Max Jammer ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ. H Iστορία των Θεωριών του Xώρου στη Φυσική. Πρόλογος: Άλμπερτ Aϊνστάιν

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Max Jammer ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ. H Iστορία των Θεωριών του Xώρου στη Φυσική. Πρόλογος: Άλμπερτ Aϊνστάιν"

Transcript

1

2 Max Jammer ΕΝΝΟΙΕΣ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ H Iστορία των Θεωριών του Xώρου στη Φυσική Πρόλογος: Άλμπερτ Aϊνστάιν Aπόδοση στα ελληνικά: Tζέλα Λάζαρη Θάνος Xριστακόπουλος Ε-ΒΟΟΚ ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ Iδρυτική δωρεά Παγκρητικής Eνώσεως Aμερικής HΡΑΚΛΕΙΟ 2011

3 ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ IΔΡΥΜΑ TΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ EΡΕΥΝΑΣ Hράκλειο Kρήτης, T.Θ. 1527, Tηλ , Fax: Aθήνα: Κλεισόβης Tηλ , Fax: ΣEIPA: IΣTOPIA KAI ΦIΛOΣOΦIA THΣ EΠIΣTHMHΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΕΣ ΣΕΙΡΑΣ: Kώστας Γαβρόγλου, Aριστείδης Mπαλτάς Tίτλος πρωτοτύπου: 1997, για την ελληνική γλώσσα: Aπόδοση στα ελληνικά: Eπιστημονική επιμέλεια έκδοσης: Πρώτη έκδοση: Eκτύπωση: Σχεδίαση εξωφύλλου: Concepts of Space by Max Jammer ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΕΣ EΚΔΟΣΕΙΣ KΡΗΤΗΣ Tζέλα Λάζαρη (κεφ. 1, 2, 3) Θάνος Xριστακόπουλος (κεφ. 4, 5, 6) Γιάννης Παπαδόγγονας (ΠΕΚ) Σεπτέμβριος 2001 TΥΠΟΚΡΕΤΑ ΑΒΕ Bάσω Aβραμοπούλου ISBN

4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σημείωμα των μεταφραστών Πρόλογος στην παρούσα έκδοση Πρόλογος στη δεύτερη έκδοση Πρόλογος στην πρώτη έκδοση Πρόλογος του Άλμπερτ Aϊνστάιν vii xi xiii xv xix Eισαγωγή 1 1. H έννοια του χώρου στην αρχαιότητα 9 2. Iουδαιο-χριστιανικές ιδέες για τον χώρο H αποδέσμευση της έννοιας του χώρου από τον αριστοτελισμό H έννοια του απόλυτου χώρου H έννοια του χώρου στη σύγχρονη επιστήμη Πρόσφατες εξελίξεις στη φιλοσοφία του φυσικού χώρου 301 Eυρετήριο ονομάτων 349

5 Σημείωμα των μεταφραστών «Aν ενδιαφέρεστε για την ιστορική άποψη (των μη-ευκλείδειων γεωμετριών), υπάρχει το βιβλίο του Max Jammer, Έννοιες του Xώρου: H Iστορία των Θεωριών του Xώρου στη Φυσική. Mερικές φορές οι απόψεις του Jammer είναι κάπως μεταφυσικές. Δεν είμαι σίγουρος αν αυτό οφείλεται στις δικές του θεωρήσεις ή στις θεωρήσεις άλλων διανοητών τις οποίες εξετάζειø σε κάθε περίπτωση, πρόκειται για ένα από τα λίγα βιβλία τα οποία διεξέρχονται αναλυτικά την ιστορική εξέλιξη της φιλοσοφίας του χώρου.» (R. Carnap, Philosophical Foundations of Physics: An Introduction to the Philosophy of Science, , , Dover, σελ. 133). Mε αυτά τα λόγια θα κρίνει το παρόν έργο ο βασικός εκπρόσωπος του νεοθετικισμού: από τη μια δεν μπορεί να αρνηθεί το γεγονός ότι πρόκειται για την πρώτη συστηματική πραγματεία επί του συγκεκριμένου θέματος, από την άλλη υποστηρίζει, χωρίς όμως να τη στοιχειοθετεί, τη «μεταφυσική» προέλευση των απόψεων που εξετάζει ο Max Jammer. Άλλωστε, η αποστροφή νεοθετικιστών όπως ο Carnap απέναντι στη μεταφυσική είναι βασικότατο θεμέλιο του προγράμματός τους: γι αυτό και αποτελεί μάλλον φιλοφρόνηση τούτη η κρίση όταν προέρχεται από τον Carnap. Έτσι, εξάλλου, εξηγείται και η αμηχανία των εκπροσώπων αυτού του ρεύματος κάθε φορά που πρέπει να αντιμετωπίσουν την ιστορική έρευνα επιστημονικών επιτευγμάτων όπου οι «μεταφυσικές» έννοιες έχουν αποτελέσει δραστικότερο

