Το έργο συγχρηματοδοτείται από το χρηματοδοτικό μέσο LIFE της Ευρωπαϊκής Κοινότητας

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Το έργο συγχρηματοδοτείται από το χρηματοδοτικό μέσο LIFE της Ευρωπαϊκής Κοινότητας"

Transcript

1 PINDOS / GREVENA LIFE7 NAT/GR/91 Action A6 Το έργο συγχρηματοδοτείται από το χρηματοδοτικό μέσο LIFE της Ευρωπαϊκής Κοινότητας

2 Περιεχομενα I. ΕΙΣΑΓΩΓΗ...1 II. ΤΟ ΈΡΓΟ LIFE... III. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ...5 Α ΜΕΡΟΣ: ΜΕΛΕΤΗ ΦΕΡΟΥΣΑΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ...1 Α ΜΕΡΟΣ: ΜΕΛΕΤΗ ΦΕΡΟΥΣΑΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ...1 ΣΤΑΔΙΟ 1: ΑΝΑΛΥΣΗ ΥΦΙΣΤΑΜΕΝΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ Αναγνώριση της περιοχής μελέτης Περιγραφή και Αξιολόγηση κατάστασης φυσικού περιβάλλοντος και περιοχών περιβαλλοντικής προστασίας Φυσιογνωμία Φυσικού Περιβάλλοντος Κλίμα Οικοσυστήματα Περιοχές Φυσικού Κάλους Οικότοποι και αναγνώριση οικοτόπων προτεραιότητας Δίκτυο Natura Στοιχεία χλωρίδας και πανίδας Ευρωπαϊκό και Εθνικό Θεσμικό Πλαίσιο για την περιβαλλοντική προστασία της περιοχής 1. Αποτύπωση και Αξιολόγηση Υφιστάμενης Κατάστασης Ανθρωπογενούς Περιβάλλοντος Δημογραφικά Στοιχεία σε επίπεδο Νομού Δημογραφικά Στοιχεία σε επίπεδο περιοχής μελέτης Εδαφική Οργάνωση και παραγωγική δομή Χρήσεις γης Συγκρούσεις Χρήσεων Γης Οικιστικό Δίκτυο Δίκτυα Τεχνικής Υποδομής Υποδομές Υγείας Υποδομές Εκπαίδευσης Κοινωνικές Υποδομές Φορείς Οργανωμένης Κοινωνίας Πολιτών Ιστορικά και πολιτιστικά δεδομένα Τοπικά Προϊόντα Ανασκόπηση και Αξιολόγηση των μέχρι σήμερα Παρεμβάσεων Ανάλυση SWOT ΣΤΑΔΙΟ : ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΒΙΟΧΩΡΗΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Εισαγωγή Η προσέγγιση της Τουριστικής Φέρουσας Ικανότητας Εκτίμηση της Τουριστικής Φέρουσας Ικανότητας Περιοχή μελέτης: χαρακτηριστικά Στόχοι τουριστικής ανάπτυξης Στόχοι για την ανάπτυξη του αγροτοτουρισμού Εναλλακτικά σενάρια για την ανάπτυξη του τουρισμού, με έμφαση στην ανάπτυξη του αγροτουρισμού Εισαγωγή Περιγραφή σεναρίων Αναζήτηση Εναλλακτικών Χωρικών Κατανομών Επιλογή Σεναρίου, προσδιορισμός περιορισμών, απειλών / κινδύνων για την τουριστική ανάπτυξη Περιγραφή υφιστάμενης και μελλοντικής κατάστασης για κάθε μία από τις επιλεγμένες περιοχές S1 και S Τυπολογία Περιοχών S1 S Κριτήρια για την εκτίμηση της Τουριστικής Φέρουσας Ικανότητας Υπολογισμός Δεικτών για κάθε περιοχή Εκτίμηση φέρουσας ικανότητας ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΦΕΡΟΥΣΑΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ Εκτίμηση της Χωρικής/Φυσικής Φέρουσας Ικανότητας (Physical Carrying Capacity i

3 - PCC) 1.8. Εκτίμηση της «Πραγματικής» Φέρουσας Ικανότητας (Real Carrying Capacity RCC) Αποτελεσματική ή Ίσχύουσα Φέρουσα Ικανότητα (Effective or Permissible Carrying Capacity) (ECC) Ενέργειες για την Εφαρμογή της Φέρουσας Ικανότητας ΣΤΑΔΙΟ : ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ Εξειδίκευση της Αναπτυξιακής Στρατηγικής Αξιολόγηση Δράσεων Καθορισμός Προτεραιοτήτων Προϋποθέσεις Εφαρμογής Δράσεων Β ΜΕΡΟΣ: ΣΧΕΔΙΟ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΕΠΙΣΚΕΠΤΩΝ Β ΜΕΡΟΣ: ΣΧΕΔΙΟ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΕΠΙΣΚΕΠΤΩΝ ΒΙΒΛΙΟΓΡΦΙΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α: ΔΕΙΚΤΕΣ ΜΕΤΡΗΣΗΣ ΦΕΡΟΥΣΑΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Β: ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΚΑΙ ΒΑΘΜΟΛΟΓΗΣΗΣ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ 198 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Γ: ΧΑΡΤΕΣ... 4 ii

4 I. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αντικείμενο της παρούσας μελέτης αποτελεί η Εκτίμηση της Φέρουσας Ικανότητας και η Εκπόνηση Σχεδίου Διαχείρισης Χρηστών Επισκεπτών σε κρίσιμες περιοχές του Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου. Σύμφωνα με τις προδιαγραφές της μελέτης, στα πλαίσια της μελέτης θα υλοποιηθούν οι εξής ενότητες: 1. Διεξαγωγή πρωτογενούς και δευτερογενούς έρευνας για τη συλλογή στοιχείων που αφορούν σε: α) Κοινωνικά και δημογραφικά στοιχεία β) Φυσικό περιβάλλον γ) Πολιτικο-οικονομικά. Στόχο της έρευνας αποτελεί η συλλογή επαρκών στοιχείων για την εκτίμηση της φέρουσας ικανότητας της περιοχής μελέτης.. Καθορισμός υπο-περιοχών για την εκτίμηση της φέρουσας ικανότητας. Η περιοχή μελέτης θα διαχωριστεί σε έναν αριθμό υπο-περιοχών με κοινά χαρακτηριστικά που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την εκτίμηση της φέρουσας ικανότητας. Τα στοιχεία που θα συλλεχθούν στο πλαίσιο της 1 ης ενότητας θα αναλυθούν με τη χρήση στατιστικών μεθόδων αλλά και GIS, όπου κρίνεται απαραίτητο.. Εκτίμηση της Φέρουσας Ικανότητας της περιοχής, των κρίσιμων παραγόντων και δεικτών. Η κύρια μεθοδολογία που θα χρησιμοποιηθεί είναι εκείνη που προτάθηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και εκδόθηκε από τη ΔΓ Περιβάλλοντος με τον τίτλο: Defining, Measuring and Evaluating Carrying Capacity In European Tourism Destinations (B4-4//94577/MAR/D). 4. Ανάπτυξη ενός Σχεδίου Διαχείρισης Επισκεπτών(ΣΔΕ). Η εκπόνηση του σχεδίου θα στηριχθεί στα συμπεράσματα της μελέτης της φέρουσας ικανότητας και περιλαμβάνει τις επιμέρους εργασίες: Οργάνωση δύο () focus groups με τους τοπικούς φορείς. Στόχος είναι ο εντοπισμός των αναγκών των τοπικών φορέων και η διαπίστωση των αρχικών αντιδράσεών τους στα αποτελέσματα της μελέτης φέρουσας ικανότητας. Προετοιμασία του ΣΔΕ. Η προετοιμασία θα βασιστεί στα συμπεράσματα της μελέτης φέρουσας ικανότητας και στα αποτελέσματα των focus groups. Δημόσια διαβούλευση για το ΣΔΕ, με στόχο τον εντοπισμό πιθανών ενστάσεων και διαφωνιών μεταξύ των τοπικών φορέων. Ολοκλήρωση του ΣΔΕ. Τα χαρακτηριστικά και η ταυτότητα της Μελέτης πρέπει να βασιστούν στα ακόλουθα ενδεικτικά σημεία: Σεβασμός και διατήρηση της ταυτότητας της περιοχής Σχεδιασμός βιώσιμων περιβαλλοντικά λειτουργικών υποδομών για τις επιμέρους 1

5 χωρικές ενότητες Ανάπτυξη ανοικτών συστημάτων που δεν αποκλείουν τη συνέχεια με την ευρύτερη περιοχή και δεν αποκλείουν την πρόσβαση των πολιτών από δημόσια αγαθά (πχ δασικές εκτάσεις). Για την υλοποίηση της μελέτης ακολουθήθηκε η παρακάτω διαδικασία: Συλλογή παλαιότερων μελετών που είχαν πραγματοποιηθεί για την περιοχή Πρωτογενής Έρευνα με Τοπικούς Φορείς (συνεντεύξεις ερωτηματολόγια) Έρευνα στο Διαδίκτυο για συλλογή των απαραίτητων στοιχείων και δεδομένων για την υλοποίηση της μελέτης Μελέτη του θεσμικού πλαισίου που διέπει το Εθνικό Πάρκο Βόρειας Πίνδου Συγκέντρωση όλων των απαραίτητων στατιστικών στοιχείων Φωτογραφική αποτύπωση της περιοχής. Αναλυτικότερα, η Μελέτη αποτελείται από ένα Εισαγωγικό Κεφάλαιο, λίγα λόγια για το έργο LIFE και στη συνέχεια ακολουθεί η μεθοδολογική προσέγγιση. Κατόπιν, χωρίζεται σε δύο μέρη. Στο Πρώτο Μέρος γίνεται η εκτίμηση της Φέρουσας Ικανότητας της Περιοχής και βάσει των αποτελεσμάτων ακολουθεί το Δεύτερο Μέρος που είναι το Σχέδιο Διαχείρισης Επισκεπτών. Η Μελέτη κλείνει με συμπερασματικά σχόλια και προτάσεις για τυχόν βελτιώσεις της Στρατηγικής.

6 II. ΤΟ ΈΡΓΟ LIFE Η μελέτη εκπονείται στα πλαίσια του έργου PINDOS / GREVENA LIFE7 NAT/GR/91. Τον Νοέμβριο του 8 εγκρίθηκε έργο του προγράμματος LIFE που υποβλήθηκε από τη Ν.Α. Γρεβενών, με συνεργαζόμενους φορείς την ΑνΓρε, την Μη Κυβερνητική Οργάνωση Καλλιστώ, το ΕΘΙΑΓΕ/Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών και την εταιρεία Business Architects Consultancy. Η Διάρκεια του έργου είναι από τον Ιανουάριο του 9 μέχρι τον Ιούνιο του 1 με προϋπολογισμό ,. Το έργο αποσκοπεί στην εφαρμογή πρότυπων δράσεων διατήρησης του δασικού πλούτου και ειδών της άγριας πανίδας στις τρεις Περιοχές Natura (SCIs - SPAs) του Νομού Γρεβενών: «Βασιλίτσα», «Εθνικός Δρυμός Πίνδου» και «Εθνικός Δρυμός Πίνδου - Βάλια Κάλντα - Ευρύτερη Περιοχή». Στις κεντρικές επιδιώξεις του έργου συγκαταλέγονται η ομαλή συνύπαρξη των μεγάλων σαρκοφάγων με την ορεινή γεωργία και κτηνοτροφία της περιοχής, καθώς και η συμβολή στη δημιουργία όρων αποτελεσματικότερης διαχείρισης του Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου από τον αρμόδιο Φορέα Διαχείρισης. Πιο συγκεκριμένα, στο πλαίσιο του έργου θα επιδιωχθεί: Η αειφορική διαχείριση και ανάδειξη του δασικού πλούτου και ειδικότερα των υψηλών παραγωγικών δασών της περιοχής, με εφαρμογή πιλοτικών δράσεων δασικής διαχείρισης για δάση πολλαπλών χρήσεων (παραγωγή, αναψυχή, φυσικό απόθεμα) Η εφαρμογή πιλοτικών δράσεων διαχείρισης του πληθυσμού αρκούδας στην περιοχή του έργου. Η συμβολή στην ομαλή συνύπαρξη παραγωγικών δραστηριοτήτων της ορεινής ζώνης (κτηνοτροφία, ορεινές καλλιέργειες) και μεγάλων σαρκοφάγων (αρκούδα, λύκος), με την περαιτέρω διάδοση και θεσμική κατοχύρωση μέτρων πρόληψης και ενεργού αντιμετώπισης των ζημιών στις γεωργικές καλλιέργειες και το ζωικό κεφάλαιο, αλλά και με την ενημέρωση των αγροτών πάνω στους τρόπους συνύπαρξης των μεγάλων σαρκοφάγων με ανθρώπινες δραστηριότητες, καθώς και για το ενδεχόμενο οικονομικό όφελος που μπορεί να προκύψει από την παρουσία και την προβολή των μεγάλων σαρκοφάγων στην περιοχή (οικοτουρισμός, σήμανση αγροτικών προϊόντων κ.λπ.). Η επιστημονική τεκμηρίωση και υποστήριξη των μέτρων διαχείρισης και η συμβολή στη δημιουργία μόνιμων υποδομών (συστημάτων) παρακολούθησης των παραμέτρων που σχετίζονται με τους παραπάνω στόχους και δράσεις. Η υλοποίηση δράσεων ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης των τοπικών κοινωνιών και της κοινής γνώμης ευρύτερα και η δημιουργία συμπληρωματικών υποδομών ενημέρωσης των επισκεπτών της περιοχής. Η ενίσχυση της φύλαξης-πυροπροστασίας και η υποστήριξη της λειτουργίας του Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου με τη δημιουργία κατάλληλων υποδομών και την

7 απόκτηση εξοπλισμού για την επαναλαμβανόμενη ετησίως λειτουργία ενός θεσμού υποστήριξης του έργου του Φορέα Διαχείρισης από εθελοντές. Ο σχεδιασμός του προγράμματος βασίζεται σε ευρήματα και προτάσεις που έχουν προκύψει από τις Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες (ΕΠΜ) που έχουν εκπονηθεί στο παρελθόν στην περιοχή και, κυρίως, στην ΕΠΜ που εκπονήθηκε μεταξύ 1994 και 1999 στο πλαίσιο των έργων LIFE-Nature ΑΡΚΤΟΣ-1 (LIFE9/NAT/GR/18) και ΑΡΚΤΟΣ- (LIFE96/NAT/GR/) και στις ΕΠΜ Ορεινών Όγκων Β. Πίνδου - ΥΠΕΧΩΔΕ και Ποταμού Βενέτικου - ΑΝΓΡΕ. Η περιοχή του προγράμματος αποτελεί σημαντικό μέρος του Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου, περιλαμβάνει συνολικά τρεις ορεινές περιοχές, που έχουν ενταχθεί στο Ευρωπαϊκό Δίκτυο Natura, και στις οποίες συναντώνται σημαντικοί τύποι οικοτόπων και σπάνια είδη της άγριας ζωής. Ανάμεσά τους, υπάρχουν τρεις τύποι οικοτόπων και τέσσερα ζωικά είδη προτεραιότητας (Οδηγία Οικοτόπων 9/4). Οι στόχοι του έργου είναι: Η βελτίωση της κατάστασης συντήρησης 6ha δασικού βιότοπου προτεραιότητας τύπου 95* μέσω βιώσιμων και καινοτόμων πρακτικών διαχείρισης υπέρ επίσης των διεθνών επιπέδων βιοποικιλότητας και της κατάστασης συντήρησης της Ursus arctos* στην περιοχή του έργου. Η βελτίωση της κατάστασης συντήρησης της Ursus arctos* υπό την έννοια των συνθηκών του βιοτόπου και των τάσεων του πληθυσμού της, με διατήρηση του πυρήνα των μονάδων βιότοπου εντός της περιοχής του έργου ανενόχλητου και με τη διατήρηση της ανθρώπινης προκαλούμενης θνησιμότητας σε ένα βιώσιμο επίπεδο που δεν υπερβαίνει το 4% του ελάχιστου κατ' εκτίμηση πληθυσμού. Διατήρηση του ετήσιου αριθμού των αναπαραγωγικών θηλυκών τουλάχιστον στο 1-1% του ελάχιστου εκτιμωμένου πληθυσμού στις στοχοθετημένες περιοχές ( IND εντός του SCI στην περιοχή εφαρμογής του έργου και 45 IND στην περιοχή εφαρμογής του έργου. Η βελτίωση του επιπέδου ευαισθητοποίησης ειδικών ομάδων-στόχων σχετικά με τις προστιθέμενες αξίες τόσο των στοχοθετημένων ειδών όσο και του τύπου του οικοτόπου που αφορά στην περιοχή εφαρμογής του έργου. Η απόκτηση της τεχνογνωσίας από όλες τις αρμόδιες τοπικές αρχές συμπεριλαμβανομένων των αρχών των εθνικών πάρκων όσον αφορά τον ειδικό και συγκεκριμένο έλεγχο και τα εργαλεία διαχείρισης που εξετάζουν τη διατήρηση και διαχείριση των ειδών και βιότοπων στην περιοχή εφαρμογής του έργου. Η καθιέρωση και Λειτουργία μιας αυτόνομης μονάδας που θα υποστηρίζει σε μακροπρόθεσμη βάση μια ορισμένη κατηγορία προληπτικών μέτρων (π.χ. ποιμενικά σκυλιά) Η βιώσιμη διαχείριση των επισκεπτών των εθνικών πάρκων μέσω της καθιέρωσης και λειτουργίας κατάλληλων ενισχυτικών υποδομών και εγκαταστάσεων 4

8 III. ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Όπως αναφέρθηκε και στο Εισαγωγικό Σημείωμα η Μελέτη χωρίζεται σε δύο μέρη. Στο πρώτο Μέρος γίνεται η εκτίμηση της Φέρουσας Ικανότητας για την περιοχή μελέτης και στο δεύτερο Μέρος η εκπόνηση του Σχεδίου Διαχείρισης των Επισκεπτών. Αναλυτικότερα η μεθοδολογία παρουσιάζεται παρακάτω: Α Μέρος: Μελέτη Φέρουσας Ικανότητας της Περιοχής Μελέτης Η διαδικασία καθορισμού της φέρουσας ικανότητας του φυσικού περιβάλλοντος αποτελείται ουσιαστικά από δύο () μέρη: Περιγραφικό Μέρος: Το μέρος αυτό της μελέτης αφορά την αποτύπωση και ανάλυση της υφιστάμενης κατάστασης της περιοχής μελέτης ως προς φυσικές, οικολογικές, κοινωνικές, πολιτικές, πολιτιστικές και οικονομικές παραμέτρους. Το φυσικό περιβάλλον, ως βασικός παραγωγικός συντελεστής και πηγή αναπτυξιακών πόρων, δεν μπορεί να διερευνηθεί «απομονωμένα», δηλαδή χωρίς να ληφθούν υπόψη τα λοιπά στοιχεία του περιβάλλοντος της περιοχής μελέτης. Στο πλαίσιο του προσδιορισμού της υφιστάμενης κατάστασης της περιοχής μελέτης, ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στον καθορισμό των: o Περιορισμών: περιοριστικοί παράγοντες οι οποίοι δεν μπορούν εύκολα να διαχειρισθούν, με την έννοια ότι η εφαρμογή διαφόρων στρατηγικών δεν αλλάζει τα όρια επίδρασης αυτών των παραγόντων, o Στενώσεων (bottlenecks): περιοριστικοί παράγοντες της περιοχής μελέτης οι οποίοι μπορούν να ελεγχθούν και να μεταβληθούν, o Επιπτώσεων: στοιχεία του προορισμού τα οποία επηρεάζονται από τον τύπο και την ένταση της κάθε χρήσης. Ο τύπος της επίπτωσης καθορίζει το συστατικό στοιχείο της φέρουσας ικανότητας. Εκτιμητικό μέρος: Το μέρος αυτό αφορά στην περιγραφή του τρόπου διαχείρισης της περιοχής μελέτης και το επίπεδο των αποδεκτών επιπτώσεων. Το μέρος αυτό της διαδικασίας αρχίζει με τον καθορισμό της επιθυμητής κατάστασης της περιοχής και του επιθυμητού τύπου ανάπτυξης. Η εκτίμηση της βιοχωρητικότητας ή φέρουσας ικανότητας του φυσικού περιβάλλοντος αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης διαδικασίας εκπόνησης ενός σχεδίου ανάπτυξης με κεντρικό άξονα το φυσικό περιβάλλον. Η μεθοδολογία που θα ακολουθηθεί σε κάθε στάδιο της μελέτης παρουσιάζεται παρακάτω: Στάδιο 1: Ανάλυση υφιστάμενης κατάστασης Για την εκπόνηση του συγκεκριμένου σταδίου, η ομάδα μελέτης θα συντάξει αναλυτικό κατάλογο των στοιχείων που θα συλλεχθούν, των μεθόδων και πηγών που θα χρησιμοποιηθούν για την άντληση των στοιχείων. Η ανάλυση της υφιστάμενης κατάστασης θα περιλαμβάνει: 5

9 1. Αναγνώριση της περιοχής μελέτης: Στο πλαίσιο της συγκεκριμένης ενότητας θα παρατεθούν γενικά στοιχεία και θα οριοθετηθεί η περιοχή μελέτης. Επίσης, θα γίνει διάκριση της περιοχής μελέτης σε υπο-περιοχές ή ζώνες, τόσο σύμφωνα με τα οριζόμενα στη σχετική ΚΥΑ (69/14-6-5), όσο και περαιτέρω κατάτμηση της περιοχής μελέτης, σύμφωνα με τα επιμέρους περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά, εφόσον κριθεί σκόπιμο για τον πληρέστερο σχεδιασμό της στρατηγικής προστασίας και ήπιας αξιοποίησης της περιοχής.. Περιγραφή και αξιολόγηση κατάστασης φυσικού περιβάλλοντος και περιοχών περιβαλλοντικής προστασίας Ενδεικτικά, η ανάλυση θα περιλαμβάνει τα παρακάτω: Φυσιογνωμία φυσικού περιβάλλοντος (βουνά, φαράγγια, χαράδρες, δάση, ποτάμια, κλπ) Κλιματολογικά στοιχεία Σημαντικοί οικότοποι και αναγνώριση οικοτόπων προτεραιότητας περιοχές του επιστημονικού καταλόγου του δικτύου Natura Τύπο και κατάσταση ορεινών οικοσυστημάτων Στοιχεία χλωρίδας και πανίδας Επίσης, στο πλαίσιο της συγκεκριμένης ενότητας θα καταγραφεί το Ευρωπαϊκό και Εθνικό θεσμικό πλαίσιο για την περιβαλλοντική προστασία της περιοχής.. Αποτύπωση και αξιολόγηση υφιστάμενης κατάστασης ανθρωπογενούς περιβάλλοντος: Για την εκτίμηση της φέρουσας ικανότητας και τον εντοπισμό της αναπτυξιακής δυναμικής της περιοχής μελέτης απαιτείται η καταγραφή και των λοιπών στοιχείων που συνθέτουν το προφίλ της περιοχής μελέτης, δηλαδή των στοιχείων του κοινωνικο-οικονομικού περιβάλλοντος: Δημογραφικά στοιχεία (μέγεθος πληθυσμών, ηλικιακή σύνθεση, εκπαίδευση, φύλλο, κλπ.) Εδαφική οργάνωση και παραγωγική δομή κύριες χρήσεις γης (πρωτογενής, δευτερογενής, τριτογενής τομέας) Οικιστικό δίκτυο (Διοικητική οργάνωση, ιεράρχηση οικισμών και εξαρτήσεις, χωρικοί περιορισμοί και οριοθετήσεις οικισμών) Βασικές υποδομές επεξεργασίας (Υγεία, λυμάτων, πρόνοια, Χώροι δίκτυο Ανεξέλεγκτης ύδρευσης, Διάθεσης υποδομές διάθεσης Απορριμμάτων, Χώροι Υγειονομικής Ταφής Απορριμμάτων, λοιπές τεχνικές υποδομές) Δίκτυα μεταφορών (Οδικό δίκτυο, συγκοινωνιακή σύνδεση οικισμών) Φορείς οργανωμένης κοινωνίας πολιτών (περιβαλλοντικές οργανώσεις, μη κυβερνητικές οργανώσεις, συνεταιρισμοί, κλπ.) 6

10 Ιστορικά και πολιτιστικά δεδομένα Το σύνολο των στοιχείων θα καταγραφούν σε μία βάση δεδομένων η οποία και θα μπορεί να χρησιμοποιηθεί από γεωγραφικό σύστημα πληροφοριών (GIS) έτσι ώστε να είναι δυνατή η παρουσίασή τους όχι μόνο με τη μορφή πινάκων και κειμένου αλλά και με τη μορφή γραφημάτων και χαρτών. Πηγές δεδομένων: Κύρια πηγή άντλησης των στοιχείων της υφιστάμενης κατάστασης θα είναι οι υπηρεσίες του Υπουργείου Γεωργίας, της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας, της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Γρεβενών, ο Φορέας Διαχείρισης του Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου, η στατιστική υπηρεσία (ΕΣΥΕ), τα τοπικά Επιμελητήρια. Εκτός από τη συλλογή δευτερογενών στοιχείων, η ομάδα μελέτης θα προχωρήσει και σε επισκέψεις στην περιοχή μελέτης με σκοπό να συλλέξει πρωτογενή στοιχεία σχετικά με την εκτίμηση της φέρουσας ικανότητας του φυσικού περιβάλλοντος. Η συλλογή των πρωτογενών στοιχείων θα γίνει κυρίως με ημι-δομημένες συνεντεύξεις με τοπικούς φορείς και με διοργάνωση ομάδων εστίασης (focus groups) στην περιοχή έρευνας. 4. Ανασκόπηση και αξιολόγηση των μέχρι σήμερα παρεμβάσεων: Η συγκεκριμένη ενότητα αφορά στην ανασκόπηση και αποτίμηση τόσο του σχεδιασμού και της υλοποίησης μέτρων και ενεργειών προστασίας και διαχείρισης του Εθνικού Πάρκου της Βορείας Πίνδου και της περιοχής του Νομού Γρεβενών γύρω από αυτό, όσο και των αναπτυξιακών παρεμβάσεων που υλοποιήθηκαν στο πλαίσιο των προηγούμενων προγραμματικών περιόδων. 5. Ανάλυση SWOT Το συγκεκριμένο στάδιο θα ολοκληρωθεί με την εκπόνηση μιας ανάλυσης SWOT στην οποία θα παρατίθενται τα βασικά πλεονεκτήματα, μειονεκτήματα, ευκαιρίες και απειλές της περιοχής μελέτης ως προς το φυσικό περιβάλλον και τις δυνατότητες ανάπτυξής της. Για την ανάλυση SWOT θα χρησιμοποιηθεί πίνακας Χ ο οποίος θα συνοδεύεται από επεξηγηματικό κείμενο. Στάδιο : Υπολογισμός βιοχωρητικότητας Για τον υπολογισμό της βιοχωρητικότητας της περιοχής μελέτης, θα ληφθούν υπόψη προσεγγίσεις, κατευθύνσεις και καλές πρακτικές από τη διεθνή βιβλιογραφία, ενώ τα απαιτούμενα για την μέτρηση των δεικτών στοιχεία, θα αντληθούν από τη βάση δεδομένων του 1ου σταδίου της μελέτης. Στην επιστημονική θεώρηση της φέρουσας ικανότητας μιας περιοχής τρεις () είναι οι κύριες συνιστώσες: η φυσική οικολογική, η κοινωνικο-δημογραφική και η πολιτικο-οικονομική. 7

11 Οι τρεις αυτές συνιστώσες έχουν διαφορετική βαρύτητα, ανάλογα με το είδος της περιοχής μελέτης, αν δηλαδή πρόκειται για τουριστικό προορισμό, και τι είδους τουριστικό προορισμό (παραθαλάσσιος, ορεινός, κλπ.), προστατευόμενη περιοχή, ιστορικό οικισμό, κλπ.. Οι διαφορές αυτές πηγάζουν από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και τον τοπικό χαρακτήρα της κάθε περιοχής, το τουριστικό της προφίλ, το σημείο επαφής τουρισμού και περιβαλλοντικών πόρων. Υπάρχει μία αλληλεπίδραση των παραπάνω παραγόντων, η οποία έγκειται στα εξής: Ο τοπικός χαρακτήρας της κάθε περιοχής αποτελεί προσδιοριστικό παράγοντα του είδους και της έντασης των δραστηριοτήτων που μπορούν να αναπτυχθούν σε μία περιοχή. Η συμβολή αυτή στοιχειοθετείται από στοιχεία που αφορούν: στους φυσικούς πόρους της περιοχής, την ευαισθησία των φυσικών οικοσυστημάτων της, το μέγεθος του πληθυσμού, την οικονομική δομή, τον πολιτισμό και την τοπική παράδοση, κλπ. Το τουριστικό προφίλ της περιοχής καθορίζει ως ένα βαθμό την τουριστική συμπεριφορά, τη σχέση τουρισμού/τοπικής κοινωνίας και τουρισμού/τοπικής οικονομίας, τη σχέση μεταξύ τουριστικής ανάπτυξης και ποιότητας περιβαλλοντικών πόρων. Το τουριστικό προφίλ μπορεί να εκφραστεί μέσω των κινήτρων επίσκεψης μιας περιοχής, τους τρόπους μεταφοράς και επικοινωνίας, τη συχνότητα και τη διάρκεια παραμονής, το εύρος των τουριστικών δραστηριοτήτων, κλπ.. Στο πλαίσιο αυτό κρίνεται απαραίτητη η διάκριση μεταξύ των διαφόρων τύπων τουριστών, όσον αφορά τις προσδοκίες και τη συμπεριφορά τους, τα οποία αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες του βαθμού πίεσης και των επιπτώσεων στους τουριστικούς προορισμούς. Το σημείο επαφής τουρισμού/περιβαλλοντικών πόρων αφορά κυρίως τον τύπο της τουριστικής ανάπτυξης, τη φάση του κύκλου ζωής του προορισμού, το επίπεδο οργανωτικού και τεχνολογικού συστήματος, κλπ., ενώ εκφράζεται σε σχέση με τις επιπτώσεις του τουρισμού στο περιβάλλον και την υποβάθμιση των περιβαλλοντικών πόρων εξαιτίας της τουριστικής ανάπτυξης. Στις προστατευόμενες περιοχές, ο τουρισμός σχετίζεται με την παρατήρηση και εκτίμηση της φύσης, την επιστημονική έρευνα και την εκπαίδευση. Ο συγκεκριμένος τύπος τουρισμού αφορά στην κατασκευή των ελάχιστων δυνατών υποδομών και την ανάπτυξη μικρής κλίμακας υποδομών σε περιοχές που χαρακτηρίζονται από ένα αυστηρό σύστημα ελέγχου και διαχείρισης. Το ζήτημα της φέρουσας ικανότητας αφορά τον αριθμό των τουριστών, τη ροή των τουριστών και τη χωρική συγκέντρωση ή διασπορά της τουριστικής δραστηριότητας σε συνδυασμό με την προστασία της φύσης και των οικοσυστημάτων, την ποιότητα της τουριστικής εμπειρίας, αλλά και την ποιότητα ζωής των κατοίκων. Η εκτίμηση της φέρουσας ικανότητας της περιοχής θα εστιαστεί στο φυσικό και οικολογικό περιβάλλον, της περιοχής, το οποίο αποτελεί το επίκεντρο του αναπτυξιακού σχεδιασμού. Συγκεκριμένα η μεθοδολογία εκτίμησης της φέρουσας ικανότητας θα ακολουθήσει την εξής διάρθρωση: 8

12 Α. Εκτίμηση της βιοχωρητικότητας του φυσικού και οικολογικού περιβάλλοντος: Για την εκτίμηση της βιοχωρητικότητας λαμβάνονται υπόψη τα χαρακτηριστικά της περιοχής, οι γενικοί και οι ειδικοί στόχοι για την ανάπτυξη του τουρισμού και ευρύτερα την ανάπτυξη της περιοχής μελέτης. Ακολουθεί σύντομη περιγραφή τους, η οποία βασίζεται στην ανάλυση της Υφιστάμενης Κατάστασης, αλλά επικεντρώνεται στην αναγνώριση των κρίσιμων πόρων και των σημαντικών περιβαλλοντικών προβλημάτων που υπάρχουν στην περιοχή. Ακολούθως περιγράφεται συνοπτικά η προσέγγιση που υιοθετήθηκε για την εκτίμηση της φέρουσας ικανότητας. 1. Διατύπωση εναλλακτικών σεναρίων για την αύξηση της επισκεψιμότητας της περιοχής μελέτης.. Αναζήτηση εναλλακτικών χωρικών κατανομών. Επιλογή σεναρίου για την ανάπτυξη των περιοχών αυτών. 4. Προσδιορισμός των περιορισμών που τίθενται για την επίτευξη των διαφόρων στόχων και που έχουν σχέση με την εκτίμηση της φέρουσας ικανότητας 5. Περιγραφή υφιστάμενης και μελλοντικής κατάστασης για κάθε μία από τις επιλεγμένες περιοχές S1-S. Αναγνώριση των κρίσιμων πόρων και των σημαντικών/ πιεστικών περιβαλλοντικών προβλημάτων που ήδη παρατηρούνται στη περιοχή ως αποτέλεσμα της υπάρχουσας ανάπτυξης. Αναγνώριση τυχόν συγκρούσεων, απειλών και κινδύνων (τόσο για το περιβάλλον όσο και για την τουριστική ανάπτυξη). Εντοπισμός των πραγματικών περιορισμών, αλλά και αυτών που μπορεί να αρθούν με κατάλληλα μέτρα για την ανάπτυξη του τουρισμού. 6. Κατάταξη των επιλεγμένων περιοχών S1-S σε επιμέρους κατηγορίες-τύπους 7. Καθορισμός κριτηρίων για την εκτίμηση της φέρουσας ικανότητας 8. Υπολογισμός δεικτών για κάθε μία περιοχή 9. Εκτίμηση φέρουσας ικανότητας για κάθε περιοχή. Εκτίμηση φέρουσας ικανότητας φυσικού και οικολογικού περιβάλλοντος, κοινωνικού/πολιτιστικού και οικονομικού περιβάλλοντος. Αναγνώριση του πλέον κρίσιμου παράγοντα (του πλέον δηλαδή περιοριστικού παράγοντα) 1. Ενέργειες για την εφαρμογή της φέρουσας ικανότητας. Β. Εξαγωγή συμπερασμάτων εξειδίκευση της αναπτυξιακής στρατηγικής Στο πλαίσιο της συγκεκριμένης ενότητας θα αποτυπωθούν συμπεράσματα σχετικά με τα όρια ανάπτυξης της περιοχής μελέτης, τους πραγματικούς περιορισμούς (constraints) και αυτούς (bottlenecks) που μπορεί να αρθούν στο πλαίσιο ενός σεναρίου βιώσιμης ανάπτυξης με κύριο 9

13 άξονα το περιβάλλον. Επίσης, θα προταθούν συγκεκριμένες δράσεις ανάπτυξης και θα ιεραρχηθούν κατά σειρά προτεραιότητας. Στα παράρτημα Α παρατίθενται οι δείκτες μέτρησης της φέρουσας ικανότητας, όπως αυτοί περιγράφονται στο κείμενο της ΕΕ «Defining, measuring and evaluating carrying capacity in European Tourism Destinations». O 1ος, ος, και ος Πίνακας αφορά στη διάκριση βασικών υπο-κατηγοριών δεικτών κάτω από τις τρεις γενικές κατηγορίες «Φυσικοί Οικολογικοί», «Κοινωνικο Δημογραφικοί», και «Πολιτικο Οικονομικοί» ανάλογα με το είδος της περιοχής της οποίας εκτιμάται η φέρουσα ικανότητα. Στους πίνακες έχει επισημανθεί με πράσινο χρώμα η στήλη των προστατευόμενων περιοχών, η οποία αποτελεί την περιοχή άμεσου ενδιαφέροντος, εντούτοις μπορούν να χρησιμοποιηθούν και δείκτες που αφορούν σε αγροτικές και ορεινές περιοχές, οι οποίες αντιπροσωπεύουν την ευρύτερη περιοχή του Νομού Γρεβενών, που συνορεύει με το Εθνικό Πάρκο Β. Πίνδου. Στους πίνακες 4, 5 και 6 εξειδικεύονται οι βασικές κατηγορίες δεικτών των προηγούμενων πινάκων. Οι κατηγορίες αυτές αναλύονται στη βάση τριών () νέων κατηγοριών δεικτών: Δείκτες Αειφορίας Δείκτες Αειφορικού Τουρισμού Δείκτες Φέρουσας Τουριστικής Ικανότητας. Για την περιοχή μελέτης ιδιαίτερου ενδιαφέροντος αποτελούν οι Δείκτες Αειφορίας (επισημαίνονται με πράσινο), ενώ για συγκεκριμένες υπο-περιοχές της ευρύτερης περιοχής, στις οποίες είναι δυνατή η ανάπτυξη τουριστικών δραστηριοτήτων ορισμένων τύπων, μπορούν να χρησιμοποιηθούν και οι δείκτες αειφορικού τουρισμού. Στο πλαίσιο της εκτίμησης της Φέρουσας Ικανότητας η ομάδα έργου θα προβεί σε επιλογή των καταλληλότερων δεικτών. 1

14 Β Μέρος: Εκπόνηση Σχεδίου Διαχείρισης Επισκεπτών Η μεθοδολογία του Σχεδίου Διαχείρισης Επισκεπτών είναι ήδη καθορισμένη και θα ενσωματωθεί στη Μελέτη με την ολοκλήρωση του Σχεδίου Διαχείρισης Επισκεπτών. 11

