηλικίωσης Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη διάρκειά της

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργος Μαρκαντές Ιατρός

Γιώργος Μαρκαντές Ιατρός Η επίδραση της αντισυλληπτικής αγωγής στους γενετικούς, αγγειακούς, βιοχημικούς και ορμονικούς πρώιμους δείκτες αυξημένου κινδύνου σε νέες γυναίκες με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (PCOS) Γιώργος Μαρκαντές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ Μεταβολισμός της κορτιζόλης Η κορτιζόλη μεταβολίζεται στο ήπαρ. Στην συνέχεια οι μεταβολίτες συζευγνύνται με γλυκουρονιδικές και θειικές ομάδες, γίνονται υδατοδιαλυτά, εισέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ

ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ Λειτουργία απαραίτητη για τη διαιώνιση του είδους. Προϋποθέτει την ύπαρξη δύο φύλων. Το αναπαραγωγικό σύστημα κάθε φύλου έχει ιδιαίτερα ανατομικά και λειτουργικά χαρακτηριστικά.

Διαβάστε περισσότερα

Σπλαχνικό λίπος και εμμηνόπαυση

Σπλαχνικό λίπος και εμμηνόπαυση Σπλαχνικό λίπος και εμμηνόπαυση Γιώργος Μίλεσης Διαιτολόγος Διατροφολόγος MSc Εφαρμοσμένης Κλινικής Διατροφής Η επίπτωση της παχυσαρκίας είναι διαρκώς αυξανόμενη τόσο στις αναπτυγμένες όσο και στις αναπτυσσόμενες

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ

ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΣ Γ. ΣΕΓΚΟΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΝΙΚΟΛΑΟΣ Θ. ΜΑΝΙΑΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΔΕΥΤΕΡΗ ΕΚΔΟΣΗ ISBN 960-7081-05-6 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος Καθηγητού

Διαβάστε περισσότερα

Εμμηνορρυσιακός κύκλος. Επιμέλεια : Μυρσίνη Κουλούκουσα Αν. Καθηγήτρια emed.med.uoa.gr/eclass

Εμμηνορρυσιακός κύκλος. Επιμέλεια : Μυρσίνη Κουλούκουσα Αν. Καθηγήτρια emed.med.uoa.gr/eclass Εμμηνορρυσιακός κύκλος Επιμέλεια : Μυρσίνη Κουλούκουσα Αν. Καθηγήτρια emed.med.uoa.gr/eclass Σπερματογένεση Αριθμός γαμετών Ωογένεση Κύρια χαρακτηριστικά: Συνεχής παραγωγή. Παρόλο που σχηματισμός των σπερματοζωαρίων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Λειτουργίες

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΣΤΟΝ ΑΝΔΡΑ

ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΣΤΟΝ ΑΝΔΡΑ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΣΤΟΝ ΑΝΔΡΑ Όταν ένα ζευγάρι προσπαθεί χωρίς αποτέλεσμα να τεκνοποιήσει, επί τουλάχιστον 1 χρόνο τακτικής σεξουαλικής επαφής χωρίς προφυλάξεις, τότε θεωρείται ότι το ζευγάρι αυτό αντιμετωπίζει

Διαβάστε περισσότερα

14η Επιστηµονική Συνάντηση. Ρευµατολόγων Βορειοδυτικής Ελλάδας Μέτσοβο, 21 Ιανουαρίου 2012

14η Επιστηµονική Συνάντηση. Ρευµατολόγων Βορειοδυτικής Ελλάδας Μέτσοβο, 21 Ιανουαρίου 2012 Ο άξονας οστού-εντέρου-κνσ Ο ρόλος της σεροτονίνης 14η Επιστηµονική Συνάντηση Ρευµατολόγων Βορειοδυτικής Ελλάδας Μέτσοβο, 21 Ιανουαρίου 2012 αούσης ηµήτρης Λέκτορας Παθολογίας/Ρευµατολογίας Ιατρική Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCO)

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCO) ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ (PCO) 1. Τι είναι το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών? Είναι η συχνότερη ενδοκρινοπάθεια των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας. Έχουν ενοχοποιηθεί περιβαντολλογικοί διατροφικοί

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1.1. Εισαγωγή Ο ζωντανός οργανισµός έχει την ικανότητα να αντιδρά σε µεταβολές που συµβαίνουν στο περιβάλλον και στο εσωτερικό του. Οι µεταβολές αυτές ονοµάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Οντογένεση των γονάδων

Οντογένεση των γονάδων 01 Οντογένεση των γονάδων Ρ. ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΥ Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιστολογίας και Εμβρυολογίας, Εργαστήριο Ιστολογίας και Εμβρυολογίας, Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ Εισαγωγή Όπως όλα τα όργανα του εμβρύου, οι γονάδες

Διαβάστε περισσότερα

Γυναικολογικη επισκεψη

Γυναικολογικη επισκεψη Γυναικολογικη επισκεψη ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΕΠΙΣΚΕΦΤΩ ΓΙΑ ΠΡΩΤΗ ΦΟΡΑ ΤΗΝ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΟ; Η πρώτη επίσκεψη στο γυναικολόγο είναι πολύ σημαντική όχι μόνο για τις κοπέλες που έχουν ξεκινήσει τη σεξουαλική τους ζωή,

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Κύτταρα όμοια μορφολογικά και λειτουργικά αποτελούν α. ένα όργανο. β. ένα ιστό. γ. ένα οργανισμό. δ. ένα σύστημα οργάνων.