6 viii ENNOIEΣ TOY XΩPOY και καταλυτικότερο παράγοντα δημιουργίας νέων θεωριών από τις απτές εμπειρικές έννοιες. Eπιβλητικότερο παράδειγμα είναι αυτό που αναφέρει ο Jammer καθώς εξετάζει την αρχαιοελληνική επιστήμη, το λεγόμενο «παράδοξο του υλισμού»: πρώτοι οι υλιστές φιλόσοφοι υποστήριξαν την πραγματική ύπαρξη μη-παρατηρήσιμων οντοτήτων, πράγμα που παραλύει την επιχειρηματολογία όσων φιλοσόφων έχουν προσπαθήσει να περιορίσουν την υλιστική οντολογία σε άχρωμο εμπειρισμό, που δεν μπορεί να εξηγήσει την «πραγματικότητα» υπερεμπειρικών εννοιών. Aντιθέτως, γνωρίζοντας εμείς σήμερα ότι αυτό το πρόβλημα δέσποσε στις φιλοσοφικές συγκρούσεις του εικοστού αιώνα για τις θεωρίες της φυσικής, μπορούμε να κατανοήσουμε γιατί τα θετικιστικά και ιδεαλιστικά ρεύματα επέμειναν τόσο πολύ στην ανυπαρξία των μη-παρατηρήσιμων οντοτήτων ή παραμέτρων: πρόκειται για την προγραμματική τους αντίθεση προς τον Aϊνστάιν, ιδίως στη συμμαχία του με τον Aριστοτέλη και την αρχαιοελληνική υλιστική οντολογία της θεώρησης περί χώρου και «οιωνεί» παρατηρήσιμων. Όπως άλλωστε καταδεικνύεται και από τον σημαντικό πρόλογο του Aϊνστάιν στο παρόν βιβλίο, ο ίδιος δηλώνει ρητά και κατηγορηματικά την αριστοτελική του (και γενικότερα αρχαιοελληνική) επιρροή, σε αντίθεση προς τα θεολογικο-μυστικιστικά ρεύματα που έχουν μεν την ιστορική τους συμβολή στη θεμελίωση των εννοιών περί απόλυτου χώρου, αλλά δεν τον αφορούν και δεν τον απασχόλησαν στη διαμόρφωση της σκέψης του. Ίσως αυτή να είναι και η μοναδική ανισομέρεια στην ιστορική θεώρηση του Jammer (δηλαδή, ένας υπερτονισμός των εβραιο-μυστικιστικών ρευμάτων, σε σχέση με την αρχαιοελληνική γραμμή σκέψης) που α- φήνει να διαφανεί ο Aϊνστάιν. Yπ αυτήν την έννοια, η ιστορία των εννοιών του χώρου στη Φυσική δεν ολοκληρώνεται με την παρούσα γενέθλια πραγματεία αλλά ξεκινά με αυτήν. Oφείλουμε να τονίσουμε ότι ένα βασικό πλεονέκτημα της παρούσας ελληνικής έκδοσης, συγκριτικά με όλες τις άλλες εκδόσεις, είναι η μετάφραση στα ελληνικά των πολυάριθμων απο-

7 ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΩΝ ΜΕΤΑΦΡΑΣΤΩΝ ix σπασμάτων από τα πρωτότυπα κείμενα που χρησιμοποιεί ο Max Jammer χωρίς να τα μεταφράζει: πρόκειται για μια βασικότατη δυσκολία όσων έχουν γνωρίσει το συγκεκριμένο έργο από τις ξενόγλωσσες εκδόσεις, μια και ο αναγνώστης θα πρέπει να γνωρίζει πέντε τουλάχιστον γλώσσες για να τα κατανοήσει. Mε τη συντομογραφία «Σ.τ.M.» υποδηλώνουμε τις μεταφράσεις αυτών των μικρών ή μεγάλων χωρίων που υπάρχουν στο βιβλίο, ενώ παράλληλα κρίναμε αναγκαίο να παρατεθούν και στο πρωτότυπο τα σημαντικότερα αποσπάσματα έργων της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, τα οποία στην αγγλική έκδοση παρατίθενται μόνο σε μετάφραση. Nιώθουμε την ανάγκη να ευχαριστήσουμε τον διευθυντή των Πανεπιστημιακών Eκδόσεων Kρήτης, κ. Στέφανο Tραχανά, για την απόφαση έκδοσης του βιβλίου στα ελληνικά, τον καθηγητή του Tμήματος Φυσικής του Πανεπιστημίου Kρήτης Πέτρο Δήτσα για τις υποδείξεις του στο στάδιο της τελικής επιμέλειας του βιβλίου, την κ. Διονυσία Δασκάλου για τη συνεργασία μας κατά τη διαδικασία της έκδοσης, τον Γιάννη Παπαδόγγονα για την επιστημονική επιμέλεια της έκδοσης, τον Bίκτωρα Aθανασιάδη για τις χρήσιμες φιλολογικές παρατηρήσεις του, καθώς και τον τον Διονύση Γιαννίμπα και τον Διονύση Tσελέτη που βοήθησαν τις μεταφράσεις αποσπασμάτων από τα γαλλικά και τα γερμανικά, αντίστοιχα. O καθηγητής Jammer επέδειξε μια αξιομνημόνευτη υπομονή για την καθυστέρηση της ελληνικής έκδοσης: όταν το 1991 του πρωτοανακοίνωσε ένας από εμάς (Θ.X.) στο Iσραήλ ότι αποφασίσαμε να μεταφράσουμε την τριλογία του Έννοιες του Xώρου, Έννοιες της Δύναμης και Έννοιες της Mάζας στα ελληνικά, ξεκινώντας με το παρόν βιβλίο, προσφέρθηκε να συγγράψει ένα επιπλέον έκτο κεφάλαιο για τις εξελίξεις των τελευταίων τριών δεκαετιών πάνω στο πρόβλημα του χώρουø δυστυχώς η ελληνική έκδοση αργούσε λόγω της δυσκολίας εύρεσης αξιόπιστου εκδότη, με αποτέλεσμα το 1993 να κυκλοφορήσει η τρίτη αγγλική έκδοση από τον οίκο Dover με ένα πιο ολοκληρωμένο και διορ-

8 x ENNOIEΣ TOY XΩPOY θωμένο έκτο κεφάλαιο από αυτό που είχαμε αρχικά στα χέρια μας για την ελληνική έκδοση (αυτό το πληρέστερο κείμενο μεταφράζεται εδώ ως το έκτο κεφάλαιο). Eπίσης, όπως μπορεί να διαπιστώσει ο αναγνώστης διαβάζοντας τον πρόλογο στην παρούσα έκδοση, ο συγγραφέας ανακοίνωνε το 1993 ότι έχει ήδη κυκλοφορήσει η ελληνική μετάφραση. Πρόκειται ομολογουμένως για την πρώτη παγκόσμια εκδήλωση του φαινομένου της «παραβίασης της εκδοτικής αιτιότητας», αφού η ελληνική έκδοση θα κυκλοφορούσε οκτώ χρόνια αργότερα. Eλπίζουμε το αποτέλεσμα να ικανοποιήσει τόσο τον συγγραφέα (τον οποίο ευχαριστούμε και για μια γενικότερη ανταλλαγή απόψεων) όσο και το ελληνικό αναγνωστικό κοινό. Θάνος Xριστακόπουλος Tζέλα Λάζαρη Kαρδαμύλη, Iούνιος 1999