15 Α ΜΕΡΟΣ: ΜΕΛΕΤΗ ΦΕΡΟΥΣΑΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ

16 Α ΜΕΡΟΣ: ΜΕΛΕΤΗ ΦΕΡΟΥΣΑΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΣΤΑΔΙΟ 1: ΑΝΑΛΥΣΗ ΥΦΙΣΤΑΜΕΝΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ Στα πλαίσια του Σταδίου αυτού θα γίνει η αποτύπωση και η αξιολόγηση της Υφιστάμενης κατάστασης, τόσο της περιοχής μελέτης όσο και της ευρύτερης περιοχής. Η ανάλυση της ευρύτερης περιοχής γίνεται για στοιχεία και παράγοντες που έχουν είτε άμεση είτε έμμεση επιρροή στην περιοχή μελέτης που ουσιαστικά είναι το Εθνικό Πάρκο Βόρειας Πίνδου Αναγνώριση της περιοχής μελέτης Η περιοχή μελέτης ουσιαστικά αποτελεί τμήμα του «Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου». Το Εθνικό Πάρκο Βόρειας Πίνδου διοικητικά εκτείνεται στους Νομούς Ιωαννίνων και Γρεβενών. Εντός του πάρκου, σύμφωνα ΚΥΑ (69/14-6-5), διακρίνονται οι ακόλουθες Περιοχές και Ζώνες, με αντίστοιχες επιτρεπόμενες και μη δραστηριότητες: Α. Περιοχή Προστασίας της Φύσης με τις εξής Ζώνες: Ζώνη Ια: Περιοχή προστασίας της Φύσης Βίκου, με την ονομασία Πυρήνας του Εθνικού Πάρκου Β. Πίνδου Τμήμα Βίκος. Ζώνη Ιβ: Περιοχή προστασίας της Φύσης Αώου, με την ονομασία Πυρήνας του Εθνικού Πάρκου Β. Πίνδου Τμήμα Αώος. Ζώνη Ιγ: Περιοχή προστασίας της Βάλια Κάλντα, με την ονομασία Πυρήνας του Εθνικού Πάρκου Β. Πίνδου Τμήμα Βάλια Κάλντα(ανήκει στην περιοχή μελέτης) Β. Ζώνες Διατήρησης Οικοτόπων και Ειδών με τις εξής Ζώνες: Ζώνη ΙΙα: Ζώνη Διατήρησης Οικοτόπων και Ειδών ευρύτερης περιοχής Βίκου Αώου Κουκουρούντζου Βάλια Κάλντα (ορισμένες περιοχές ανήκουν στην περιοχή μελέτης) Ζώνη ΙΙβ: Ζώνη Διατήρησης Οικοτόπων και Ειδών βορείων πλαγίων όρους Κλέφτες Φλάμπουρο. Ζώνη ΙΙγ: Ζώνη Διατήρησης Οικοτόπων και Ειδών βορείων πλαγίων όρους Μιτσικελίου. Ζώνη ΙΙδ: Ζώνη Διατήρησης Οικοτόπων και Ειδών κορυφών όρους Σμόλικα. Γ. Περιφερειακή Ζώνη Εθνικού Πάρκου με τις εξής Ζώνες: Ζώνη Π1: Η περιοχή μεταξύ Αρίστης και Ασπραγγέλων. Ζώνη Π: Η περιοχή βόρεια της Κόνιτσας. Ζώνη Π: Η περιοχή Φιλιππαίων Σπηλαίου (ανήκει στην περιοχή μελέτης Ζώνη Π4: Η νότια περιοχή Ζαγορίου - Μετσόβου. Παρακάτω απεικονίζεται σε χάρτη η περιοχή μελέτης. 1

17 Χάρτης 1: Περιοχή Μελέτης

18 Στο Χάρτη οριοθετείται η περιοχή μελέτης, η οποία βρίσκεται εντός του Νομού Γρεβενών και περιλαμβάνει εδάφη του Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου. Ειδικότερα, περιλαμβάνεται η Περιφερειακή Ζώνη Π (ΠΖ), η ζώνη Ιγ (Βάλια Κάλντα) και κομμάτι της ζώνης ΙΙα περιμετρικά της Βάλια Κάλντα. Η περιοχή έχει χωριστεί σε δύο υποπεριοχές S1 και S, σύμφωνα με τα επιμέρους περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά κάθε περιοχής και την εποχιακή επισκεψιμότητά τους (χειμώνα καλοκαίρι όλο το χρόνο) για να μελετηθούν και σχεδιαστούν καλύτερα οι στρατηγικές προστασίας και αξιοποίησης της περιοχής. Η περιοχή εντός της Περιφερειακής Ζώνης του Πάρκου αποτελεί την άμεση περιοχή μελέτης. Παρόλο αυτά, για στοιχεία όπως η τουριστική κίνηση θα θεωρείται ως περιοχή μελέτης όλος ο Νομός (τα δεδομένα υπάρχουν σε επίπεδο νομού). Τα κριτήρια βάσει των οποίων έγινε ο καθορισμός των υποπεριοχών αφορούν σε: Στοιχεία φυσικού περιβάλλοντος και μορφολογίας των περιοχών Διαθέσιμοι πόροι (φυσικοί, πολιτιστικοί, κλπ) που μπορούν να αξιοποιηθούν τουριστικά Τύπος και ένταση υφιστάμενης τουριστικής ανάπτυξης Εποχικότητα τουρισμού. Τα παραπάνω κριτήρια επιλέχθηκαν λόγω του ότι επηρεάζουν και διαφοροποιούν την αναπτυξιακή προοπτική της κάθε περιοχής. Για την ποσοτικοποίηση των κριτηρίων και τον τελικό καθορισμό των υπο-περιοχών η ομάδα μελέτης χρησιμοποίησε τις εξής πηγές πληροφόρησης: Την εκτιμηθείσα φέρουσα ικανότητα των περιοχών Επιτόπια έρευνα στην περιοχή Συνεντεύξεις από τοπικούς φορείς Βιβλιογραφική έρευνα. Οι υποπεριοχές που επιλέχθηκαν είναι οι εξής: 1. Ευρύτερη περιοχή Βασιλίτσας Ευρύτερη περιοχή Βάλια Κάντα Περιγραφή και Αξιολόγηση κατάστασης φυσικού περιβάλλοντος και περιοχών περιβαλλοντικής προστασίας Φυσιογνωμία Φυσικού Περιβάλλοντος Κλίμα Ο νομός Γρεβενών καταλαμβάνει το ΝΔ τμήμα της Περιφέρειας, συνορεύει στα ΒΔ με το νομό Καστοριάς, στα βόρεια και ΒΑ με το νομό Κοζάνης, στα ανατολικά με το νομό Λάρισας, στα νότια με το νομό Τρικάλων και στα δυτικά με το νομό Ιωαννίνων. Η έκταση του Νομού αντιπροσωπεύει το 4,% της έκτασης της Περιφέρειας και το 1,74% της Χώρας. Πρόκειται για το δεύτερο σε έκταση νομό της Περιφέρειας και τον πλέον αραιοκατοικημένο της Χώρας, 15

19 με πυκνότητα πληθυσμού 16,6 κάτοικοι/km (8,9 στη Χώρα). Τα εδάφη του Νομού είναι σε ποσοστό 9% ορεινά και ημιορεινά. Ο Νομός διαρθρώνεται από 99, Km δασών (4,%), από 71,6 Km βοσκοτόπων (1,1%), από 446,1 Km καλλιεργήσιμου εδάφους (19,47%) και από 85 Km κατοικημένων περιοχών και υδάτινων επιφανειών (,71%). Στα δάση του Νομού, σε ποσοστό 75%, φύονται πλατύφυλλα (οξιά, δρυς, καστανιά), η ξυλεία των οποίων έχει ιδιαίτερο οικονομικό ενδιαφέρον. Το υπέδαφος του Νομού διαθέτει μεταλλεύματα (χρωμίτη, χαλκούχα-μαγγανούχα μεταλλεύματα, ψευδάργυρο, μάρμαρα και άλλα αδρανή υλικά). Περιορισμένη εκμετάλλευση αδρανών υλικών (εξόρυξη και αρχική επεξεργασία ογκολίθων) εντοπίζεται στις περιοχές Πόρος και Παναγιά Γρεβενών. Το 7% της έκτασης του Νομού βρίσκεται σε υψόμετρο άνω των 1. μέτρων, ενώ το ανάγλυφο του διαμορφώνεται από κορυφές του Βούρινου, των Καμβουνίων, των Χασίων και της Βόρειας Πίνδου (ΠΔΜ, 6). Στην περιοχή μελέτης, η οροσειρά ενδιαφέροντος είναι αυτή της Πίνδου, η οποία από τη μία αποτελεί φυσικό εμπόδιο για την επικοινωνία του Νομού με την Ήπειρο, αλλά από την άλλη αποτελεί ένα σημαντικό οικότοπο για την πανίδα και την χλωρίδα με πολλά σπάνια είδη τόσο της πανίδας (π.χ. καφέ αρκούδα) όσο και της χλωρίδας (π.χ. μαύρη πεύκη). Στο Νομό εντοπίζονται λίγες πεδινές εκτάσεις, με κυριότερη την υψηλή λεκάνη των Γρεβενών που περικλείεται από όρη και είναι ανοιχτή μόνο στο Βορρά προς την επαρχία Βόιο (Κοζάνη). Μικρότερες είναι οι πεδιάδες Καρπερού, Δήμητρας, Κατάκαλης και Παλιουριάς. Τα επιφανειακά ύδατα (τρεχούμενα και όμβρια) αποστραγγίζονται στον Αλιάκμονα και τους παραποτάμους του. Ο Αλιάκμονας εισέρχεται στο Νομό από τα Βόρεια (Σιάτιστα), διασχίζει τη δασώδη λεκάνη των Γρεβενών (ανατολικά της πόλης) και δέχεται τα νερά της Βόρειας Πίνδου. Σημαντικότεροι παραπόταμοι είναι ο Γρεβενίτης (διασχίζει την πόλη), ο Βενέτικος (νότια των Γρεβενών) και ο Σταυροπόταμος. Στο δυτικό άκρο του Νομού, μέσα από τον κορμό της Β. Πίνδου πηγάζει ο ποταμός Αώος που συγκεντρώνει τα τρία μικρά ποτάμια: Βάλια - Κάλντα, Φλέγγα και Αρκουδόρεμα. Στην ίδια περιοχή εντοπίζονται και οι τρεις μικρές λίμνες: Λάκκος στα1.6 μ. και οι δύο λίμνες της Φλέγγας στα1.9 μ.. Η πρωτεύουσα του Νομού, πόλη των Γρεβενών, χτισμένη στις όχθες του Γρεβενίτη, συνιστά το μεγαλύτερο «αστικό διαμέρισμα» του Νομού. Σημαντικό ημιαστικό κέντρο του Νομού είναι η πόλη Δεσκάτη, η οποία ορίζει οικονομικό κέντρο διαπεριφερειακής σημασίας στη νοτιοανατολική πλευρά της Περιφέρειας. Το κλίμα του Νομού είναι ηπειρωτικό, με βαρύ χειμώνα (αρκετές χιονοπτώσεις) και θερμό καλοκαίρι. Οι άνεμοι είναι συνήθως βόρειοι το χειμώνα και η υγρασία μεγάλη, ειδικά στις περιοχές όπου διέρχεται ο Αλιάκμονας. Το βαρύ κλίμα, ενώ επιβαρύνει τις δραστηριότητες των κατοίκων, δίνει συγκριτικό πλεονέκτημα στις χειμερινές τουριστικές δραστηριότητες (ΠΔΜ, 6). 16

20 1... Οικοσυστήματα Περιοχές Φυσικού Κάλους Η περιοχή του Νομού Γρεβενών αποτελεί κομμάτι της οροσειράς της Πίνδου. Ο Εθνικός Δρυμός Πίνδου, ο οποίος βρίσκεται στο Βόρειο τμήμα της οροσειράς, αποτελεί ένα από τους σπουδαιότερους Εθνικούς Δρυμούς της Ελλάδας. Έχει συνολική έκταση στρέμματα, εκ των οποίων το μεγαλύτερο τμήμα (περίπου 7%) ανήκει στο Νομό Γρεβενών και το υπόλοιπο στο Νομό Ιωαννίνων, και αποτελείται από τον πυρήνα με έκταση.49 στρ. και την περιφερειακή ζώνη προστασίας με έκταση 5.5 στρεμμάτων. Ο Εθνικός Δρυμός περιλαμβάνει την κοιλάδα της Βάλια Κάλντα, τη «Ζεστή Κοιλάδα», η οποία παρουσιάζει σημαντικές θερμοκρασιακές διακυμάνσεις στη διάρκεια του 4ώρου, με πολύ υψηλές θερμοκρασίες κατά την διάρκεια της ημέρας χωρίς νέφωση και πολύ χαμηλές κατά τη διάρκεια της νύχτας, του Αρκουδορέματος, τα βουνά Λύγκος και Μαυροβούνι (Φλέγκα.159μ) μέχρι τις κορυφές του βουνού Αυγό (Υψ..177μ). Αναλυτικότερα, ο Εθνικός Δρυμός Βάλια Κάλντα (Ζεστή Κοιλάδα) της Πίνδου καλύπτει έκταση 19.5 στρέμματα και τοποθετείται στη νότια πλευρά του χωριού Περιβόλι. Είναι από τους σημαντικότερους δρυμούς της χώρας, στον οποίο φωλιάζουν περισσότερα από 8 είδη πουλιών, από τα οποία έχουν περιληφθεί στο Αnnex Ι της Οδηγίας 79/49/EEC. Από το 1966 η πλούσια πανίδα και χλωρίδα του δρυμού προστατεύεται από το Νομοθετικό Διάταγμα 996/71 και την Οδηγία 79/49 EC. Το 1987 συμπεριλήφθη, μαζί με τον Εθνικό Δρυμό Πρεσπών, στον κατάλογο της IUCN (Ιnternational Union for the Conservation of Nature), των 1 πιο ευαίσθητων περιοχών του κόσμου που χρήζουν άμεσης προστασίας. Ο πυρήνας του δρυμού (.6 στρέμματα) ορίζεται από την κοιλάδα της Βάλια-Κάλντα (1. μ.) και τις πλαγιές των κορυφών Φλέγγα (.159 μ.), Αυτιά (.8 μ.) και Αυγό (.177 μ.). Τα οικοσυστήματα του δρυμού εύλογα αποτελούν σημαντικούς πόλους τουριστικής έλξης αν και κινδυνεύουν από ανθρώπινες παρεμβάσεις (λαθροϋλοτομίες, πυρκαγιές, υπερβολική βόσκηση, λαθροθηρία, κλπ) (ΠΔΜ, 6). Η ποικιλία των μορφολογικών και βλαστητικών χαρακτηριστικών συνθέτουν ένα εντυπωσιακό τοπίο με μοναδική οικολογική αξία και ερευνητικό ενδιαφέρον. Καλύπτεται από πυκνά δάση Μαύρης - Λευκόδερμης Πεύκης και Οξυάς, ενώ έχουν καταμετρηθεί είδη δέντρων και θάμνων με ιδιαίτερο ενδιαφέρον, 1 είδη ποώδους βλάστησης και 18 είδη ορχεοειδών. Επίσης, αποτελεί καταφύγιο για πολλά είδη Αγριόγιδα πουλιών, ανάμεσα ορισμένα σπάνια στα οποία αρπακτικά είναι (γύπας και - βασιλαετός) και μεγάλα θηλαστικά (αρκούδα αγριόγιδο- ζαρκάδι) που έχουν εξαφανισθεί απ τις περισσότερες περιοχές της χώρας. Ολόκληρη η περιοχή αποτελεί ίσως τον πιο σημαντικό βιότοπο της Ελλάδας για την καφετιά αρκούδα. 17

21 Αρκουδόρεμα: Ο Δρυμός της Πίνδου διασχίζεται από πολλά ρέματα με κύριο και εντυπωσιακό το Αρκουδόρεμα παραπόταμο του Αώου. Η άγρια φύση, η χαλικώδης κοίτη και η κίνηση του νερού εναλλασσόμενη με πολλούς μικρούς καταρράκτες, αποτελεί την δυναμικότερη πηγή οπτικής κυριαρχίας. Εδώ βρίσκει καταφύγιο η βίδρα ( Lutra lutra) που είναι σπάνιο είδος και ζουν δυο είδη πέστροφας (Truta fario & Salvelinus fortinalis). Από το τέρμα του δασικού, κατηφορίζοντας το Αρκουδόρεμα και ακολουθώντας το Ε6 μονοπάτι, μπορεί ο επισκέπτης να φθάσει στους «Καταρράκτες» (www.grevena.gr). Επίσης, η περιοχή του Σπηλαίου και το Όρος Όρλιακας αποτελούν τόπους ιδιαίτερου φυσικού κάλλους. Περιοχή Σπηλαίου (ΦΕΚ 56/Β/7): Το ήπιο κλίμα του Σπηλαίου επιτρέπει ευχάριστα ολιγοήμερες διακοπές ή επισκέψεις, για να απολαύσει κάποιος τα αξιοθέατα του χωριού. Η διάβρωση χρόνων των ασβεστοπετρωμάτων από τους δύο ποταμούς δημιούργησε δύο σπάνια και αξιόλογα φαράγγια. Πρώτον νοτιοδυτικά το φαράγγι της Πορτίτσας με την πέτρινη γέφυρα στο στόμιό της. Έχει ύψος μέτρα περίπου και η άγρια ομορφιά σε συναρπάζει. Το διαπερνά ο περιβολιώτικος ποταμός. Δεύτερον ανατολικά το φαράγγι της Λιάτισας που έχει την ίδια ομορφιά αλλά είναι δύσκολα προσβάσιμο. Το διασχίζει ο σμιξιώτικος ποταμός ( Βελονιάς ). Εκεί υπάρχουν δύο πέτρινα γεφύρια του Κατσογιάννη και της Λιάτισας ( του Κλέφτη ). Ένα άλλο διαβρωτικό αξιοθέατο είναι το <Βαενάκι> ένα τούνελ 1 μέτρα περίπου που διαπερνά ψηλά το βράχο της Πορτίτσας (www.grevena.gr). Το Μικτό Δάσος του Όρλιακα: Πρόκειται για τους ασβεστολιθικούς όγκους Όρλιακας και Τσούρλιακας, στις παρυφές της Πίνδου, που χαρακτηρίζονται από απόκρημνες πλαγιές και εντυπωσιακά φαράγγια. Το δάσος του Όρλιακα παρουσιάζει ασυνήθιστη ποικιλία ειδών δέντρων (έλατα, μαυρόπευκα, βελανιδιές, σφεντάμια, λεύκες, φτελιές, φλαμουριές, φράξοι, οστρυές, οξιές, σπάνιος ίταμος, κ.α.). Επίσης, φιλοξενεί μεγάλη ποικιλία δασόβιων οργανισμών, πουλιών, θηλαστικών και εντόμων καθώς και πλούσια ποικιλία αγριολούλουδων. Στα δάση του διαβιεί μεγάλο μέρος του χρόνου η καφέ αρκούδα. Στα δάσος του Όρλιακα υπάρχουν πολλά είδη ορχεοειδών. Χαρακτηριστικά στα τοπία του Όρλιακα είναι και τα ασβεστολιθικά βράχια, είτε ως διάσπαρτοι βραχώδεις σχηματισμοί μέσα στο δάσος του αλλά κυρίως ως μεγάλοι βράχινοι γκρεμοί στη βάση του βουνού, που σχηματίζουν και το χαρακτηριστικό του φαράγγι (Ν.Α. Γρεβενών και ΑΝΓΡΕ, ).Στην έξοδο του φαραγγιού του Όρλιακα συναντώνται οι δύο κλάδοι του ποταμού Βενέτικου που καταλήγει στον Αλιάκμονα. Επίσης, σημαντικό στοιχείο της περιοχής όσον αφορά το φυσικό περιβάλλον αποτελεί και η Βασιλίτσα, η οποία είναι ενταγμένη στο δίκτυο Natura. Στην υψηλότερη κορυφή της Βόρειας Πίνδου, στη Βασιλίτσα (με υψόμετρο.49μ.) λειτουργεί το χιονοδρομικό κέντρο το οποίο προσελκύει χιλιάδες χιονοδρόμων κατά τη χειμερινή περίοδο μέχρι την άνοιξη. Το χιονοδρομικό κέντρο περιλαμβάνει τις ακόλουθες αθλητικές εγκαταστάσεις που παρουσιάζονται παρακάτω: 18

22 Πίνακας 1: Αναβατήρες μεταφοράς χιονοδρόμων και τουριστών Α/Α ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΦΙΛΙΠΠΟΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΕΛΙΜΕΙΑ ΒΑΒΥ ΣΥΝΔΕΤΙΚΟΣ ΧΡ. ΜΙΓΔΑΝΗΣ ΤΥΜΦΑΙΑ ΤΥΠΟΣ ΑΝΑΒΑΤΗΡΑ ΕΝΑΕΡΙΟΣ ΤΡΙΘΕΣΙΟΣ ΕΝΑΕΡΙΟΣ ΔΙΘΕΣΙΟΣ ΣΥΡΟΜΕΝΟΣ ΜΟΝΟΘΕΣΙΟΣ ΣΥΡΟΜΕΝΟΣ ΜΟΝΟΘΕΣΙΟΣ ΣΥΡΟΜΕΝΟΣ ΜΟΝΟΘΕΣΙΟΣ ΣΥΡΟΜΕΝΟΣ ΜΟΝΟΘΕΣΙΟΣ ΣΥΡΟΜΕΝΟΣ ΜΟΝΟΘΕΣΙΟΣ ΕΤΟΣ ΔΥΝΑΜΙΚΟΤΗΤΑ 1 άτομα/ώρα 9 άτομα/ώρα 5 άτομα/ώρα 4 άτομα/ώρα 7 άτομα/ώρα 9 άτομα/ώρα 9 άτομα/ώρα Πηγή: Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού ΓΓ Αθλητισμού, 1 Ο κάθε αναβατήρας διαθέτει μικρό οικίσκο (ενδεικτικών διαστάσεων 4Χ4 μέτρα) στην αφετηρία του, όπου βρίσκεται ο ηλεκτρικός πίνακας χειρισμού του αναβατήρα, και μικρό οικίσκο ελέγχου (ενδεικτικών διαστάσεων Χ μέτρα) στον τερματισμό του αναβατήρα για τον έλεγχο της αποβίβασης των χιονοδρόμων από τον χειριστή. Το Εθνικό Χιονοδρομικό Κέντρο Βασιλίτσας, διαθέτει μεγάλη ποικιλία από πίστες καταβάσεων με διάφορα επίπεδα δυσκολίας, κατάλληλες τόσο για την προετοιμασία των αθλητών και την διοργάνωση αγώνων χιονοδρομίας όσο και για την άθληση των τουριστών χιονοδρόμων. Οι πίστες εκτέλεσης αγώνων χιονοδρομίας διαθέτουν πιστοποίηση από την Διεθνή Ομοσπονδία Χιονοδρομίας. Πίνακας : Πίστες Κατάβασης Α/Α ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΠΙΣΤΑΣ 1 ΣΤΡΟΥΓΚΑ ΓΑΛΑΝΗ ΔΡΟΜΟΣ 4 ΠΗΓΕΣ 5 ΔΙΑΣ 6 ΛΙΜΝΕΣ 7 ΔΙΣΤΡΑΤΟ 8 ΣΥΝΔΕΤΙΚΗ 9 ΕΛΙΜΕΙΑ 1 1 ΕΛΙΜΕΙΑ 11 ΔΑΣΟΣ 1 ΜΙΓΔΑΝΗΣ 1 ΑΝΝΙΤΣΑ 14 ΣΑΜΑΡΙΝΑ 15 ΣΤΡΑΤΙΩΤΗΣ ΜΗΚΟΣ ΠΙΣΤΑΣ Πηγή: Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού ΓΓ Αθλητισμού, 1 Επίσης το Ε.Χ.Κ.Βασιλίτσας διαθέτει ειδική πίστα HALF-PIPE για τους αθλητές snowboard, πίστες σκι δρόμων αντοχής και διαδρομές ορειβατικού σκι Οικότοποι και αναγνώριση οικοτόπων προτεραιότητας Τα στοιχεία που παρουσιάζονται παρακάτω προέρχονται από την Ειδική Περιβαλλοντική Μελέτη περιοχής ορεινών όγκων της Πίνδου, από όπου έχουν απομονωθεί μόνο τα οικοσυστήματα που συναντώνται στην περιοχή μελέτης. 19

23 Μαύρη Πεύκη: Η μαύρη πεύκη σχηματίζει τύπους οικοτόπου προτεραιότητας για προστασία σύμφωνα με την Κοινοτική Οδηγία 9/4. Αποτελεί το κυρίαρχο είδος της περιοχής και αυτό συνδέεται με την εμφάνιση των οφιολιθικών πετρωμάτων, τα οποία δεσπόζουν σ αυτό το χώρο. Η μαύρη πεύκη και ιδιαίτερα η ποικιλία της pallasiana αντέχει στη μεγάλη συγκέντρωση μα-γνησίου που παρατηρείται σε εδάφη που εδράζονται σε σερπεντίνες. Ορισμένοι μάλιστα υποστηρίζουν ότι απαιτεί μαγνήσιο για την ευδοκίμησή της. Επειδή τα άλλα ανταγωνιστικά είδη όπως η οξυά και η ελάτη δεν αντέχουν στο μαγνήσιο η μαύρη πεύκη έχει κυριαρχήσει στην περιοχή των οφειτικών πετρωμάτων, όπου και δημιουργεί διαρκή εδαφικά εξαρτώμενα οικοσυστήματα. Από την άποψη της δυναμικής εξέλιξης μπορούμε να διακρίνουμε τα οικοσυστήματα της μαύρης πεύκης σε δύο κατηγορίες: α. Στα πρόσκοπα ή πρόδρομα οικοσυστήματα, τα οποία εμφανίζονται μετά από καταστροφή τελικών και ενδιαμέσων οικοσυστημάτων της ελάτης, της οξυάς ή της δρυός και τα οποία βρίσκονται σε μια δυναμική εξέλιξη με την εμφάνιση της ελάτης ή της οξυάς στον υπόροφο και μεσώροφο μετά μια ορισμένη ηλικία (διάσπαση της κομοστέγης) και τα οποία περνούν διαδοχικά τις φάσεις μαύρης πεύκης - μαύρη πεύκη στον ανώροφο ελάτη ή οξυά στον υπόροφο και μεσώροφο - μαύρη πεύκη και ελάτη ή οξυά στον ανώροφο και ελάτη ή οξυά στον μεσώροφο και υπόροφο και στη συνέχεια αμιγές δάσος ελάτης ή οξυάς ή μεικτό ελάτης οξυάς - μαύρης πεύκης. β. Στα διαρκή εδαφικά εξαρτώμενα οικοσυστήματα, τα οποία συναντώνται όπως αναφέραμε σε οφειτικά πετρώματα με εδάφη πλούσια σε μαγνήσιο. Τα οικοσυστήματα αυτά είναι τελικά οικοσυστήματα και δεν πρόκειται να αντικατασταθούν από άλλα γιατί κανένα άλλο είδος δεν αντέχει στο μαγνήσιο. Συνοδό είδος είναι το Buxus sempervirens (Πυξάρι). Στην ευρεία περιοχή εξάπλωσής της, δημιουργεί η μαύρη πεύκη μια μεγάλη ποικιλία (μωσαϊκό) οικοσυστημάτων ανάλογα με το πέτρωμα, το σταθμό (ποιότητα τόπου) και τις τοπικές κλιματικές συνθήκες. Τα κυριότερα είναι Erica pinetum με Erica carnea, Brachypodium pinnatum, Polygala nicelensis, Pyrola media, Pyrola uniflora, Pyrola-chlorantha κ.λπ., τα οποία και αποτελούν τα πλέον παραγωγικά οικοσυστήματα της μαύρης πεύκης. Το Stachelino pinetum με τη Stachelina uniflo sculosa, τυπικό είδος της σερπεντινικής και δολομητικής χλωρίδας Orobus hirsutus, Guphorbia myrsinites κ.ά. O τύπος αυτός είναι ο πλέον συχνά εμφανιζόμενος και καταλαμβάνει τους μέσης παραγωγικότητας σταθμούς και το Buxo pinetum με Βuxus sempervirens, Brachypodium pinnatum, Sesleria Sp. κ.ά. που βρίσκεται σ ένα προχωρημένο στάδιο υποβάθμισης. Στην περιοχή αυτή συναντάμε συχνά θαμνώνες από Πυξό (Βuxus sempervirens), οι οποίοι αποτελούν υπολείμματα και υποβαθμισμένα οικοσυστήματα της μαύρης πεύκης. Πέρα από αυτούς τους τρεις βασικούς τύπους οικοσυστημάτων δημιουργεί η μαύρη πεύκη μια σειρά ακόμη σταθμικών τύπων, τόσο στην κύρια περιοχή εξάπλωσής της, όσο και στα όρια επαφής με οικοσυστήματα άλλων ειδών (Οικότοπους), όπως της ευθύφλοιου και πλατύφυλλου δρυός, της ελάτης, της οξυάς και της λευκόδερμης πεύκης με τα οποία

24 δημιουργεί μεικτές συστάδες (μεικτά οικοσυστήματα). Ιδιαίτερα εντυπωσιακά είναι τα μεικτά δάση Βρυσοχωρίου - Λάιστας - Βοβούσας και τα οικοσυστήματα της μαύρης πεύκης με υπόροφο και μεσώροφο από Acer obtusatum, Acer pseudoplatanus, Corylus avelana, Tilia tomentosa κ.λπ. (Δάση μαύρης πεύκης κεντρικού Ζαγορίου - Βροσυχωρίου - Λάιστας) Τα οικοσυστήματα της μαύρης πεύκης έχουν υποστεί στο παρελθόν και εν μέρει υφίστανται ακόμη και σήμερα ισχυρές πιέσεις από την κτηνοτροφία και τις αλόγιστες υλοτομίες, ιδιαίτερα σε περιοχές του Νομού Γρεβενών και σε ορισμένα κοινοτικά δάση του νομού Ιωαννίνων (Βρυσοχώρι). Το ξύλο της είναι πολύτιμο και κατάλληλο για πολλές χρήσεις. Οικοδομικό, επιπλοποιίας (έπιπλα ρυθμού roustique), για επενδύσεις και ως στύλοι της ΔΕΗ. Σε μεγάλη ηλικία δημιουργεί ωραιότατο εγκάρδιο ερυθρού χρώματος, το οποίο πωλείται πολλές φορές μετά από επιλογή, ως oregon pine. Έχει όμως το μειονέκτημα να προσβάλλεται από μύκητες του γένους Ceratocystis pinii και άλλους, οι οποίοι προκαλούν χωριστική αλλοίωση του ξύλου, τη γνωστή κυάνωση. Η προσβολή αυτή ενώ δεν μεταβάλλει τις μηχανικές ιδιότητες του ξύλου αλλοιώνει την ποιοτική του εμφάνιση με αποτέλεσμα τη μείωση της τιμής του. Η προσβολή αυτή ενώ δεν μεταβάλλει τις μηχανικές ιδιότητες του ξύλου αλλοιώνει την ποιοτική του εμφάνιση με αποτέλεσμα τη μείωση της τιμής του. Για την αποφυγή της κυάνωσης πρέπει οι υλοτομίες να γίνονται το χειμώνα και το ξύλο να μετατοπίζεται και μεταφέρεται αμέσως στο πριστήριο ή σε υδάτινες δεξαμενές αποθήκευσης. Η μαύρη πεύκη είναι ένα ημιφωτόφυτο - ημισκιόφυτο είδος και από μια ορισμένη ηλικία και πέρα διασπάται μόνιμα η συγκόμωση των συστάδων της με αποτέλεσμα να δημιουργείται μια πυκνή παρεδαφιαία βλάστηση από αγρωστώδη και ποώδη φυτά, πολλά από τα οποία είναι άριστα κτηνοτροφικά φυτά. Το γεγονός αυτό συντέλεσε ώστε να δέχονται τα δάση της μαύρης πεύκης ισχυρές πιέσεις βοσκής από τη νομαδική κτηνοτροφία. Στο παρελθόν, οι κτηνοτρόφοι έβαζαν φωτιές το φθινόπωρο για να βγει νέο χορτάρι την άνοιξη. Μ αυτόν τον τρόπο προκαλούνται έρπουσες πυρκαγιές, οι οποίες όμως διευκόλυναν και τη φυσική αναγέννηση της μαύρης πεύκης, η οποία είναι είδος προσαρμοσμένο στις έρπουσες πυρκαγιές (ο παχύς φλοιός της δρα ως μονωτικό υλικό προστατεύοντας το κάμβιο). Πολλές φορές όμως οι πυρκαγιές μετατρέπονταν σε επικόρυφες με αποτέλεσμα την καταστροφή των δασών και την επικράτηση θαμνώνων από πυξό, φτεριάδων ή λειμώνων. Με νόμο του 195 απαγορεύτηκε η βοσκή καμένων εκτάσεων για 1 χρόνια και αυτό είχε ως αποτέλεσμα να σταματήσουν αυτομάτως οι πυρκαγιές στα δάση αυτά, οι οποίες επαναλήφθηκαν μόνο με το νόμο περί βοσκοτόπων (πυρκαγιά Λάιστας, δρυμού Αώου - Βίκου 1989). Ο συνδυασμός αλόγιστων υλοτομιών του παρελθόντος, των πυρκαγιών και της βοσκής οδήγησε σε αφανισμό πολλά δάση μαύρης πεύκης. Από το άλλο μέρος οι έρπουσες πυρκαγιές βοήθησαν την εξάπλωσή τους σε βάρος άλλων λιγότερο προσαρμοσμένων στην πυρκαγιά 1

25 οικοσυστημάτων (δρυς, ελάτη, οξυά). Σήμερα, η μαύρη πεύκη βρίσκεται σε μια δυναμική επέκταση της κυριαρχίας της. Ως πρόσκοπο είδος καταλαμβάνει γυμνές εκτάσεις ή εισέρχεται σε υποβαθμισμένα οικοσυστήματα πλατυφύλλων ειδών δημιουργώντας πρόσκοπα (πρόδρομα) οικοσυστήματα. Γενικά μετά τη μείωση της βοσκής τόσο τα πρόσκοπα, όσο και τα διαρκή εδαφικά εξαρτώμενα οικοσυστήματα της μαύρης πεύκης βρίσκονται στη φάση της ανόρθωσης. Οικοσυστήματα ψυχροβιότερων φυλλοβόλων πλατύφυλλων - Δάση οξυάς: Η οξυά στη χώρα μας δεν δημιουργεί εκτεταμένες ζώνες όπως στην Κεντρική Ευρώπη, τη Ρουμανία, τη Γιουγκοσλαβία και τη Βουλγαρία, αλλά εμφανίζεται σε μικρότερες ή μεγαλύτερες νησίδες σε πυριτικά πετρώματα κατά κανόνα και σε βορινές, βορειοδυτικές και βορειοανατολικές πλαγιές από ένα υψόμετρο μέτρων. Το κλίμα είναι ορεινό μεσογειακό και πλησιάζει προς το κλίμα της Κεντρική Ευρώπης. Οι χειμώνες είναι δριμύτεροι, τα χιόνια διαρκούν μερικούς μήνες και η ξηρή περίοδος χωρίς να εξαφανίζεται εντελώς, περιορίζεται σημαντικά στους 1-1 1/ μήνες. Στην υπό μελέτη περιοχή εμφανίζεται σε μέσης σύστασης εδάφη που εδράζονται σε σχιστοφυείς ψαμμόλιθους (φλύσχη) και σε Β., Β.Δ., και Β.Α. πλαγιές κυρίως στο χώρο του εθνικού δρυμού της Βάλια Κάλντας, αλλά και στο χώρο μεταξύ των δύο δρυμών (Λάιστα κ.λπ.). Επειδή τα δάση αυτά ήταν απομακρυσμένα από τους οικισμούς η ανθρώπινη επίδραση εκδηλώνεται κυρίως με τη βοσκή και τη επιλογική υλοτομία ατόμων κατάλληλων για ειδικές χρήσεις. Ιδιαίτερα από τους κατοίκους της Μηλιάς, Μετσόβου χρησιμοποιούνταν το ξύλο της οξυάς για κατασκευές γεωργικών εργαλείων (δίκρανα, σβάρνες αλωνίσματος), αντικειμένων οικιακής χρήσεως (γουδιά), ειδών γλυπτικής και κυρίως για την κατασκευή σαμαριών για τα υποζύγια και βαρελιών (δούγες). Οι επιλογικές αυτές υλοτομίες σε συνδυασμό με τη βοσκή οδήγησαν σε μια οικολογική και γενετική υποβάθμιση αρκετών οικοσυστημάτων της. Παρόλη τη μικρή σχετικά εξάπλωση της οξυάς συναντάμε σχεδόν όλους τους σταθμικούς τύπους από τον καλύτερο (Asperulo - Fagetum) με τις ευγενείς πτέριδες (Athyrium filix Femina, Dryopteris filix mas) και τα Galium odatatum (Asperula odoteta), Dentaria bulbifera κ.λπ. μέχρι τα υποβαθμισμένα οικοσυστήματα του Fagetum undum. Ιδιαίτερης μνείας χρήζουν τα μεικτά οικοσυστήματα της οξυάς και σφενδάμου με Fagus moesiaca v. tainiolepis, Acer platanoides, Acer pseudoplatanus, Carpinus betulus. Σε υποβαθμισμένα οικοσυστήματα του τύπου αυτού εισέρχονται η μαύρη πεύκη και η υβριδογενής ελάτη. Τα είδη οξυάς που συνθέτουν τα οικοσυστήματα αυτά είναι η μοισιακή οξυά (Fagus moesiaca v. tainiolepis) και μορφή της μοισιακής που πλησιάζει προς τη δασική οξυά (Fagus sylvatica). Και τα δύο είδη δίνουν λευκό, ευκατέργαστο ξύλο, κατάλληλο για χρήσεις όπως σαμάρια, δούγες κ.λπ. Επειδή όμως για όλες τις χρήσεις και ιδιαίτερα για δούγες και σαμάρια χρειάζονταν ευθύινο ξύλο έγινε μια επιλογική υλοτομία με αποτέλεσμα τη γενετική

26 υποβάθμιση με κυριαρχία στρεψύινων και στρεβλών κορμών. Οι παραπάνω χρήσεις έχουν περιορισθεί σήμερα αρκετά και τα οικοσυστήματα της οξυάς βρίσκονταν στο δρόμο της ανόρθωσης. Το ατμιστό ξύλο της οξυάς (φουρνιστή οξιά) είναι πολύτιμο για την επιπλοποιία. Αλλά επειδή είναι κατάλληλο και για τορνευτό ξύλο μπορεί να βοηθήσει στην ανάπτυξη ξυλογλυπτικής και μικροοικοτεχνίας στους κατοίκους των χωριών που κατοικούνται ακόμη κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Γι αυτό επιβάλλεται η συστηματική καλλιέργεια των δασών της οξυάς ώστε σε συνδυασμό με τη φυσική τους αναγέννηση να παράγουν πολύτιμο ξύλο στη μεγαλύτερη κατά το δυνατόν αναλογία. Οικοσυστήματα ψυχρόβιων κωνοφόρων (Vacciniο - picetalia): Στην υπό μελέτη περιοχή εμφανίζονται δύο κατ εξοχή ψυχρόβια κωνοφόρα. Από το Vaccinio piceion εμφανίζεται μόνο η δασική πεύκη (Pinus sylvestris) σε μια μεμονωμένη κηλίδα - ατόμων, τη μεγαλύτερη έκταση της ζώνης αυτής καταλαμβάνουν τα οικοσυστήματα της λευκόδερμης πεύκης (P. leucodermis ή heldreichii) (ρόμπολο). Από τα 1.4 μέτρα περίπου μέχρι τα δημιουργεί μεικτές συστάδες με μαύρη πεύκη και από τα 1.65 μέχρι τα 1.95 (.) δηλαδή μέχρι τα δασοόρια δημιουργεί αμιγείς συστάδες ή μεικτές με ελάτη ή οξυά με συνοδά είδη τα Sesleria nitida, Polygala nicaeensii, Nardus stricta κ.ά. Το ξύλο της λευκόδερμης πεύκης είναι από τα πολυτιμότερα που έχουμε. Δημιουργεί σε μεγάλη ηλικία ωραίο χρωματισμένο εγκάρδιο. Είναι ευκολοκατέργαστο κατάλληλο για ξυλογλυπτική, βαρελοποιία, κατασκευές, πατώματα, επενδύσεις κατασκευής επίπλων κ.λπ. Τα αιθέρια έλαια της ρητίνης της συνίστανται κατά 99% από λεμονίνη γεγονός που προσδίδει στο ξύλο ένα πολύ ευχάριστο άρωμα και το καθιστά ιδανικό για την κατασκευή βαρελιών μεταφοράς νερού, βιτσελών κ.λπ. Λόγω των ιδιοτήτων του ξύλου της τα οικοσυστήματά της έχουν υποστεί στο παρελθόν ληστρικές υλοτομίες και λαθροϋλοτομίες, ιδιαίτερα από τους κατοίκους της Μηλιάς, αλλά και άλλων χωριών με αποτέλεσμα να καταστραφούν σημαντικές εκτάσεις, οι πλέον παραγωγικές και οι υπόλοιπες να έχουν υποβαθμιστεί σημαντικά. Τα οικοσυστήματα αυτά πρέπει να προστατευθούν γιατί είναι ένα είδος που τείνει να εξαφανιστεί και να αφεθούν να ανορθωθούν από μόνα τους. Οικοσυστήματα ελάτης: Η ελάτη Abies borisii regis είναι ένα πολύμορφο είδος με μεγάλο οικολογικό εύρος αλλά δεν αντέχει το μαγνήσιο και αποφεύγει εδάφη που εδράζονται πάνω σε οφειτικά ή δολομητικά πετρώματα. Γι αυτό και η εξάπλωσή της στην περιοχή είναι σχετικά μικρή. Δεν δημιουργεί εκτεταμένα δάση όπως στην Κεντρική Πίνδο αλλά εμφανίζεται σε κηλίδες κυρίως σε πυριτικά εδάφη των ψαμμιτικών σχιστολίθων του φλύσχη και σε μείξη με την οξυά, μαύρη πεύκη και δρυ.