Διαβάστε περισσότερα

Λειτουργίες μαστού. Σύνθεση γάλακτος Έκκριση γάλακτος ΑΔΑΜΙΔΗΣ Δ. "ΜΙΛΕΝΑ ΡΟΥΖΚΟΒΑ 2014"

Λειτουργίες μαστού. Σύνθεση γάλακτος Έκκριση γάλακτος ΑΔΑΜΙΔΗΣ Δ. ΜΙΛΕΝΑ ΡΟΥΖΚΟΒΑ 2014 Λειτουργίες μαστού Σύνθεση γάλακτος Έκκριση γάλακτος Στάδια Ανάπτυξης Μαστού εφηβεία ενήλικη εγκυμοσύνη γαλουχία απογαλακτισμός λόβια Θηλαία άλω Θηλή λίπος Γαλακτοφόροι πόροι Μυοεπιθηλιακά κύτταρα (ωκυτοκίνη

Διαβάστε περισσότερα

Όρχεις -Χειρισμός παρασκευάσματος -Εισαγωγή στους όγκους. Α.. Κιζιρίδου, Αναπ. Διευθύντρια Παθολογοανατομικού Τμήματος A.Ν.Θ.

Όρχεις -Χειρισμός παρασκευάσματος -Εισαγωγή στους όγκους. Α.. Κιζιρίδου, Αναπ. Διευθύντρια Παθολογοανατομικού Τμήματος A.Ν.Θ. Όρχεις -Χειρισμός παρασκευάσματος -Εισαγωγή στους όγκους Α.. Κιζιρίδου, Αναπ. Διευθύντρια Παθολογοανατομικού Τμήματος A.Ν.Θ.Θεαγένειο Περιγραφική Ανατομική 2 αδένες με σχήμα δαμάσκηνου διαστ.5χ3χ2.5 Κρέμονται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ: ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΙ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΤΟΥ STRESS (ΟΡΜΟΝΩΝ ΚΑΙ ΚΥΤΤΑΡΟΚΙΝΩΝ) ΣΤΟ ΣΙΕΛΟ ΑΘΛΗΤΩΝ ΥΨΗΛΟΥ ΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ

ΤΙΤΛΟΣ: ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΙ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΤΟΥ STRESS (ΟΡΜΟΝΩΝ ΚΑΙ ΚΥΤΤΑΡΟΚΙΝΩΝ) ΣΤΟ ΣΙΕΛΟ ΑΘΛΗΤΩΝ ΥΨΗΛΟΥ ΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΤΙΤΛΟΣ: ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΙ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΤΟΥ STRESS (ΟΡΜΟΝΩΝ ΚΑΙ ΚΥΤΤΑΡΟΚΙΝΩΝ) ΣΤΟ ΣΙΕΛΟ ΑΘΛΗΤΩΝ ΥΨΗΛΟΥ ΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΟΛΥΚΑΡΠΟΥ ΦΑΡΜΑΚΟΠΟΙΟΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΜΗ στην ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ. ΑΛΙΝ ΤΑΝΤΡΟΣ Δερματολόγος Αφροδισιολόγος

ΑΚΜΗ στην ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ. ΑΛΙΝ ΤΑΝΤΡΟΣ Δερματολόγος Αφροδισιολόγος ΑΚΜΗ στην ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΑΛΙΝ ΤΑΝΤΡΟΣ Δερματολόγος Αφροδισιολόγος Δήλωση Σύγκρουσης Συμφερόντων Απόφαση Ε.Ο.Φ. 47558/4-7-2012 Στη διαμόρφωση του περιεχομένου της παρούσας εργασίας, δεν υπήρξε κάποια εξωτερική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΔΡΙΚΗ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ

ΑΝΔΡΙΚΗ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ Μεσογείων 6, Αμπελόκηποι 115 27 ΑΝΔΡΙΚΗ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ [1]/[6] ΑΝΔΡΙΚΗ ΥΠΟΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ Εισαγωγή Περίπου το 15% των ζευγαριών δεν είναι σε θέση να συλλάβουν μετά από ένα χρόνο ελεύθερων σεξουαλικών επαφών.

Διαβάστε περισσότερα

Ανώτατο Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Κρήτης ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΗΝ ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ

Ανώτατο Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Κρήτης ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΗΝ ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ Ανώτατο Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Κρήτης ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΣΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΗΝ ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΣΠΟΥΔΑΣΤΕΣ:

Διαβάστε περισσότερα

Αντισύλληψη κατά τη γαλουχία. Παπανικολάου Μαριάννα Μαία-Msc Γ.Ν. Καβάλας

Αντισύλληψη κατά τη γαλουχία. Παπανικολάου Μαριάννα Μαία-Msc Γ.Ν. Καβάλας Αντισύλληψη κατά τη γαλουχία Παπανικολάου Μαριάννα Μαία-Msc Γ.Ν. Καβάλας Ο Μητρικός Θηλασμός ως Μέθοδο Αντισύλληψης Ο Μητρικός Θηλασμός είναι η Αρχαιότερη Αντισυλληπτική Μέθοδος σε όλο τον κόσμο Μετά τον

Διαβάστε περισσότερα