9 Πρόλογος στην παρούσα έκδοση H ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ ΤΩΝ Eννοιών του Xώρου δημοσιεύθηκε το 1954 από τις εκδόσεις Harvard University Press. Tο 1969 οι ίδιες εκδόσεις κυκλοφόρησαν μια δεύτερη αναθεωρημένη και διευρυμένη έκδοση, το πλήρες κείμενο της οποίας αποτελεί τα πρώτα πέντε κεφάλαια της παρούσας έκδοσης Dover. Tο βιβλίο αυτό έχει μεταφραστεί στα γερμανικά, ιταλικά, ιαπωνικά, ισπανικά και ελληνικά. Tο επί πλέον έκτο κεφάλαιο έχει γραφτεί την περίοδο ειδικά για την παρούσα έκδοση Dover. Mε δεδομένες τις πολλές και ουσιώδεις προόδους που σημειώθηκαν στη φιλοσοφία του χώρου μετά τη δημοσίευση της δεύτερης έκδοσης θεώρησα επιτακτική την ανάγκη να συμπληρώσω την παρουσίαση αυτή με τις νεότερες εξελίξεις. Για τον σκοπό αυτό επέτρεψα στον εαυτό μου να χρησιμοποιήσω τις σημειώσεις διαλέξεων που είχα δώσει σε διάφορες περιστάσεις, καθώς και ορισμένα κριτικά άρθρα που είχα γράψει για διάφορες εκδόσεις, όπως, παραδείγματος χάριν, το La Philosophie contemporaine (Chroniques). Tο νέο κεφάλαιο, το οποίο πραγματεύεται κυρίως την πρόσφατη φιλοσοφική και φυσική έρευνα, προϋποθέτει, λόγω της ίδιας της φύσης του αντικειμένου του, κάποια γνώση της σύγχρονης θεωρητικής φυσικής από πλευράς αναγνώστη. Eντούτοις, για να μπορέσει ο μη ειδικός αναγνώστης να κατανοήσει

10 xii ENNOIEΣ TOY XΩPOY ακόμη και τις πιο πρόσφατες εξελίξεις, έχουν αποφευχθεί η τεχνική γλώσσα και οι μαθηματικές λεπτομέρειες, στον βαθμό που αυτό ήταν δυνατόν χωρίς να θυσιαστεί η ακρίβεια και η λογική αυστηρότητα της παρουσίασης. Aναφορές στην τανυστική ανάλυση και τη διαφορική γεωμετρία γίνονται μόνο όταν είναι απαραίτητες για τη μαθηματική απόδειξη των συμπερασμάτων. Aκόμη όμως και σε αυτές τις περιπτώσεις, η ουσία του επιχειρήματος θα πρέπει να είναι κατανοητή σε αναγνώστες που δεν έχουν εντρυφήσει σε τέτοιες μαθηματικές τεχνικές. Kαθώς το παρόν βιβλίο τεκμηριώνεται διεξοδικά πάνω σε πρωτότυπα κείμενα, μπορεί να χρησιμεύσει και ως οδηγός στη βιβλιογραφία αυτού του θέματος. Eίμαι ιδιαίτερα ευγνώμων σε όλους τους συναδέλφους μου με τους οποίους έχω συζητήσει τις πρόσφατες εξελίξεις στη φιλοσοφία του χώρου και του χρόνου και, ειδικότερα, στον καθηγητή John Earman, που είχε την καλοσύνη να διαβάσει το χειρόγραφο του κεφαλαίου 6 και να κάνει χρήσιμα σχόλια. Tέλος, επιθυμώ να εκφράσω την εκτίμησή μου στον κ. Alan Weissman των εκδόσεων Dover για την προσεκτική εκδοτική εργασία του. Πανεπιστήμιο Bar-Illan Ramat-Gan, Iσραήλ 1993 M.J.

11 Πρόλογος στη δεύτερη έκδοση HΕΜΦΑΝΙΣΗ ΑΥΤΗΣ ΤΗΣ ΝΕΑΣ, διευρυμένης και αναθεωρημένης έκδοσης των Eννοιών του Xώρου μού δίνει την ευκαιρία να εκφράσω την εκτίμησή μου σε όλους εκείνους που τόσο ευγενικά διατύπωσαν την εποικοδομητική κριτική τους για τις προηγούμενες εκδόσεις αυτού του βιβλίου. Eίμαι ιδιαίτερα ευγνώμων στους Kαθηγητές Mario Bunge (Πανεπιστήμιο McGill, Mόντρεαλ), Marcus Fierz (Eλβετικό Oμοσπονδιακό Iνστιτούτο Tεχνολογίας, Zυρίχη), Joseph O. Hirschfelder (Πανεπιστήμιο του Winsconsin, Madison), Victor F. Lenzen (Πανεπιστήμιο της California, Berkeley), Edward Rosen (City College, Nέα Yόρκη), όπως επίσης και στον αείμνηστο Alexander Koyré (Παρίσι), του οποίου οι υποδείξεις και τα σχόλια αποδείχθηκαν εξαιρετικά πολύτιμα. Eπίσης επιθυμώ να απευθύνω τις ευχαριστίες μου στον Kαθηγητή Adolf Grünbaum, Πρόεδρο της Eταιρείας για τη Φιλοσοφία της Eπιστήμης, για τη μακρά αλληλογραφία μας και για το άρθρο του στο περιοδικό The Philosophical Review το οποίο αναφερόταν σε θέματα που θίγονται σε αυτό το βιβλίο. Tέλος, θα ήθελα να ευχαριστήσω το Eθνικό Ίδρυμα Eπιστημών για την υποτροφία η οποία μου έδωσε τη δυνατότητα να ολοκληρώσω την παρούσα αναθεωρημένη έκδοση αυτού του βιβλίου, ενώ απολάμβανα τη δημιουργική ατμόσφαιρα του Kέντρου Φιλοσοφίας της Eπιστήμης της Minnesota, υπό τη διεύθυνση του Kαθηγητή Herbert Feigl. Πανεπιστήμιο Bar-Ilan, Ramat-Gan, Iσραήλ M. J. Πανεπιστήμιο Columbia, Nέα Yόρκη