27 Τα οικοσυστήματα της ελάτης είχαν υποφέρει στο παρελθόν από τη βοσκή, τη λαθροϋλοτομία και τις πυρκαγιές. Σήμερα, βρίσκονται σε μια δυναμική εξέλιξη και έχουν την τάση να επεκταθούν σε βάρος άλλων όμορων οικοσυστημάτων. Ένας λόγος της δυναμικής επέκτασής της είναι ότι η ελάτη ενώ δεν αναγεννάτε εύκολα κάτω από την ίδια της την κομοστέγη, αναγεννάτε πολύ εύκολα και κατά μάζας κάτω από την κομοστέγη άλλων ειδών και ιδιαίτερα της οξυάς, της ευθύφλοιου δρυός και της μαύρης πεύκης. Στην περιοχή εμφανίζονται σε περιορισμένη έκταση, μεικτά δάση οξυάς - ελάτης μεγάλης παραγωγικής δυνατότητας, ιδανικά για τη δημιουργία κηπευτών συστάδων καθώς και αμιγείς συστάδες ελάτης διάφορης παραγωγικής δυναμικότητας, ανάλογη με την ποιότητα του σταθμού. Επειδή η αναγέννησή της γίνεται στα αμιγή δάση της, πάντοτε σε αθροίσματα μεταξύ των οποίων μένουν μικρότερες ή μεγαλύτερες επιφάνειες γυμνές (διάκενα) αναπτύσσεται μια άφθονη παρεδαφιαία βλάστηση, η οποία δημιουργεί τις προϋποθέσεις για βόσκηση αγρίων ή ήμερων ζώων. Γι αυτό και τα δάση της αποτελούν δέλεαρ για τους κτηνοτρόφους, οι οποίοι συνδύαζαν τη βοσκοϊκανότητα των οικοσυστημάτων της ελάτης με την κλαδονομή (κλάρισμα) και την κοπή ιξού κατά τη διάρκεια του χειμώνα. Με τη μείωση της έντασης της βοσκής παρατηρείται αύξηση της αναγέννησης και του ρυθμού ανανέωσης των γηρασμένων δασών της. Το ξύλο της είναι πολύτιμο ως οικοδομικό, βιομηχανικό, επενδύσεις και επιπλοποιία, αγροτικού ρυθμού (έπιπλα roustique ανοιχτού χρώματος) Δίκτυο Natura Στον παρακάτω Χάρτη εμφανίζονται οι περιοχές Natura και τα όρια των δασικών συμπλεγμάτων. Πρόκειται στην ουσία για τρεις υποπεριοχές, που είναι ενταγμένες στο δίκτυο Natura. Η μια είναι η περιοχή της Βάλια Κάλντα, η δεύτερη βρίσκεται δυτικά της ζώνης ΙΙβ Κλέφτες Φλάμπουρο και η τρίτη είναι περιμετρικά της ζώνης του Σμόλικα. Οι περιοχές που είναι ενταγμένες στο δίκτυο Natura σύμφωνα και με τα δεδομένα που αναφέρονται στην Τυποποιημένη Μορφή Δεδομένων του Προγράμματος Natura κάθε περιοχής είναι: α) Όρος Βασιλίτσας SCI, 81,78 ha β) Εθνικός Δρυμός Πίνδου SPA, 9,8 ha γ) ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ (ΒΑΛΙΑ ΚΑΛΝΤΑ) - ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΠΕΡΙΟΧΗ SCI, 688,5 ha α) Όρος Βασιλίτσα (GR 111) Πρόκειται για μία τραχιά περιοχή πυκνά δασωμένη και με αραιή δόμηση. Η περιοχή δεν έχει ακόμα μελετηθεί διεξοδικά. Μαζί με τις γειτονικές σημαντικές περιοχές, το Όρος Σμόλικας και τον Εθνικό Δρυμό της Πίνδου, σχηματίζει μία εκτενή και συνεχόμενη φυσική ζώνη. Στην περιοχή απαντούν 1 τύποι οικοτόπων, εκ των οποίων είναι προτεραιότητας. Παρουσιάζουν εξαιρετική έως καλή αντιπροσωπευτικότητα, εξαιρετική έως καλή διατήρηση 4

28 και εξαιρετική έως καλή συνολική αξία. Αναλυτικά απαντούν: Ασβεστούχοι αλπικοί λειμώνες, Στεπόμορφοι - βραχώδεις ανωδασικοί λειμώνες, Υπο-ηπειρωτικοί στεπόμορφοι λειμώνες (τύπος προτεραιότητας), Χλοώδεις διαπλάσεις με Nardus διαφόρων ειδών (τύπος προτεραιότητας), Αλκαλικοί χαμηλοί τυρφώνες, Δάση οξιάς της φυτοκοινωνίας Luzulo Fagetum, Δάση οξιάς της φυτοκοινωνίας Asperulo - Fagetum, Ελληνικά δάση οξιάς με Abies borisii-regis (Abieti - Fagetum), Δάση ορεινών κωνοφόρων με μαυρόπευκα (τύπος προτεραιότητας) και Μεσογειακά πευκοδάση με ενδημικά είδη πεύκων της Μεσογείου. Το όρος Βασιλίτσα είναι ένας σημαντικός βιότοπος για σπάνια θηλαστικά (αρκούδα, βίδρα, αγριόγιδο) ενώ τα υποαλπικά λιβάδια της περιοχής αποτελούν σημαντικές κυνηγετικές περιοχές για αρπακτικά πουλιά. Σε κάποια από τα τρεχούμενα νερά αυτής της περιοχής υπάρχουν αξιόλογοι πληθυσμοί άγριας πέστροφας (Salmo macrostigma). Γενικά έχουν καταγραφεί: Θηλαστικά: 1 είδος προτεραιότητας του Παραρτήματος ΙΙ της Κοινοτικής Οδηγίας 9/4 και 1 είδος του Εθνικού Κόκκινου Καταλόγου. Αμφίβια/ Ερπετά: είδη του Παραρτήματος ΙΙ της Κοινοτικής Οδηγίας 9/4 και ένα είδος που προστατεύεται βάσει Διεθνών Συμβάσεων. Ιχθυοπανίδα: είδη του Παραρτήματος ΙΙ της Κοινοτικής Οδηγίας 9/4, 4 είδη του Εθνικού Κόκκινου Καταλόγου και 1 είδος που προστατεύεται βάσει Διεθνών Συμβάσεων. Ασπόνδυλα: 1 ενδημικό είδος. Όσον αφορά την άγρια χλωρίδα, στην περιοχή απαντούν 47 σημαντικά είδη εκ των οποίων 1 είναι ελληνικά ενδημικά, 1 προστατεύεται από την Συνθήκη της Βέρνης, 7 είδη περιλαμβάνονται στο Κατάλογο του Παγκόσμιου Κέντρου Προστασίας και Καταγραφής και/ ή στον Ευρωπαϊκό Κόκκινο Κατάλογο, 5 είδη προστατεύονται από το ΠΔ 67/81, 1 είναι σπάνιο στην Ελλάδα, 19 είναι ενδημικά των Βαλκανίων και, τέλος, είδη έχουν την κύρια περιοχή εξάπλωσης τους στα Βαλκάνια επεκτεινόμενα και προς την Τουρκία ή την Ιταλία. β) Εθνικός Δρυμός Πίνδου (GR 11) / Εθνικός Δρυμός Πίνδου (Βάλια Κάλντα) (Ευρύτερη περιοχή) (GR 11) Ο Εθνικός Δρυμός Πίνδου είναι ένα αντιπροσωπευτικό τμήμα της οροσειράς της Πίνδου και ένας από τους πιο σημαντικούς Δρυμούς της Ελλάδας. Βρίσκεται σε μία απομονωμένη περιοχή της ΝΔ Μακεδονίας στο ΒΑ τμήμα της οροσειράς της Πίνδου. Ιδρύθηκε το 1966 και χαρακτηρίζεται από πυκνά δάση με Pinus nigra και Fagus sylvatica, βραχώδεις κορυφογραμμές, υψηλές κορυφές (πε-ρίπου μ.), μόνιμους ορμητικούς χειμάρρους, πολλές πηγές και ορεινές λίμνες. Ο πυρήνας περιλαμβάνει το μεγαλύτερο τμήμα της κοιλάδας της Βάλια Κάλντα και τις πλαγιές των γύρω κορυφών οι οποίες σχηματίζουν ένα πέταλο γύρω από την Βάλια Κάλντα αφήνοντας προς τα δυτικά ένα άνοιγμα. Από την κοιλάδα αρχίζουν δύο μικρά ορεινά ρέματα (Ρέμα Σαλατούρας, Ζεστό Ρέμα), τα οποία συναντούν ένα μεγαλύτερο ρέμα, το Αρκουδόρεμα παραπόταμος του Αώου. Το Αρκουδόρεμα εμπλουτίζεται 5

29 επιπρόσθετα και από άλλα μικρότερα ρέματα των νότιων πλαγιών της κοιλάδας. Στην περιοχή υπάρχουν ακόμα τρεις μικρές ορεινές λίμνες, η Λάκκος (υψόμετρο 175 μ.), που βρίσκεται στα δυτικά του περάσματος Διάσελο Σταυρός, και άλλες δυο που βρίσκονται βόρεια της κορυφής Φλέγκα σε υψόμετρο περίπου 19 μ. Το δάσος με μαυρόπευκα είναι ο τύπος βλάστησης που επικρατεί στην περιοχή. Εκτείνεται από το Αρκουδόρεμα στα 1μ. και φθάνει μέχρι τα 17 μ. Το δάσος με Fagus sylvatica καλύπτει τις βόρειες πλαγιές μέχρι τα 18 μ. Μεταξύ των ατόμων μαύρης πεύκης και οξιάς απαντούν διάσπαρτα άτομα Abies borisiiregis. Πολύ σημαντική είναι και η παρουσία της Pinus heldreichii η οποία εμφανίζεται συνήθως ως μεμονωμένα άτομα από τα 15 μ. μέχρι τις κορυφές. Οι ξηρές περιοχές και τα χαμηλότερα σημεία της κοιλάδας κυριαρχούνται από Buxus sempervirens. Οι συνολικά 8 τύποι οικοτόπων (εκ των οποίων 1 προτεραιότητας) παρουσιάζουν γενικά εξαιρετική έως καλή αντιπροσωπευτικότητα, καλή διατήρηση και καλή συνολική αξία. Αναλυτικά απαντούν οι εξής τύποι οικοτόπων: Ορεινά και Μεσογειακά χέρσα εδάφη με ακανθώδεις θάμνους, Σταθερές διαπλάσεις με Buxus sempervirens των ασβεστολιθικών βραχωδών κοιτών, Απόκρημνα ορεινά βράχια της Κεντρικής Ελλάδας, Δάση οξιάς της φυτοκοινωνίας Luzulo-Fagetum, Δάση οξιάς της φυτοκοινωνίας Asperulo-Fagetum, Ελληνικά δάση οξιάς με Abies borisiiregis, Δάση ορεινών κωνοφόρων με μαυρόπευκα (τύπος προτεραιότητας) και Μεσογειακά πευκοδάση με ενδημικά είδη της Μεσογείου. Η περιοχή αποτελεί καταφύγιο για πολλά είδη φυτών και ζώων. Οι σημαντικότερες θέσεις στις ο-ποίες συγκεντρώνονται σπάνια φυτά είναι οι κορυφές Αυτιά, Φλέγκα και Καπετάν-Κλειδί. Εξίσου σημαντικές είναι οι δυτικές πλαγιές της κορυφής Κακοπλεύρι και, ειδικά, η τοποθεσία Κουφάλα, η οποία βρίσκεται εκτός του πυρήνα. Όλες οι παραπάνω περιοχές είναι πολύ απότομες και δυσπρόσιτες για τα βόσκοντα ζώα. Ως εκ τούτου στην περιοχή εξελίσσεται κανονικά η φυσική αναγέννηση του δάσους ενώ διατηρούνται πολλά σπάνια φυτά. Ο σερπεντίνης, που είναι το επικρατέστερο πέτρωμα στην περιοχή, ευνοεί την ανάπτυξη σπάνιων ενδημικών ειδών της Πίνδου και της Ελλάδας γενικότερα. Πολλά είδη ενδημικά της Βαλκανικής χερσονήσου υπάρχουν επίσης στην περιοχή. Η παρουσία της Pinus heldreichii καθώς και η ύπαρξη δυο μικρών συστάδων Pinus sylvestris στην τοποθεσία Κόκκινα Πεύκα (θέση Ζιώγα της Βάλια Κάλντα) είναι επίσης πολύ σημαντική. Κάθε συστάδα της Pinus sylvestris αποτελείται από περίπου άτομα που βρίσκονται διάσπαρτα ανάμεσα στα άτομα της μαύρης πεύκης. Επιπρόσθετα θα πρέπει να αναφερθεί και η σποραδική παρουσία των Taxus baccata, Ilex aquifolium, Quercus pendunculiflora, Q. cerris, Fraxinus ornus, Ostrya carpinifolia, Populus alba και Platanus orientalis. Αναλυτικά έχουν καταγραφεί 8 ενδημικά είδη χλωρίδας, 1 είδος που προστατεύεται βάσει Διεθνών Συμβάσεων και 61 είδη που, είτε προστατεύονται από το ΠΔ 67/81, είτε παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η πανιδική αξία αυτής της περιοχής αντικατοπτρίζεται στην παρουσία 1 ειδών που αναφέρονται στο Παράρτημα ΙΙ της Κοινοτικής Οδηγίας 9/ 4. Μεταξύ αυτών η καστανή 6

30 αρκούδα είναι είδος προτεραιότητας της Οδηγίας. Η παρουσία του λύγκα είναι μια ακόμα ισχυρή ένδειξη της σημασίας της περιοχής. Το αγριόγιδο είναι βαλκανικό ενδημικό υποείδος και ζει στις βόρειες πλαγιές των κορυφών Αυτιά, Φλέγκα, Καπετάν Κλειδί και τις δυτικές πλαγιές της κορυφής Κακοπλεύρι, που είναι πολύ απότομες και βραχώδεις. Επίσης ζει σε περιοχές με δάση οξιάς. Οι τρεις μικροί ποταμοί που διασχίζουν τον Δρυμό έχουν πολύ καθαρά νερά και αποτελούν καλά διατηρημένους βιότοπους για την βίδρα. Αξιοσημείωτη είναι και η παρουσία της οχιάς ορεινών λιβαδιών (Vipera ursinii). Αναλυτικά έχουν καταγραφεί: Θηλαστικά: 1 είδος προτεραιότητας και 4 είδη του Παραρτήματος ΙΙ της Κοινοτικής Οδηγίας 9/4, 6 είδη του Εθνικού Κόκκινου Καταλόγου, 6 είδη που προστατεύονται βάσει Διεθνών Συμβάσεων. Αμφίβια/ Ερπετά: 4 είδη του Παραρτήματος ΙΙ της Κοινοτικής Οδηγίας 9/4, 1 είδη που προστατεύονται βάσει Διεθνών Συμβάσεων Ψάρια: 1 είδος του Παραρτήματος ΙΙ της Κοινοτικής Οδηγίας 9/4, Ασπόνδυλα: 1 είδος που προστατεύεται από το ΠΔ 67/81 Τέλος η παρουσία 4 ειδών πουλιών του Παραρτήματος Ι της Κοινοτικής Οδηγίας 79/49, 4 μεταναστευτικών ειδών και ενός είδους του Εθνικού Κόκκινου Καταλόγου δικαιολογεί την κατάταξη της περιοχή στις Σημαντικές Περιοχές για τα Πουλιά της Ελλάδας (ΣΠΠΕ) και τον χαρακτηρισμό της ως Ζώνη Ειδικής Προστασίας (SPA). 7

31 Χάρτης : Περιοχές Natura Όρια Δασικών Συμπλεγμάτων Πηγή: ΕΘΙΑΓΕ 8

32 1..5. Στοιχεία χλωρίδας και πανίδας Στην περιοχή της Πίνδου βρίσκονται περισσότερα από 1.1 είδη φυτών, σημαντικό μέρος από τα οποία είναι τα ενδημικά. Οι ονομασίες Pindicus και Pindicola σε ορισμένα από τα έως σήμερα γνωστά είδη είναι ποικιλίες που καταδεικνύουν ότι η τυπική τοποθεσία τους (locus classicus) βρίσκεται στην Πίνδο. Η διατήρηση του αρχικού χαρακτήρα της Πίνδου και της ποικιλίας των βιοτόπων είναι αναγκαία για την επιβίωση αυτών του ξεχωριστού φυτικού πλούτου που είναι στενά συνδεδεμένο με τις άλλες όψεις της Άγριας ζωής. Τα πιο σπάνια φυτά βρίσκονται στις κορυφές των βουνών. Στην περιοχή μελέτης εκτός από τα παραπάνω ενδημικά είδη αξιοσημείωτη είναι και η παρουσία των μανιταριών που καθορίζουν το στίγμα και τη φυσιογνωμία της περιοχής στο σύνολό της. Επίσης, σημαντικά αγριολούλουδα, όπως ο κρίνος και ο νάρκισσος μπορούν να αποτελέσουν πηγή επίσκεψης για πολλούς φυσιολάτρες. Τα παραπάνω σε συνδυασμό με τα δάση μαύρης πεύκης, ρόμπολου, οξιάς και ελάτης καθιστούν την περιοχή μελέτης ως ένα σημαντικό πόλο, όχι μόνο για επίσκεψη αλλά και για μελέτες επιστημονικού ενδιαφέροντος. Πλούσια είναι και η πανίδα της περιοχής. Τα ποτάμια συστήματα διαθέτουν πλούσια ιχθυοπανίδα με το συνηθέστερο είδος να είναι αυτό της πέστροφας, ενώ και πολλά είδη ερπετών συναντώνται στην περιοχή μελέτης. Επίσης, η Βόρεια Πίνδος διατηρεί μια ενδιαφέρουσα ορνιθοπανίδα που δεν είναι πλήρης μελετημένη. 147 είδη έχουν παρατηρηθεί τα τελευταία χρόνια. Από αυτά σχεδόν 1 είδη φωλιάζουν στην περιοχή από τα οποία τουλάχιστον 78 είδη είναι επιδημητικά και απαντούν όλο το έτος στην περιοχή ενώ 1 ακόμη είδη έχουν άγνωστο καθεστώς παρουσίας και αφθονίας. Ένα μεγάλο ποσοστό των πουλιών της Βόρειας Πίνδου είναι απειλούμενα ή αυστηρά προστατευόμενα είδη. Συγκεκριμένα 49 είδη κατατάσσονται με απειλούμενο καθεστώς στη Ευρώπη (Species of Unfavourable Conservation Status) και 9 συμπεριλαμβάνεται στο Παράρτημα Ι της Κοινοτικής Οδηγίας 49/79 της ΕΟΚ ως αυστηρά προστατευόμενα στην Ευρώπη. Στη συνέχεια παρουσιάζονται τα πιο σπάνια και απειλούμενα είδη ορνιθοπανίδας. Πρόκειται για είδη που προσελκύουν αρκετούς επιστήμονες και φυσιολάτρες όχι μόνο από την Ελλάδα, αλλά και από το εξωτερικό. Τα είδη αυτά είναι: Ασπροπάρης. Η Βόρεια Πίνδο διατηρεί ένα σημαντικό πληθυσμό αυτού του σπάνιου είδους γύπα. Συγκεκριμένα φωλιάζουν μερικά ζευγάρια στο Φαράγγι του Βίκου και αλλού στο Ζαγόρι. Πιθανότατα φωλιάζουν μερικά ζευγάρια στον χώρο του Όρλιακα (έχει παρατηρηθεί και στο Φαράγγι του Σπηλαίου). Είναι πιθανόν να φωλιάζουν και στον Τσούργιακα αλλά και σε άλλα σημεία της περιοχής των Γρεβενών. Όρνιο Gyps fulvus. Το Όρνιο έχει αναφερθεί στα αλπικά λιβάδια του Ε.Δ. Βάλια Κάλντα. Φιδαετός, ο πιο κοινός αετός στη Βόρεια Πίνδο. Χρυσαετός. Φωλιάζει σε διάφορα σημεία της περιοχής αλλά σε πολύ μικρούς 9

33 αριθμούς. Χρυσογέρακο Falco biarmicus. Ο συνολικός πληθυσμός στην Βόρειο Πίνδο κυμαίνεται μεταξύ τα έως 5 ζευγάρια. Γνωρίζουμε μόνο ένα ζευγάρι που βρίσκεται στην εντός του νομού Γρεβενών. Αναφέρεται ότι επιβιώνει και ένα ζευγάρι στον Εθνικό Δρυμό Βίκο Αώο, αλλά αυτό δεν έχει δημοσιευθεί. Το Είδος έχει παρατηρηθεί και στην Βάλια Κάλντα αλλά είναι άγνωστο εάν φωλιάζει εκεί. Πετρίτης Falco peregrinus Πετροπέρδικα Alectoris graeca Μπούφος Bubo bubo. Αναφέρεται ότι φωλιάζει στην Τύμφη, Τσούργιακα, και ίσως Βάλια Κάλντα αλλά η κατανομή του μπορεί να είναι πιο διαδεδομένη. Δρυοκολάπτες με πιο διαδεδομένο την παρδαλοτσικλιτάρα. Πέρα από την σημαντική ορνιθοπανίδα υπάρχουν πολλά θηλαστικά που η παρουσία τους στην περιοχή προσδίδει μια ιδιαιτερότητα. Ο Λύκος (Canis lupus) έχει μόνιμη παρουσία στη Β. Πίνδο. Ο πληθυσμός των λύκων, στην Ελλάδα εκτιμάται σε 5-5 άτομα και, έως πρόσφατα τουλάχιστον, βρισκόταν σε φάση μείωσης. Διεθνώς, ο Λύκος χαρακτηρίζεται "Τρωτός". Το είδος είναι παρόν σε ολόκληρη την περιοχή μελέτης. Χρειάζεται τις -πιο ήσυχεςορεινές ζώνες ως καταφύγιο, ενώ τις -πλουσιότερες σε ζωικά είδη- ημιορεινές ζώνες ως τόπους διατροφής και ως διαδρόμους επικοινωνίας με τις γειτονικές φυσικές περιοχές (Γράμος, Βόιο, Χάσια, νότια Πίνδος). Ο Λύκος τρέφεται κυρίως με ζώα μεσαίου μεγέθους, άγρια ή κατοικίδια (όπως Λαγός, Ζαρκάδι, Αγριογούρουνο, Αγριόγιδο, Πρόβατο, Γίδα, Αγελάδα, Μουλάρι, Άλογο). Στις μεσογειακές περιοχές αξιοποιεί και διάφορες ανθρωπογενείς πηγές τροφής, όπως τα σκουπίδια, παραμένοντας πολύ κοντά σε ανθρώπινες εγκαταστάσεις (ΥΠΕΧΩΔΕ, 1). Η Αρκούδα (Ursus arctos) διατηρεί στην Πίνδο τον μεγαλύτερο από τους ελληνικούς πληθυσμούς της, ο οποίος εκτιμάται σε 6-8 ενήλικα και 5 ανήλικα άτομα ή σε έναν ελάχιστο πληθυσμό 8-9 ατόμων. Ο πληθυσμός της Πίνδου απλώνεται από τον Κόζιακα ως το Γράμο και το κεντρικό του τμήμα βρίσκεται στη Β. Πίνδο, με δυτικό όριο την κορυφογραμμή του Μιτσικελιού και ανατολικό όριο την κοιλάδα του Βενέτικου. Η πυκνότητα του πληθυσμού έχει εκτιμηθεί σε 1,5 Αρκούδα/1 τετραγωνικά χιλιόμετρα, πολύ χαμηλότερη από τις πυκνότητες στη Βουλγαρία και Γιουγκοσλαβία (4 ως 9 Αρκούδες/1 τετραγ. χλμ., Mertzanis 1991). Το είδος χαρακτηρίζεται ως "Κινδυνεύον" (Μερτζάνης 199). Οι αρκούδες χρησιμοποιούν ολόκληρη σχεδόν την περιοχή μελέτης, ακολουθώντας, όμως, ένα σαφές χρονικό πρότυπο χρήσης. Κατά τις περιόδους χαμηλών θερμοκρασιών, αποσύρονται στα χειμερινά καταφύγια των δασών κωνοφόρων, σε υψόμετρα άνω των 7 μέτρων και ιδιαίτερα στη ζώνη των μέτρων, όπου τρέφονται κυρίως με καρπούς οξυάς Fagus. Την άνοιξη, παραμένουν στην ορεινή ζώνη (84% της παρουσίας στα 9-15 μέτρα) τρεφόμενες με αγρωστώδη Graminae, καρπούς οξυάς και μερμήγκια. Συχνά κατεβαίνουν ως τα χωριά, ειδικά όταν ενοχληθούν από εργασίες υλοτομίας. Το καλοκαίρι, βρίσκονται διασκορπισμένες

34 σε όλες τις υψομετρικές ζώνες - τα δρυοδάση είναι πρωτεύουσα τροφική ζώνη - τρεφόμενες κυρίως με αγρωστώδη και καρπούς (κεράσια Prunus, βατόμουρα Rubus, κράνα Cornus κλπ.) και προξενώντας κάποιες ζημιές σε γεωργικές καλλιέργειες. Το φθινόπωρο, βρίσκονται και πάλι συγκεντρωμένες στην ορεινή ζώνη των μέτρων (76% της παρουσίας), αλλά κατεβαίνουν συχνά για να τραφούν στις - πλούσιες σε καρπούς (φουντούκια Corylus, βελανίδια Querqus, γκόρτσα Pyrus, αγριοκέρασα Prunus) - χαμηλότερες ζώνες και να δημιουργήσουν αποθέματα λίπους για το χειμώνα. Συνολικά, το μεγαλύτερο μέρος της δραστηριότητας του είδους εμφανίζεται στα χαμηλά και μέσα υψόμετρα. Αυτό είναι συνέπεια της δίαιτας του ζώου, που αποτελείται κατά 87% από φυτικά συστατικά, κυρίως είδη φυτών που βρίσκονται στην κατώτερη ορεινή ζώνη. Συχνότερη εμφάνιση στη δίαιτα του ζώου έχουν οι καρποί της οξυάς (Fagus, 6,4%), των βάτων (Rubus, 19,1%), της γκορτσιάς (Pyrus, 11,6%), τα χόρτα (11%), τα κεράσια (Prunus -ήμερα ή άγρια-, 8,%), τα βελανίδια (Querqus, 5,7%) και τα μερμήγκια (4,8%), σύμφωνα με ανάλυση που έγινε στη βόρεια Πίνδο (ARCTOS 1996) (ΥΠΕΧΩΔΕ, 1). Η Βίδρα (Lutra lutra) έχει βρεθεί σε όλα τα ποτάμια της Β. Πίνδου και φαίνεται να διατηρεί έναν υγιή πληθυσμό στην περιοχή, γεγονός που προφανώς συνδέεται με την έλλειψη έντονης ρύπανσης των νερών. Το είδος έχει μειωθεί σοβαρά στις ευρωπαϊκές χώρες - αλλά και στις πεδινές περιοχές της Ελλάδας - εξαιτίας της ρύπανσης των νερών και έχει χαρακτηρισθεί "Τρωτό". Από τροφική μελέτη που πραγματοποιήθηκε στην Ελλάδα βρέθηκε ότι τρέφεται κυρίως με ψάρια (55%), αμφίβια (1%), ασπόνδυλα (1%), μικρά θηλαστικά (8%) και πουλιά (6%). Επειδή έχει μεγάλες ενεργειακές ανάγκες, αποφεύγει να κυνηγά σε ολιγοτροφικά ρεύματα των ψηλών βουνών και περιορίζεται στα χαμηλότερα υψόμετρα. Εκτός από την καθαρότητα των νερών, σημαντική για τη Βίδρα είναι και η παραποτάμια βλάστηση, ιδιαίτερα τα μεγάλα δέντρα που προσφέρουν καταφύγιο ανάμεσα στις ρίζες τους. Η παρουσία του Λύγκα (Lynx lynx) στη Β. Πίνδο δεν είναι βέβαιη, ωστόσο, αν λάβουμε υπόψη ότι πρόκειται για ένα ζώο που πολύ δύσκολα παρατηρείται, δεν μπορούμε εύκολα να δεχτούμε ότι εξαφανίστηκε και μάλλον θα πρέπει να τον θεωρήσουμε πιθανώς παρόντα στη Βόρεια Πίνδο. Το είδος έχει χαρακτηρισθεί ως "Κινδυνεύον". Ίχνη του Αγριόγατου (Felis silvestris) έχουν βρεθεί σε διάφορες τοποθεσίες της Β. Πίνδου, αλλά η πληθυσμιακή του κατάσταση στην περιοχή παραμένει άγνωστη. Το είδος είναι αρκετά διαδεδομένο στην Ελλάδα, αλλά έχει παρατηρηθεί συρρίκνωση στην περιοχή εξάπλωσης. Βρίσκεται σε ποικιλία βιοτόπων, οι οποίοι έχουν πάντοτε δέντρα (ακόμα και καλλιέργειες με δέντρα), και σε υψόμετρα κάτω των 15 μέτρων. Το Ζαρκάδι (Capreolus capreolus) υπάρχει σε μικρούς αριθμούς στη Β. Πίνδο, όπως συμβαίνει και στο μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδας. Το παράνομο κυνήγι είναι μάλλον η αιτία που το Ζαρκάδι, είδος με χαμηλή αναπαραγωγική ικανότητα, δεν μπορεί να φθάσει μεγάλες πυκνότητες στην περιοχή μελέτης. Το είδος χαρακτηρίζεται ως "Τρωτό". Το Αγριόγιδο (Rupicapra rupicapra balcanica), στην περιοχή μελέτης, σχηματίζει 4 1

35 διακριτές ομάδες (Τύμφη: 7-1 άτομα, Σμόλικας: - άτομα, Λύγκος: 1- άτομα, Ζυγός: 1-1 άτομα). Οι ομάδες αυτές βρίσκονται - τουλάχιστον περιστασιακά - σε επικοινωνία, και συγκροτούν ένα πληθυσμό, τον μεγαλύτερο από όσους βρίσκονται στην Ελλάδα. Συνολικά, στη Β. Πίνδο εκτιμάται ότι βρίσκεται περίπου το 1/ του ελληνικού πληθυσμού Αγριόγιδου, το οποίο ανήκει στο υποείδος R.r.balcanica και χαρακτηρίζεται "Σπάνιο". Το γεγονός ότι το είδος έχει εξαφανιστεί, στην Ελλάδα, από μία τουλάχιστον θέση (Παρνασσός, Φθιώτιδα) στη διάρκεια των τελευταίων 1 χρόνων, καθώς και η διασπορά του σε μικρούς απομονωμένους πληθυσμούς, υποδηλώνουν φάση μείωσης. Το Αγριόγιδο είναι στενά συνδεδεμένο με τις ορθοπλαγιές μέσων και ανωτέρων υψομέτρων (15-5 μέτρα), με τάση αποφυγής των νότιων εκθέσεων. Ιδανικός βιότοπος για το Αγριόγιδο είναι ένας συνδυασμός ανοιχτών λιβαδιών με γκρεμούς, που προσφέρει ποικιλία φυτικών ειδών για τροφή και πεδίο διαφυγής σε περίπτωση ανάγκης, αλλά και θέσεις με ρηχό χιόνι για διαχείμαση. Διάδρομοι, καλυμμένοι από οποιονδήποτε βιότοπο αλλά με χαμηλή ανθρώπινη δραστηριότητα, είναι απαραίτητοι για την επικοινωνία μεταξύ των ομάδων της Β. Πίνδου (ΥΠΕΧΩΔΕ, 1) Ευρωπαϊκό και Εθνικό Θεσμικό Πλαίσιο για την περιβαλλοντική προστασία της περιοχής Α) Διεθνείς Συμβάσεις Κοινοτικές Οδηγίες Οι διεθνείς και κοινοτικές δεσμεύσεις της χώρας, που αφορούν την προστασία της φύσης στην Ελλάδα, περιλαμβάνονται στις παρακάτω συμβάσεις και οδηγίες: Οδηγία 79/49/ΕΕ «Για τη διατήρηση των άγριων πτηνών». Οδηγία 9/4/ΕΕ «Για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας». Σύμβαση για την Βιολογική Ποικιλότητα, 199. Σύμβαση για την προστασία της Μεσογείου από τη ρύπανση (Σύμβαση της Βαρκελώνης), Πρωτόκολλο περί των Ειδικά Προστατευόμενων Μεσογειακών Περιοχών, 198. Σύμβαση για τη διατήρηση μεταναστευτικών ειδών άγριων ζώων (Σύμβαση της Βόννης), 198. Σύμβαση για την διατήρηση της άγριας ζωής και του φυσικού περιβάλλοντος της Ευρώπης (Σύμβαση της Βέρνης), Ευρωπαϊκό Δίκτυο Βιογενετικών Πάρκων, Σύμβαση για την Προστασία της Παγκόσμιας Πολιτιστικής και Φυσικής Κληρονομιάς, Σύμβαση για το Διεθνές Εμπόριο των Απειλούμενων Ειδών Άγριας Πανίδας και Χλωρίδας (Σύμβαση της Ουάσιγκτον CITES), 197. Πρόγραμμα της UNESCO για τον Άνθρωπο και τη Βιόσφαιρα, 197.