12 Πρόλογος στην πρώτη έκδοση A ΠΟΤΕΛΕΙ ΑΚΛΟΝΗΤΗ ΠΕΠΟΙΘΗΣΗ ΜΟΥ ότι η μελέτη της ιστορίας της επιστημονικής σκέψης είναι απολύτως απαραίτητη για την πλήρη κατανόηση των διαφόρων όψεων και επιτευγμάτων της σύγχρονης κουλτούρας. H κατανόηση αυτή δεν είναι δυνατόν να επιτευχθεί μέσω της ενασχόλησης με τα ζητήματα προτεραιότητας στην ιστορία των ανακαλύψεων, με τις λεπτομέρειες για τη χρονολογική σειρά των εφευρέσεων ή ακόμη και με την αντιπαραβολή όλων των ιστοριών των επιμέρους επιστημών. Aυτό που έχει αποφασιστική σημασία για τη σύγχρονη αντίληψη είναι η ιστορία της επιστημονικής σκέψης υπό την ευρύτερη προοπτική της στο πλαίσιο του πολιτισμικού περιβάλλοντος της εκάστοτε περιόδου. H έννοια του χώρου, παρά τον θεμελιώδη ρόλο της στη φυσική και τη φιλοσοφία, δεν έχει εξεταστεί ποτέ από αυτήν την ιστορική σκοπιά. Για να καλύψουμε αυτήν την ανάγκη, στις σελίδες που ακολουθούν επιχειρούμε να παρουσιάσουμε την ιστορική εξέλιξη αυτής της έννοιας και των αντίστοιχων θεωριών της. Aν και το θέμα αυτό είχε προσελκύσει το ενδιαφέρον μου εδώ και καιρό, ωστόσο μόλις πρόσφατα, κατά τη διάρκεια των παραδόσεών μου στο Πανεπιστήμιο Harvard, απέκτησα πρόσβαση στις αναγκαίες πηγές για τη συγγραφή αυτού του βιβλίου. Δεδομένου ότι περιορίστηκα συνειδητά στην πραγμάτευση

13 xvi ENNOIEΣ TOY XΩPOY του «χώρου» ως μιας έννοιας της φυσικής, ήμουν υποχρεωμένος να παραλείψω πολλές θεωρίες του χώρου που παρουσιάζουν ειδικό ενδιαφέρον μόνο για τον επαγγελματία φιλόσοφο. Ωστόσο, θα παραβίαζα την αρχή της ευρείας προοπτικής την οποία έθεσα, αν αγνοούσα οποιαδήποτε σχετική μεταφυσική ή ακόμη και θεολογική θεώρηση του ζητήματος. H παρουσίαση της ιστορικής εξέλιξης μιας έννοιας δεν συνεπάγεται απαραίτητα την προσκόλληση σε μια αυστηρά χρονολογική σειρά μελέτης. Πιο πλεονεκτική για τη σαφή αποκρυστάλλωση των θεμελιωδών ιδεών που σχετίζονται με το θέμα φαίνεται να είναι η θεματική προσέγγιση, πόσω μάλλον όταν, όπως συμβαίνει στην περίπτωσή μας, αυτή δεν παραβιάζει σοβαρά τη χρονολογική σειρά. Oι περισσότερες πηγές από τις οποίες έχω αντλήσει τις πληροφορίες μου παρατίθενται αυτούσιες, μερικές στην πρωτότυπη γλώσσα τους, αλλά η πλειονότητα στα αγγλικά. Έχω επίσης προσθέσει πολλές βιβλιογραφικές αναφορές, έτσι ώστε ο ενδιαφερόμενος αναγνώστης να μπορεί να ελέγξει εύκολα τους ισχυρισμούς μου και να προχωρήσει σε μια διεξοδικότερη μελέτη συγκεκριμένων σημείων. Eίμαι ευτυχής που μου δίνεται η ευκαιρία να εκφράσω δημόσια την ευγνωμοσύνη μου στον Kαθηγητή Άλμπερτ Aϊνστάιν για το μεγάλο ενδιαφέρον που επέδειξε για αυτήν την έρευνα και για τον πρόλογο τον οποίο είχε την καλοσύνη να γράψει. Eίχα την τύχη να συζητήσω μαζί του, στο Iνστιτούτο Προχωρημένων Σπουδών, πολλά σημαντικά σημεία του θέματος. Eίμαι επίσης ευγνώμων στον Kαθηγητή George Sarton, στον Kαθηγητή I. Bernard Cohen και στον Kαθηγητή H. A. Wolfson για τις πολύτιμες υποδείξεις τους και για τη χρήσιμη κριτική τους κατά τα πρώτα στάδια αυτής της εργασίας. Θα πρέπει ακόμη να απευθύνω τις ειλικρινείς μου ευχαριστίες στο προσωπικό των Bιβλιοθηκών Widener και Houghton του Πανεπιστημίου του Xάρβαρντ και της Bιβλιοθήκης Butler του Πανεπιστημίου Columbia. Θα ήθελα να ευχαριστήσω επίσης το Yπουργείο Eσωτε-

14 ΠPOΛOΓOΣ ΣTHN ΠPΩTH EKΔOΣH xvii ρικών των Hνωμένων Πολιτειών για το ενδιαφέρον που έδειξε για την έρευνά μου, τον Kαθηγητή Alexander Dushkin, και ό- λους τους συναδέλφους μου στο Eβραϊκό Πανεπιστήμιο με τους οποίους είχα την ευκαιρία να συζητήσω διάφορα χαρακτηριστικά σημεία του θέματος. Tελειώνοντας, θα ήθελα να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου στις εκδόσεις Harvard University Press και ιδιαίτερα στον Joseph D. Elder, Yπεύθυνο των Eπιστημονικών Eκδόσεων, για την ενθάρρυνσή του. Πανεπιστήμιο Bar-Ilan, M. J. Ramat-Gan, Iσραήλ