36 Αναλυτικότερα1: Οδηγία 79/49/ΕΕ Ζώνες Ειδικής Προστασίας (Special Protected Areas SPA) Αντικείμενο της Κοινοτικής Οδηγίας 79/49 «περί της διατηρήσεως των άγριων πτηνών» είναι η προστασία της ορνιθοπανίδας -μεταναστευτικής και μη- και των οικοτόπων (βιοτόπων) της στον ευρωπαϊκό χώρο. Η Οδηγία υιοθετήθηκε τον Απρίλιο του 1979 και τέθηκε σε ισχύ τον Απρίλιο του Απαιτεί από τα Κράτη μέλη να διατηρήσουν όχι μόνο τους πληθυσμούς των αγρίων πουλιών αλλά και επαρκή έκταση και ποικιλία βιοτόπων για να επιτευχθεί η προστασία τους. Αναπόσπαστο μέρος της Οδηγίας αποτελούν τα Παραρτήματα όπου, με μορφή καταλόγου, αναφέρονται τα είδη και υποείδη για τα οποία θα πρέπει να ληφθούν μέτρα προστασίας και διατήρησης των πληθυσμών και των οικοτόπων τους. Ειδικότερα, στο Παράρτημα Ι περιλαμβάνονται είδη και υποείδη που είτε απειλούνται, είτε είναι σπάνια -λόγω των μικρών πληθυσμών ή/ και της περιορισμένης κατανομής τους, είτε είναι ευάλωτα σε αλλαγές των βιοτόπων και οικοτόπων τους. Σύμφωνα με το άρθρο παρ. «Η διαφύλαξη, η συντήρηση και η αποκατάσταση των βιοτόπων και των οικοτόπων περιλαμβάνουν προπάντων τα ακόλουθα μέτρα: α) δημιουργία ζωνών προστασίας, β) συντήρηση και διευθέτηση σύμφωνα με τις οικολογικές απαιτήσεις των οικοτόπων που βρίσκονται στο εσωτερικό και στο εξωτερικό των ζωνών προστασίας, γ) αποκατάσταση των κατεστραμμένων βιοτόπων, δ) δημιουργία βιοτόπων.». Στο πλαίσιο αυτό, τα Κράτη μέλη δύνανται να ορίσουν εκτεταμένες περιοχές ως Ζώνες Ειδικής Προστασίας προκειμένου να διασφαλιστεί η επιβίωση και αναπαραγωγή ιδίως των ειδών που περιλαμβάνονται στο Παράρτημα Ι της Οδηγίας. Ανάλογα μέτρα με τα ως άνω υιοθετούνται και για τα μεταναστευτικά είδη που δεν αναφέρονται στο Παράρτημα Ι. Σημειώνεται ότι οι Ζώνες Ειδικής Προστασίας περιλαμβάνονται στο ευρωπαϊκό οικολογικό δίκτυο «Natura» σύμφωνα με την Κοινοτική Οδηγία 9/4 (βλ. παρακάτω). Η Οδηγία επιβάλλει αυστηρές νομικές υποχρεώσεις στα Κράτη μέλη και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή είναι υπεύθυνη για την συνεχή επίβλεψη της εφαρμογής τους. Η Επιτροπή μπορεί να φέρει μια υπόθεση στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο εάν θεωρήσει ότι ένα Κράτος μέλος παρέβη τους όρους της Οδηγίας. Με την υπ αριθμ /85 ΚΥΑ (ΦΕΚ 757/Β/85) θεσπίστηκαν, σε συμμόρφωση της Κοινοτικής Οδηγίας 79/49, τα αναγκαία μέτρα για τη διατήρηση, προστασία και διαχείριση των ειδών άγριας ορνιθοπανίδας. Ο Εθνικός Δρυμός Πίνδου αποτελεί Ζώνη Ειδικής Προστασίας/ 1 Περιγράφονται συνοπτικά μόνον οι οδηγίες/ συμβάσεις, βάσει των οποίων ευρύτερες περιοχές εντός της περιοχής μελέτης έχουν προταθεί ως προστατευόμενες προκειμένου να προωθηθεί και διασφαλιστεί η προστασία και διατήρηση των αξιόλογων -σε εθνικό και διεθνές επίπεδο- οικολογικών τους χαρακτηριστικών.

37 Σημαντικές Περιοχές για τα Πουλιά στην Ελλάδα (ΣΠΠΕ) (Important Bird Areas ΙΒΑ) Οι Σημαντικές Περιοχές για τα Πουλιά (ΣΠΠ) αν και δεν έχουν κάποια νομική υπόσταση εντούτοις αποτελούν το πρώτο στάδιο για τον χαρακτηρισμό μιας περιοχής ως Ζώνη Ειδικής Προστασίας, βάσει της Κοινοτικής Οδηγίας 79/49. Οι Σημαντικές Περιοχές για τα Πουλιά (ΣΠΠ) αναγνωρίστηκαν περί τα τέλη της δεκαετίας του 8, με σκοπό την προστασία της ορνιθοπανίδας και των βιοτόπων της στην Ευρώπη. Για την επιλογή των περιοχών αυτών χρησιμοποιήθηκαν ως δείκτες τα πουλιά (παρουσία απειλούμενων, σπάνιων, προστατευόμενων ή/ και μεταναστευτικών ειδών, ποικιλότητα ειδών, πυκνότητα πληθυσμών, κ.λπ.). Η πρότυπη και κοινώς αποδεκτή μεθοδολογία αξιολόγησης που χρησιμοποιήθηκε, η δημιουργία του πρώτου Ευρωπαϊκού Καταλόγου ΣΠΠ με πάνω από.4 περιοχές, η έκδοση του σχετικού βιβλίου και οι αντίστοιχες εθνικές εκδόσεις σε 6 Ευρωπαϊκές χώρες (Ελληνική έκδοση: Σημαντικές Περιοχές για τα Πουλιά της Ελλάδας, Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία (ΕΟΕ) 1994) αποτέλεσαν έναυσμα για την έναρξη ενός Ευρωπαϊκού Προγράμματος για τις ΣΠΠ με σκοπό την προστασία τους. Το Πρόγραμμα αφορά στην αναθεώρηση των ΣΠΠ, συντονίζεται από την BirdLife International και υλοποιείται από τους εταίρους της σε 7 χώρες. Στα πλαίσια της αναθεώρησης των ΣΠΠ χρησιμοποιούνται πιο αυστηρά αριθμητικά κριτήρια επιλογής, με τρόπο ώστε να έχουν παγκόσμια εφαρμογή. Από την αναθεώρηση μπορούν να προσδιοριστούν ακριβώς ποιες ΣΠΠ πληρούν τα κριτήρια για την ένταξή τους στις Ζώνες Ειδικής Προστασίας, σύμφωνα με την Κοινοτική Οδηγία 79/49, καθώς και ποιες έχουν διεθνή σημασία για είδη που χρήζουν προστασίας σε Ευρωπαϊκό επίπεδο (SPEC), όπως αυτά προσδιορίστηκαν από το Birds in Europe του BirdLife International (Tucker and Heath 1994). Στον πίνακα που ακολουθεί αναφέρονται συνοπτικά οι κατηγορίες και τα κριτήρια που εφαρμόστηκαν για την αναγνώριση των ΣΠΠ. Πίνακας : Περίληψη των κατηγοριών και κριτηρίων αναγνώρισης των ΣΠΠ Κατηγορία Κριτήριο Α. Περιοχές με παγκόσμια σημασία Α1. Παγκοσμίως απειλούμενα είδη Α.. Περιορισμένης εξάπλωσης είδη Α.. Ομάδα ειδών που η εξάπλωση τους περιορίζεται σε ένα τύπο οικοτόπων (biome) Α.4. Συγκεντρώσεις Η περιοχή τακτικά συντηρεί σημαντικούς αριθμούς από ένα παγκοσμίως απειλούμενο είδος, ή άλλο είδος χρήζον προστασίας σε παγκόσμιο επίπεδο Η περιοχή είναι γνωστό, ή θεωρείται, ότι συντηρεί ένα σημαντικό τμήμα ενός είδους περιορισμένης εξάπλωσης, η αναπαραγωγική κατανομή του οποίου ορίζει μία ΕΒΑ (Ενδημική Περιοχή για τα Πουλιά) ή SΑ (Δευτερεύουσα Περιοχή) Η περιοχή είναι γνωστό, ή θεωρείται γνωστό ότι συντηρεί ένα σημαντικό τμήμα της ομάδας των ειδών, των οποίων οι κατανομές είναι κυρίως ή ολοκληρωτικά περιορισμένες σε ένα biome. (i) Η περιοχή είναι γνωστό, ή θεωρείται ότι συντηρεί σε τακτική βάση περισσότερο από το 1% ενός βιογεωγραφικού πληθυσμού από ένα υδρόβιο είδος 4

38 Κατηγορία Κριτήριο (ii) Η περιοχή είναι γνωστό, ή θεωρείται ότι συντηρεί σε τακτική βάση περισσότερο από το 1% του παγκόσμιου πληθυσμού ενός θαλασσοπουλιού ή εδαφόβιου είδους (iii) Η περιοχή είναι γνωστό, ή θεωρείται ότι συντηρεί σε τακτική βάση περισσότερα από. υδρόβια πουλιά, ή 1. ζευγάρια θαλασσοπούλια από ένα ή περισσότερα είδη (iv) Η περιοχή είναι γνωστό, ή θεωρείται ότι υπερβαίνει τα πληθυσμιακά όρια που έχουν τεθεί για μεταναστευτικά είδη Β. Περιοχές με Ευρωπαϊκή σημασία Β.1. Συγκεντρώσεις Β.. Είδη με δυσμενές καθεστώς διατήρησης στην Ευρώπη (SPEC 1, και ) Β.. Είδη με ευνοϊκό καθεστώς διατήρησης, αλλά συγκεντρωμένα στην Ευρώπη (SPEC 4) (i) Η περιοχή είναι γνωστό, ή θεωρείται ότι συντηρεί περισσότερο από το 1% ενός flyway ή άλλου ξεχωριστού πληθυσμού ενός υδρόβιου είδους (ii) Η περιοχή είναι γνωστό, ή θεωρείται ότι συντηρεί περισσότερο από το 1% ενός ξεχωριστού πληθυσμού ενός θαλασσοπουλιού (iii) Η περιοχή είναι γνωστό, ή θεωρείται ότι συντηρεί περισσότερο από το 1% ενός flyway ή άλλου ξεχωριστού πληθυσμού ενός άλλου αγελαίου είδους (iv) Περιοχή όπου περισσότεροι από 5. Πελαργοί, ή. αρπακτικά ή Γερανοί περνούν τακτικά κατά την ανοιξιάτικη ή φθινοπωρινή μετανάστευση Η περιοχή είναι μία από τις «n» σημαντικότερες στην χώρα για ένα είδος με δυσμενές καθεστώς διατήρησης στην Ευρώπη (SPEC 1, και ), για το οποίο η προσέγγιση με βάση τις περιοχές θεωρείται κατάλληλη Η περιοχή είναι μία από τις «n» σημαντικότερες στην χώρα για ένα είδος με ευνοϊκό καθεστώς διατήρησης στην Ευρώπη (SPEC 4), για το οποίο η προσέγγιση με βάση τις περιοχές θεωρείται κατάλληλη C. Περιοχές με σημασία στην Ευρωπαϊκή Ένωση Για είδη ή υποείδη του Παραρτήματος Ι της Κοινοτικής Οδηγίας για τα Πουλιά C1. Η περιοχή τακτικά συντηρεί σημαντικούς αριθμούς από ένα παγκοσμίως απειλούμενο είδος, ή άλλο είδος χρήζον προστασίας σε παγκόσμιο επίπεδο C. Η περιοχή είναι γνωστό ότι συντηρεί τουλάχιστον το 1% ενός flyway ή συνόλου πληθυσμού στην Ε.Ε. από ένα απειλούμενο είδος C. Η περιοχή είναι γνωστό ότι συντηρεί τουλάχιστον το 1% ενός flyway άλλου μεταναστευτικού είδους C4. Η περιοχή είναι γνωστό ότι συντηρεί σε τακτική βάση τουλάχιστον. μεταναστευτικά υδρόβια, ή 1. ζευγάρια θαλασσοπούλια από ένα ή περισσότερα είδη C5. Περιοχή όπου περισσότεροι από 5. Πελαργοί ή. μεταναστευτικά αρπακτικά ή Γερανοί περνούν τακτικά κατά την ανοιξιάτικη ή φθινοπωρινή μετανάστευση C6. Η περιοχή είναι μία από τις 5 πιο σημαντικές σε μία Ευρωπαϊκή περιφέρεια, για ένα είδος ή υποείδος που θεωρείται απειλούμενο στην Ευρωπαϊκή Ένωση C7. Η περιοχή που έχει χαρακτηριστεί ως SPA, ή έχει επιλεγεί ως υποψήφια SPA βάσει ορνιθολογικών κριτηρίων (παρόμοιων αλλά όχι ίσων με τα C1-C6) αναγνωρισμένων με την επιλογή SPA Πηγή: ΜΠΕ από Αναθεώρηση των Σημαντικών Περιοχών για τα Πουλιά στην Ελλάδα, ΕΟΕ 1999 Όπως έχει ήδη αναφερθεί οι ΣΠΠ αποτελούν το πρώτο στάδιο για τον χαρακτηρισμό μιας περιοχής ως Ζώνη Ειδικής Προστασίας (Οδηγία 79/49/ΕΕ). Ήδη αρκετές ΣΠΠ που πληρούν κάποιο ή κάποια κριτήρια της κατηγορίας C έχουν χαρακτηριστεί ως Ζώνες Ειδικής Προστασίας, ενώ για άλλες, που πληρούν τα αντίστοιχα κριτήρια, προωθείται η ένταξή τους στις Ζώνες αυτές. 5

39 Η Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία (ΕΟΕ), στα πλαίσια της αρχικής αξιολόγησης και απογραφής, αναγνώρισε 11 Σημαντικές Περιοχές για τα Πουλιά της Ελλάδας (ΣΠΠΕ) (1994). Από την αναθεώρηση των ΣΠΠΕ, η οποία ολοκληρώθηκε το 1999, προέκυψαν συνολικά 196 ΣΠΠΕ ( Αναθεώρηση των Σημαντικών Περιοχών για τα Πουλιά στην Ελλάδα, ΕΟΕ 1999). Στην περιοχή μελέτης έχουν χαρακτηριστεί οι κάτωθι περιοχές ως ΣΠΠΕ: α) Όρη Όρλιακας και Τσούργιακας Κωδικός: 5 Κριτήρια: B, C6 β) Βάλια Κάλντα (Ε. Δ. Πίνδου) Κωδικός: 68 Κριτήρια: B, C7 Οδηγία 9/4/ΕΕ Ευρωπαϊκό Οικολογικό Δίκτυο Natura Η Κοινοτική Οδηγία 9/4 «για τη διατήρηση των φυσικών οικοτόπων καθώς και της άγριας πανίδας και χλωρίδας» συμπληρώνει την Οδηγία 79/49/ΕΕ και αποτελεί σήμερα ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία για την προώθηση της προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος. Η Οδηγία για τους οικοτόπους, όπως είναι ευρέως γνωστή, αποσκοπεί στην προστασία της βιολογικής ποικιλότητας στην Ευρώπη, μέσω της διατήρησης των φυσικών οικοτόπων και της άγριας χλωρίδας και πανίδας. Σύμφωνα με την Οδηγία, τα Κράτη μέλη υποχρεώνονται στην λήψη μέτρων που θα διασφαλίσουν τη διατήρηση ή/ και αποκατάσταση των φυσικών οικοτόπων, των οικοτόπων των ειδών και των άγριων ειδών χλωρίδας και πανίδας που αναφέρονται στα Παραρτήματα της Οδηγίας, συνεκτιμώντας και τις οικονομικές, κοινωνικές, πολιτιστικές, περιφερειακές και τοπικές ιδιαιτερότητες κάθε περιοχής. Στα Παραρτήματα Ι και ΙΙ της Οδηγίας αναφέρονται οι τύποι οικοτόπων και τα είδη πανίδας και χλωρίδας κοινοτικού ενδιαφέροντος αντίστοιχα. Τονίζεται ότι στους καταλόγους των Παραρτημάτων σημειώνονται με αστεράκι (*) οι τύποι οικοτόπων και τα είδη χλωρίδας και πανίδας που έχουν προτεραιότητα ως προς την λήψη μέτρων προστασίας. Στα πλαίσια της Οδηγίας για τους οικοτόπους και με σκοπό την εξασφάλιση καθεστώτος προστασίας των φυσικών οικοτόπων του Παραρτήματος Ι και των οικοτόπων των ειδών του Παραρτήματος ΙΙ, προβλέπεται η δημιουργία ενός ευρωπαϊκού οικολογικού δικτύου Ειδικών Ζωνών Διατήρησης, γνωστό ως «Natura». Κάθε Κράτος μέλος προτείνει, βάσει ορισμένων κριτηρίων αξιολόγησης (Παράρτημα ΙΙΙ της Οδηγίας) και επιστημονικών πληροφοριών, έναν κατάλογο με περιοχές που μπορούν να αναγνωριστούν ως Περιοχές Κοινοτικού Ενδιαφέροντος και να χαρακτηριστούν ως Ειδικές Ζώνες Διατήρησης. Στον κατάλογο περιλαμβάνονται και οι Ζώνες Ειδικής Προστασίας (SPA) της Οδηγίας 79/49 για τη διατήρηση της άγριας ορνιθoπανίδας. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, βασιζόμενη στους καταλόγους των Κρατών μελών, καταρτίζει -σε συμφωνία με τα Κράτη 6

40 μέλη- τον κοινοτικό κατάλογο με τις Ειδικές Ζώνες Διατήρησης. Στην Ελλάδα, η κατάρτιση του εθνικού καταλόγου με τις προτεινόμενες για ένταξη περιοχές στο δίκτυο «Natura» πραγματοποιήθηκε μέσω του προγράμματος «Καταγραφή, Αναγνώριση, Εκτίμηση και Χαρτογράφηση των τύπων οικοτόπων και των ειδών χλωρίδας και πανίδας της Ελλάδας (Οδηγία 9/4)». Το Πρόγραμμα υλοποιήθηκε από το Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων - Υγροτόπων (ΕΚΒΥ) σε συνεργασία με τα Πανεπιστήμια Θεσσαλονίκης, Πάτρας και Αθήνας. Όσον αφορά την αξιολόγηση, οι περιοχές του Εθνικού Καταλόγου έχουν ενταχθεί σε μία από τις κάτωθι τρεις κατηγορίες: Κατηγορία Α: Περιλαμβάνει περιοχές με μοναδικότητα τύπων οικοτόπων ή/ και ειδών των Παραρτημάτων Ι και ΙΙ αντίστοιχα, περιοχές υψηλής αξίας όσον αφορά την βιοποικιλότητα, την παρουσία τύπων οικοτόπων και ειδών προτεραιότητας των Παραρτημάτων Ι και ΙΙ αντίστοιχα και, τέλος, περιοχές στις οποίες απαντά υψηλός αριθμός άλλων σημαντικών για την Ελλάδα ειδών. Κατηγορία Β: Περιλαμβάνει περιοχές με σημαντική βιοποικιλότητα, που όμως δεν παρουσιάζουν μοναδικότητα τύπων οικοτόπων ή/ και ειδών, ενώ οι τύποι οικοτόπων και τα είδη προτεραιότητας αντιπροσωπεύονται σε μικρότερο βαθμό συγκριτικά με τις περιοχές της κατηγορίας Α. Κατηγορία Γ: Περιλαμβάνει περιοχές για τις οποίες δεν υπάρχουν αρκετά στοιχεία ώστε να ενταχθούν στο Δίκτυο. Τέλος, η Ελλάδα εναρμονίστηκε με την Οδηγία 9/4/ΕΕ με την έκδοση της υπ αριθμ. 18/8/98 ΚΥΑ (ΦΕΚ 189/Β/98). Στην περιοχή μελέτης στο δίκτυο «Natura» ανήκουν: Περιοχές Κοινοτικού Ενδιαφέροντος (SCI) α) Όρος Βασιλίτσα (GR 111) Κατηγορία Α β) Εθνικός Δρυμός Πίνδου (Βάλια Κάλντα), (Ευρύτερη περιοχή) (GR 11) Κατηγορία Α Ζώνες Ειδικής Προστασίας (SPA) γ) Εθνικός Δρυμός Πίνδου (GR 11) Κατηγορία Α Σύμβαση για τη διατήρηση της Βιολογικής Ποικιλότητας Η Σύμβαση για τη διατήρηση της Βιολογικής Ποικιλότητας υπογράφηκε το 199 στο Ρίο ντε Τζανέιρο και κυρώθηκε από την Ελλάδα με το Ν. 4/94 (ΦΕΚ 59/Α/94). Η Σύμβαση προβλέπει μηχανισμούς που αποσκοπούν στη διατήρηση και αειφορική χρήση της βιολογικής ποικιλότητας σε παγκόσμιο επίπεδο και υποχρεώνει κάθε συμβαλλόμενο μέρος να προβεί στη διαμόρφωση σχετικών εθνικών στρατηγικών, σχεδίων ή προγραμμάτων και στη λήψη των κατάλληλων διαχειριστικών πρακτικών, μέτρων και ρυθμίσεων. 7

41 Σύμβαση για τη διατήρηση μεταναστευτικών ειδών άγριων ζώων (Σύμβαση της Βόννης) Η Σύμβαση της Βόννης, την οποία εφαρμόζει η χώρα μας ως Κράτος Μέλος της ΕΕ, τέθηκε σε ισχύ τον Νοέμβριο του 198 και προβλέπει τις κάτωθι βασικές δράσεις για την προστασία των μεταναστευτικών ειδών άγριας πανίδας (ορνιθοπανίδα, θηλαστικά, ιχθυοπανίδα και ασπόνδυλα): Την προώθηση, τον συντονισμό και την υποστήριξη της έρευνας σχετικά με τα μεταναστευτικά είδη. Την λήψη άμεσων μέτρων προστασίας των μεταναστευτικών ειδών που περιλαμβάνονται στο Παράρτημα Ι της Σύμβασης, τα οποία απειλούνται με εξαφάνιση σε ολόκληρη την κατανομή τους ή σε μεγάλο τμήμα αυτής. Τα συμβαλλόμενα μέλη, που αποτελούν κράτη διέλευσης των ειδών που αναφέρονται στο Παράρτημα Ι, είναι υποχρεωμένα να λάβουν μέτρα τόσο προστασίας των ειδών όσο και διατήρησης ή αποκατάστασης των βιοτόπων τους. Την σύναψη συμφωνιών για την προστασία και διαχείριση των μεταναστευτικών ειδών που περιλαμβάνονται στο Παράρτημα ΙΙ της Σύμβασης. Τα συμβαλλόμενα μέλη, που αποτελούν κράτη διέλευσης των ειδών που αναφέρονται στο Παράρτημα ΙΙ, είναι υποχρεωμένα να συνυπογράψουν συμφωνίες προκειμένου να λάβουν μέτρα προστασίας των ειδών αυτών και να διασφαλίσουν τη διατήρηση ενός δικτύου σημαντικών βιοτόπων κατάλληλα κατανεμημένων σε σχέση με τις μεταναστευτικές οδούς. Η Σύμβαση της Βόννης κυρώθηκε από την Ελλάδα με το Ν. 719/99 (ΦΕΚ 16/Α/99). Σύμβαση για την διατήρηση της άγριας ζωής και του φυσικού περιβάλλοντος της Ευρώπης (Σύμβαση Βέρνης) Η Σύμβαση της Βέρνης, υπογράφτηκε το 1979, τέθηκε σε ισχύ το 198 και κυρώθηκε από την χώρα μας με το Ν. 15/8 (ΦΕΚ Α/8). Η Σύμβαση υποχρεώνει τα συμβαλλόμενα μέρη: να λάβουν τα κατάλληλα και απαραίτητα νομοθετικά και κανονιστικά μέτρα για την προστασία των οικοτόπων των άγριων ειδών χλωρίδας και πανίδας, που περιλαμβάνονται στα Παραρτήματα της Σύμβασης και ιδιαίτερα στα Παραρτήματα Ι και ΙΙ αυτής. να δώσουν ιδιαίτερη προσοχή σε περιοχές σημαντικές για τα μεταναστευτικά είδη που περιλαμβάνονται στα Παραρτήματα ΙΙ και ΙΙΙ και οι οποίες βρίσκονται σε κατάλληλες θέσεις σε σχέση με τις μεταναστευτικές οδούς και χρησιμοποιούνται για ξεχειμώνιασμα, εύρεση τροφής, στάση, αναπαραγωγή ή αλλαγή φτερώματος. 8

42 να λάβουν τα κατάλληλα και απαραίτητα νομοθετικά και κανονιστικά μέτρα για τη διατήρηση των άγριων ειδών χλωρίδας του Παραρτήματος Ι και των άγριων ειδών πανίδας του Παραρτήματος ΙΙ αυτής. να απαγορέψουν την εκ προθέσεως βλάβη ή καταστροφή των περιοχών αναπαραγωγής ή ανάπαυσης των ειδών του Παραρτήματος ΙΙ αυτής. Ευρωπαϊκό Δίκτυο Βιογενετικών Πάρκων Το 1976, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υιοθέτησε την απόφαση περί του Ευρωπαϊκού Δικτύου Βιογενετικών Πάρκων με σκοπό τη διατήρηση αντιπροσωπευτικών ειδών πανίδας και χλωρίδας καθώς και αξιόλογων φυσικών περιοχών στην Ευρώπη. Ως Βιογενετικό Πάρκο δύνανται να χαρακτηριστούν περιοχές με έναν ή περισσότερους χαρακτηριστικούς, μοναδικούς, απειλούμενους ή σπάνιους βιότοπους, βιοκοινωνίες ή οικοσυστήματα. Στο πλαίσιο αυτό, κάθε Κράτος μέλος συντάσσει έναν κατάλογο με τις σημαντικότερες φυσικές περιοχές που απαντούν εντός της επικράτειάς του προκειμένου να ενταχθούν στο Δίκτυο οι πιο σπάνιες και απειλούμενες από αυτές. Β) Εθνικό Θεσμικό Πλαίσιο Δασική Νομοθεσία Στην πρώτη κωδικοποίηση της δασικής νομοθεσίας που έγινε το 199 με το Νόμο 417/199, περιλαμβάνονται δύο σημαντικές διατάξεις για την προστασία της φύσης, που εμπεριέχονται σε όλες τις μετέπειτα σχετικές νομοθεσίες και εξακολουθούν να ισχύουν και σήμερα. Αναφέρεται σε εδάφη (οποιασδήποτε χρήσεως) των οποίων, σύμφωνα με το άρθρο 77 του Ν.417/199, «η άνευ όρων φύλαξη είναι απαραίτητη, χάριν του κρατικού και κοινού καλού». Όπως ορίζει και το άρθρο 69 του ισχύοντος «Δασικού Κώδικος» (Ν.Δ. 86/1969, ΦΕΚ 7Α), προστατευτικά δάση χαρακτηρίζονται «δάση και γαία εν γένει καλλιεργήσιμοι ή μη, των οποίων η καθόλου διαχείριση υπόκειται εις ειδικούς περιορισμούς χάριν του δημοσίου συμφέροντος» (σχετικά είναι και τα άρθρα 7, 71 και 7 του Ν.Δ. 86/1969, με τα οποία καθορίζονται οι διαδικασίες χαρακτηρισμού και διαχείρισης των προστατευτικών δασών). Το 197, με την έκδοση του Α.Ν. 856/197, προβλεπόταν η ίδρυση σε ολόκληρη τη χώρα (εκτός από τα νησιά) μέχρι πέντε Εθνικών Δρυμών, ως περιοχών με ειδικό καθεστώς προστασίας που αποσκοπούν στην «προστασία της χλωρίδας, βελτίωση και αύξηση της πανίδας, διατήρηση των γεωμορφολογικών σχηματισμών, προστασία των φυσικών καλλονών, ανάπτυξη του τουρισμού και διενέργεια επιστημονικών (ιδιαίτερα φυτογεωγραφικών) και δασικών ερευνών». Το 1969, ο Νόμος 856/197 ενσωματώθηκε στο Δασικό Κώδικα (Ν.Δ. 86/1969, άρθρα 79, 8, 81) και, όπως τροποποιήθηκε αργότερα με το Ν.Δ. 996/1971 (ΦΕΚ 19Α) και ισχύει σήμερα, προβλέπει, εκτός των Εθνικών Δρυμών, τη δυνατότητα θέσπισης δύο ακόμα κατηγοριών προστατευόμενων περιοχών: τα Αισθητικά Δάση και τα Διατηρητέα Μνημεία της 9

43 Φύσης. Επί μέρους περιοχές, που δύναται να ενταχθούν σε μία από τις τρεις παραπάνω κατηγορίες, κηρύσσονται με Προεδρικό Διάταγμα μετά από πρόταση του Υπουργικού Συμβουλίου. Εξαίρεση αποτελούν τα μεμονωμένα δένδρα ή συστάδες δένδρων που κηρύσσονται Μνημεία της Φύσης με απόφαση του Υπουργού Γεωργίας, η οποία δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβέρνησης. Αρμόδιες για την προστασία και διαχείριση των προστατευόμενων περιοχών, που κηρύσσονται σύμφωνα με το Ν.Δ. 996/1971, είναι οι περιφερειακές δασικές αρχές στον τόπο που βρίσκονται, σε συνεργασία με το αντίστοιχο Τμήμα της Κεντρικής υπηρεσίας του Υπουργείου Γεωργίας. Ειδικότερα, όσον αφορά τους Εθνικούς Δρυμούς, και σύμφωνα με το άρθρο 5 παρ. 1 του Ν.Δ. 996/1971, κάθε Εθνικός Δρυμός αποτελείται: «α) Από τον πυρήνα αυτού, ή τον καθ εαυτό εθνικόν δρυμόν, απολύτου προστασίας, εκτάσεως ουχί ελάσσονος των 1.5 εκταρίων, εξαιρέσει των εις τας νήσους ιδρυομένων δρυμών οίτινες δύναται να έχουν και μικροτέραν έκτασιν. β) Από την περί τον πυρήνα ζώνην (περιφερειακήν ζώνην), αναλόγου εκτάσεως, τουλάχιστον ίσης προς τον πυρήνα, η εκμετάλλευσις της οποίας οργανούται κατά τρόπον συμβάλλοντα εις την εκπλήρωσιν των υπό του πυρήνος του Εθνικού Δρυμού επιδιωκομένων σκοπών». Επίσης, σύμφωνα με το άρθρο 6 του ιδίου νόμου, όπως τροποποιήθηκε με το άρθρο 1 του ν. 177/1975, ορίζονται οι κάτωθι απαγορεύσεις εντός των πυρήνων των Εθνικών Δρυμών: «1. Προς εκπλήρωσιν των σκοπών δια τους οποίους ήδη έχουν συσταθεί ή ήθελον συσταθεί οι εθνικοί δρυμοί, απαγορεύεται, επί ποινή απολύτου ακυρότητας, η εντός του πυρήνος του εθνικού δρυμού πάσης μορφής παραχώρησις προς φυσικά ή νομικά πρόσωπα δημοσίου και ιδιωτικού δικαίου, ως και εις δημοσίας υπηρεσίας, προς επιδίωξιν οιουδήποτε ετέρου σκοπού.. Απαγορεύσεις, ωσαύτως, εντός του πυρήνος των εθνικών δρυμών : α) Η ανόρυξις και εκμετάλλευσις μεταλλείων και λατομείων, η απόληψις οιουδήποτε ορυκτού προϊόντος και εν γένει εκτέλεσις πάσης συναφούς εργασίας, ή η κατασκευή σχετικής εγκαταστάσεως. β) Η ανασκαφή, η επιχωμάτωσις, η δειγματοληψία και πάσα άλλη ενέργεια, τείνουσα εις την φθοράν και αλλοίωσιν των γεωμορφολογικών σχηματισμών και φυσικών καλλονών. γ) Η τοποθέτησις διαφημιστικών πινακίδων και αγγελιών, πλην των υπό του Υπουργού Εθνικής Οικονομίας εγκρινομένων και σκοπουσών εις την ανάπτυξιν του τουρισμού, της φιλοδασικής ενημερώσεως, των επιστημονικών μελετών και την εξυπηρέτησιν γενικωτέρων συμφερόντων. δ) Αι βιομηχανικαί δραστηριότητες εν γένει. ε) Η εγκατάστασις οικισμών, οικιών, αγροικιών, παραπηγμάτων και η κατασκευή παντός εν γένει έργου, εξαιρέσει των απαραιτήτων δια την προστασίαν και λειτουργίαν του εθνικού δρυμού έργων, ως η κατασκευή δασικών κτιρίων, τοιούτων δι εγκατάστασιν δασικών επιστημονικών εργαστηρίων, οδικού δικτύου, η διάνοιξις αντιπυρικών ζωνών, η πραγματοποίησις υλωρικών και λοιπών προστατευτικών έργων. στ) Η υλοτομία, η κοπή, η εκρίζωσις, η καταστροφή, η συλλογή ή η μεταφορά φυτικών ειδών και δασικών προϊόντων. ζ) Η βοσκή παντός ζώου καθ όλην την διάρκειαν του έτους και η κατασκευή πάσης φύσεως κτηνοτροφικών έργων, ως ποτιστρών στεγάστρων. η) Η θήρα 4

44 παντός ζώου, πλην των επιβλαβών θηραμάτων, των οποίων επιτρέπεται, κατόπιν αποφάσεως του νομάρχου, η δια δολωμάτων δίωξις ως και η προς τον σκοπόν τούτον διάβασις μετά κυνηγετικού όπλου, μετά ή άνευ κυνός, δια μέσου του εθνικού δρυμού και θ) Η αλιεία, καθ όλην την διάρκειαν του έτους, εντός λιμνών και ορεινών ρεόντων υδάτων.». Στις περιφερειακές ζώνες των δρυμών δεν επιβάλλονται ειδικές δεσμεύσεις ή απαγορεύσεις, εκτός εάν τμήματα (ή ολόκληρη η έκταση) των ζωνών αυτών έχουν ενταχθεί σε κάποιο καθεστώς προστασίας (βλ. παρακάτω περί Καταφυγίων Θηραμάτων κ.λπ.), οπότε και ισχύουν οι ρυθμίσεις που ορίζονται στην σχετική νομοθεσία. Στο πλαίσιο αυτό μπορούν να επιβληθούν απαλλοτριώσεις και εντός της περιφερειακής ζώνης των Εθνικών Δρυμών, σύμφωνα με το άρθρο 4 του Ν. 177/1975 (βλ. παρακάτω). Εκτός από τις παραπάνω περιοχές, που κηρύσσονται ειδικά για την προστασία της φύσης, ο Δασικός Κώδικας παρέχει επίσης τη δυνατότητα χαρακτηρισμού ορισμένων περιοχών ως Καταφυγίων Θηραμάτων, Ελεγχόμενων Κυνηγετικών Περιοχών και Εκτροφείων Θηραμάτων (άρθρο 5 του Ν.Δ. 86/1969 όπως τροποποιήθηκε με το άρθρο του Ν.Δ. 177/1985). Οι περιοχές αυτές αποσκοπούν στην «προστασίαν και διάσωσιν του φυσικού περιβάλλοντος της χώρας εν γένει, καθώς επίσης και προς το σκοπό της διατήρησης, ανάπτυξης και εκμετάλλευσης του θηραματικού πλούτου και της άγριας πανίδας εν γένει». Σημειώνεται ότι με το άρθρο 57 του Ν. 67/98 ο όρος «Καταφύγια Θηραμάτων» αντικαταστάθηκε με τον όρο «Καταφύγια Άγριας Ζωής». Ο τρόπος ίδρυσης και λειτουργίας των άνω περιοχών αναφέρεται στο άρθρο 54 του Ν.Δ. 86/1969, όπως τροποποιήθηκε με το άρθρο 1 του Ν.Δ. 996/1971 και αντικαταστάθηκε με το άρθρο 4 του Ν. 177/1975. Ειδικότερα, για τα Καταφύγια Θηραμάτων αναφέρεται ότι «5. Δι αποφάσεως του Υπουργού Γεωργίας, δύναται να ιδρύονται μόνιμα καταφύγια θηραμάτων δέον να πληρούν τας προϋποθέσεις προς κάλυψιν των βασικών αναγκών του θηράματος, εις ότι αφορά εις την ησυχίαν, τροφήν και ύδωρ. Δι ομοίας αποφάσεως καθορίζονται οι απαιτούμεναι τεχνικαί εργασίαι και τα μέτρα, αφ ενός μεν προς βελτίωσιν και συμπλήρωσιν της βλαστήσεως, αφ ετέρου δε προς τροποποίησιν και προσαρμογήν του περιβάλλοντος προς το αρμόζον τοιούτον δι έκαστον διαβιούν θήραμα. 7. Η δίωξις εντός των καταφυγίων των επιβλαβών θηραμάτων ενεργείται παρά των δασικών οργάνων ή των φυλάκων θήρας, δι ειδικών συνεργείων. Επιτρέπεται η σύλληψις θηράματος δι επιστημονικούς σκοπούς ή η μεταφορά τούτων προς εμπλουτισμόν άλλης περιοχής, κατόπιν αποφάσεως του Υπουργού Γεωργίας. 8. Απαγορεύεται η θήρα παντός θηράματος εντός καταφυγίων θηραμάτων.». Επίσης, και σύμφωνα με την παρ..β) του ιδίου άρθρου, επιτρέπεται με κοινή απόφαση των Υπουργών Γεωργίας και Οικονομικών, εντός των εκτάσεων των Καταφυγίων Θηραμάτων, των Ελεγχόμενων Κυνηγετικών Περιοχών και των Εκτροφείων Θηραμάτων, η αναγκαστική απαλλοτρίωση κτημάτων οποιασδήποτε φύσης για την εκπλήρωση του σκοπού ίδρυσής τους. Σημειώνεται ότι ο χαρακτηρισμός περιοχών ως Καταφύγια Άγριας Ζωής είναι σήμερα αρμοδιότητα μεταβιβασμένη στον Γ.Γ. της Περιφέρειας και κηρύσσονται με απόφασή του 41

45 μετά από εισήγηση των αρμόδιων υπηρεσιών (Δ/νσεις Δασών). Το Ν.Δ. 177/1975 εισάγει και μία ακόμα σημαντική ρύθμιση στα θέματα προστασίας της φύσης (με τις παρ. 5, 6, 7 που προστίθενται στο άρθρο 8 του Ν.Δ. 86/1969). Προβλέπει την έκδοση Π.Δ. με τα οποία «δύναται να απαγορεύεται καθ άπασαν την επικράτειαν η συλλογή αυτοφυών φυτών, βοτανολογικού υλικού, η σύλληψις αγρίων ζώων και η εξαγωγή εκ της χώρας τούτων, ως και η διεξαγωγή ερευνών άνευ αδείας της υπό του Υπουργού Γεωργίας, ειδικώς εξουσιοδοτημένης δασικής Αρχής». Ένας άλλος ειδικός Νόμος που εκδόθηκε κατ επιταγήν του άρθρου 4 του Συντάγματος, είναι ο Ν. 998/1979 «Περί προστασίας των δασών και των δασικών εκτάσεων της χώρας». Με το νόμο αυτό προβλέπεται, εκτός των άλλων, ότι οι προστατευόμενες περιοχές, στις οποίες περιλαμβάνονται και οι υγρότοποι, τίθενται κάτω από το ειδικό προστατευτικό καθεστώς, που ισχύει για τα δάση και τις δασικές εκτάσεις της χώρας (άρθρο 4 παρ. 1α). Το ίδιο ισχύει (με το άρθρο 19) και για την «εντός των δασών και των δασικών εκτάσεων αγρίαν πανίδα ως και την λοιπήν χλωρίδα» και εκδίδεται αργότερα ειδικό Διάταγμα που αναφέρεται στους όρους των διεξαγόμενων ερευνών, συλλογή κ.λπ. (εκδόθηκε το Π.Δ. 67/1981, ΦΕΚ Α και 4Α, «περί προστασίας της αυτοφυούς χλωρίδας και της άγριας πανίδος και καθορισμού διαδικασίας συντονισμού και ελέγχου επ αυτών»). Τονίζεται επίσης ότι βάσει της κείμενης Δασικής Νομοθεσίας οι δασικές εκτάσεις που έχουν καταστραφεί ή υποβαθμιστεί κηρύσσονται υποχρεωτικά ως αναδασωτέες (άρθρο 8 Ν. 998/79) και διέπονται από ιδιαίτερα αυστηρές διατάξεις. Επιπρόσθετα, η Δασική Νομοθεσία, δίνει τη δυνατότητα απαγόρευσης της βοσκής σε εκτάσεις (δημόσια ή μη δάση, μερικώς δασοσκεπείς εκτάσεις, χορτολίβαδα, κλπ) που έχουν καταστραφεί ή υποβαθμιστεί με την έκδοση ΔΑΔ. Δεν θα γίνει μεγαλύτερη ανάλυση στη Δασική Νομοθεσία, σημειώνεται πάντως ότι τα δάση και οι δασικές εκτάσεις μόνο σε ειδικές περιπτώσεις επιτρέπεται να αλλάξουν χαρακτήρα και να δεχτούν άλλες χρήσεις ή δραστηριότητες. Η περιοχή μελέτης έχει χαρακτηριστεί ως Εθνικός Δρυμός. α) Εθνικός Δρυμός Πίνδου Έτος κήρυξης: 1966 (Β.Δ. 487/66, ΦΕΚ 1/Α/66) Έκταση: Πυρήνας.9 στρ. Περιφερειακή ζώνη 5.4 στρ. Σύνολο 69.7 στρ. Συνοπτική περιγραφή: Ο Εθνικός Δρυμός Πίνδου βρίσκεται κοντά στα χωριά Κρανιά, Περιβόλι και Βωβούσα στην περιοχή Μετσόβου Γρεβενών. Είναι μία απομονωμένη δασική έκταση με εναλλασσόμενη τοπογραφία και αξιόλογη χλωρίδα και πανίδα. Είναι ιδιαίτερα σημαντικός βιότοπος για την αρκούδα σε εθνικό επίπεδο. Η περιοχή έχει λίγους δασικούς δρόμους και καμία υποδομή. 4

46 Επίσης στην περιοχή μελέτης υπάρχουν και τα εξής καταφύγια Θηραμάτων (Καταφύγια Άγριας Ζωής) α) Καταφύγιο Θηραμάτων Βάλια Κίρνα Περιοχή: Κοινότητας Σαμαρίνας Ν. Γρεβενών Έκταση: 1. στρ. Έτος κήρυξης: 1986 (Αριθ. Απόφ /1757/86, ΦΕΚ 5/Β/86) Απαγόρευση κυνηγιού: επ αόριστον Αρμόδιο Δασαρχείο: Γρεβενών β) Καταφύγιο Θηραμάτων Παλιομονάστηρο Μπατεφούρλο Περιοχή: Κοινότητας Περιβολίου Ν. Γρεβενών Έκταση: 14. στρ. Έτος κήρυξης: 1986 (Αριθ. Απόφ /1757/86, ΦΕΚ 5/Β/86) Απαγόρευση κυνηγιού: επ αόριστον Αρμόδιο Δασαρχείο: Γρεβενών γ) Καταφύγιο Θηραμάτων Κυρά Καλή Τρυπημένη Περιοχή: Κοινοτήτων Μοναστηρίου, Κρανιάς και Περιβολίου Ν. Γρεβενών Έκταση: 6. στρ. Έτος κήρυξης: 1986 (Αριθ. Απόφ /1757/86, ΦΕΚ 5/Β/86) Απαγόρευση κυνηγιού: επ αόριστον Αρμόδιο Δασαρχείο: Γρεβενών δ) Καταφύγιο Θηραμάτων Τσούκα Καραλή Βελόνι Περιοχή: Κοινότητας Κρανιάς Ν. Γρεβενών Έκταση: 18. στρ. Έτος κήρυξης: 1981 (Αριθ. Απόφ /9/81, ΦΕΚ 1/Β/81) Απαγόρευση κυνηγιού: επ αόριστον Αρμόδιο Δασαρχείο: Γρεβενών Νόμος 165/86 - Κ.Υ.Α. 6969/587/199 Ο Νόμος 165/86 "Για την προστασία του περιβάλλοντος", αποτελεί το νόμο πλαίσιο και για τα ζητήματα προστασίας - διατήρησης της φύσης. Περιλαμβάνει τις διαδικασίες και τα μέσα θεσμοθέτησης, την κατηγοριοποίηση των προστατευόμενων περιοχών, καθώς και τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων για τη θεσμοθέτηση τους. Σημαντικό στοιχείο στο Ν. 165/86 (σύμφωνα με το άρθρο 1) αποτελεί η θεσμοθέτηση των Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών (Ε.Π.Μ.) ως εργαλείων επιλογής, οριοθέτησης και κατευθύνσεων λειτουργίας και διαχείρισης των προστατευόμενων περιοχών (οι διαδικασίες ανάθεσης και εκπόνησης καθώς και οι προδιαγραφές των Ε.Π.Μ. εξειδικεύονται στην Κ.Υ.Α. 4

47 6969/ 587/199). Στόχοι μιας Ε.Π.Μ. είναι: η οριοθέτηση ζωνών προστασίας μέσα στην προστατευόμενη περιοχή, ο καθορισμός των όρων και των περιορισμών των χρήσεων μέσα στις ζώνες αυτές, η παρουσίαση συγκεκριμένων προτάσεων για την αναβάθμιση, βελτίωση, προστασία και διατήρηση των αξιόλογων στοιχείων του φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος της περιοχής, η πρόταση για τη δημιουργία ενός "σχήματος" που θα διαχειρίζεται την περιοχή και θα μεριμνά για την προστασία της (σύσταση Ειδικής Υπηρεσίας / Φορέα Διαχείρισης). η νομική κατοχύρωση των παραπάνω με την έκδοση Προεδρικού Διατάγματος. Οι περιοχές προστασίας κατηγοριοποιούνται, με βάση το άρθρο 19 του Ν. 165/86, ως εξής: Περιοχές απόλυτης προστασίας της φύσης Περιοχές προστασίας της φύσης Εθνικά πάρκα Προστατευόμενοι φυσικοί σχηματισμοί, προστατευόμενα τοπία και στοιχεία του τοπίου Περιοχές οικοανάπτυξης. Στην περιοχή μελέτης δεν έχουν χαρακτηριστεί περιοχές προστασίας βάσει του νόμου αυτού. Νόμος 551/19 «περί αρχαιοτήτων» Ο Νόμος περί αρχαιοτήτων (Ν. 551/19, ΦΕΚ 75/Α/) συμβάλλει επίσης στη διαφύλαξη της φυσικής κληρονομιάς, μια και με την εφαρμογή του επιτυγχάνεται πλέον της προστασίας των αρχαιοτήτων και η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι ζώνες προστασίας αρχαιολογικών χώρων Α και Β, για τις οποίες θεσπίστηκε σχετική διάταξη, και στις οποίες οι περιορισμοί ορίζονται κατά περίπτωση (Ν. 189/9 άρθρο 91). Επιπρόσθετα αξίζει να αναφερθεί ότι ο Νόμος περί αρχαιοτήτων, ο οποίος επεκτάθηκε και στα «μνημεία της σύγχρονης εποχής» με το συμπληρωματικό Νόμο 1469/195, δίνει τη δυνατότητα κήρυξης ορισμένων περιοχών ως «Τοπίων Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους». Την αρμοδιότητα και ευθύνη για τα Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους έχει το Υπουργείο Περιβάλλοντος Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων (Π.Δ. 161/84, ΦΕΚ 54/Α/84), ενώ το Υπουργείο Πολιτισμού έχει την αρμοδιότητα για την κήρυξη και διοίκηση των Ιστορικών Τόπων. Στην περιοχή μελέτης έχουν θεσμοθετηθεί 6 Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους με αξιόλογα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά, με σημαντικά στοιχεία χλωρίδας (σπάνια, απειλούμενα και ενδημικά είδη φυτών) και με μοναδικότητα στην αισθητική του τοπίου (σημεία θέας, γεωμορφολογική σχηματισμοί). 44

48 Ειδικότερα, από το ΥΠ.ΠΟ. έχουν χαρακτηριστεί ως Τοπία Ιδιαίτερου Φυσικού Κάλλους τα κάτωθι: Η περιοχή Σπηλαίου Ν. Γρεβενών (Υπ. Απόφ. Α/Φ 16/41594/418/7, ΦΕΚ 56/Β/7) Το Μικτό Δάσος του Όρλιακα Γ) Νομοθεσία που διέπει το Εθνικό Πάρκο Βόρειας Πίνδου Οι παραπάνω νομοθετικές ρυθμίσεις Οδηγίες Συμβάσεις αποτελούν το θεσμικό πλαίσιο προστασίας του φυσικού περιβάλλοντος και μεταξύ των άλλων περιοχών διέπουν και το Εθνικό Πάρκο Βόρειας Πίνδου. Οι παρακάτω Κανονισμοί αφορούν αποκλειστικά το Εθνικό Πάρκο Βόρειας Πίνδου. ΚΥΑ Οριοθέτησης της Περιοχής ΚΥΑ 69 /ΦΕΚ 69 Δ/ Κανονισμοί 1. ΥΑ 647/ΦΕΚ 141 Β / ΥΑ 17/ΦΕΚ 787 Β / ΥΑ 499/ΦΕΚ 111B / ΥΑ 641/ΦΕΚ 141 Β /1.9.4 Συγκρότηση Φορέα Διαχείρισης ΚΥΑ 15184/57 /ΦΕΚ 16 Β /7.. Στελέχωση του Φορέα ΥΑ 1648/466/ΦΕΚ 894 Β /.7. Τροποποίηση: ΥΑ 15518/485/ΦΕΚ 4 Β /11..4 ΥΑ 48591/ΦΕΚ 179 Β /6.1.5 ΥΑ 8/.7.9/ΦΕΚ ΥΟΔΔ/ (www.ypeka.gr) Το Εθνικό Πάρκο Βόρειας Πίνδου απαρτίζεται από τέσσερις διακριτές ζώνες με διαφορετικό βαθμό προστασίας. Η πρώτη ζώνη περιλαμβάνει τους τρεις πυρήνες του Εθνικού Πάρκου (Περιοχές Προστασίας της Φύσης) που είναι το φαράγγι του Βίκου, η χαράδρα του Αώου και η περιοχή της Βάλια Κάλντα. Γύρω από τις παραπάνω περιοχές, καθώς και σε ορισμένες επιπρόσθετες θέσεις του Ε.Π. εκτείνεται η ζώνη διατήρησης Οικοτόπων και Ειδών με τέσσερις επιμέρους περιοχές, Το υπόλοιπο τμήμα του Ε.Π., που κατέχει και τη μεγαλύτερη έκταση, αποτελείται από την κύρια ζώνη του Εθνικού Πάρκου (ζώνη III) και την Περιφερειακή ζώνη (IV) με 4 επιμέρους περιοχές. 45

49 Ο υψηλότερος βαθμός προστασίας χαρακτηρίζει τη ζώνη Ι, στην οποία δεν επιτρέπεται το κυνήγι, το ψάρεμα, η συλλογή βοτάνων, εντόμων και άλλων οργανισμών καθώς επίσης και η υλοτόμηση δέντρων και θάμνων. Επίσης δεν επιτρέπεται η κατασκήνωση και η παραμονή μετά τη δύση του ηλίου, το άναμμα φωτιάς, η κολύμβηση και η απόρριψη σκουπιδιών και μπαζών. Για ορισμένες δραστηριότητες, όπως είναι η πλεύση των ποταμών με καγιάκ και ράφτινγκ, απαιτείται ειδική άδεια από τα τοπικά δασαρχεία. Τόσο στη ζώνη Ι όσο και στη ζώνη II ισχύουν ορισμένοι περιορισμοί που σχετίζονται με την προστασία του τοπίου και τη μη ενόχληση της άγριας πανίδας. Έτσι δεν επιτρέπεται η διάνοιξη δρόμων, η δόμηση, η δημιουργία λατομείων εξόρυξης πέτρας και άλλες δραστηριότητες και εγκαταστάσεις που δημιουργούν προβλήματα στα οικοσυστήματα, την άγρια πανίδα και την αυτοφυή χλωρίδα. Στις υπόλοιπες ζώνες του Ε.Π. (Ζώνες III και IV) ο βαθμός προστασίας σε γενικές γραμμές είναι χαμηλότερος και ενδέχεται να ισχύουν ορισμένοι περιορισμοί και ρυθμίσεις χωρικά και χρονικά σε διάφορες χρήσεις και δραστηριότητες. Επίσης, πέρα από τα παραπάνω, ισχύει η νομοθεσία που αφορά το περιβάλλον γενικότερα στην Ελλάδα. Έτσι οι επισκέπτες πρέπει να γνωρίζουν ότι, ανεξάρτητα από τις προαναφερόμενες ζώνες του Ε.Π., το κυνήγι μπορεί να απαγορεύεται και έξω από τη ζώνη Ι, εάν η περιοχή είναι χαρακτηρισμένη ως Καταφύγιο Άγριας Ζωής ή ισχύει άλλη ειδική ρύθμιση και η απόρριψη σκουπιδιών επιβάλλεται να γίνεται μόνο σε ειδικά τοποθετημένους κάδους, οι οποίοι συνήθως βρίσκονται εντός των οικισμών. 46

50 1. Αποτύπωση και Αξιολόγηση Υφιστάμενης Κατάστασης Ανθρωπογενούς Περιβάλλοντος 1..1 Δημογραφικά Στοιχεία σε επίπεδο Νομού Στη δεκαετία του 5, μετά τον εμφύλιο, άρχισε το πρώτο κύμα μετανάστευσης, με κορύφωση τη δεκαετία του 6, όπου ο Νομός υπέστη πληθυσμιακή αφαίμαξη και ερήμωση της υπαίθρου. Σημαντικό τμήμα ενεργού πληθυσμού μετανάστευσε σε χώρες με ανεπτυγμένη βιομηχανία, ενώ όσοι από τους ντόπιους τεχνίτες δεν έφυγαν στο εξωτερικό, κατευθύνθηκαν στα μεγάλα αστικά κέντρα της Χώρας (Αθήνα, Θεσσαλονίκη), όπου με ραγδαίους ρυθμούς αναπτυσσόταν οικοδομική δραστηριότητα. Σύμφωνα με την τελευταία απογραφή (1), ο πληθυσμός του Νομού ανέρχεται σε κατοίκους εκ των οποίων.1 είναι αγροτικός πληθυσμός (61,4%) και αστικός πληθυσμός (8,6%). Ακόμη και στην πόλη των Γρεβενών, οι αγρότες καλύπτουν το,5% (ημιαστικό κέντρο). Πίνακας 4: Πληθυσμός Νομού κατά φύλο και ομάδες ηλικιών Πληθυσμός κατά φύλο και ομάδες ηλικιών Νομός Γρεβενών Απογραφή πληθυσμού της 18ης Μαρτίου 1 Ομάδες ηλικιών Αμφοτέρων Άρρενες Θήλεις των φύλων ΣΥΝΟΛΟ ΝΟΜΟΥ Αμφοτέρων Άρρενες Θήλεις των φύλων α. ΑΣΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ Αμφοτέρων Άρρενες Θήλεις των φύλων β. ΑΓΡΟΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ Πηγή: ΕΣΥΕ Ιδία Επεξεργασία Ο Νομός φιλοξενεί το 1,6% του πληθυσμού της Περιφέρειας (4η θέση) και το,5% της Χώρας. Μεταξύ των απογραφών του 1991 και του 1, ο πληθυσμός αυξήθηκε κατά 4,% 47

51 (έναντι 1,6% αύξηση στη Χώρα) και της πόλης των Γρεβενών κατά 8,9%. Οι αλλοδαποί (νόμιμοι μετανάστες) κάτοικοι του Νομού μετρώνται σε 4 άτομα (,5% μεταναστών της Χώρας). Παρακάτω παρουσιάζεται η διάρθρωση του πληθυσμού ανά διοικητικό διαμέρισμα. Διαπιστώνουμε πως πρόκειται κατά κύριο λόγο για αγροτικό πληθυσμό κατανεμημένο σε 15 δημοτικά διαμερίσματα, από τα οποία τα δύο (Δήμος Γρεβενών και Δήμος Δεσκάτης) εμπεριέχουν και στοιχεία αστικού χαρακτήρα. Πίνακας 5: Πληθυσμός Νομού Γρεβενών ανά Διοικητικό Διαμέρισμα Δήμος / Κοινότητα Νομός Γρεβενών Δήμος Γρεβενών Δήμος Βεντζίου Δήμος Γόργιανης Δήμος Δεσκάτης Δήμος Ηρακλειωτών Δήμος Θεοδώρου Ζιάκα Δήμος Αγίου Κοσμά Δήμος Χασίων Κοινότητα Αβδέλλας Κοινότητα Δοτσικού Κοινότητα Μεσολουρίου Κοινότητα Περιβολίου Κοινότητα Σαμαρίνης Κοινότητα Σμίξης Κοινότητα Φιλιππαίων Πληθυσμός Διάρθρωση Πληθυσμού Αστικός Αγροτικός Πηγή: ΕΣΥΕ Ιδία Επεξεργασία Αναφορικά με τον οικονομικό ενεργό πληθυσμό του Νομού Γρεβενών, η εικόνα έχει όπως παρουσιάζεται στον Πίνακα 1. Τα στοιχεία αφορούν τον μόνιμο πληθυσμό και όχι τον πραγματικό. Ως κύρια απασχόληση είναι αυτή του τριτογενή τομέα με έμφαση κυρίως στην παροχή υπηρεσιών στον τομέα του τουρισμού και ακολουθεί ο πρωτογενής τομέας, λόγω κυρίως και του αγροτικού χαρακτήρα της περιοχής. Ο τουρισμός ανθεί κυρίως λόγω των ιδιαιτεροτήτων και συγκριτικών πλεονεκτημάτων που παρουσιάζει το φυσικό περιβάλλον του Νομού Γρεβενών. 48

52 Πίνακας 6: Οικονομικώς ενεργός και μη ενεργός πληθυσμός, απασχολούμενοι κατά τομέα οικονομικής δραστηριότητας και άνεργοι (Στοιχεία απογραφής Μαρτίου 1) * Οικονομικώς ενεργός και μη ενεργός πληθυσμός, απασχολούμενοι κατά τομέα οικονομικής δραστηριότητας και άνεργοι (Στοιχεία απογραφής Μαρτίου 1) * Οικονομικώς Ενεργοί Απασχολούμενοι Άνεργοι Νομός / Οικονομικώς Δε δήλωσαν Δήμοι μη ενεργοί 1ο ο ο κλάδο Νομός Γρεβενών Δήμος Γρεβενών Δήμος Βεντζίου Δήμος Γόργιανης Δήμος Δεσκάτης Δήμος Ηρακλεωτών Δήμος Θεόδωρου Ζιάκα Δήμος Κοσμά Αιτωλού Δήμος Χασίων Κοινότητα Αβδέλλας Κοινότητα Δοτσικού Κοινότητα Μεσολουρίου Κοινότητα Περιβολίου Κοινότητα Σαμαρίνας Κοινότητα Σμίξης Κοινότητα Φιλιππαίων Σύνολο Σύνολο γενής τομέας γενής τομέας γενής τομέας οικονομικής δραστηριότητας Σύνολο * Βάσει στοιχείων του μόνιμου πληθυσμού Πηγή: ΕΣΥΕ Ιδία Επεξεργασία Σχετικά με τον πραγματικό πληθυσμό το μεγαλύτερο ποσοστό του πληθυσμού είναι οικονομικά μη ενεργοί με μεγαλύτερο ποσοστό αυτό των γυναικών. Σχετικά με την ανεργία αυτή κυμαίνεται σε ένα ποσοστό της τάξεως του 1,6% ως προς τον οικονομικά ενεργό πληθυσμό. Από αυτούς το 68% περίπου είναι νέοι. Τα παραπάνω παρουσιάζονται στον Πίνακα

53 Πίνακας 7: Οικονομικώς ενεργός και μη ενεργός πληθυσμός κατά φύλο και ομάδες ηλικιών Φύλο / Ομάδες ηλικιών Αμφοτέρων των φύλων και άνω Αρρενες και άνω Θήλεις και άνω Σύνολο Οικονομικώς ενεργοί Άνεργοι Απασχολούμενοι Από αυτούς Σύνολο "νέοι" Οικονομικώς μη ενεργοί Πηγή: ΕΣΥΕ Ιδία Επεξεργασία 5

54 Πίνακας 15: Απασχολούμενοι κατά φύλο, ομάδες κλάδων οικονομικής δραστηριότητας και θέση στο επάγγελμα Φύλο Ομάδες κλάδων οικονομικής δραστηριότητας (ΣΤΑΚΟΔ - 91) Αμφοτέρων των φύλων Γεωργία, κτηνοτροφία, θήρα, δασοκομία. Αλιεία. Ορυχεία και λατομεία. Μεταποιητικές βιομηχανίες. Παροχή ηλεκτρικού ρεύματος, φυσικού αερίου και νερού. Κατασκευές. Χονδρικό και λιανικό εμπόριο, επισκευή αυτοκινήτων οχημάτων, μοτοσυκλετών και ειδών ατομικής και οικιακής χρήσης. Ξενοδοχεία και εστιατόρια. Μεταφορές, αποθήκευση και επικοινωνίες. Ενδιάμεσοι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί. Διαχείριση ακίνητης περιουσίας, εκμισθώσεις και επιχειρηματικές δραστηριότητες. Δημόσια διοίκηση και άμυνα, υποχρεωτική κοινωνική ασφάλιση. Εκπαίδευση. Υγεία και κοινωνική μέριμνα. Δραστηριότητες παροχής υπηρεσιών υπέρ του κοινωνικού ή ατομικού χαρακτήρα. Ιδιωτικά νοικοκυριά που απασχολούν οικιακό προσωπικό. Θέση στο επάγγελμα Σύνολο Εργοδότες Εργαζόμενοι για δικό τους λογαριασμό Μισθωτοί Συμβοηθούντα και μη αμειβόμενα μέλη νοικοκυριού

55 Φύλο Ομάδες κλάδων οικονομικής δραστηριότητας (ΣΤΑΚΟΔ - 91) Ετερόδικοι οργανισμοί και όργανα. Δήλωσαν ασαφώς ή ανεπαρκώς τον κλάδο ή δε δήλωσαν κλάδο οικονομικής δραστηριότητας. Αρρενες Γεωργία, κτηνοτροφία, θήρα, δασοκομία. Αλιεία. Ορυχεία και λατομεία. Μεταποιητικές βιομηχανίες. Παροχή ηλεκτρικού ρεύματος, φυσικού αερίου και νερού. Κατασκευές. Χονδρικό και λιανικό εμπόριο, επισκευή αυτοκινήτων οχημάτων, μοτοσυκλετών και ειδών ατομικής και οικιακής χρήσης. Ξενοδοχεία και εστιατόρια. Μεταφορές, αποθήκευση και επικοινωνίες. Ενδιάμεσοι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί. Διαχείριση ακίνητης περιουσίας, εκμισθώσεις και επιχειρηματικές δραστηριότητες. Δημόσια διοίκηση και άμυνα, υποχρεωτική κοινωνική ασφάλιση. Εκπαίδευση. Υγεία και κοινωνική μέριμνα. Δραστηριότητες παροχής υπηρεσιών υπέρ του κοινωνικού ή ατομικού χαρακτήρα. Θέση στο επάγγελμα Σύνολο Εργοδότες Εργαζόμενοι για δικό τους λογαριασμό Μισθωτοί Συμβοηθούντα και μη αμειβόμενα μέλη νοικοκυριού

56 Φύλο Ομάδες κλάδων οικονομικής δραστηριότητας (ΣΤΑΚΟΔ - 91) Ιδιωτικά νοικοκυριά που απασχολούν οικιακό προσωπικό. Ετερόδικοι οργανισμοί και όργανα. Δήλωσαν ασαφώς ή ανεπαρκώς τον κλάδο ή δε δήλωσαν κλάδο οικονομικής δραστηριότητας. Θήλεις Γεωργία, κτηνοτροφία, θήρα, δασοκομία. Αλιεία. Ορυχεία και λατομεία. Μεταποιητικές βιομηχανίες. Παροχή ηλεκτρικού ρεύματος, φυσικού αερίου και νερού. Κατασκευές. Χονδρικό και λιανικό εμπόριο, επισκευή αυτοκινήτων οχημάτων, μοτοσυκλετών και ειδών ατομικής και οικιακής χρήσης. Ξενοδοχεία και εστιατόρια. Μεταφορές, αποθήκευση και επικοινωνίες. Ενδιάμεσοι χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί. Διαχείριση ακίνητης περιουσίας, εκμισθώσεις και επιχειρηματικές δραστηριότητες. Δημόσια διοίκηση και άμυνα, υποχρεωτική κοινωνική ασφάλιση. Εκπαίδευση. Υγεία και κοινωνική μέριμνα. Θέση στο επάγγελμα Σύνολο Εργοδότες Εργαζόμενοι για δικό τους λογαριασμό Μισθωτοί Συμβοηθούντα και μη αμειβόμενα μέλη νοικοκυριού

57 Φύλο Ομάδες κλάδων οικονομικής δραστηριότητας (ΣΤΑΚΟΔ - 91) Θέση στο επάγγελμα Σύνολο Δραστηριότητες παροχής υπηρεσιών υπέρ του κοινωνικού ή ατομικού χαρακτήρα. Ιδιωτικά νοικοκυριά που απασχολούν οικιακό προσωπικό. Ετερόδικοι οργανισμοί και όργανα. Δήλωσαν ασαφώς ή ανεπαρκώς τον κλάδο ή δε δήλωσαν κλάδο οικονομικής δραστηριότητας. Εργοδότες Εργαζόμενοι για δικό τους λογαριασμό Μισθωτοί Συμβοηθούντα και μη αμειβόμενα μέλη νοικοκυριού Πηγή: ΕΣΥΕ Ιδία Επεξεργασία Στον παραπάνω πίνακα παρουσιάζονται οι απασχολούμενοι κατά φύλο, ομάδες κλάδων οικονομικής δραστηριότητας και θέση στο επάγγελμα. Το 5% των απασχολουμένων είναι μισθωτοί, το 8% περίπου είναι αυτοαπασχολούμενοι ελεύθεροι επαγγελματίες, το 1% είναι εργοδότες και ένα 1% είναι μη αμειβόμενα μέλη νοικοκυριού σε οικογενειακές κυρίως επιχειρήσεις. 1.. Δημογραφικά Στοιχεία σε επίπεδο περιοχής μελέτης Στην περιοχή μελέτης ανήκουν οι δύο Ορεινοί Δήμοι Θ. Ζιάκα και Γόργιανης και οι επτά κοινότητες Αβδέλλας, Δοτσικού, Μεσολουρίου, Περιβολίου, Σαμαρίνας, Σμίξης και Φιλιππαίων. Ιδιαιτερότητα της περιοχής μελέτης είναι ο αγροτικός της χαρακτήρας Πίνακας 8: Πληθυσμός Περιοχής Μελέτης ανά Διοικητικό Διαμέρισμα Δήμος / Κοινότητα Περιοχή Μελέτης Δήμος Γόργιανης Δήμος Θεοδώρου Ζιάκα Κοινότητα Αβδέλλας Κοινότητα Δοτσικού Κοινότητα Μεσολουρίου Κοινότητα Περιβολίου Κοινότητα Σαμαρίνης Κοινότητα Σμίξης Κοινότητα Φιλιππαίων Πληθυσμός Διάρθρωση Πληθυσμού Αστικός Αγροτικός Πηγή: ΕΣΥΕ Ιδία Επεξεργασία 54

58 Πίνακας 9: Οικονομικώς ενεργός και μη ενεργός πληθυσμός, απασχολούμενοι κατά τομέα οικονομικής δραστηριότητας και άνεργοι στην περιοχή μελέτης (Στοιχεία απογραφής Μαρτίου 1) * Οικονομικώς ενεργός και μη ενεργός πληθυσμός, απασχολούμενοι κατά τομέα οικονομικής δραστηριότητας και άνεργοι (Στοιχεία απογραφής Μαρτίου 1) * Οικονομικώς Ενεργοί Απασχολούμενοι Άνεργοι Νομός / Οικονομικώς Δε δήλωσαν Δήμοι μη ενεργοί 1ο ο ο κλάδο Περιοχή Μελέτης Δήμος Γόργιανης Δήμος Θεόδωρου Ζιάκα Κοινότητα Αβδέλλας Κοινότητα Δοτσικού Κοινότητα Μεσολουρίου Κοινότητα Περιβολίου Κοινότητα Σαμαρίνας Κοινότητα Σμίξης Κοινότητα Φιλιππαίων Σύνολο Σύνολο γενής τομέας γενής τομέας 1 6 γενής τομέας 57 6 οικονομικής δραστηριότητας 7 8 Σύνολο * Βάσει στοιχείων του μόνιμου πληθυσμού Πηγή: ΕΣΥΕ Ιδία Επεξεργασία 1.. Εδαφική Οργάνωση και παραγωγική δομή Στο παρόν κεφάλαιο παρουσιάζεται η διαμορφωμένη στο Νομό κατάσταση των τριών Τομέων οικονομικής δραστηριότητας, με τρόπο ώστε να διευκολυνθεί η ανάλυση και η ερμηνεία των αναπτυξιακών δυνατοτήτων και προοπτικών του Νομού. Όπου απαιτείται, παρατίθενται συγκριτικά στοιχεία της Περιφέρειας αλλά και της επικράτειας που αποσαφηνίζουν τη διάσταση των οικονομικών μεγεθών του Νομού ανά Κλάδο. Το κείμενο με σειρά αναφοράς δομείται στις ακόλουθες ενότητες: Γενικός Σχολιασμός Τομέων Οικονομίας Πρωτογενής Τομέας Δευτερογενής Τομέας Τριτογενής Τομέας 55

59 Γενικός Σχολιασμός Τομέων Οικονομίας Πίνακας1: Κλάδοι Οικονομικής Δραστηριότητας /Παραγόμενα Προϊόντα Ν. Γρεβενών Τομέας Κλάδοι Προϊόντα Γεωργία, Σιτηρά, Ελεύθερη-Παραδοσιακή-Βιολογική Ζωοτροφές, Πρωτογενής Κτηνοτροφία, Γάλα, Μελισσοκομία, Κρέας, Υλοτομία Ξυλεία Γαλακτοκομικά Προϊόντα, Μεταποίηση Τροφίμων (Τυροκομία), Επεξεργασμένη Ξυλεία, Τεχνικές και Δομικές Κατασκευές, Έπιπλα, Δευτερογενής Επεργασία Ξύλου, Αγροτικά Μηχανήματα, Επιπλοποιία Δίχτυα Ιχθυοκαλλιεργειών, Στρατιωτικά Δίχτυα Παραλλαγής Περιηγητικός Χειμερινός Τριτογενής Τουρισμός Ορειβατικός Οικολογικός Κυνηγετικός Τουρισμός Πηγή: Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας, 6 Η οικονομία του Νομού εξακολουθεί να στηρίζεται στον πρωτογενή τομέα και συγκεκριμένα στη γεωργία και κτηνοτροφία που συντηρούν πλέον του 6% του πληθυσμού (οικονομικά ενεργού και μη ενεργού). Επισημαίνεται επίσης ότι η ιδιαίτερη γεωμορφολογία του Νομού προσφέρει δυνατότητες διαφοροποίησης και ανάπτυξης δραστηριοτήτων συμβατών με τους ευρωπαϊκούς σχεδιασμούς και κατευθύνσεις, που ενδέχεται να αυξήσουν την υφιστάμενη παραγωγική δυνατότητα αφού εκ των συνθηκών, κυρίως στην ελεύθερη κτηνοτροφία, ο Νομός είναι υποχρεωμένος να ακολουθεί τον παραδοσιακό τρόπο εκτροφής και εκμετάλλευσης. Σε ότι αφορά στους λοιπούς τομείς (δευτερογενής και τριτογενής), ιδιαίτερα σε Κλάδους του τριτογενή τομέα, όπως το εμπόριο και ο τουρισμός, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται διαρκής, πολύ μικρής κλίμακας αύξηση του πλήθους επιχειρηματικών δραστηριοτήτων, βάσει μοντέλου αυθόρμητης ανάπτυξης. Ο Νομός εξακολουθεί να στερείται επενδυτικής στρατηγικής και αδυνατεί να υλοποιήσει ο ίδιος ή να προσελκύσει σημαντικές επενδύσεις γεγονός που αποδίδεται τόσο σε εγγενείς περιορισμούς όσο και σε εξωγενείς παράγοντες και εξαρτήσεις. Πρωτογενής Τομέας Η γεωργική παραγωγή στο Νομό είναι σχετικά περιορισμένη, υψηλής ωστόσο ποιότητας, και περιλαμβάνει κυρίως σιτηρά, τομάτες, καλαμπόκι, σταφύλια και ψυχανθή. Η κτηνοτροφία του Νομού συγκεντρώνεται στις ορεινές και ημιορεινές περιοχές, με κύριο χαρακτηριστικό, λόγω συνθηκών, τη σχετικά χαμηλή απόδοση. Το μεγαλύτερο μέρος του ζωικού κεφαλαίου (κοπάδια αιγοπροβάτων) είναι μετακινούμενο. Παραμένει στο Νομό μόνο τους θερινούς μήνες, μεταφερόμενο από γειτονικές πεδινές περιοχές (Ελασσόνα και άλλες περιοχές της Θεσσαλίας), με αποτέλεσμα περίπου το 8% της παραγωγής γάλακτος να παράγεται και να μεταποιείται εκτός Νομού. 56