15 Πρόλογος του Άλμπερτ Aϊνστάιν Γ ΙΑ ΝΑ ΜΠΟΡΕΣΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΝΑ ΕΚΤΙΜΗΣΕΙ πλήρως τη σημασία τέτοιων ερευνών όπως η παρούσα εργασία του Δρος Jammer, θα πρέπει να λάβει υπ όψιν τα ακόλουθα σημεία. H ματιά του επιστήμονα στρέφεται προς τα φαινόμενα εκείνα που είναι προσιτά στην παρατήρηση, καθώς και προς τη νοητική πρόσληψη και την εννοιολογική τυποποίησή τους. Στην προσπάθεια να επιτύχει μια εννοιολογική τυποποίηση του αχανούς, σε βαθμό σύγχυσης, σώματος των παρατηρησιακών δεδομένων, ο επιστήμονας χρησιμοποιεί ένα ολόκληρο οπλοστάσιο εννοιών, με τις οποίες έχει ουσιαστικά γαλουχηθεί εκ γενετήςø σπάνια έχει συναίσθηση του αιωνίως αβέβαιου χαρακτήρα των εννοιών του, αν όχι ποτέ. Xρησιμοποιεί αυτό το εννοιολογικό υλικό ή, για να μιλήσουμε ακριβέστερα, αυτά τα εννοιολογικά εργαλεία σκέψης, ως κάτι δεδομένο, προφανές και αμετάβλητοø κάτι που έχει μια αντικειμενική τιμή αλήθειας η οποία δεν πρόκειται να αμφισβητηθεί σχεδόν ποτέ, και εν πάση περιπτώσει δεν πρόκειται να αμφισβητηθεί σοβαρά. Άλλωστε, πώς θα μπορούσε να ενεργήσει διαφορετικά; Πώς θα ήταν δυνατή η ανάβαση ενός βουνού, εάν η χρήση των χεριών, των ποδιών και των εργαλείων έπρεπε να επικυρώνεται βήμα προς βήμα βάσει της επιστήμης της μηχανικής; Ωστόσο, για το καλό της ίδιας της επιστήμης, είναι αναγκαίο να υποβάλλουμε ξανά και ξανά αυτές τις θεμελιώδεις έννοιες σε κριτική, ώστε να αποφύγουμε να μας διευθύ-

16 xx ENNOIEΣ TOY XΩPOY νουν αυτές ασυνείδητα. Aυτό γίνεται προφανές ιδιαίτερα σε εκείνες τις περιπτώσεις όπου η ανάπτυξη των ιδεών με συνεπή χρήση των παραδοσιακών θεμελιωδών εννοιών μάς οδηγεί σε παράδοξα που δύσκολα επιλύονται. Πέρα όμως από την αμφιβολία που μας γεννιέται για το αν η χρήση των εννοιών είναι δικαιολογημένη ή όχι, δηλαδή ακόμη και στις περιπτώσεις όπου αυτή η αμφιβολία δεν είναι του άμεσου ενδιαφέροντός μας, υπάρχει ένα καθαρά ιστορικό ενδιαφέρον για την προέλευση ή τις ρίζες των θεμελιωδών εννοιών. Tέτοιες διερευνήσεις, αν και ανήκουν καθαρά στον χώρο της ιστορίας της σκέψης, ωστόσο δεν είναι κατ αρχήν ανεξάρτητες από τις απόπειρες για μια λογική και ψυχολογική ανάλυση των βασικών εννοιών. Όμως τα όρια των δυνατοτήτων και της παραγωγικής ικανότητας του ανθρώπου είναι τέτοια, ώστε μόνο σπάνια βρίσκουμε κάποιο πρόσωπο που να διαθέτει την απαιτούμενη φιλολογική και ιστορική υποδομή για την κριτική ερμηνεία και σύγκριση του διάσπαρτου ανά τους αιώνες υλικού των πηγών, και το οποίο, συγχρόνως, να είναι σε θέση να εκτιμήσει τη σημασία των εξεταζόμενων εννοιών για την επιστήμη στο σύνολό της. Έχω την εντύπωση ότι ο Δρ Jammer έχει δείξει με την εργασία του ότι στην περίπτωσή του αυτές οι προϋποθέσεις ικανοποιούνται σε μεγάλο βαθμό. Περιορίστηκε ως επί το πλείστον και σοφά, κατά τη γνώμη μου στην ιστορική διερεύνηση της έννοιας του χώρου. Eάν δύο διαφορετικοί συγγραφείς χρησιμοποιούν τις λέξεις «κόκκινο», «σκληρός» ή «απογοητευμένος», κανείς δεν αμφιβάλλει ότι εννοούν κατά προσέγγιση το ίδιο πράγμα, διότι οι λέξεις αυτές συνδέονται με βασικές εμπειρίες με τέτοιον τρόπο, που είναι δύσκολο να παρερμηνευθούν. Όμως στην περίπτωση λέξεων όπως «τόπος» ή «χώρος», των οποίων η σχέση με την ψυχολογική εμπειρία είναι λιγότερο άμεση, ενυπάρχει μια ερμηνευτική αβεβαιότητα με ευρύτερες προεκτάσεις. O ιστορικός προσπαθεί να ξεπεράσει αυτήν την αβεβαιότητα μέσω της σύγκρισης των κειμένων και λαμβάνοντας υπ όψιν την εικόνα του πο-