60 Πέραν της παραδοσιακής εκτροφής αιγοπροβάτων, σημαντική δραστηριότητα συνιστά και η εκτροφή χοίρων και πουλερικών. Εντυπωσιακή είναι η αύξηση που παρατηρείται τα τελευταία έτη στην εκτροφή χοίρων, αποδιδόμενη κυρίως στην αύξηση της τουριστικής κίνησης και τη συνεπαγόμενη αύξηση ζήτησης για κατανάλωση χοιρινού κρέατος. Το είδος, την κλίμακα και τις παραγωγικές δυνατότητες δραστηριοτήτων του πρωτογενούς τομέα του Νομού φαίνεται να καθορίζει το γεωφυσικό του περιβάλλον. Η μορφολογία του Νομού υπαγορεύει την περιορισμένη παραγωγή του γεωργικού και κτηνοτροφικού τομέα. Οι ελάχιστες πεδινές εκτάσεις χρησιμοποιούνται για την παραγωγή δημητριακών και εποχικών προϊόντων. Οι εκτεταμένοι ορεινοί και ημιορεινοί όγκοι του Νομού προσφέρουν δυνατότητες περαιτέρω ανάπτυξης ελεύθερης και ημισταβλισμένης κτηνοτροφίας (αιγοπρόβατα). Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται στο Νομό σημαντική αύξηση κτηνοτροφικών εκμεταλλεύσεων που εντάσσονται σε προγράμματα βιολογικής εκτροφής και παραγωγής, με βασικούς περιορισμούς ότι οι καλλιεργήσιμες εκτάσεις δεν επαρκούν για την παραγωγή των βιολογικών ζωοτροφών που απαιτούνται καθώς επίσης ότι οι περισσότεροι κτηνοτρόφοι δεν διαθέτουν ιδιόκτητες γαίες (όλοι σχεδόν οι βοσκότοποι είναι δημόσιοι ή κοινοτικοί). Στο σύνολο των βιολογικών προϊόντων (γεωργικών, κτηνοτροφικών) ο Νομός φαίνεται να κατανοεί πως οι αντικειμενικές συνθήκες που κάποτε συνιστούσαν περιορισμό θα μπορούσαν σήμερα να εξελιχθούν σε πλεονέκτημα. Ωστόσο, η στροφή στη βιολογική εκτροφή και καλλιέργεια μπορεί να αντιμετωπίσει σοβαρά προβλήματα, αν δεν αναπτυχθεί έγκαιρα σύστημα διασφαλίσεων και προώθησης των προϊόντων σε κατάλληλες αγορές. Από τα παραδοσιακά κτηνοτροφικά προϊόντα που παράγονται στο Νομό, το «Ανεβατό» (τύπος τυριού σε κρεμώδη μορφή) είναι χαρακτηρισμένο ως Π.Ο.Π., ενώ ικανό πλήθος άλλων προϊόντων έχουν χαρακτηριστικά ΠΟΠ (αφέρονται τα τυριά «Μανούρι», «Κασέρι», «Μπάτζος», «Κεφαλογραβιέρα» και «Μετσοβόνε» καθώς και τα τοπικά παραδοσιακά χωριάτικα λουκάνικα Γρεβενών). Επίσης, μεγάλο πλήθος τοπικών παραδοσιακών γεωργικών προϊόντων αποτελούν εν δυνάμει ΠΟΠ (ξεχωρίζουν τα αμπέλια ποικιλίας «Μοσχόμαυρο» κρασί «Ξυνόμαυρο»-, τα φασόλια Γίγαντες και Ελέφαντες των ορεινών χωριών Σπήλαιο, Μικρολίβαδο και Μοναχίτι καθώς και τα ρεβίθια της περιοχής Δεσκάτης). Σε ότι αφορά στη δασική υλοτομία και την εξόρυξη μεταλλευμάτων και πετρωμάτων, παρά τους πλούσιους πόρους του Νομού, οι τομείς αυτοί εξακολουθούν να καταγράφουν περιορισμένη δραστηριότητα και να έχουν μικρή συμβολή στη διαμόρφωση του παραγόμενου προϊόντος και στην απασχόληση (Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας, 6). Δευτερογενής Τομέας Ο Δευτερογενής τομέας υστερεί σημαντικά τόσο σε σχέση με την Περιφέρεια όσο και με το σύνολο της Χώρας. Την οικονομία του κλάδου στο Νομό δείχνει να διαμορφώνει ο κλάδος των Κατασκευών, ακολουθούμενος από τον κλάδο Τροφίμων και Ποτών. Μικρή αλλά αξιοσημείωτη συνεισφορά εμφανίζεται να έχει ο κλάδος της Βιομηχανίας Ξύλου και της 57

61 Κατασκευής Προϊόντων από Ξύλο (μη συμπεριλαμβανομένων των επίπλων). Η κατάσταση στο δευτερογενή τομέα έχει επιδεινωθεί ιδιαίτερα λόγω της οικονομικής κρίσης που πλήττει την Ελλάδα τον τελευταίο χρόνο. Οι μεταποιητικές επιχειρήσεις βρίσκονται διάσπαρτες στο Νομό, εκτός των πολύ ορεινών περιοχών. Τόσο η γεωμορφολογία του Νομού όσο και η απουσία επαρκών υποδομών δεν δίνουν δυνατότητα αποτελεσματικής αξιοποίησης των φυσικών και ανθρώπινων πόρων του Νομού, ενώ για τους ίδιους λόγους το κόστος παραγωγής των μεταποιητικών επιχειρήσεων παραμένει αυξημένο. Οι δραστηριότητες των αμιγώς μεταποιητικών-βιοτεχνικών επιχειρήσεων αφορούν κυρίως σε επεξεργασία προϊόντων του πρωτογενούς τομέα (γεωκτηνοτροφικά και δασικά προϊόντα). Οι υπάρχουσες βιοτεχνικές-βιομηχανικές μονάδες ανήκουν στον κλάδο της αγροτικής βιομηχανίας (τυροκομεία) και της επεξεργασίας ξύλου (ξυλεία, επιπλοποιία). Οι μεταποιητικές επιχειρήσεις γεωργικών προϊόντων δραστηριοποιούνται κυρίως στην επεξεργασία σιτηρών και την παραγωγή αλεύρων. Στην ελληνική αγορά διατίθεται βιολογική φέτα παραγωγής του Νομού, με την επωνυμία BIOPAN, αλλά και άλλα βιολογικά τυροκομικά προϊόντα (τυρί κατσικίσιο, κεφαλογραβιέρα, μανούρι, Μπάτζιο). Οι μεταποιητικές επιχειρήσεις του τομέα γαλακτοκομικών και ζωικών προϊόντων καταγράφουν σημαντική παρουσία και συμβολή στην οικονομία του Νομού. Τμήμα της παραγωγής διοχετεύεται σε τρίτες χώρες (κυρίως Γερμανία). Ο κλάδος τροφίμων και ζαχαροπλαστικής κινείται ικανοποιητικά, γεγονός που αποδίδεται κυρίως στην ανάπτυξη των αγορών παραδοσιακών προϊόντων. Η παραγωγή ζωικών προϊόντων (νωπού κρέατος) διοχετεύεται μέσω εμπόρων στην τοπική και περιφερειακή αγορά. Λόγω του παραδοσιακού χαρακτήρα της κτηνοτροφίας, τα παραγόμενα προϊόντα χαρακτηρίζονται για την ποιότητα και τη διατροφική τους αξία. Αξιοσημείωτη είναι και η δραστηριότητα του Αγροτικού Βιοτεχνικού Συνεταιρισμού Γυναικών Αγίου Γεωργίου (ιδρύθηκε το 199 από 18 γυναίκες της περιοχής και παράγει κυρίως παραδοσιακά ζυμαρικά, όπως τραχανάδες, χυλοπίτες, κ.α.). Διαθέτει δίκτυο πώλησης σε όλη την Περιφέρεια, ενώ τα τελευταία χρόνια έχει επεκταθεί στην αγορά της Θεσσαλονίκης και εξυπηρετεί παραγγελίες από όλη τη Χώρα. Ιδιαίτερα ευνοϊκό χαρακτηρίζεται το γεγονός ότι από τα τέλη του αποφασίστηκε η επαναλειτουργία, από ιδιώτη επενδυτή, της μεγαλύτερης μονάδας ξυλείας στο Νομό («Πίνδος») στους Μαυραναίους Γρεβενών. Το επενδυτικό πρόγραμμα προβλέπει επένδυση 11,7 εκ. καθώς και σημαντική, σταδιακή αύξηση των θέσεων απασχόλησης (από 4 θέσεις στην αρχική φάση λειτουργίας σε κατά την πλήρη λειτουργία της επιχείρησης) (Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας, 6). Τριτογενής Τομέας Ο Τριτογενής τομέας είναι με διαφορά ο πιο σημαντικός τομέας για το Νομό. Η ανάπτυξη του Τομέα στηρίζεται κυρίως στον Τουρισμό, στις Υπηρεσίες Δημόσιας Διοίκησης και στις 58

62 Επιχειρήσεις Παροχής Υπηρεσιών. Ο κλάδος Εμπορίου χαρακτηρίζεται από μικρές τοπικές επιχειρήσεις και από την έλλειψη μεγάλων αλυσίδων εμπορίου καθώς και μεγάλων επιχειρήσεων παροχής υπηρεσιών. Το Λιανικό Εμπόριο αντιμετωπίζει τις μεγαλύτερες δυσκολίες λόγω της μικρής σχετικά αγοράς αλλά και της τάσης των κατοίκων του Νομού να προμηθεύονται αγαθά από την αγορά της Κοζάνης και της Θεσσαλονίκης, αλλά και λόγω της οικονομικής κρίσης που πλήττε την αγορά. Οι επιχειρήσεις Πώλησης Τροφίμων, παρουσιάζουν, επίσης, αρκετά προβλήματα λόγω της πρόσφατης εγκατάστασης στο Νομό των αλυσίδων super-market LIDL, DIA και «Μασούτης». Ο θεσμός του franchising δεν είναι ανεπτυγμένος ικανοποιητικά αφού οι μόνες επιχειρήσεις που λειτουργούν είναι οι προαναφερθείσες αλυσίδες super-market και οι αλυσίδες Γερμανός και Vodafone. Γενικά ο Νομός, τουλάχιστο προς το παρόν, δεν φαίνεται να αποτελεί αγορά στόχο των μεγάλων επιχειρήσεων και αλυσίδων. Στο Χονδρικό Εμπόριο δραστηριοποιείται σημαντικός αριθμός επιχειρήσεων, με αξιοσημείωτο, τον κλάδο Εμπορία & Συντήρηση/Επισκευή Αυτοκινούμενων Οχημάτων, (99 επιχειρήσεις). Ο κλάδος Ξενοδοχεία-Εστιατόρια (αν και καλύπτει ιδιαίτερα υψηλό πλήθος επιχειρήσεων) απασχολεί μόλις το 4,8% των Έργαζομένων και διαμορφώνει το 6% της αξίας πωλήσεων επιχειρήσεων του Νομού. Τέλος, οι επιχειρηματικές δραστηριότητες του κλάδου Χερσαίων Μεταφορών παράγουν αξία που προσεγγίζει το % της αξίας των συνολικών πωλήσεων. Ο Τουρισμός, ως διακριτή δραστηριότητα του Τριτογενούς Τομέα, παρά το γεγονός ότι παρουσιάζει τάση ανάπτυξης (ειδικά ο αγροτουρισμός), φαίνεται να έχει μικρή συνεισφορά στη διαμόρφωση του παραγόμενου προϊόντος του Νομού (Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας, 6). Η Δυτική Μακεδονία στο σύνολό της αποτελεί μία από τις λιγότερο ανεπτυγμένες περιοχές της χώρας. Η απουσία θάλασσας, που αποτελεί το βασικότερο στοιχείο του επικρατέστερου μοντέλου τουριστικής ανάπτυξης, τη διαφοροποιεί από τους δημοφιλείς τουριστικούς προορισμούς της χώρας. Εντούτοις, οι φυσικοί και πολιτισμικοί της πόροι, η γεωμορφολογία και η ποικιλομορφία της, της προσδίδουν μία ιδιαίτερη δυναμική όσον αφορά την ανάπτυξη εναλλακτικών μορφών τουρισμού, στις οποίες περιλαμβάνονται δραστηριότητες φυσιολατρικού, χιονοδρομικού, πολιτισμικού, γαστρονομικού, θρησκευτικού, εκπαιδευτικού τουρισμού, τουρισμού περιπέτειας, κλπ.. Τουριστική Υποδομή Καταλύματα Η μειωμένη υφιστάμενη τουριστική ανάπτυξη της Περιφέρειας αποτυπώνεται στην περιορισμένη υφιστάμενη τουριστική υποδομή. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι Δυτική Μακεδονία, όπως φαίνεται και στον πίνακα που ακολουθεί, με 17 καταλύματα (σύμφωνα με στοιχεία του 7) κατέχει μόλις το 6,5% του συνολικού ξενοδοχειακού δυναμικού της μεγαπεριφέρειας Μακεδονίας Θράκης. Σε επίπεδο χώρας, ο συνολικός αριθμός των 59

63 καταλυμάτων που λειτουργούν στη Δυτική Μακεδονία αντιστοιχεί στο 1,16% του συνόλου της χώρας, η δε δυναμικότητα στο,67% της συνολικής δυναμικότητας ξενοδοχείων και ομοειδών καταλυμάτων της χώρας. Πίνακας 11: Δυναμικότητα καταλυμάτων ξενοδοχειακού τύπου και κάμπινγκ (7) ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης Κεντρικής Μακεδονίας Δυτικής Μακεδονίας ΣΥΝΟΛΟ ΑΡΙΘΜΌΣ ΚΑΤΑΛΥΜΆΤΩΝ Ξενοδοχεία Τουριστικά Σύνολο και ομοειδή κάμπινγκ καταλύματα ΑΡΙΘΜΌΣ ΚΛΙΝΏΝ Ξενοδοχεία Τουριστικά Σύνολο και ομοειδή κάμπινγκ καταλύματα Πηγή: Γ.Γ. ΕΣΥΕ Η κατανομή των καταλυμάτων και κλινών ανά Νομό της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας εμφανίζεται στον πίνακα που ακολουθεί: Πίνακας 1: Δυναμικότητα καταλυμάτων ξενοδοχειακού τύπου Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας (7) ΝΟΜΌΣ ΑΡΙΘΜΌΣ ΚΑΤΑΛΥΜΆΤΩΝ ΑΡΙΘΜΌΣ ΚΛΙΝΏΝ Γρεβενών 1 81 Καστοριάς Κοζάνης Φλώρινας ΣΎΝΟΛΟ ΠΕΡΙΦΕΡΕΊΑΣ Δ. ΜΑΚΕΔΟΝΊΑΣ Πηγή: Γ.Γ. ΕΣΥΕ Όπως φαίνεται στον πίνακα υπάρχει μία σχετική ισοκατανομή των καταλυμάτων και στους τέσσερις Νομούς της Περιφέρειας, με αυξημένη δυναμικότητα κλινών στους Νομούς Κοζάνης και Καστοριάς, όπου υπάρχουν σχετικά μεγάλες ξενοδοχειακές μονάδες. Ο Νομός Γρεβενών υπολείπεται έναντι των άλλων, τόσο από άποψη αριθμού καταλυμάτων όσο και από άποψη δυναμικότητας. Το μεγαλύτερο μέρος των καταλυμάτων του Νομού Γρεβενών εντοπίζεται σε οικισμούς κοντά στο χιονοδρομικό κέντρο της Βασιλίτσας, το οποίο αποτελεί το μαζικότερο τουριστικό πόλο του Νομού κατά τη διάρκεια της χειμερινής (χιονοδρομικής) περιόδου. Στον παρακάτω πίνακα παρουσιάζεται η κατανομή του ξενοδοχειακού δυναμικού των τεσσάρων νομών της Περιφέρειας ανά κατηγορία: 6

64 Πίνακας 1: Ξενοδοχειακό Δυναμικό κατά Κατηγορία ΝΟΜΟΣ 5***** 4**** *** ** 1* Σύνολο Ξ Δ Κ Ξ Δ Κ Ξ Δ Κ Ξ Δ Κ Ξ Δ Κ Ξ Δ Κ ΓΡΕΒΕΝΑ ΚΑΣΤΟΡΙΑ ΚΟΖΑΝΗ ΦΛΩΡΙΝΑ ΣΥΝΟΛΟ Πηγή: Γ.Γ. ΕΣΥΕ Ξ: Ξενοδοχείο / Δ: Δωμάτια / Κ: Κλίνες Σύμφωνα με τα στοιχεία του πίνακα στην Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας υπάρχουν μόνο δύο () ξενοδοχειακές μονάδες πέντε αστέρων, μία στην Κοζάνη και μία στην Καστοριά. Το μεγαλύτερο μέρος του ξενοδοχειακού δυναμικού της Περιφέρειας είναι καταλύματα και αστέρων, συνολικής δυναμικότητας 4.11 κλινών που αντιστοιχεί στο 89% της συνολικής δυναμικότητας της Περιφέρειας. Στο Νομό Γρεβενών, που αποτελεί και την ευρύτερη περιοχή ενδιαφέροντος της παρούσας μελέτης, από τα 1 καταλύματα ξενοδοχειακού τύπου, ένα (1) είναι 4 αστέρων, επτά (7) τριών αστέρων, εννέα (9) δύο αστέρων και τέσσερα (4) ενός αστεριού. Γενικά, η πλειοψηφία των καταλυμάτων της περιφέρειας είναι καταλύματα του τύπου «Ενοικιαζόμενα δωμάτια/επιπλωμένα διαμερίσματα». Αυτό καταδεικνύει το είδος της τουριστικής ανάπτυξης και ζήτησης στην περιοχή, η οποία απέχει από το πρότυπο του μαζικού τουρισμού. Χιονοδρομικά Κέντρα Σημαντικό στοιχείο του τουριστικού προϊόντος του Νομού Γρεβενών, αποτελεί το χιονοδρομικό κέντρο της Βασιλίτσας. Το χιονοδρομικό κέντρο βρίσκεται στα όρια των Νομών Γρεβενών και Ιωαννίνων, σε υψόμετρο 1.75 μέτρων και σε απόσταση χλμ. από τη Θεσσαλονίκη και 4 χλμ. από την Αθήνα. Τα τελευταία χρόνια, ο χιονοδρομικός τουρισμός εξελίσσεται σε ιδιαίτερα δυναμικό κλάδο για τη Δυτική Μακεδονία. Η ολοκλήρωση σημαντικού τμήματος της Εγνατίας Οδού, ο εκσυγχρονισμός και η επέκταση των χιονοδρομικών κέντρων, αλλά και η δημιουργία νέας και η ποιοτική αναβάθμιση της υφιστάμενης τουριστικής υποδομής, έχουν συμβάλει στην αύξηση της επισκεψιμότητας της περιοχής κατά τη διάρκεια της χειμερινής περιόδου. Τουριστική Ζήτηση Σύμφωνα με τους διαθέσιμους οικονομικούς δείκτες, το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας για το έτος 6, ανήλθε σε 4.58 εκατ. (σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΣΥΕ) συνεισφέροντας κατά,% περίπου στο ΑΕΠ της χώρας. Η εξέλιξη του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος κατά νομό της Περιφέρειας Δυτικής 61

65 Μακεδονίας για την περίοδο 6 παρουσιάζεται στον παρακάτω πίνακα: Πίνακας 14: Εξέλιξη ΑΕΠ - 6 Έτη Νομοί Γρεβενών Καστοριάς Κοζάνης Φλώρινας Σύνολο Δυτικής Μακεδονίας Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ελλάδας Όπως φαίνεται από τον πίνακα, παρατηρείται μία διαχρονική αύξηση του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος όλων των Νομών της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας. Η κατανομή της συμβολής κάθε κλάδου στο Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν του Νομού Γρεβενών, σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΣΥΕ για το έτος 6 παρουσιάζεται στον παρακάτω πίνακα. Πίνακας 15: Κατανομή κάθε κλάδου στο ΑΕΠ του Νομού ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΗ ΠΡΟΣΤΙΘΕΜΕΝΗ ΑΞΙΑ ΚΑΤΑ ΚΛΑΔΟ (ΣΤΟΙΧΕΙΑ 6, ΠΟΣΑ ΣΕ ΕΚΑΤ. ) Γεωργία, δασοκομία, αλιεία 8 Βιομηχανία, συμπεριλαμβανομένης της ενέργειας 7 Κατασκευές 144 Χονδρικό και λιανικό εμπόριο, επισκευές οχημάτων και ειδών οικιακής 58 χρήσης, ξενοδοχεία και εστιατόρια, μεταφορές και επικοινωνίες Χρηματοπιστωτική μεσολάβηση, διαχείριση ακίνητης περιουσίας, 68 εκμίσθωση και επιχ/κές δραστηριότητες Άλλες υπηρεσίες 88 Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία Ελλάδας Από τα στοιχεία των κλάδων για το 6 και συγκρινόμενα με προηγούμενα έτη (από το έως το 6) προκύπτουν τα εξής στοιχεία: Παρατηρείται μία διαχρονική μείωση της συμμετοχής του κλάδου της γεωργίας, δασοκομίας και αλιείας στο Νομό Γρεβενών, 6

66 Ο κλάδος της βιομηχανίας αλλά και των κατασκευών, κατά το έτος 6, παρουσίασαν σημαντική αύξηση, Ο τομέας του εμπορίου και υπηρεσιών, συμπεριλαμβανομένου του τομέα των ξενοδοχείων και εστιατορίων, παρουσιάζει διαχρονική αύξηση. Συγκεκριμένα, στο Νομό Γρεβενών αυξήθηκε από 4 εκατ. που ήταν το σε 58 εκατ. Από τα στοιχεία αφίξεων διανυκτερεύσεων στα καταλύματα ξενοδοχειακού τύπου στους τέσσερις Νομούς της Περιφέρειας, που παρουσιάζονται στους παρακάτω πίνακες, και συγκρινόμενα με τα αντίστοιχα στοιχεία άλλων περιφερειών της Ελλάδας, προκύπτουν τα ακόλουθα συμπεράσματα: Το σύνολο των αφίξεων στα καταλύματα ξενοδοχειακού τύπου της Δυτικής Μακεδονίας για το έτος 6 αντιστοιχεί στο 1,47% των συνολικών αφίξεων της χώρας (σύνολο χώρας αφίξεις) και σε 1,1% για το 7 (σύνολο χώρας αφίξεις). Όσον αφορά το Νομό Γρεβενών, οι αφίξεις για το έτος 6 ανέρχονται σε ποσοστό 9,78% των συνολικών αφίξεων στην Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας, ενώ για το έτος 7 το ποσοστό αυτό αυξήθηκε σε 1,5%. Αντίστοιχα, το σύνολο των διανυκτερεύσεων για το 6 ανέρχεται σε που αντιστοιχεί σε,66% των συνολικών διανυκτερεύσεων στα καταλύματα ξενοδοχειακού τύπου της χώρας ( ) και το 7 σε 89.1 που αντιστοιχεί σε,61% του συνόλου της χώρας ( ). Από τα στοιχεία αυτά προκύπτει ότι η Δυτική Μακεδονία αποτελεί ως επί το πλείστον προορισμό ολιγοήμερων αποδράσεων (κυρίως Σαββατοκύριακου). Ειδικά για το Νομό Γρεβενών, οι συνολικές διανυκτερεύσεις ανήλθαν σε 4.4 κατά το 6, που αντιστοιχούν σε 1,7% των συνολικών διανυκτερεύσεων της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας, ενώ το 7 ανήλθαν σε 4.64 ή 1,86% των συνολικών διανυκτερεύσεων της Περιφέρειας. Όσον αφορά τα στοιχεία πληρότητας, ο Νομός Γρεβενών παρουσιάζει τη χαμηλότερη πληρότητα μεταξύ των Νομών της Δυτικής Μακεδονίας, με 1,6% το 6 και,6% κατά το 7. Η μέση πληρότητα των καταλυμάτων της Περιφέρειας ανέρχεται στο 1,15% με το Νομό Καστοριάς να παρουσιάζει τη μεγαλύτερη. 6

67 Πίνακας 16: Αφίξεις στα Καταλύματα Ξενοδοχειακού Τύπου (πλην κάμπινγκ) 6 7 Αφίξεις Νομός Ημεδαποί Αλλοδαποί Αφίξεις Κλίνες Σύνολο που Ημεδαποί Αλλοδαποί Κλίνες που Σύνολο λειτουρ. λειτουρ. ΓΡΕΒΕΝΏΝ ΚΑΣΤΟΡΙΆΣ ΚΟΖΆΝΗΣ ΦΛΏΡΙΝΑΣ ΣΎΝΟΛΟ Δ ΜΑΚΕΔΟΝΊΑΣ Πηγή: Γ.Γ. ΕΣΥΕ Πίνακας 17: Διανυκτερεύσεις στα Καταλύματα Ξενοδοχειακού Τύπου (πλην κάμπινγκ) 6 Νομός 7 Διανυκτερεύσεις Ημεδαποί Αλλοδαποί Διανυκτερεύσεις Πλη- Σύνολο ρότητα % Ημεδαποί Αλλοδαποί Πληρότητα % Σύνολο ΓΡΕΒΕΝΏΝ ,6% ,6% ΚΑΣΤΟΡΙΆΣ ,1% ,4% ΚΟΖΆΝΗΣ ,4% ,6% ΦΛΏΡΙΝΑΣ ,5% ,7% ΣΎΝΟΛΟ Δ ,8% ,% ΜΑΚΕΔΟΝΊΑΣ Πηγή: Γ.Γ. ΕΣΥΕ Όπως προκύπτει από τα παραπάνω στοιχεία η Δυτική Μακεδονία υπολείπεται σε τουριστική υποδομή και κίνηση έναντι των άλλων Περιφερειών της Ελλάδας, κατέχοντας την τελευταία θέση. Αυτό μπορεί σε μεγάλο βαθμό να αποδοθεί στην απουσία παράκτιας ζώνης και άρα στη μη δυνατότητα ανάπτυξης μαζικού τουρισμού στη βάση του προτύπου «ήλιος και θάλασσα». Εντούτοις, η Περιφέρεια διαθέτει σημαντικούς πόρους, φυσικούς, πολιτισμικούς, ιστορικούς, κλπ., οι οποίοι δεν έχουν αξιοποιηθεί επαρκώς, παρουσιάζουν όμως μία δυναμική εξέλιξης σε πόρους ανάπτυξης εναλλακτικών μορφών τουρισμού και διαμόρφωσης ενός διακριτού τουριστικού προϊόντος για την Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας Χρήσεις γης Συγκρούσεις Χρήσεων Γης Η περιοχή της Βόρειας Πίνδου, διατηρεί ακόμη, κατά το μεγαλύτερο μέρος της, την ιστορική της μορφή και τις χρήσεις, χωρίς πολλούς τραυματισμούς από παρεμβάσεις ασύμβατες προς το φυσικό τοπίο. Οι κύριες χρήσεις γης στην περιοχή είναι: η δασοπονία και η κτηνοτροφία. 64

68 Πριν από την δημιουργία του Εθνικού Πάρκου Βόρειας Πίνδου η κτηνοτροφία αποτελούσε την κυρίαρχη μορφή χρήσης του χώρου. Αυτό είναι ορατό από τα έντονα σημάδια της οπισθοδρομικής διαδοχής που υπέστησαν πολλά δασικά οικοσυστήματα, όπως είναι τα φαινόμενα διάβρωσης που δημιουργήθηκαν εξαιτίας της εντατικής χρήσης από την κτηνοτροφία. Δευτερεύουσες χρήσεις γης και δραστηριότητες είναι: η θήρα, η γεωργία, η αλιεία και η δασική αναψυχή. Με την κήρυξη του Δρυμού διαμορφώθηκε ένα νέο καθεστώς στην περιοχή όπου στον Πυρήνα του Πάρκου απαγορεύονται, περιορίζονται ή ελέγχονται όλες οι προαναφερόμενες χρήσεις και διαμορφώνεται ένα ιδιαίτερο καθεστώς απόλυτης προστασίας, ενώ στις περιφερειακές τους ζώνες επιτρέπεται η άσκηση δραστηριοτήτων όπως κτηνοτροφία, γεωργία, αλιεία, υπό προϋποθέσεις, περιορισμούς και πάντοτε κάτω από αυστηρό έλεγχο. Βέβαια, όσον αφορά την κτηνοτροφία, ήταν και είναι δύσκολη η επιβολή περιορισμών διότι η έλλειψη οργανωμένου σχεδίου ανάπτυξης της κτηνοτροφίας στην περιοχή και εναλλακτικών λύσεων είναι καθοριστικός παράγοντας. Τα λιβάδια της περιοχής ανήκουν στην ψευδοαλπική ζώνη και αποτελούν χώρους ανάπτυξης της αιγοπροβατοτροφίας λόγω της βοσκήσιμης ύλης την καλοκαιρινή περίοδο, όταν τα χειμερινά και εαρινά - φθινοπωρινά λιβάδια ξηραίνονται με αποτέλεσμα να είναι ακατάλληλα για βόσκηση. Τα θερινά λιβάδια ήταν πάντοτε καθοριστικός παράγοντας ανάπτυξης της νομαδικής κτηνοτροφίας και είναι συνδεδεμένα με τους θρύλους και τις παραδόσεις της παραδοσιακά ασκούμενης κτηνοτροφίας. Οι κτηνοτρόφοι της περιοχής ασκούν νομαδική κτηνοτροφία (μετακινούμενοι κτηνοτρόφοι) στην περιοχή μελέτης κατά την θερινή περίοδο, ενώ τον χειμώνα κατεβαίνουν στα χειμερινά λιβάδια του Θεσσαλικού κάμπου (πχ. Τυρνάβου, Βελεστίνου Φαρσάλων, Φαρκαδόνας Τρικάλων κ.λ.π). Αυτή η μορφή κτηνοτροφίας ασκείται εδώ και αιώνες από τους Βλάχους της περιοχής. Η οικόσιτη κτηνοτροφία είναι πάρα πολύ μικρή. Η δασική εκμετάλλευση ασκείται στην περιοχή, κατά το μεγαλύτερο μέρος της, στις δημόσιες δασικές εκτάσεις. Η εκμετάλλευση των δασών γίνεται από τις κρατικές εκμεταλλεύσεις Δασών (Κ.Ε.Δ) των Δασαρχείων της περιοχής και από τους Ελεύθερους Δασικούς Συνεταιρισμούς Εργασίας (Ε.Δ.Σ.Ε) των κατοίκων της περιοχής, εξασφαλίζοντας την ορθολογική και αειφόρο διαχείριση των δασών και ένα σημαντικό έσοδο των παραδασοβίων πληθυσμών (Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας, 6). Από τα πολλά προβλήματα που δημιούργησαν και δημιουργούν οι υφιστάμενες χρήσεις γης στην περιοχή της μελέτης, επισημαίνονται τα σπουδαιότερα. Πρώτο πρόβλημα είναι οι πάρα πολλοί και απρογραμμάτιστα χαραγμένοι δασικοί δρόμοι. Η δασική Υπηρεσία κυρίως, αλλά και 65

69 οι διάφοροι δασοκτήμονες, στην προσπάθεια μείωσης του κόστους μετατόπισης και μεταφοράς των δασικών προϊόντων διάνοιξαν μεγάλο αριθμό δασικών δρόμων. Οι δρόμοι αυτοί παρά το μικρό πλάτος τους, διασπούν τη συνέχεια των δασών και επηρεάζουν τα οικοσυστήματα ενώ πολλές φορές λόγω των μεγάλων συχνά κατά μήκος κλίσεων τους υφίστανται χαραδρωτικές διαβρώσεις. Επίσης καθιστούν, έστω και με δυσκολία, δυνατή την μετακίνηση οχημάτων σε περιοχές που έ-χουν ανάγκη ηρεμίας ενώ συχνά χρησιμοποιούνται και για παράνομη θήρα. Προκύπτει επομένως, η ανάγκη μελέτης για το απαραίτητο δασικό οδικό δίκτυο, για την προστασία και επίσκεψη της περιοχής, και η απαγόρευση στο υπόλοιπο δίκτυο με αποκλεισμό της κίνησης οχημάτων (με μπάρες), έτσι ώστε να χρησιμοποιούνται από τους επισκέπτες οι πεζόδρομοι και να αφεθούν να αποκατασταθούν φυσικά. Δεύτερο πρόβλημα είναι η παράνομη, μη ελεγχόμενη βόσκηση στον πυρήνα του Εθνικού Δρυμού. Τρίτο πρόβλημα είναι η παράνομη υλοτομία. Θα πρέπει να ενταθούν τα μέτρα φύλαξης, να αυξηθεί το προσωπικό φύλαξης και να αναζητηθούν εναλλακτικές λύσεις για την αντιμετώπιση των προβλημάτων και των απαγορεύσεων π.χ η βελτίωση των ελευθέρων στην βοσκή λιβαδιών, η διάθεση με χαμηλό τίμημα ή δωρεάν ξυλεία ατομικών αναγκών κλπ Οικιστικό Δίκτυο Ο Νομός διαιρείται σε 8 δήμους και 7 κοινότητες, με πρωτεύουσα και διοικητικό κέντρο του νομού την πόλη των Γρεβενών. Η έδρα της Περιφερειακής Διοίκησης καθώς και της Διαχειριστικής Αρχής του ΠΕΠ Δυτικής Μακεδονίας βρίσκονται στην πόλη της Κοζάνης. Στην περιοχή μελέτης όπως έχει ήδη αναφερθεί περιλαμβάνονται δύο Δήμοι και επτά Κοινότητες. Πίνακας 18:Καποδιστριακοί Δήμοι και Κοινότητες Περιοχής Μελέτης (έκταση) Δήμος Έκταση (στρέμματα) Έδρα Δήμος Γόργιανης Κηπούρειο Δήμος Θ. Ζιάκα Μαυραναίοι Κοινότητα Αβδέλλας 4.4 Αβδέλλα Κοινότητα Δοτσικού.65 Δοτσικό Κοινότητα Μεσολουρίου Μεσολούρι Κοινότητα Περιβολίου 17.1 Περιβόλι Κοινότητα Σαμαρίνης Σαμαρίνα Κοινότητα Σμίξης 5.9 Σμίξη Κοινότητα Φιλιππαίων Φιλιππαίοι Σύνολο 8.89 Πηγή: ΥπΕσΔΔ&Α, Σχέδιο Καποδίστριας 66

70 Σημαντικότερο αστικό κέντρο της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας είναι η Κοζάνη, η οποία ως έδρα της περιφερειακής διοίκησης αποτελεί το μοναδικό κέντρο πρώτου επιπέδου στο αστικό σύστημα της Περιφέρειας. Η πόλη των Γρεβενών αποτελεί κέντρο δεύτερου επιπέδου και συγκεντρώνει το σύνολο των διοικητικών λειτουργιών του Νομού και το μεγαλύτερο όγκο των εξυπηρετήσεων, καθώς το μέγεθος των υπολοίπων οικισμών είναι σημαντικά μικρότερο. Στα αστικά κέντρα τρίτου επιπέδου περιλαμβάνεται η Δεσκάτη. Στους οικισμούς τετάρτου επιπέδου περιλαμβάνονται οι έδρες των Δήμων που δεν κατατάσσονται σε κάποιο από τα ανώτερα επίπεδα. Οι οικισμοί αυτοί παρέχουν τις στοιχειώδεις αυτοδιοικητικές υπηρεσίες με ορισμένους μόνο εξ αυτών να εμφανίζουν οικονομικό δυναμισμό και μια σχετική αυτονομία ως προς το εμπόριο και τις βασικές εξυπηρετήσεις. Τις τελευταίες δεκαετίες έχουν ενισχυθεί σημαντικά τα αστικά κέντρα 1ου και ου επιπέδου, γεγονός που κρίνεται θετικό, δεδομένου του αναβαθμισμένου ρόλου που καλούνται να διαδραματίσουν τα αστικά κέντρα μεσαίου και μικρού μεγέθους για την προώθηση της αναπτυξιακής διαδικασίας. Ωστόσο, η διαδικασία αυτή συντελέστηκε σε βάρος της ποιότητας ζωής των κατοίκων των αστικών κέντρων και σε βάρος της παραγωγικότητας τους. Παράλληλα, απέβη σε βάρος των οικισμών χαμηλότερου επιπέδου, που βίωσαν και εξακολουθούν να βιώνουν της εγκατάλειψη και την οικονομική συρρίκνωση. Κατά τη νέα προγραμματική περίοδο τίθεται επίσης το θέμα των επιπτώσεων της Εγνατίας Οδού στο Νομό Γρεβενών, τη στιγμή που εξακολουθούν να συντηρούνται οι εξαρτήσεις από το Πολεοδομικό Συγκρότημα Θεσσαλονίκης σε θέματα όπως η υγεία πρόνοια και η εκπαίδευση. Από το 11 θα τεθεί σε εφαρμογή το Σχέδιο Καλλικράτης που για το Νομό Γρεβενών προβλέπεται η δημιουργία δύο Δήμων: Δήμος Γρεβενών, με έδρα τα Γρεβενά, ο οποίος θα συγκροτηθεί: από το νυν δήμο Γρεβενών, το δήμο Βεντζίου, το δήμο Ηρακλεωτών, το δήμο Αγίου Κοσμά, το δήμο Θεοδώρου Ζιάκα, το δήμο Γόργιανης και τις κοινότητες Αβδέλλας, Δοτσικού, Μεσολουρίου, Περιβολίου, Σαμαρίνας, Σμίξης και Φιλιππαίων Δήμος Δεσκάτης, με έδρα τη Δεσκάτη, που θα περιλαμβάνει: το νυν ομώνυμο δήμο και το δήμο Χασίων. Παρακάτω παρουσιάζεται ο Χάρτης με τους νέους Δήμους του Νομού. 67

71 Χάρτης : Δήμοι Νομού Γρεβενών σύμφωνα με το Σχέδιο Καλλικράτης Πηγή: Δίκτυα Τεχνικής Υποδομής Δίκτυα Συγκοινωνιών και Μεταφορών Ο Νομός στερείται σιδηροδρομικού δικτύου, ενώ εξυπηρετείται από τα αεροδρόμια Κοζάνης (5 km), Καστοριάς (7 km) και Θεσσαλονίκης (184 km). Το εσωτερικό οδικό δίκτυο σήμερα, μετά την υλοποίηση σειράς έργων (κυρίως συγχρηματοδοτούμενων), θεωρείται γενικά ικανοποιητικό αν και η γεωμορφολογία του Νομού καθιστά χρονοβόρα την εσωτερική και περιφερειακή μετακίνηση προσώπων και τη διακίνηση εμπορευμάτων. Κύριοι οδικοί άξονες προς τα μεγάλα αστικά κέντρα (Αθήνα, Θεσσαλονίκη) είναι η Εθνική Οδός Αθηνών Λαμίας, η Εθνική Οδός Θεσσαλονίκης Βέροιας και η Εγνατία που άλλαξε δραματικά τον οδικό χάρτη της Περιφέρειας δημιουργώντας νέα δεδομένα για τις μεταφορές. Ο Νομός, με την Εγνατία, απέκτησε ταχεία και ασφαλή πρόσβαση στη Βαλκανική και τα λιμάνια της Θεσσαλονίκης και της Ηγουμενίτσας. Στο εσωτερικό της περιοχής μελέτης το υφιστάμενο οδικό δίκτυο είναι κλίμακας χαμηλότερης αρχίζοντας από τις επαρχιακές οδούς, τις κοινοτικές, τις αγροτικές, τους δασικούς δρόμους και φθάνοντας στα ορειβατικά μονοπάτια. 68

72 Ηλεκτρική Ενέργεια Όλοι οι οικισμοί έχουν ηλεκτροδότηση. Υποσταθμοί ΔΕΗ υπάρχουν ανατολικά από τα Γρεβενά. Υψηλή τάση δεν διασχίζει την περιοχή μελέτης. Τηλεπικοινωνίες Τερματικά κέντρα (ΤΕΚ) έχουμε στους Ασπράγγελους, στη Σαμαρίνα, στη Σμίξη, στην Κρανέα και στο Κηπούρειο. Ο κύριος πάροχος τηλεφωνίας είναι ο ΟΤΕ, ενώ υπάρχει και δίκτυο οπτικών ινών, το οποίο συμπληρώνεται µε κατάλληλες ασυρµατικές ζεύξεις, οι οποίες έχουν εγκατασταθεί σε δυσπρόσιτα σηµεία ώστε να δημιουργούνται οι αναγκαίοι δακτύλιοι. Τέλος, όλες οι εταιρείες κινητής τηλεφωνίας είναι διαθέσιμες στην περιοχή μελέτης. Αποχετευτικό Δίκτυο Στους μικρούς οικισμούς γίνεται κυρίως με βόθρους και δεν υπάρχουν συνήθως δίκτυα αποχέτευσης, ενώ στους μεγαλύτερους οικισμούς γίνεται τοπικά μέσω παντορροϊκών συστημάτων. Επεξεργασία Λυμάτων Στερεών Αποβλήτων Στην περιοχή δεν υπάρχει εγκατάσταση επεξεργασίας Λυμάτων, ενώ η Διαχείριση Στερεών Αποβλήτων γίνεται κεντρικά από την Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας και συγκεκριμένα από την Ανώνυμη Εταιρία Διαχείρισης Απορριμμάτων Δυτικής Μακεδονίας ( ΙΑ ΥΜΑ ΑΕ) στην οποία συμμετέχουν ενεργά οι ΟΤΑ των τεσσάρων νομών της Περιφέρειας. Προβλέπεται η κατασκευή δύο σταθμών μεταφόρτωσης στο νομό Γρεβενών (Δήμος Γρεβενών, 8). Υποδομές Ύδρευσης Από τα προγράμματα των τριών Κοινοτικών Πλαισίων Στήριξης και από το Ολοκληρωμένο Πρόγραμμα Ανασυγκρότησης Γρεβενών - Κοζάνης έχουν συγχρηματοδοτηθεί τα περισσότερα έργα ύδρευσης. Η κατάσταση των δικτύων ύδρευσης κρίνεται σε γενικές γραμμές ικανοποιητική εκτός συγκεκριμένων περιπτώσεων όπου λόγω παλαιότητας των δικτύων παρατηρούνται προβλήματα παροχετευτικότητας. Επίσης, η περιοχή μελέτης παρουσιάζει μικρά ελλείμματα για την κάλυψη των υδρευτικών της αναγκών µόνο κατά την θερινή περίοδο Υποδομές Υγείας Οι υποδομές Υγείας στην περιοχή παρουσιάζουν σημαντική υστέρηση. Το Νομαρχιακό Νοσοκομείο Γρεβενών βρίσκεται σε νέο κτίριο που κατασκευάστηκε στο πλαίσιο του Β ΚΠΣ. Έχει δυναμικότητα 1 κλινών και συνολική επιφάνεια 1.78 τ.µ. Επίσης υπάρχουν αγροτικά ιατρεία και κινητές υπηρεσίες περίθαλψης που ενισχύουν το έργο της Υγείας. 69

73 1..8 Υποδομές Εκπαίδευσης Στα Γρεβενά λειτουργούν 5 παιδικοί σταθμοί, 1 νηπιαγωγεία, 1 Δημοτικά Σχολεία, Γυμνάσια και Λύκεια. Επίσης, υπάρχουν και υποδομές που δε λειτουργούν λόγω έλλειψης μαθητών. Σημαντικό στοιχείο για την πόλη των Γρεβενών αποτελεί και η λειτουργία του ΤΕΙ «Εφαρμογές Πληροφορικής στη Διοίκηση και Οικονομία» Κοινωνικές Υποδομές Στην περιοχή και συγκεκριμένα στο Δήμο Γρεβενών λειτουργούν Κρατικοί Παιδικοί σταθμοί, 1 ΚΑΠΗ, 1 Γηροκομείο και 1 Κέντρο Οικογενειακής Φροντίδας (ΚΕ.Φ.Ο.) στα πλαίσια του οποίου λειτουργούν επίσης 1 επί πλέον Παιδικός σταθμός και ταπητουργεία Φορείς Οργανωμένης Κοινωνίας Πολιτών Παρακάτω παρουσιάζονται οι διάφοροι φορείς που μπορεί να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην περιοχή μελέτης να την επηρεάσουν με τις αποφάσεις τους. Σωματείο Ιδιοκτητών Καφετεριών- Ειδών Εστίασης- Κέντρων Ψυχαγωγίας Ιππικός Σύλλογος Γρεβενών Κυνηγετικός Σύλλογος Γρεβενών Χιονοδρομικός Ορειβατικός Σύλλογος Γρεβενών Γυναικείος Συνεταιρισμός Αγίου Γεωργίου Γυναικείος Συνεταιρισμός Καρπερού Σύλλογος Τουριστικών Επιχειρήσεων Σύλλογος Ξενοδόχων Νομού Γρεβενών Σύλλογος Βιοκαλλιεργητών Συνεταιρισμός Γυν. Αγ.Γεωργίου Δασικός Συνεταιρισμός Αβδέλλας Δασικός Συνεταιρισμός Αγ.Θεοδώρων Δασικός Συνεταιρισμός Γρεβενών ''Η Λάβδα'' Δασικός Συνεταιρισμός Ανθρακιάς Δασικός Συνεταιρισμός Ζιάκα Δασικός Συνεταιρισμός Κηπουρείου Δασικός Συνεταιρισμός Κρανιάς Δασικός Συνεταιρισμός Κοσματίου Δασικός Συνεταιρισμός Μαυραναίων Δασικός Συνεταιρισμός Μικρολιβάδου Δασικός Συνεταιρισμός Μεσολάκκου Δασικός Συνεταιρισμός Μοναχιτίου Δασικός Συνεταιρισμός Περιβολίου Δασικός Συνεταιρισμός Σαμαρίνας 7

74 Δασικός Συνεταιρισμός Σμίξης Δασικός Συνεταιρισμός Σπηλαίου Δασικός Συνεταιρισμός Τρικώμου Δασικός Συνεταιρισμός Φελλίου Σύλλογος Γυναικών Καλλονής Πολιτιστικοί Σύλλογοι Γρεβενών και των υπολοίπων οικισμών Αθλητικοί Σύλλογοι Από Περιβαλλοντικές Οργανώσεις στην περιοχή δραστηριοποιούνται η ΜΚΟ Καλλιστώ και ο Αρκτούρος, οι οποίες έχουν αρκετή εμπειρία σε ζητήματα περιβάλλοντος και διαχείρισης του οικοτόπου της Αρκούδας. Τέλος, το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης μπορεί να αποτελέσει ουραγό της όλης προσπάθειας για διατήρηση του φυσικού και πολιτιστικού πλούτου της περιοχής Ιστορικά και πολιτιστικά δεδομένα Τα γεφύρια των Γρεβενών αποτελούν από τους σημαντικότερους και δημοφιλέστερους πόρους του Νομού. Χρονολογούνται από το 16 ο έως το 17ο αιώνα, ενώ 16 από αυτά είναι χαρακτηρισμένα ως διατηρητέα μνημεία. Σήμερα στο Νομό σώζονται 17 πετρόχτιστα γεφύρια, τα γνωστότερα από τα οποία είναι το γεφύρι του Ασίζ αγά, το μεγαλύτερο μονότοξο γεφύρι της Μακεδονίας, το δίτοξο γεφύρι του Ζιάκα, δίπλα από τη νέα γέφυρα που οδηγεί στο ομώνυμο χωριό, το γεφύρι της Πραμόριτσας με μήκος 4μ, το μονότοξο γεφύρι του Κάστρου χτισμένο πάνω από τον ποταμό Γρεβενίτη, το οποίο σχηματίζει τέλειο ημικύκλιο ύψους 8μ.. Τα σημαντικότερα Γεφύρια είναι: Μονή Οσίου Νικάνορα Γεφύρι Λιάτισσας ή Κλέφτη Γεφύρι Δοτσικού Γεφύρι Τρικώμου (Αζίζ Αγά) Γεφύρι Προσβόρρου Αλατόπετρας στο Μύλο Σπηλαίου (Κατσογιάννη) Γεφύρι Γεφύρι Πορτίτσας Γεφύρια Κρανιάς (Ματσαγκάνη και Σταμπέκη) Γεφύρι Δασυλλίου Γεφύρι Ζιάκα Γεφύρια Κηπουρειού (Σταυροποτάμου και Σπανού) Γεφύρι Τρικώμου Γεφύρι Ταξιάρχη 71

75 Γεφύρι Ανθοχωρίου Γεφύρι Κυπαρισσίου Γεφύρι Αγίων Θεοδώρων Γεφύρι του Μεγάρου. Ο Νομός Γρεβενών διαθέτει πλούσια παράδοση με αξιόλογη παρουσία στις τέχνες και τη μουσική. Η Σαμαρίνα ήταν ξακουστή για τους ζωγράφους αγιογράφους της, ενώ το δημοτικό τραγούδι που αναφέρεται στα παιδιά της Σαμαρίνας ξεχωρίζει για την περιοχή. Αξιόλογα είναι επίσης τα μοναστήρια, τα βυζαντινά και τα μεταβυζαντινά μνημεία του Νομού, πόλοι προσέλκυσης τουριστών στο πλαίσιο του θρησκευτικού, πολιτισμικού, περιηγητικού τουρισμού. Λίγα χιλιόμετρα πριν τη Δεσκάτη, βρίσκεται η Ιερά Μονή της Ζάβορδας, χτισμένη το 1544 από τον Όσιο Νικάνορα και δίπλα το ασκηταριό του Οσίου πάνω από τα ορμητικά νερά του Αλιάκμονα. Από τις παλαιότερες Μονές είναι η Ιερά Μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου Τορνικίου, χτισμένη περίπου στα 1 και η Μονή Ευαγγελισμού της Παναγίας Μπουνάσιας που πιθανότατα χτίσθηκε το 148. Στην άλλη πλευρά του νομού, βρίσκεται ο ναός της Μεγάλης Παναγίας στη Σαμαρίνα με το πεύκο πάνω στον τρούλο, ενώ στην είσοδο της Βάλια Κίρνα συναντάται ο ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος και η Αγία Παρασκευή. Ιδιαίτερο θρησκευτικό μνημείο για το νομό είναι η Ιερά Μονή Κοιμήσεως της Θεοτόκου ή Παναγία Σπηλιώτισσα που ιδρύθηκε το 164. Στο Νομό Γρεβενών έχουν επίσης ανακαλυφθεί ανεκτίμητης αξίας προϊστορικά ευρήματα, όπως οι μεγαλύτεροι ίσως χαυλιόδοντες του κόσμου στη Μηλιά Γρεβενών, που ανήκουν σε ένα προβοσκιδωτό, ηλικίας.. ετών με ύψος περίπου 4,5 μ και βάρος Παναγιά μεγαλύτερο από Μεγάλη 1 τόνους. Ο νεολιθικός οικισμός Κνίδης, ένας μικρός οικισμός που Σαμαρίνα χρονολογείται στο τέλος της αρχαιότερης και τις αρχές της νεότερης Νεολιθικής περιόδου, αποτελεί επισκέψιμο αρχαιολογικό χώρο υπό την επίβλεψη της 15 ης Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων. Τα βλαχοχώρια του Νομού, η Σμίξη, η Σαμαρίνα, η Αβδέλλα, το Ζιάκα, Περιβόλι, Σπήλαιο, και η Καλλονή, αποτελούν παραδοσιακά οικιστικά σύνολα. Τους καλοκαιρινούς μήνες και κυρίως τον Αύγουστο εξέχουσα θέση στα πολιτιστικά δρώμενα του Νομού έχουν τα παραδοσιακά πανηγύρια των χωριών, ενώ το χειμώνα τα αποτελούν αναβίωση παράδοσης και των Ανακατωσάρια της τοπικής εθίμων της Αποκριάς. 7

76 1..1 Τοπικά Προϊόντα Τα κύρια τοπικά προϊόντα του Νομού Γρεβενών, είναι τα εξής: Α. Τυροκομικά προϊόντα Η τυροκομία αποτελεί σημαντική οικονομική δραστηριότητα στο Νομό Γρεβενών. Το κύριο προϊόν είναι η φέτα, παράγονται ωστόσο και άλλα είδη τυριών σε μικρότερες ποσότητες όπως ανεβατό (Κρεμώδες τυρί από παστεριωμένο κατσικίσιο γάλα), κασέρι, κεφαλοτύρι, μανούρι και μπάτζιος τα οποία έχουν χαρακτηρισθεί όλα ως ΠΟΠ. Τα τοπικά τυροκομεία απορροφούν κυρίως το αιγοπρόβειο γάλα, και στη συνέχεια προωθούν τα προϊόντα τους στις τοπικές αγορές της Δυτικής Μακεδονίας, ενώ σημαντικές ποσότητες τοπικών τυροκομικών προϊόντων διακινούνται σε αγορές εκτός της περιφέρειας και στο εξωτερικό. Β. Μανιτάρια Η περιοχή των Γρεβενών έχει μακρά παράδοση στη συλλογή άγριων μανιταριών, και τα τελευταία κυρίως χρόνια, έχουν αναδειχθεί σε σήμα κατατεθέν του Νομού. Κυρίως στα χωριά που απλώνονται Αλατόπετρα, γύρω από Πολυνέρι, το Βόιο (Σπήλαιο, Φιλιππαίοι, κλπ) φυτρώνουν και συλλέγονται συστηματικά δεκάδες ή και εκατοντάδες ποικιλίες μανιταριών, μεταξύ των οποίων τα πλευρώτους (Pleutotus ostreatus), οι κοπρίνοι (Coprinus comatus), τα νεραντζάκια (Cantharellus cibarius). Σήμερα, στο Νομό δραστηριοποιούνται διάφορες επιχειρήσεις συλλογής, επεξεργασίας και μεταποίησης μανιταριών οι οποίες παράγουν και διακινούν μεγάλη ποικιλία προϊόντων όπως συσκευασμένα μανιτάρια, μανιτάρια τουρσί, σε σκόνη, αλλά και μανιτάρια γλυκό κουταλιού, μαρμελάδα, λικέρ και παραδοσιακά ζυμαρικά με μανιτάρι, καθώς και εστιατόρια τα οποία σερβίρουν παραδοσιακές και σύγχρονες συνταγές βασισμένες στο μανιτάρι. Επίσης, έχει καθιερωθεί ως θεσμός η ετήσια Γιορτή Μανιταριού που διοργανώνεται κάθε φορά σε διαφορετική τοποθεσία του Νομού Γρεβενών. Γ. Παραδοσιακά ζυμαρικά και γλυκά κουταλιού Στο Νομό Γρεβενών δραστηριοποιούνται διάφοροι συνεταιρισμοί, όπως οι Συνεταιρισμοί Γυναικών Αγ. Γεωργίου και Καρπερού, οι οποίοι παράγουν αντιπροσωπευτικά προϊόντα του Νομού Γρεβενών, μεταξύ των οποίων ζυμαρικά (πίτουρα, τραχανά, χυλοπίτες) και γλυκά κουταλιού με παραδοσιακές συνταγές και μεθόδους διατηρημένες από γενιά σε γενιά και με πρώτες ύλες που προμηθεύονται από τοπικούς παραγωγούς ή και που παράγουν οι ίδιες. 7

77 1.4 Ανασκόπηση και Αξιολόγηση των μέχρι σήμερα Παρεμβάσεων Η συγκεκριμένη ενότητα αφορά στην ανασκόπηση και αποτίμηση τόσο του σχεδιασμού και της υλοποίησης μέτρων και ενεργειών προστασίας και διαχείρισης του Εθνικού Πάρκου της Βόρειας Πίνδου και της περιοχής του Νομού Γρεβενών γύρω από αυτό, όσο και των αναπτυξιακών παρεμβάσεων που υλοποιήθηκαν στο πλαίσιο των προηγούμενων προγραμματικών περιόδων. Πίνακας 19: Ενταγμένα Έργα στον τομέα του Πολιτισμού κατά την προγραμματική περίοδο - 6 ΠΡΟΫΠ/ΜΟΣ ΕΝΤΑΓΜΕΝΑ ΕΡΓΑ: ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΕΡΓΟΥ ΑΝΑΠΛΑΣΗ -ΑΝΑΔΕΙΞΗ - ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ ΚΑΙ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΣΩΣΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΤΟ ΠΕΤΡΙΝΟ ΓΕΦΥΡΙ ΤΟΥ "ΑΖΙΖ ΑΓΑ" Δ.Δ. ΤΡΙΚΩΜΟΥ ΔΗΜΟΥ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΖΙΑΚΑ 57. ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ Ι.Ν. ΑΓΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ Δ.Δ. ΜΑΥΡΑΝΑΙΩΝ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ Θ. ΖΙΑΚΑ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ - ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ - ΑΝΑΔΕΙΞΗ Ι.Ν. ΑΓ. ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΣΑΜΑΡΙΝΑΣ Ν. ΓΡΕΒΕΝΩΝ 9.47 ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ - ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ - ΑΝΑΔΕΙΞΗ Ι.Ν. ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ ΣΑΜΑΡΙΝΑΣ Ν. ΓΡΕΒΕΝΩΝ.817 ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΚΑΘΟΛΙΚΟΥ ΜΟΝΗΣ ΚΟΙΜΗΣΕΩΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΝΟΜΟΥ ΓΡΕΒΕΝΩΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΩΔΩΝΟΣΤΑΣΙΟΥ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ Δ.Δ. ΚΟΣΜΑΤΙΟΥ ΔΗΜΟΥ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΖΙΑΚΑ Ν. ΓΡΕΒΕΝΩΝ 5. ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ Ι.Ν. ΑΓΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΠΕΡΙΒΟΛΙΟΥ Ν. ΓΡΕΒΕΝΩΝ ΣΩΣΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΤΟ ΠΕΤΡΙΝΟ ΓΕΦΥΡΙ ΖΙΑΚΑ Δ.Δ. ΖΙΑΚΑ ΔΗΜΟΥ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΖΙΑΚΑ Σύνολο κατηγορίας ενέργειας ΥΠΟΔΟΜΕΣ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ - ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΑΠΟΠΕΡΑΤΩΣΗ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ ΑΙΘΟΥΣΑΣ ΤΕΧΝΗΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΔΗΜΟΥ ΓΡΕΒΕΝΩΝ ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΔΗΜΟΥ ΓΡΕΒΕΝΩΝ Σύνολο κατηγορίας ενέργειας ΣΥΝΟΛΙΚΟΣ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΝΤΑΓΜΕΝΩΝ ΕΡΓΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Πηγή: ΟΠΣ «ΕΡΓΟΡΑΜΑ 74

78 Πίνακας : Ενταγμένα Έργα στον τομέα του Τουρισμού κατά την προγραμματική περίοδο - 6 ΠΡΟΫΠ/ΜΟΣ ΕΝΤΑΓΜΕΝΑ ΕΡΓΑ: ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΕΡΓΟΥ. ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ / ΟΡΕΙΒΑΤΙΚΑ ΚΑΤΑΦΥΓΙΑ ΑΝΑΔΕΙΞΗ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΔΙΑΔΡΟΜΩΝ ΣΤΟΥΣ ΟΡΕΙΝΟΥΣ ΟΓΚΟΥΣ ΤΟΥ Ν.ΓΡΕΒΕΝΩΝ 44. ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΠΕΡΙΗΓΗΤΙΚΟΥ ΜΟΝΟΠΑΤΙΟΥ ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΖΙΑΚΑ 85.6 Σύνολο κατηγορίας ενέργειας 75.6 ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΣΠΗΛΑΙΟΥ Σύνολο κατηγορίας ενέργειας.6. ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ ΣΕ ΑΓΡΟΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΕΝΘΑΡΡΥΝΣΗ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ Σύνολο κατηγορίας ενέργειας ΣΥΝΟΛΙΚΟΣ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΝΤΑΓΜΕΝΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ Πηγή: ΟΠΣ «ΕΡΓΟΡΑΜΑ» Πίνακας 1: Ενταγμένα Έργα από το ΟΠΑΝΓΚ κατά την προγραμματική περίοδο - 6 Ολοκληρωμένο Πρόγραμμα Ανάπτυξης Γρεβενών-Κοζάνης (ΟΠΑΝΓΚ) ΠΡΟΫΠ/ΜΟΣ ΕΡΓΟΥ Κέντρο Νεοσυλλέκτων 4.4. Διοικητήριο Γρεβενών 1.. Νέο Σαλέ στο Χιονοδρομικό Κέντρο Βασιλίτσας.. Έργα Ύδρευσης 6.. Εγγειοβελτιωτικά Έργα 16.. Οδικά Έργα.. Ολυμπιακά Έργα 6.. Έργα Υποδομών Δημόσιας Υγείας.. Έργα Υποδομών Εκπαίδευσης 1.8. ΣΥΝΟΛΙΚΟΣ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΝΤΑΓΜΕΝΩΝ ΕΡΓΩΝ 9.. Πηγή: Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας, 6 75

79 Πίνακας : Ενταγμένα Έργα στο ΘΗΣΕΑΣ κατά την προγραμματική περίοδο - 6 Ενταγμένα έργα Ανά Οργανισμό Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ) της περιοχής μελέτης Δήμος Γόργιανης Δήμος Θεόδωρου Ζιάκα Κοινότητα Αβδέλλας Κοινότητα Μεσολουρίου Κοινότητα Περιβολίου Κοινότητα Σμίξης Εσωτερική Οδοποιία Ύδρευση Κηπουρίου Αναπλάσεις Προμήθεια Μηχανολογικού Εξοπλισμού Κατασκευή Αθλητικών Κέντρων Συντήρηση Δημοτικών Σχολείων Συντήρηση Δημοτικών Κτιρίων Ύδρευση Δήμου Θ. Ζιάκα Ανάπλαση Χώρων Δ.Δ. Δήμου Ζιάκα Μελέτη Ανακατασκευής Πλατείας Δ.Δ. Ζιάκα Ανακατασκευή Πλατείας Δ.Δ. Ζιάκα Εσωτερική Οδοποιία Δήμου Θ. Ζιάκα Προμήθεια Μηχανικού Εκσκαφέα Μελέτη Βελτίωσης Βατότητας - Ασφαλτόστρωση Δρόμου Περιβολάκι-Λάβδα Αγροτική Οδοποιία Δήμου Θ. Ζιάκα Μελέτη Κατασκευής της Οδού Σπήλαιο-Φαράγγι Αρχιτεκτονική Μελέτη Πέτρινων Γεφυριών Αγορά Οικοπέδων Μελέτη Αναπαλαίωσης Δημοτικού Σχολείου Δ.Δ. Σπηλαίου Ανάδειξη Αξιοποίηση Μονοπατιών Δήμου Ζιάκα Τοπογραφική Μελέτη στον Δήμο Θ. Ζιάκα Αποκατάσταση Γηπέδου Δ.Δ. Μαυραναίων Μελέτη Σχ/σμού Ερμηνείας της Φύσης για την Ίδρυση Κέντρου Περιβ/κής Εκπαίδευσης Διαμόρφωση Χώρων Κέντρου Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Δ.Θ. ΖΙΑΚΑ Προμήθεια Απορριμματοφόρου Αποκατάσταση Ζημιών από Θεομηνίες Εσωτερική Οδοποιία Ανάπλαση Οικισμού Βιολογικός Καθαρισμός Προμήθεια Εκχιονιστικού Μηχανήματος 4Χ4 Προμήθεια Απορριμματοφόρου Πηγή: Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας, 6 από Ιστοσελίδα ΥΠΕσΔΔ&Α- /6/5 Πίνακας : Ενταγμένα Έργα στο ΟΠΑΑΧ κατά την προγραμματική περίοδο - 6 ΠΡΟΫΠ/ΜΟΣ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΕΡΓΟΥ ΟΠΑΑΧ 1.76, ,88 Κατασκευή συγκροτήματος ενοικιαζόμενων δωματίων στη Σμίξη (9 δωμάτια 18 κλίνες) 88.8,7.9,4 Ίδρυση Ξενοδοχειακής μονάδας στην Αλατόπετρα (19 δωμάτια 4 κλινες).57, , , , , , , ,7.5,89 1.1,5 16., 6.61, 46.7,6 7.84,18 ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΑΓΡΟΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ (ΟΠΑΑΧ) Κατασκευή Ξενώνα στη Σαμαρίνα Γρεβενών με παράλληλες τουριστικές δράσεις (7 δωμάτια 14 κλίνες) Ανάπτυξη ξενοδοχειακής μονάδας ιδιοκτησίας Δαβίτη Παναγιώτας στο Ζιάκα (1 δωμάτια 6 κλίνες) Επέκταση εκσυγχρονισμός ενοικιαζόμενων επιπλωμένων δωματίων Σαμαρίνα (5 δωμάτια 1 κλίνες ) Ξενοδοχείο * στο Πολυνέρι (18 δωμάτια 1 σουίτα 7 κλίνες) Αναβάθμιση & επέκταση ξενοδοχειακού τύπου επιπλωμένων διαμερισμάτων Γ τάξης σε ξενοδοχείο * στη Σμίξη (1 δωμάτια κλίνες) Ξενώνας 4 κλιεδιών τύπου επιπλωμένων δωματίων στο Περιβολάκι (6 δωμάτια 1 κλίνες) Επέκταση δραστηριοτήτων υφισταμενης ξενοδοχειακής μονάδας βελτίωση του περιβάλλοντα χώρου και εγκαταστάσεων στους Φιλιππαίους (16 δωμάτια 6 κλίνες) Εκσυγχρονισμός της Ξενοδοχειακής μονάδας Βίλα Αλεξάνδρα με την επέκταση του εστιατορίου στο Ζιάκα (9 δωμάτια 18 κλίνες) Ίδρυση μονάδας ενοικιαζόμενων δωματίων 4 κλειδιών στη Σαμαρίνα (8 δωμάτια 15 κλίνες) 76

80 ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΑΓΡΟΤΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ (ΟΠΑΑΧ) ΠΡΟΫΠ/ΜΟΣ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΕΡΓΟΥ ΟΠΑΑΧ Ίδρυση αγροτουριστικής μονάδας στο περιβόλι (7 δωμάτια 14 κλίνες) 1.78, ,8 Τουριστικές επιπλωμένες κατοικίες στην Κρανιά (5 δωμάτια κλίνες) 1.8, ,54 Ξενοδοχείο * με εστιατόριο στο Πολυνέρι (1 δωμάτια 49 κλίνες σουίτες) 46.84,4 64. Επιπλωμένα διαμερίσματα στους Φιλιπαίους (6 δωμάτια 1 κλίνες) 47.1, ,9 Ξενοδοχείο * στο Λάβδα (4 δωμάτια σουίτες 66 κλίνες) ,5 64. Ίδρυση ξενοδοχειακής μονάδας «Μοτέλ» * στην Κρανιά Γρεβενών (1 δωμάτια κλίνες) 4.47,66 5.8,4 88.,9.81, , , , Ίδρυση παραδοσιακής ταβέρνας στο Κοσμάτι 67.65, ,46 Κατασκευή παραδοσιακής ταβέρνας και εκθεσιακού χώρου στη Σαμαρίνα 8.858, Ανέγερση Εστιατορίου στο Πολυνέρι 46.5,1 7.78,6 98.8, ,11 Επέκταση και βελτίωση υφιστάμενης ξενοδοχειακής μονάδας στο Πανόραμα (56 δωμάτια 11 κλίνες) Ίδρυση Ξενοδοχείου * στους Φιλιππαίους ( δωμάτα 4 κλίνες) Δημιουργία υποδομής για την οργάνωση και υλοποίηση εναλλακτικών μορφών τουρισμού Λάβδας Ίδρυση επιχείρησης εναλλακτικού τουρισμού στην περιοχή Λάβδα Εκσυγχρονισμός και βελτίωση παρεχόμενων υπηρεσιών υφιστάμενης μονάδας δραστηριοτήτων εναλλακτικού τουρισμού στο Μέγαρο Επέκταση και εκσυγχρονισμός διαδικασιών παραγωγής επεξεργασίας μετάλλων κ δαπάνη εγκατάστασης εξοπλισμού θέρμανσης στο Κηπουρειό Εκσυγχρονισμός μονάδας παραγωγής εμφιαλωμένου φυσικού μεταλλικού νερού στη Σαμαρίνα Εκσυγχρονισμός υφιστάμενης βιοτεχνικής μονάδας παραγωγής προϊόντων από ξύλο στο Τρίκωμο.866, ,86 Ίδρυση τυροκομείου στα πλαίσια καθετοποίησης παραγωγής , 8.899, ,5 9..5, ,89 Ίδρυση κέντρου συντονισμού συγκομιδής α ύλης (Κουρέλας ΑΕ) ΣΥΝΟΛΙΚΟΣ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΝΤΑΓΜΕΝΩΝ ΕΡΓΩΝ Πηγή: Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων, κ.α., 9 Τέλος ο Φορέας Διαχείρισης του Πάρκου έχει υλοποιήσει μια σειρά από έργα και μελέτες στην περιοχή μελέτης, τα οποία παρουσιάζονται στον παρακάτω πίνακα. Πίνακας 4: Συγχρηματούμενα έργα Φορέα κατά την προγραμματική περίοδο - 6 ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ/ΤΙΤΛΟΣ ΕΙΔΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΩΝ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΜΙΚΡΩΝ ΥΔΡΟΗΛΕΚΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΔΥΝΑΜΙΚΟΤΗΤΑΣ 5MW ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΗ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΑΡΚΟΥ ΤΗΣ Β. ΠΙΝΔΟΥ ΜΕΛΕΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΘΗΡΑΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΗ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΑΡΚΟΥ ΤΗΣ Β. ΠΙΝΔΟΥ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΣΧΕΔΙΟΥ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΟΜΕΝΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΑΡΚΟΥ Β. ΠΙΝΔΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΕΠ «ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ» -6 (Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε) ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ: Ε.Τ.Π.Α. 8% Εθνικοί Πόροι % ΕΠ «ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ» -6 (Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε) ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ: Ε.Τ.Π.Α. 8% Εθνικοί Πόροι % ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ INTERREG IIIA ΕΛΛΑΔΑ-ΑΛΒΑΝΙΑ (ΥΠ.ΟΙ.Ο.) ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ: ΠΡΟΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ 5.18,1 (με ΦΠΑ) 5.15,6 (με ΦΠΑ) ,97 (με ΦΠΑ) Ε.Τ.Π.Α. 75% Εθνικοί Πόροι 5% 77

81 ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ/ΤΙΤΛΟΣ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΑΕΙΦΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΔΑΣΩΝ ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΑ ΠΙΝΔΟ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΠΡΟΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ INTERREG IIIA ΕΛΛΑΔΑ-ΑΛΒΑΝΙΑ (ΥΠ.ΟΙ.Ο.) 69.7, (με ΦΠΑ) ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ: Ε.Τ.Π.Α. 75% Εθνικοί Πόροι 5% ΕΠ «ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ» -6 (Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΟΠΤΕΥΣΗΣ ΦΥΛΑΞΗΣ ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ: Ε.Τ.Π.Α. 8% Εθνικοί Πόροι % ΕΠ «ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ» -6 (Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ (monitoring) ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ: Ε.Τ.Π.Α. 8% Εθνικοί Πόροι % ΕΠ «ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ» -6 (Υ.ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε) ΕΝΕΡΓΕΙΕΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΙΔΩΝ, ΟΙΚΟΤΟΠΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΙΩΝ ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΕΜΠΕΙΡΙΩΝ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΛΒΑΝΙΑ 69.64,7 (με ΦΠΑ) 77.5, (με ΦΠΑ) ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ: 6.18, (με ΦΠΑ) Ε.Τ.Π.Α. 8% Εθνικοί Πόροι % ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ INTERREG IIIA ΕΛΛΑΔΑ-ΑΛΒΑΝΙΑ (ΥΠ.ΟΙ.Ο.) 17.9,4 (με ΦΠΑ) ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ: Ε.Τ.Π.Α. 75% Εθνικοί Πόροι 5% ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ INTERREG IIIA ΕΛΛΑΔΑ-ΑΛΒΑΝΙΑ (ΥΠ.ΟΙ.Ο.) ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ: 78.1,5 (με ΦΠΑ) Ε.Τ.Π.Α. 75% Εθνικοί Πόροι 5% ΣΥΝΟΛΙΚΟΣ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΕΝΤΑΓΜΕΝΩΝ ΕΡΓΩΝ ,88 Πηγή: Φορέας Διαχείρισης Πάρκου Β. Πίνδου 1.5 Ανάλυση SWOT Στη συγκεκριμένη ενότητα παρατίθενται τα βασικά πλεονεκτήματα, μειονεκτήματα, ευκαιρίες και απειλές της περιοχής μελέτης. Ιδιαίτερη έμφαση θα δοθεί στο φυσικό περιβάλλον και στις δυνατότητες ανάπτυξής της λαμβάνοντας κυρίως υπόψη τα πολιτιστικά δεδομένα, την οικονομία και τον τουρισμό. Για την ανάλυση SWOT χρησιμοποιείται πίνακας x ο οποίος θα συνοδεύεται από επεξηγηματικό κείμενο. 78

82 Πίνακας 5: Ανάλυση SWOT Δυνατότητες Προβλήματα Αξιόλογο φυσικό περιβάλλον με πλούσια πανίδα και χλωρίδα Χαμηλό ποσοστό αρδευόμενης αγροτικής γης Προβλήματα Συνεχής ανάπτυξη του τριτογενή τομέα και ιδιαίτερα του τουριστικού κλάδου βατότητας του επαρχιακού δικτύου ιδιαίτερα τους χειμερινούς μήνες Μεγάλος χρόνος προσέγγισης σε λιμάνια με επιπτώσεις Ισχυρή συμμετοχή του τουρισμού στο ΑΕΠ του Νομού (56%) στη φύση του εμπορίου και στις εμπορευματικές ροές Απουσία σιδηροδρομικής και αεροπορικής σύνδεσης Αυξανόμενη δραστηριότητα στον τομέα της βιολογικής καλλιέργειας και κτηνοτροφίας Προβλήματα επάρκειας νερού τη θερινή περίοδο Προβλήματα στο δίκτυο ηλεκτρικού ρεύματος και στις Δυναμικό κύκλωμα βιολογικών προϊόντων τηλεπικοινωνίες τους χειμερινούς μήνες στις πιο Υψηλή προσφορά παραδοσιακών προϊόντων απομακρυσμένες περιοχές Σημαντική τουριστική δυναμικότητα στην πόλη των Μη επαρκείς πολιτιστικές υποδομές ή /και εξοπλισμός Γρεβενών των υφιστάμενων δομών Η Βασιλίτσα αποτελεί σημαντικό τουριστικό πόλο Ανεπαρκείς προβολή των πολιτιστικών δρώμενων της Ύπαρξη πρότυπης μονάδας παρασκευής και τυποποίησης βιολογικών τυροκομικών προϊόντων, όπως και αξιόλογου αριθμού μικρών παραδοσιακών τυροκομείων περιοχής Χαμηλό ποσοστό του οικονομικά ενεργού πληθυσμού Υψηλό ποσοστό ανεργίας Μη επιβαρημένο από χημικά και γεωργικά φάρμακα έδαφος, ιδιαίτερα στις ορεινές και ημιορεινές περιοχές (δεν απαιτείται να τεθούν οι εκτάσεις σε αγρανάπαυση). Πλούσιος υδροφόρος ορίζοντας και πολλά λιμναία και Περιορισμένη εξαγωγική δραστηριότητα Δυσμενείς συνέπειες στο φυσικό περιβάλλον λόγω της ανεξέλεγκτης βόσκησης ρέοντα ύδατα, τόσο στις πεδινές όσο και στις ορεινές Έλλειψη περιοχές τυποποίηση πολλών προϊόντων (μέλι) Εκτεταμένα παρθένα δάση κωνοφόρων και ποικιλία Περιορισμένη ανθοφόρων φυτών στα βουνά και τους αγρούς, που τοπικών προϊόντων με τα τουριστικά καταλύματα ευνοούν την μελισσοκομία Περιοδικότητα τουριστικής περιόδου Σημαντικά αποθέματα ξυλείας για οικοδομική χρήση Απουσία οργανωμένης προβολής και προώθησης του καθώς και παραγωγή μεταποιημένων προϊόντων υψηλής τουριστικού προφίλ της περιοχής ποιότητας προϋποθέσεων σύνδεση για του την μεταποίηση κυκλώματος και εμπορίας Περιορισμένες δραστηριότητες παροχής ταξιδιωτικών Διαφοροποιημένη γεωμορφολογία και γεωφυσική διαμόρφωση του Νομού σε σχέση με τους λοιπούς νομούς της Περιφέρειας υπηρεσιών (ενημέρωση, ξεναγήσεις, περιηγήσεις, κ.α.) Αδυναμία ανάδειξης δραστηριοτήτων του πρωτογενούς τομέα με τουριστικό ενδιαφέρον (κτηνοτροφία, Κλιματολογικές και καιρικές συνθήκες που ευνοούν τον οικοτεχνία, χειμερινό τουρισμό προϊόντων, κ.α.) Ικανοποιητική, διαρκώς αναπτυσσόμενη, ήπιας μορφής, Η έλλειψη καταρτισμένου δυναμικού, συνεπεία της τουριστική υποδομή (καταλύματα, ξενώνες, εστιατόρια, αυξανόμενης διαρροής του νέου σε ηλικία πληθυσμού αθλητικές-ψυχαγωγικές δραστηριότητες), στις ορεινές προς τα αστικά κέντρα. και ημιορεινές περιοχές του Νομού. Πλήθος παραδοσιακών αρχιτεκτονικών μελισσοκομία, Περιορισμένη κτισμάτων έως παρασκευή ανύπαρκτη ενημέρωση-προσανατολισμός παραδοσιακών εκπαίδευση επαγγελματιών και που 79