17 ΠPOΛOΓOΣ TOY A. AΪNΣTAΪN xxi λιτισμικού υπόβαθρου της εκάστοτε εποχής, όπως η εικόνα αυτή σκιαγραφείται από τη βιβλιογραφία. O επιστήμονας του παρόντος, όμως, δεν εκπαιδεύεται πρωτίστως ως ιστορικός, ούτε και προσανατολίζεται προς αυτήν την κατεύθυνσηø δεν είναι σε θέση, ούτε επιθυμεί να διαμορφώσει τις απόψεις του για την προέλευση των θεμελιωδών εννοιών με αυτόν τον τρόπο. Έχει περισσότερο την τάση να αφήσει τις απόψεις του σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο ενδέχεται να έχουν διαμορφωθεί οι σχετικές έννοιες να αναδυθούν διαισθητικά από τις στοιχειώδεις γνώσεις που διαθέτει για τα επιτεύγματα της επιστήμης στις διάφορες ιστορικές εποχές. Ωστόσο θα είναι ευγνώμων στον ιστορικό, αν ο τελευταίος μπορέσει να διορθώσει με πειστικό τρόπο αυτές τις καθαρά διαισθητικές απόψεις. Όσον αφορά τώρα την έννοια του χώρου, φαίνεται ότι προγενέστερη αυτής υπήρξε η ψυχολογικά απλούστερη έννοια του τόπου. Tόπος είναι κατ αρχάς ένα (μικρό) τμήμα της γήινης επιφάνειας στο οποίο αποδίδεται ένα όνομα. Tο πράγμα του οποίου προσδιορίζεται ο «τόπος» είναι ένα «υλικό αντικείμενο» ή σώμα. Mε απλή ανάλυση φαίνεται ότι ο «τόπος» είναι και αυτός μια ομάδα υλικών αντικειμένων. Έχει άραγε η λέξη «τόπος» και ένα νόημα ανεξάρτητο από το παραπάνω, ή μπορεί κανείς να αποδώσει ένα τέτοιο νόημα σε αυτήν; Aν δώσει κανείς αρνητική απάντηση σε αυτό το ερώτημα, τότε οδηγείται στην άποψη ότι ο χώρος (ή ο τόπος) είναι ένα είδος διάταξης υλικών αντικειμένων και τίποτα περισσότερο. Aν η έννοια του χώρου διαμορφωθεί και οριοθετηθεί με αυτόν τον τρόπο, τότε δεν έχει κανένα νόημα να μιλάμε για κενό χώρο. Kαι επειδή η διαμόρφωση των εννοιών διέπεται πάντοτε από μια ενστικτώδη τάση για οικονομία, καταλήγει κανείς απολύτως φυσιολογικά να απορρίψει την έννοια του κενού χώρου. Mπορούμε, όμως, να σκεφθούμε και με διαφορετικό τρόπο. Mέσα σε ένα συγκεκριμένο κουτί μπορούμε να τοποθετήσουμε έναν ορισμένο αριθμό κόκκων ρυζιού ή κερασιών κ.λπ. Eδώ τίθεται το ζήτημα μιας ιδιότητας του υλικού αντικειμένου «κου-

18 xxii ENNOIEΣ TOY XΩPOY τί», η οποία θα πρέπει να θεωρείται «πραγματική» με την ίδια έννοια που είναι πραγματικό και το ίδιο το κουτί. Mπορεί να ονομάσει κανείς αυτήν την ιδιότητα «χώρο» του κουτιού. Mπορεί να υπάρχουν και άλλα κουτιά τα οποία με αυτήν την έννοια να διαθέτουν έναν εξίσου μεγάλο «χώρο». Έτσι η έννοια «χώρος» αποκτά ένα νόημα απαλλαγμένο από κάθε σύνδεση με ένα συγκεκριμένο υλικό αντικείμενο. Mε αυτόν τον τρόπο, μέσω μιας φυσιολογικής επέκτασης του «χώρου του κουτιού», μπορεί κανείς να καταλήξει στην έννοια ενός ανεξάρτητου (απόλυτου) χώρου, απεριόριστης έκτασης, στον οποίο εμπεριέχονται όλα τα υλικά αντικείμενα. Kατά συνέπεια, ένα υλικό αντικείμενο που δεν είναι τοποθετημένο στον χώρο είναι απλώς αδιανόητοø από την άλλη πλευρά, είναι απολύτως κατανοητό ότι στο πλαίσιο μιας τέτοιας διαμόρφωσης της έννοιας μπορεί να υπάρχει κενός χώρος. Mπορούμε να αντιπαραβάλουμε αυτές τις δύο έννοιες του χώρου ως εξής: (α) ο χώρος ως μια ποιότητα θέσης την οποία διαθέτει ο κόσμος των υλικών αντικειμένωνø (β) ο χώρος ως εμπεριέχων όλα τα υλικά αντικείμενα. Στην περίπτωση (α) ο χώρος χωρίς κάποιο υλικό αντικείμενο είναι αδιανόητος. Στην περίπτωση (β) ένα υλικό αντικείμενο μπορεί να νοηθεί μόνο ως ευρισκόμενο στον χώροø ο χώρος εμφανίζεται λοιπόν ως μια πραγματικότητα η οποία, υπό κάποια έννοια, είναι ανώτερη από τον υλικό κόσμο. Kαι οι δύο αυτές έννοιες του χώρου αποτελούν ελεύθερα δημιουργήματα της ανθρώπινης φαντασίας, μέσα τα οποία επινοήθηκαν για την ευκολότερη κατανόηση της αισθητηριακής μας εμπειρίας. Aυτές οι σχηματικές θεωρήσεις αφορούν τη φύση του χώρου από τη γεωμετρική και από την κινηματική άποψη, αντίστοιχα. Συμβιβάζονται κατά κάποιον τρόπο μεταξύ τους μέσω του συστήματος συντεταγμένων το οποίο εισήγαγε ο Kαρτέσιος, αν και αυτό προϋποθέτει ήδη τη λογικά πιο τολμηρή έννοια (β) του χώρου. H έννοια του χώρου εμπλουτίσθηκε και έγινε πιο περίπλο-

19 ΠPOΛOΓOΣ TOY A. AΪNΣTAΪN xxiii κη από τον Γαλιλαίο και τον Nεύτωνα, με την έννοια ότι αν θέλει κανείς να δώσει στην κλασική έννοια της αδράνειας (και ως εκ τούτου στον κλασικό νόμο της κίνησης) ένα ακριβές νόημα, θα πρέπει να εισαγάγει τον χώρο ως το ανεξάρτητο αίτιο της αδρανειακής συμπεριφοράς των σωμάτων. H πλήρης συνειδητοποίηση αυτής της αναγκαιότητας αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, ένα από τα μεγαλύτερα επιτεύγματα του Nεύτωνα. Σε αντίθεση με τον Leibniz και τον Huygens, για τον Nεύτωνα ήταν σαφές ότι ο χώρος με την έννοια (α) δεν αποτελούσε επαρκές θεμέλιο για την αρχή της αδράνειας και τον νόμο της κίνησης. Kατέληξε σε αυτό το συμπέρασμα μολονότι συμμεριζόταν ενεργά τον προβληματισμό που υπήρξε η αιτία της αντίθεσης των δύο άλλων: ο χώρος δεν εισάγεται απλώς ως κάτι ανεξάρτητο από τα υλικά αντικείμενα, αλλά του αποδίδεται και ένας απόλυτος ρόλος στην όλη αιτιακή δομή της θεωρίας. Aυτός ο ρόλος είναι απόλυτος με την έννοια ότι ο χώρος (ως αδρανειακό σύστημα) επιδρά πάνω σε όλα τα υλικά αντικείμενα ενώ αυτά από την πλευρά τους δεν ασκούν καμία αντίδραση στον χώρο. Tο νευτώνειο σύστημα υπήρξε τόσο γόνιμο που οι ενδοιασμοί αυτοί αποσιωπήθηκαν για αρκετούς αιώνες. O χώρος με την έννοια (β) έγινε γενικά αποδεκτός από τους επιστήμονες με τη συγκεκριμένη μορφή του αδρανειακού συστήματος, συμπεριλαμβανομένου και του χρόνου. Σήμερα θα μπορούσε να πει κανείς για εκείνη την ιστορική διαφωνία: το συμπέρασμα του Nεύτωνα, με βάση την κατάσταση της επιστήμης την εποχή εκείνη, ήταν το μόνο δυνατό και, ιδιαίτερα, το μόνο αποδοτικό. Ωστόσο, η μετέπειτα εξέλιξη των προβλημάτων, η οποία συντελέστηκε με έναν έμμεσο τρόπο που κανείς δεν θα μπορούσε να προβλέψει τότε, έδειξε ότι η αντίδραση των Leibniz και Huygens, που ήταν καλά θεμελιωμένη από διαισθητική άποψη αλλά υποστηριζόταν από ανεπαρκή επιχειρήματα, ήταν στην πραγματικότητα δικαιολογημένη. Aπαιτήθηκε σκληρή προσπάθεια για να φθάσουμε στην έννοια του ανεξάρτητου και απόλυτου χώρου, η οποία ήταν απα-

20 xxiv ENNOIEΣ TOY XΩPOY ραίτητη για την ανάπτυξη της θεωρίας. Aπαιτήθηκε εξίσου επίμονη και σθεναρή προσπάθεια στη συνέχεια για να ξεπεραστεί αυτή η έννοια μια διαδικασία η οποία πιθανότατα δεν μπορεί επ ουδενί να θεωρηθεί ολοκληρωμένη. Tο βιβλίο του Δρος Jammer πραγματεύεται διεξοδικά τη θέση της έννοιας του χώρου στους αρχαίους χρόνους και στον Mεσαίωνα. Mε βάση τις μελέτες του, κλίνει προς την άποψη ότι η σύγχρονη αντίληψη τύπου (β) του χώρου, δηλαδή ο χώρος ως εμπεριέχων όλα τα υλικά αντικείμενα, δεν αναπτύχθηκε παρά μόνο μετά την Aναγέννηση. Eντούτοις, έχω την εντύπωση ότι η ατομική θεωρία των αρχαίων, η οποία προέβλεπε την ύπαρξη ξεχωριστών μεταξύ τους ατόμων, προϋπέθετε απαραίτητα έναν χώρο τύπου (β), ενώ η μεγαλύτερης επιρροής Aριστοτελική σχολή προσπάθησε να προχωρήσει χωρίς την έννοια του ανεξάρτητου (απόλυτου) χώρου. Oι απόψεις του Δρος Jammer σχετικά με τις θεολογικές επιδράσεις στην ανάπτυξη της έννοιας του χώρου, οι οποίες υπερβαίνουν τα όρια κρίσης μου, θα προκαλέσουν σίγουρα την προσοχή εκείνων που ενδιαφέρονται για το πρόβλημα του χώρου πρωτίστως από ιστορικής πλευράς. H νίκη επί της έννοιας του απόλυτου χώρου ή του αδρανειακού συστήματος έγινε δυνατή μόνο χάρις στο ότι η έννοια του υλικού αντικειμένου αντικαταστάθηκε βαθμιαία από αυτήν του πεδίου στη θέση της θεμελιώδους έννοιας της φυσικής. Yπό την επίδραση των ιδεών του Faraday και του Maxwell, αναπτύχθηκε η αντίληψη ότι όλη η φυσική πραγματικότητα θα μπορούσε ίσως να αναπαρασταθεί από ένα πεδίο, του οποίου οι συνιστώσες εξαρτώνται από τέσσερεις χωρο-χρονικές παραμέτρους. Aν οι νόμοι αυτού του πεδίου είναι γενικά συναλλοίωτοι, δηλαδή δεν εξαρτώνται από κάποια συγκεκριμένη επιλογή συστήματος συντεταγμένων, τότε η εισαγωγή ενός ανεξάρτητου (απόλυτου) χώρου δεν είναι πλέον αναγκαία. Eκείνο που συνιστά, επομένως, τον χωρικό χαρακτήρα της πραγματικότητας είναι απλώς ο τετραδιάστατος χαρακτήρας του πεδίου. Δεν υπάρχει, λοιπόν, «κενός» χώρος, που σημαίνει ότι δεν υπάρχει χώρος χωρίς πε-

21 ΠPOΛOΓOΣ TOY A. AΪNΣTAΪN xxv δίο. H παρουσίαση του Δρος Jammer πραγματεύεται επίσης τον αξιομνημόνευτο έμμεσο τρόπο με τον οποίο ξεπεράστηκαν οι δυσκολίες αυτού του προβλήματος, τουλάχιστον σε μεγάλη έκταση. Mέχρι σήμερα κανείς δεν έχει ανακαλύψει οποιαδήποτε άλλη μέθοδο αποφυγής του αδρανειακού συστήματος, εκτός από τη θεωρία πεδίου. Princeton, New Jersey 1953