83 (γεφύρια, βυζαντινά και μεταβυζαντινά μοναστήρια, παρέχουν, ξωκλήσια) και ειδικού ενδιαφέροντος αρχαιολογικά και τουρισμού. παλαιοντολογικά ευρήματα Πλούσια ανεκμετάλλευτη κύρια Απουσία λαογραφική και ιστορική ή συμπληρωματικά, επιχειρησιακού φορέα υπηρεσίες υποστήριξης, συντονισμού και παρακολούθησης της επιχειρηματικής παράδοση. τουριστικής δραστηριότητας στο Νομό. Εύκολη και γρήγορη πρόσβαση στο Νομό επισκεπτών Πλημμελής έως ανύπαρκτη καταγραφή, παρακολούθηση που προέρχονται από τη Βόρεια Ελλάδα, μέσω της και αξιολόγηση της τουριστικής κίνησης του Νομού. Εγνατίας Οδού. Αδυναμία ανάπτυξης οικονομιών κλίμακας (μικροί κλήροι, Διασύνδεση με το βασικό οδικό άξονα της Κεντρικής Ελλάδος (Ε65). μεγάλη διασπορά). Χαμηλή Ικανοποιητικό εσωτερικό οδικό δίκτυο. επενδυτική δραστηριότητα στον τομέα μεταποίησης γεωργικών και κτηνοτροφικών προϊόντων, Νέες, σύγχρονες δημόσιες αστικές και διαδημοτικές υποδομές (ύδρευση-αποχέτευση, επεξεργασία λυμάτων, συνοδευόμενη από έλλειψη ντόπιων επενδυτικών κεφαλαίων. οδικές και λοιπές υποδομές μεταφορών). Ευκαιρίες Περιορισμοί Η ολοκλήρωση της Εγνατίας Οδού συνέδεσε την περιοχή με τις άλλες περιφέρειες Περιορισμένη ανάπτυξη Μαζικών Μεταφορών Μη έγκαιρη εφαρμογή Κοινοτικής περιβαλλοντικής Αξιοποίηση του ΕΣΠΑ και των λοιπών εθνικών και νομοθεσίας στους τομείς γεωργίας και κτηνοτροφίας, Ευρωπαϊκών πόρων και προγραμμάτων για δημιουργία διαχείρισης υδατικών πόρων, διαχείρισης υγρών και και εκσυγχρονισμό περιβαλλοντικών υποδομών καθώς στερεών και εφαρμογή συστημάτων περιβαλλοντικής διαχείρισης περιοχών από τις επιχειρήσεις Το αποβλήτων, δυσχερές διαχείρισης οικονομικό προστατευόμενων περιβάλλον λόγω της Αυξανόμενη ζήτηση για ποιοτικότερα προϊόντα οικονομικής κρίσης Προτεραιότητα του ΕΣΠΑ η ενίσχυση του Αγροτικού Υστέρηση στην απορρόφηση των κονδυλίων του ΕΣΠΑ, Χώρου λόγω αδυναμιών τοπικών φορέων στο σχεδιασμό και την Εστίαση του ΕΣΠΑ στην αναβάθμιση των αστικών και ημιαστικών περιοχών και στην ανάδειξη της ωρίμανση δράσεων Η μείωση του αριθμού πλούτου συνεπεία της περιορισμένης ανανέωσης του αγροτικού Νέες μορφές ζήτησης στους τομείς της γεωργίας (ΠΟΠ, παραδοσιακά και τοπικά τρόφιμα) και παραδοσιακών εκμεταλλεύσεων Αξιοποίηση των πόρων από το Νέο Αναπτυξιακό Νόμο (γεωργικών των φυσιογνωμίας των οικισμών και του αρχιτεκτονικού κτηνοτροφικών), πληθυσμού Ο κίνδυνος περιβαλλοντικών επιπτώσεων από την ελεύθερη κτηνοτροφία (υπερβολική βόσκηση φυσικών ενδιαιτημάτων) Αύξηση της ζήτησης για εναλλακτικές μορφές τουρισμού Ο κίνδυνος σημαντικής αύξησης των τιμών πρώτων Αύξηση εισοδήματος από την ανάπτυξη ειδικών μορφών υλών (σπόρων, ζωοτροφών, συμπληρωμάτων), γεγονός τουρισμού που θα οδηγήσει σε αύξηση του κόστους παραγωγής Αξιοποίηση νέων χρηματοδοτικών μέσων, πχ ΣΔΙΤ βιολογικών προϊόντων του Νομού Το «Ολοκληρωμένο Πρόγραμμα Βιώσιμης Ανάπτυξης Το ενδεχόμενο αθρόας εισαγωγής νωπών γεωργικών και Βόρειας κτηνοτροφικών προϊόντων (βιολογικών ή μη) από τη & Κεντρικής Πίνδου» που προσφέρει δυνατότητες άμεσης και δραστικής βελτίωσης υποδομών Βαλκανική και την Ανατολική Ευρώπη Το διαρκώς αυξανόμενο ενδιαφέρον πληθυσμού αστικών Απρόβλεπτα καιρικά φαινόμενα, ιδιαίτερα κατά τη 8

84 κέντρων για θεματικές δραστηριότητες στην ύπαιθρο και χειμερινή στα φυσικά ενδιαιτήματα παγετοί), με συνέπειες στην παραγωγή της ορεινής Το αυξανόμενο ενδιαφέρον Ελλήνων και ξένων για τον θρησκευτικό και πολιτιστικό τουρισμό μελών φορέων της Ε.Ε. για εκπαιδευτικούς και άλλους σκοπούς (δήμων, σχολείων, επαγγελματικών και επιστημονικών ενώσεων, κ.α.) (παρατεταμένες χιονοπτώσεις, γεωργίας και κτηνοτροφίας Η Η διαρκής διεύρυνση των ανταλλαγών επισκέψεων περίοδο πιθανή απροθυμία χρηματοπιστωτικού ή/και συστήματος αδυναμία να του υποστηρίξει επενδυτικά σχέδια τουριστικής ανάπτυξης του Νομού Το ενδεχόμενο παρατεταμένης οικονομικής ύφεσης της ελληνικής οικονομίας, με συνέπειες στον εσωτερικό Οι διαφαινόμενες προοπτικές ανάπτυξης του αθλητικού- τουρισμό προπονητικού τουρισμού, όπως και των εταιρικών Η πιθανότητα να αναδειχθούν νέοι ανταγωνιστικοί προγραμμάτων τουριστικοί προορισμοί σε περιοχές εγγύς των μεγάλων ψυχαγωγίας και δημιουργικής κινητοποίησης αστικών κέντρων της Χώρας Το πρόγραμμα LEADER+ και ΟΠΑΑΧ Η πιθανότητα να αναδειχθούν ανταγωνιστικοί τουριστικοί προορισμοί χαμηλού κόστους σε συνορεύουσες χώρες (Αλβανία, Βουλγαρία, ΠΓΔΜ) Η πιθανότητα να αναδειχθούν ανταγωνιστικοί τουριστικοί προορισμοί εντός της ίδιας της Περιφέρειας Πηγή: Ιδία Επεξεργασία Με βάση τα ευρήματα της SWOT Analysis, ο προσανατολισμός της περιοχής μελέτης είναι η ανάδειξη του φυσικού, πολιτιστικού, ιστορικού, παραδοσιακού και τουριστικού πλούτου της. Ωστόσο, στα πλαίσια της μέριμνας για τη διασφάλιση αποτελεσματικότητας και αποδοτικότητας της στρατηγικής του, πρέπει να ληφθούν μέτρα για την πρόληψη και αντιμετώπιση των προβλημάτων και των απειλών που εντοπίστηκαν (αλλά και ενδεχόμενων άλλων) καθώς επίσης και προσαρμογής στις σύγχρονες απαιτήσεις των προτεινόμενων στρατηγικών κατευθύνσεων. Πέραν των γενικών μέτρων που πρέπει να ληφθούν, απαιτείται να σχεδιαστούν, να προγραμματιστούν και να υλοποιηθούν αναπτυξιακά έργα τα οποία να μετουσιώνουν τη στρατηγική ανάπτυξης σε αποτελέσματα. Πρώτο μέλημα των Τοπικών Αρχών πρέπει να είναι η βελτίωση της ποιότητας ζωής των κατοίκων και η δημιουργία ελκυστικών συνθηκών διαβίωσης για τη συγκράτηση του πληθυσμού και για την προσέλκυση νέων κατοίκων. Ίσως είναι ευκαιρία η οικονομική κρίση να αποτελέσει το εφαλτήριο έναυσμα για την επιστροφή των κατοίκων στην ύπαιθρο. Ο προσδιορισμός της ταυτότητας της περιοχής μέσα από την απόδοση και σύνθεση βασικών κοινωνικών, πολιτιστικών και οικονομικών χαρακτηριστικών θα προσδώσουν στην περιοχή αναγνωρισιμότητα με σημαντικά οφέλη. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η χάραξη ενιαίας στρατηγικής στον τομέα του τουρισμού με στόχο τον εναλλακτικό τουρισμό και τη διερεύνηση της τουριστικής δραστηριότητας. Η παράλληλη ανάληψη πρωτοβουλιών για την προβολή και προώθηση των τοπικών και παραδοσιακών προϊόντων μπορεί να συμβάλλει στην εμπορική επέκταση της τοπικής οικονομίας πέραν των γεωγραφικών της ορίων και στην ενίσχυση της επιχειρηματικής δραστηριότητας και ανταγωνιστικότητας εντός των ορίων της περιοχής με παράλληλα υπερτοπικά οφέλη. 81

85 ΣΤΑΔΙΟ : ΥΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΒΙΟΧΩΡΗΤΙΚΟΤΗΤΑΣ.1 Εισαγωγή Το περιβάλλον και ο τουρισμός, αλλά και ευρύτερα η αναψυχή αποτελούν χωρίς αμφιβολία τις νέες παραμέτρους που κυριαρχούν στην εκτίμηση κάθε αναπτυξιακής πρωτοβουλίας που επιχειρείται τα τελευταία χρόνια με στόχο την ποιοτική βελτίωση της ζωής. Η αύξηση των μεγεθών που παρατηρείται στη διάρθρωση του τουριστικού προϊόντος (ζήτηση, διακίνηση, προσφορά) όχι μόνο στο παγκόσμιο επίπεδο, αλλά και στο επίπεδο της Ελλάδας, εξ αιτίας διαφόρων παραγόντων όπως η αύξηση του εισοδήματος, του ελεύθερου χρόνου, των συγκοινωνιών, της έντασης της απασχόλησης, αλλά και της ρύπανσης και γενικότερα της υποβάθμισης της ποιότητας ζωής και του περιβάλλοντος ιδιαίτερα στους αστικούς χώρους, έχει διαπιστωθεί από έρευνες και επιβεβαιωθεί από παγκόσμιους οργανισμούς (ΠΟΤ, ΕΕ, ΟΗΕ) ότι στηρίζεται αποκλειστικά στην ελκυστικότητα του περιβάλλοντος. Σημαντικό επίσης ρόλο παίζει και η παγκόσμια οικονομική κρίση η οποία επιφέρει αλλαγές και στην περίοδο τουριστικής δραστηριότητας αλλά και στο επίπεδο των τουριστών. Αυτό μας υποχρεώνει στη λήψη κατάλληλων μέτρων προκειμένου να αποφευχθούν οι αρνητικές συνέπειες, από την μη βιώσιμη ανάπτυξη της τουριστικής δραστηριότητας και μάλιστα να προληφθούν οι αποσυνθετικές τάσεις που αγγίζουν ακόμη και το συνολικό επίπεδο της οικονομίας. Με έναν τέτοιο κίνδυνο ορατό και για τη Ελλάδα, η προσπάθεια διαφύλαξης του περιβάλλοντος ιδιαίτερα του φυσικού και πολιτιστικού πλούτου που έλκει και αναπτύσσει τον τουρισμό, δεν μπορεί παρά να αποτελεί προτεραιότητα για την διασφάλιση της ίδιας της τουριστικής ανάπτυξης. Το βάρος κατά συνέπεια, εντοπίζεται στη διαμόρφωση κατάλληλης πολιτικής διαχείρισης του τουριστικού προϊόντος, που να παρακολουθεί τη δυναμική της εξέλιξης της ζήτησης και παράλληλα να μεγιστοποιεί τις ωφέλειες ενώ να ελαχιστοποιεί τις αρνητικές επιπτώσεις, κάτι βέβαια που η βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη διασφαλίζει συνεπικουρούμενη από την εισαγωγή κρίσιμων εργαλείων καθοδήγησης όπως είναι αυτό της φέρουσας ικανότητας (ΦΙ). Ανάμεσα στα χρήσιμα, εργαλεία σχεδίασης της ζητούμενης πολιτικής για την περιοχή των Γρεβενών, είναι η σε νέες κατευθύνσεις αναζήτηση των ποιοτικών και ποσοτικών στοιχείων που θα εμπλουτίσουν την εμπειρία (Ελληνική και διεθνή) και θα υποβοηθήσουν τη λήψη αποφάσεων. Έτσι, για να διορθωθεί και ίσως εμπλουτιστεί η ανάπτυξη του τουρισμού στην περιοχή με στόχο τη δημιουργία του νέου προϊόντος, θα πρέπει να ανατραπεί το σημερινό καθεστώς που κυριαρχείται από ελλείψεις προγραμματισμού, σχεδιασμού και άσκησης ελεγχόμενης αναπτυξιακής δράσης, γεγονός που έχει ως συνέπεια να κινδυνεύει η Ελλάδα (επομένως και τα Γρεβενά) ακόμη και από γειτονικούς νέους σχετικά προορισμούς να χάσει ότι με θυσίες και κόπους απέκτησε μέχρι τώρα. Η ΦΙ ως εργαλείο διαχείρισης, έχει κύρια διασύνδεση με το περιβάλλον και τους πολύτιμους 8

86 πόρους του, τους οποίους καλείται να προστατέψει, αναδείξει και προβάλλει κατά έναν ασφαλή τρόπο. Αυτό θα επιδιωχθεί μέσω της αναγνώρισης των περιορισμών που ακολούθως θα ληφθούν υπόψη από τους πρωταγωνιστές της τουριστικής ανάπτυξης (ΕΟΤ, τουρίστες, πράκτορες ταξιδιών, τοπικός πληθυσμός, οργανισμούς και τοπικούς φορείς λήψης αποφάσεων) κατά την πορεία σχεδιασμού της τουριστικής ανάπτυξης. Η υιοθέτηση της ΦΙ θα επιχειρήσει να δώσει απαντήσεις στα πιο κάτω ενδεικτικά ερωτήματα: Υπάρχει κάποιο περιοριστικό στοιχείο στη μεγέθυνση της τουριστικής δραστηριότητας; Υπάρχει δυνατότητα στους παραδοσιακούς τουριστικούς προορισμούς να επωφεληθούν από τις νέες τάσεις και το δομούμενο νέο προϊόν; Τι σημαίνει άραγε μια τέτοια προοπτική για τους χώρους που εμφανίζουν ιδιαιτερότητες και περιβαλλοντική ευαισθησία όπως η συγκεκριμένη περιοχή των Γρεβενών;. Η προσέγγιση της Τουριστικής Φέρουσας Ικανότητας Σε σχέση με την τουριστική ανάπτυξη, η φέρουσα ικανότητα ορίζεται ως ο αριθμός των χρηστών που μπορεί να δεχτεί μία τουριστική περιοχή χωρίς μόνιμη περιβαλλοντική υποβάθμιση και εξασφάλιση της ικανότητας της περιοχής να υποστηρίζει δραστηριότητες αναψυχής αλλά και χωρίς να υποβαθμίζει την εμπειρία αναψυχής των επισκεπτών. Ο ορισμός αυτός εστιάζει τον στόχο της τουριστικής ανάπτυξης στον σεβασμό των περιβαλλοντικών ορίων μιας περιοχής που καθορίζουν την "ικανότητά" της. Η ανάγκη για μία πολυδιάστατη προσέγγιση οδήγησε στην ανάπτυξη τριών διαφορετικών διακριτών προσεγγίσεων της φέρουσας ικανότητας μίας περιοχής: Φυσική Περιβαλλοντική - Οικολογική, την ικανότητα των φυσικών πόρων και οικοσυστημάτων να υποστηρίζουν τουριστική ανάπτυξη. Για παράδειγμα η διαθεσιμότητα νερού ή η ευαισθησία του οικοσυστήματος επιβάλλουν περιορισμούς ως προς την δυνατότητα ανάπτυξης δραστηριοτήτων αναψυχής. - Χωρική (physical), την ικανότητα της υποδομής και της ανωδομής να υποστηρίζουν την τουριστική ανάπτυξη. Για παράδειγμα η διαθέσιμη γη για οικιστική ανάπτυξη ή η ικανότητα του αποχετευτικού δικτύου ή του αεροδρομίου επιβάλλουν όρια που μπορούν να θεωρηθούν ως καθοριστικά για την ανάπτυξη του τουρισμού. Αντίστοιχα σε ειδικές περιπτώσεις (π.χ. θεματικά πάρκα, κλπ.) η χωρητικότητα και ικανότητα εξυπηρέτησης μπορεί να αποτελέσει «όριο» στην ανάπτυξη του τουρισμού Κοινωνική Περιβαλλοντική Χάρης Κοκκώσης, Τουριστική Ανάπτυξη και Φέρουσα Ικανότητα στα Νησιά, άρθρο στο βιβλίο Τουριστική Ανάπτυξη: Επιστημονικές Προσεγγίσεις, επ. Πάρις Τσάρτας, εκδ. Εξάντας,. 8

87 - Ψυχολογική, η οποία θεωρεί την ευχαρίστηση/ απόλαυση του επισκέπτη ως μέτρο/όριο για την ανάπτυξη του τουρισμού σε μια περιοχή. - Πολιτιστική, η οποία περιγράφει την ανοχή του εγχώριου πληθυσμού (συμπεριφορά, κλπ.) ή του τόπου (αισθητική τοπίου, κλπ.) στο τουρισμό. Για παράδειγμα σε ορισμένες περιπτώσεις σε ειδικούς τόπους (π.χ. θρησκευτικά κέντρα) ή περιοχές με έντονες διαφορές ως προς τα ήθη και έθιμα της τοπικής κοινωνίας με τους επισκέπτες τουρίστες ο έλεγχος του αριθμού των τουριστώνεπισκεπτών είναι δυνατόν να χρησιμοποιηθεί ως «όριο ασφαλείας» Οικονομική Περιβαλλοντική, η οποία εστιάζεται στην σχέση («αντοχή») της τοπικής οικονομίας ως προς τον τουρισμό. Για παράδειγμα το εργατικό δυναμικό θα μπορούσε να θεωρηθεί ως περιοριστικό στοιχείο στη σχέση τουρισμού και τοπικής κοινωνίας. Η κάθε μία από τις προσεγγίσεις αυτές ορίζει και μια διαφορετική διάσταση στον καθορισμό ορίων στην τουριστική ανάπτυξη ενός τόπου εκφράζοντάς την συχνά σε όρους έντασης της χρήσης του χώρου είτε σε σχέση με τον αριθμό τουριστών είτε με την οικιστική ανάπτυξη για την εξυπηρέτηση του τουρισμού. Το "όριο" της φέρουσας ικανότητας, εννοώντας αυτό που προσδιορίζεται από τούς πλέον περιοριστικούς παράγοντες μπορεί να προσδιοριστεί συχνά αναλυτικά με επιστημονική προσέγγιση αλλά ενέχει και έναν "κ αν ο νι σ τικ ό " χαρακτήρα καθώς περιλαμβάνει και το "επιθυμητό ή εφικτό" άρα προσδιορίζεται όχι μόνο κατόπιν ανάλυσης του χώρου αλλά και σε συνάρτηση με τους σ τό χ ο υς και επ ιδ ιώ ξ ει ς ανάπτυξης της περιοχής. Ειδικότερα υπάρχουν δύο προσεγγίσεις: εκτιμήσεις του «μέγιστου ανεκτού» επιπέδου χρήσης και του «επιθυμητού». Η πρώτη προσέγγιση αποτελεί ένα θεωρητικό μέγιστο και μπορεί να εκτιμηθεί με βάση πολλαπλές θεωρήσεις συνήθως σύμφωνα με τον διαθέσιμο χώρο και τους κρίσιμους πόρους στην περιοχή. Η δεύτερη προσέγγιση βασίζεται στο θεσμικό πλαίσιο και επηρεάζεται από το «επιτρεπτό» όπως ορίζεται από το κανονιστικό πλαίσιο (π.χ. πολεοδομικοί κανόνες και ρυθμίσεις) εκφράζοντας τους επιθυμητούς στόχους ως προς τη χρήση των διαθέσιμων πόρων και γενικότερα την ανάπτυξη της περιοχής. Το «επιθυμητό» προφανώς εκφράζεται μέσω διαδικασιών συναίνεσης στο πλαίσιο του δημοκρατικού προγραμματισμού. Γι αυτόν τον λόγο η φέρουσα ικανότητα δεν είναι μόνο αντικείμενο επιστημονικής ανάλυσης αλλά και προϊόν κοινωνικής συναίνεσης και σχεδιασμού. Θα πρέπει επιπλέον να σημειωθεί ότι η φέρουσα ικανότητα είναι μια δυναμική έννοια που υποδεικνύει ένα "όριο" το οποίο μπορεί να μεταβληθεί (π.χ. μέσω προσαρμογών των ανθρώπινων και φυσικών οικοσυστημάτων, μέσω παρεμβάσεων και λήψης οργανωτικών και τεχνολογικών μέτρων). Ως εκ τούτου η έννοια της φέρουσας ικανότητας δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως απόλυτο μέγεθος αλλά στο πλαίσιο κοινωνικών, πολιτιστικών και οικονομικών συνθηκών. Τέλος θα πρέπει να σημειωθεί ότι παράγοντες χρόνου και κλίμακας όπως π.χ. η διάρκεια παραμονής, η διάρκεια χρήσης των τουριστικών πόρων, η χωρική διασπορά της τουριστικής ανάπτυξης, κλπ. 84

88 θα μπορούσαν να επηρεάσουν τα όρια της φέρουσας ικανότητας.. Εκτίμηση της Τουριστικής Φέρουσας Ικανότητας Για την εκτίμηση της τουριστικής φέρουσας ικανότητας θα ακολουθηθεί η διαδικασία που αναφέρθηκε στη μεθοδολογία της μελέτης για τον υπολογισμό της βιοχωρητικότητας του φυσικού και οικολογικού περιβάλλοντος...1 Περιοχή μελέτης: χαρακτηριστικά Τα χαρακτηριστικά της περιοχής μελέτης έχουν αναπτυχθεί εκτενώς κατά την ανάλυση της υφιστάμενης κατάστασης. Στο σημείο αυτό παρουσιάζονται τα σημαντικότερα στοιχεία που απαιτούνται για τον υπολογισμό της φέρουσας ικανότητας. Ο Νομός Γρεβενών παρουσιάζει καθυστέρηση ειδικότερα όσο αφορά τον τουρισμό. Η συνδυασμένη δράση παραγόντων, όπως το Ημιορεινό του εδάφους, η μη αξιοποίηση των φυσικών πόρων, το μικρό ποσοστό έλλειψη υποδομών των αρδευόμενων εκτάσεων, ο μικρός κλήρος,η και οι περιορισμένες πηγές απασχόλησης έχουν σαν συνέπεια την προβληματικότητα της περιοχής, την απουσία φαινομένων ανάπτυξης, δημογραφικό πρόβλημα και μείωση του παραγωγικού δυναμικού εκτός δύο -τριών Τοπικών Διαμερισμάτων και της πόλης των Γρεβενών όπου τα τελευταία χρόνια συγκεντρώνει όλο και περισσότερους κατοίκους και παρουσιάζει την μεγαλύτερη οικονομική και κοινωνική δραστηριότητα στο Νομό Γρεβενών. Παρά την ύπαρξη μίας σειράς συγκριτικών πλεονεκτημάτων για την ανάπτυξη της τουριστικής δραστηριότητας όπως η φυσική ομορφιά της περιοχής, οι εναλλαγές των τοπίων, η μοναδική αξία του Εθνικού Δρυμού Β. Πίνδου, οι περιοχές απείρου φυσικού κάλλους και τις προϋποθέσεις ανάπτυξης χειμερινού τουρισμού, η αυξανόμενη τουριστική ζήτηση δεν βρίσκει διέξοδο εξαιτίας του μικρού τουριστικού κεφαλαίου. Παρά τα προβλήματα αυτά η τουριστική δραστηριότητα άρχισε να αυξάνεται τα τελευταία χρόνια. Οι κύριοι τουριστικοί πόροι είναι, το άσπιλο περιβάλλον και το μεγάλο εύρος δραστηριοτήτων αναψυχής στα οποία μπορεί να επιδοθεί ο επισκέπτης, όπως τα σπορ των νερών (καγιάκ και ράφτιγκ) στους ποταμούς Αλιάκμονα και Βενέτικο, το σκι στο Χιονοδρομικό Κέντρο Βασιλίτσας, οι περιπατητικές διαδρομές στη Βασιλίτσα και τη Βάλια Κάλντα, η ορειβασία, η ποδηλασία και η παρατήρηση της φύσης στον Εθνικό Δρυμό Πίνδου-Βάλια Κάλντα (η πανίδα περιλαμβάνει πολλά σπάνια είδη, όπως την αρκούδα, το λύκο και τα μεγάλα αρπακτικά πουλιά) την ορεινή περιοχή του Όρλιακα, τον Σμόλικα και τη Βουνάσα. Βάλια Κάλντα Ο Εθνικός Δρυμός Πίνδου είναι ένας από τους σπουδαιότερους Εθνικούς Δρυμούς. Ιδρύθηκε με το Β.Δ. 487/1966 που δημοσιεύθηκε στο 1/1966 φύλλο της εφημερίδας της Κυβέρνησης. Αποτελεί μια απομονωμένη περιοχή στο Βόρειο τμήμα της Πίνδου. Έχει 85

89 συνολική έκταση στρέμματα και αποτελείται από τον πυρήνα με έκταση.49 στρ. και την περιφερειακή ζώνη προστασίας με έκταση 5.5 στρ. Από την συνολική έκταση των στρ τα στρ ποσοστό 7,6% ανήκουν στο Ν. Γρεβενών και τα υπόλοιπα.7στρ ήτοι ποσοστό 9,8% ανήκουν στον Ν. Ιωαννίνων. Από την συνολική έκταση των.49στρ του Πυρήνα του Δρυμού τα 9.658στρ ήτοι ποσοστό 88,56% ανήκουν στο Ν. Γρεβενών και τα.8στρ ήτοι ποσοστό 11,44% ανήκουν στον Ν. Ιωαννίνων. Από την συνολική έκταση των 5.5στρ της ζώνης προστασίας τα 19.6στρ ήτοι ποσοστό 5,69% ανήκουν στο Ν. Γρεβενών και τα 16.44στρ ήτοι ποσοστό 46,1% ανήκουν στον Ν. Ιωαννίνων. Περιλαμβάνει την κοιλάδα της Βάλια - Κάλντα (είναι βλάχικη λέξη και σημαίνει «Ζεστή κοιλάδα».ονομάζεται έτσι γιατί εμφανίζει σημαντικές θερμοκρασιακές διακυμάνσεις στη διάρκεια του 4ώρου, με πολύ υψηλές θερμοκρασίες κατά την διάρκεια της ημέρας χωρίς νέφωση και πολύ χαμηλές κατά τη διάρκεια της νύχτας), του Αρκουδορέματος, τα βουνά Λύγκος και Μαυροβούνι(Φλέγκα.159μ) μέχρι τις κορυφές του βουνού Αυγό(Υψ..177μ). Η γεωλογική συγκρότηση του Δρυμού αποτελείται από πετρώματα της ομάδας του φλύσχη με αρκετό οφείτη, γάβρο, ασβεστόλιθο και δολομίτη με κυρίαρχη εμφάνιση του σερπεντίνη. Τα εδάφη του Δρυμού σχηματίστηκαν από την αποσάθρωση του περιδοτίτη και του σερπεντίνη. Είναι αργιλώδους, αργιλοπηλώδους υφής, όξινης χημικής αντίδρασης και πλούσια σε μαγνήσιο και σίδηρο ενώ πολλές φορές περιέχουν τοξικές συγκεντρώσεις χρωμίου, νικελίου, μαγγανίου και αλουμινίου. Η παγωμένη «Ζεστή κοιλάδα» πήρε τ όνομά της κατ ευφημισμό, καθώς αποτελεί μία από τις πιο κρύες και υγρές περιοχές της Ελλάδας. Το κλίμα είναι ορεινό-μεσογειακό από τα πλουσιότερα στην Ελλάδα σε κατακρημνίσματα(1.5mm/έτος) και χιονοπτώσεις. Τα καλοκαίρια είναι δροσερά με αρκετές τοπικές βροχές. Η νέφωση είναι υψηλή και οι παγετοί συνηθισμένοι από τον Οκτώβριο μέχρι τον Μάιο ενώ το χιόνι καλύπτει τον Δρυμό 7 με 8 μήνες το χρόνο. Το τοπίο είναι εντυπωσιακό και εκτός από την ποικιλία μορφολογικών και βλαστητικών χαρακτηριστικών, τονίζεται ακόμη από τεράστιους γκρεμούς και ορμητικά ρέματα. Το περιβάλλον είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την διαβίωση μιας τεράστιας ποικιλίας ειδών απ το ζωικό και το φυτικό βασίλειο. Καλύπτεται από πυκνά δάση Μαύρης - Λευκόδερμης Πεύκης και Οξυάς, αποτελεί δε καταφύγιο για πολλά είδη πουλιών, ανάμεσα στα οποία είναι και ορισμένα σπάνια αρπακτικά (γύπας- βασιλαετός) και μεγάλα θηλαστικά (αρκούδα αγριόγιδο- ζαρκάδι) που έχουν εξαφανισθεί απ τις περισσότερες περιοχές της Χώρας. Ολόκληρη η περιοχή αποτελεί ίσως τον πιο σημαντικό βιότοπο της Χώρας μας για την καφετιά αρκούδα. Ο Δρυμός της Πίνδου σαν γενική διαπίστωση Ελλήνων και ξένων ειδικών, χαρακτηρίζεται 86

90 μοναδικός από βιολογικό, οικολογικό και ερευνητικό ενδιαφέρον. Συνδυάζει το αισθητικό τοπίο μεγάλης αξίας, τον βιότοπο με μεγάλη ποικιλότητα χλωρίδας και πανίδας, πολυποίκιλη γεωμορφολογική σύνθεση, αισθητικότητα και μοναδικότητα σε Εθνική και Ευρωπαϊκή κλίμακα. Με μια πρώτη διερεύνηση, καταμετρήθηκαν είδη δέντρων και θάμνων με ιδιαίτερο ενδιαφέρον, 1 είδη ποώδους βλάστησης με χαρακτηριστικό την εμφάνιση του ενδημικού είδους Centaurea vlachorum και 18 είδη ορχεοειδών. Η αξία της περιοχής της Βάλια Κάλντας και η ανάγκη για την προστασία της έχει αναγνωρισθεί όχι μόνο με την κήρυξη της σας Εθνικό Δρυμό απ το 1966, αλλά και σε πανευρωπαϊκή κλίμακα με την ένταξη της στο δίκτυο των ιδιαίτερα προστατευόμενων περιοχών της Ευρωπαϊκής Κοινότητας (άρθρο 4 οδηγία 75/49). Ακόμα πρόσφατα η ίδια περιοχή έχει ενταχθεί σε ειδικό πρόγραμμα που χρηματοδοτεί η Ε.Ο.Κ. για τη λήψη των επειγουσών μέτρων για την προστασία και την ορθολογική διαχείριση των πληθυσμών της καφετιάς αρκούδας στην Ελλάδα και την Ιταλία. Βασιλίτσα Η περιοχή της Βασιλίτσας περιλαμβάνεται στον εθνικό κατάλογο των προστατευμένων περιοχών του δικτύου (Natura ). Στο βορειοδυτικό τμήμα του νομού Γρεβενών, σε απόσταση 4 χλμ. από την πρωτεύουσα του νομού, στην καρδιά της Πίνδου, βρίσκεται το Εθνικό Χιονοδρομικό Κέντρο Βασιλίτσας. Το χιονοδρομικό της Βασιλίτσας, είναι για ένα από τα ομορφότερα χιονοδρομικά κέντρα στην Ελλάδα που κρατά χιόνι ως την άνοιξη. Διαθέτει δυο εναέριους αναβατήρες συνολικού μήκους 1.8μ. κυλιόμενους αναβατήρες, baby-lift 5μ, 1 χιονοδρομικές πίστες συνολικού μήκους 7.5μ, τη μεγαλύτερη πίστα αρχαρίων στην Ελλάδα (.86μ), πίστα χιονοσανίδας, σχολές σκι, καταστήματα ενοικιάσεως εξοπλισμού, σαλέ ημέρας και ξενώνα. Λοιποί πόροι Ο επισκέπτης μπορεί να επισκεφτεί τα έξι μεγάλα μοναστήρια και πλήθος άλλων μεταβυζαντινών μνημείων, όπως και τα 17 πετρόχτιστα γεφύρια (Ν.Α.Γρεβενών, ) που βρίσκονται πάνω στους παλιούς λιθόστρωτους δρόμους που συνέδεαν τη Μακεδονία με την Ήπειρο. Στην περιοχή συναντώνται οι παρακάτω διαδρομές: Ευρωπαϊκό Μονοπάτι Ε6, 5 km Τοπικό Δίκτυο Μονοπατιών, 9 km Διαδρομή Χιονοδρομικό Κέντρο Κορυφογραμμή, 1 km Διάσελο Αετοφωλιάς Σπήλαιο, 7 km Σαμαρίνα Σμόλικας Τρίκωμο Αζίζ Αγά, 6 km 87

91 Αλατόπετρα Καστρί, 1 km Βάλια Κάλντα Λίμνες Φλέγγα Φλέγγα Καταφύγιο Μετσόβου, 5 km Περιβόλι Στάνη Ντίζα Αυγό Κορφή Ζιώγα Βάλια Κάλντα, 15 km. Σημαντικές ποδηλατικές διαδρομές με μικρή κλίση συναντώνται στην Αβδέλα Περιβόλι (6km) και Αετοφωλιά Σπήλαιο (6km). Επίσης, ράφτινγκ στο Βενέτικο (Μικρολίβαδο Σπήλαιο και Τρίκωμο Γέφυρα Σπανού), ενώ μπορεί κανείς να επιδοθεί και σε άλλα ποτάμια αθλήματα και σε δραστηριότητες όπως αναρρίχηση, σπηλαιολογία, μανιτάρια, γεωλογία, αγώνες 4Χ4, κλπ. Τα φυσικά πλεονεκτήματα του Νομού που συνδυάζουν την πλούσια βλάστηση του Εθνικού Δρυμού με τη γλυκύτητα του κλίματος την απλότητα και την και την ανθρωπιά των κατοίκων της περιοχής είναι ικανά να μετατρέψουν το Νομό σε ένα από τα ωραιότερα ορεινά θέρετρα. Η υπάρχουσα τουριστική κίνηση αφορά κυρίως: Παραθεριστές δεύτερης κατοικίας κατά την θερινή περίοδο Κυνηγούς και Χιονοδρόμους κατά την χειμερινή περίοδο Επισκέπτες του Εθνικού Δρυμού και των περιοχών φυσικού κάλλους Δραστηριότητες Εναλλακτικού Τουρισμού Συγκεντρώσεις τουριστικών καταλυμάτων, με την έννοια της ύπαρξης «τουριστικών περιοχών», δεν παρατηρούνται στο νομό. Τα περισσότερα δωμάτια είναι συγκεντρωμένα στην πόλη των Γρεβενών (7 κλίνες), την πόλη της Δεσκάτης (5 κλίνες) και στο Χιονοδρομικό Κέντρο Βασιλίτσας (7 κλίνες). Δεν μπορούμε, επομένως, να μιλάμε για «τουριστικές» περιοχές, με εξαίρεση εκείνη του Χιονοδρομικού Κέντρου. Και σε αυτή την περίπτωση ο «τουρισμός» είναι περιορισμένης έκτασης, παρ όλο που υπάρχουν οι φυσικές προϋποθέσεις (μεγάλη διάρκεια χιονιού, εξαιρετικά ενδιαφέρον φυσικό περιβάλλον). Τα έργα υποδομής που, είτε έχουν πραγματοποιηθεί, είτε βρίσκονται υπό εξέλιξη στο Νομό θα ευνοήσουν άμεσα ή έμμεσα την ανάπτυξη του τουρισμού. Π.χ. οι επενδύσεις στο δασικό τομέα συντελούν στην διατήρηση και αναβάθμιση του φυσικού περιβάλλοντος που αποτελεί πρωτεύον κεφάλαιο για τον Τουρισμό, ενώ οι επενδύσεις σε υποδομές (ύδρευση, οδικό δίκτυο) αίρουν τα υπάρχοντα μειονεκτήματα της μειωμένης παροχής υπηρεσιών και της απομόνωσης ορισμένων περιοχών... Στόχοι τουρ&iota