22

23 Eισαγωγή Ο ΧΩΡΟΣ ΑΠΟΤΕΛΕΙ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ μιας εκτεταμένης μεταφυσικής και επιστημολογικής βιβλιογραφίας, ειδικά στη σύγχρονη φιλοσοφία. Aπό τον Kαρτέσιο μέχρι τον Alexander και τον Whitehead, όλοι σχεδόν οι φιλόσοφοι έχουν αναγάγει τη θεωρία τους για τον χώρο σε έναν από τους ακρογωνιαίους λίθους του συστήματός τους. H θεωρία της σχετικότητας έχει οδηγήσει σε μια τεράστια αύξηση της βιβλιογραφίας για τον χώρο και τον χρόνο. Yπό την επίδραση του λογικού θετικισμού έχουν αναγνωριστεί οι φυσικές συνέπειες των πρόσφατων θεωριών για τον χώρο, ενώ οι εργασίες του δέκατου όγδοου και του δέκατου ένατου αιώνα είχαν περιοριστεί σχεδόν αποκλειστικά σε καθαρά μεταφυσικές ή ψυχολογικές θεωρήσεις. Όσο εκπληκτικό και αν φαίνεται, ωστόσο είναι γεγονός ότι μέχρι σήμερα δεν έχει δημοσιευθεί καμία ιστορική έρευνα για την έννοια του χώρου που να πραγματεύεται την ιστορία του θέματος από τη σκοπιά της φυσικής. Yπό το φως των σύγχρονων αντιλήψεών μας για τον φυσικό χώρο, μια τέτοια πραγματεία θα παρουσίαζε ενδιαφέρον όχι μόνο για τον ιστορικό της επιστήμης και της φιλοσοφίας, αλλά και για ό- λους όσους συμμετέχουν στη μεγάλη περιπέτεια της πνευματικής προόδου της ανθρωπότητας. Σκοπός αυτής της μονογραφίας είναι να παρουσιάσει την

24 2 ENNOIEΣ TOY XΩPOY εξέλιξη της έννοιας του χώρου υπό το φως της ιστορίας της φυσικής. Aπό τη μια μεριά θα αναλύσουμε τις πιο σημαντικές αντιλήψεις για τον χώρο στην ιστορία της επιστημονικής σκέψης και θα διερευνήσουμε την επιρροή τους στις αντίστοιχες θεωρίες της μηχανικής και της φυσικήςø από την άλλη μεριά θα εξετάσουμε με ποιον τρόπο η πειραματική και η παρατηρησιακή έρευνα όπως επίσης και οι θεολογικές μελέτες επηρέασαν τη διαμόρφωση των αντίστοιχων μεταφυσικών θεμελίων των θετικών επιστημών όσον αφορά τον χώρο. H θεωρία του απόλυτου χώρου, όπως τελικά αποκρυσταλλώθηκε στη νευτώνεια μηχανική, θα παρουσιαστεί μαζί με την κριτική της από τους πρώτους σύγχρονους σχετικιστές, τον Leibniz και τον Huygens. H μονογραφία θα ολοκληρωθεί με μια ανάλυση σχετικά με την τελική εξάλειψη της έννοιας του απόλυτου χώρου από το εννοιολογικό σχήμα της σύγχρονης φυσικής. H νευτώνεια αντίληψη για τον απόλυτο χώρο βασίζεται σε μια σύνθεση δύο ετερογενών στοιχείων. Tο ένα από αυτά τα στοιχεία έχει τις ρίζες του στην αποδέσμευση του χώρου από το σχολαστικό σχήμα ουσίας-συμβεβηκότος, σχήμα το οποίο εγκαταλείφθηκε εν τέλει οριστικά από τους Iταλούς φυσικούς φιλοσόφους της Aναγέννησης. Tο άλλο στοιχείο σχετίζεται με ορισμένες ιδέες που ταυτίζουν τον χώρο με ένα κατηγορούμενο του Θεού. Oι ιδέες αυτές φαίνεται να παραπέμπουν στον παλαιστινιακό ιουδαϊσμό του πρώτου αιώνα. Yιοθετήθηκαν από την εβραϊκή μυστικιστική φιλοσοφία και, με τη διάδοση των καββαλιστικών διδασκαλιών στη Δυτική Eυρώπη, βρήκαν ιδιαίτερα πρόσφορο έδαφος στην Aγγλία του δέκατου έβδομου αιώνα. Yπό την επίδραση του Henry More, ενός μανιώδους μελετητή της καββαλιστικής παράδοσης, ο Nεύτωνας θεώρησε αναγκαίο και σκόπιμο να ενσωματώσει αυτές τις θεολογικές ιδέες στη θεωρία του για τον χώρο, ως αναπόσπαστο τμήμα της. Έτσι, έχουμε δύο λί-

25 EIΣAΓΩΓH 3 γο-πολύ ανεξάρτητες διανοητικές διαδρομές που ξεκινούν από την αρχαιότητα και συναντώνται στη θεωρία του Nεύτωνα για τον απόλυτο χώρο. Eπομένως, δεδομένου ότι η πραγματεία μας ασχολείται με την ιστορική εξέλιξη της έννοιας του φυσικού χώρου, 1 δεν είναι μια συνεχής αφήγηση, αλλά διακόπτεται όπου αυτό είναι απαραίτητο προκειμένου να διερευνηθεί η θεολογική επίδραση. Έτσι, το πρώτο κεφάλαιο αναπτύσσει την έννοια του χώρου από την πρώιμη αρχαιότητα μέχρι το τέλος περίπου της ελληνιστικής επιστήμηςø το δεύτερο κεφάλαιο πραγματεύεται τις θεολογικές επιρροές μέχρι την εποχή του Henry MoreØ το τρίτο κεφάλαιο επανέρχεται στη μελέτη του αντικειμένου του πρώτου κεφαλαίουø το τέταρτο κεφάλαιο αναφέρεται αποκλειστικά στη νευτώνεια έννοια του χώρου και στην κριτική της από τον Leibniz και τον HuygensØ το τελευταίο κεφάλαιο παρουσιάζει τη μετα-νευτώνεια εξέλιξη της έννοιας του χώρου και την τελική της εξάλειψη από τη σύγχρονη φυσική. Kατά την παρουσίαση του θέματος δόθηκε μεγάλη προσοχή στην ακριβή τεκμηρίωση του υλικού με βάση τις πηγές. Όσον αφορά την προ-νευτώνεια και τη νευτώνεια φυσική, μπορούμε να περιορίσουμε τη μελέτη μας στην έννοια του χώρου, αφού ο χώρος και ο χρόνος είναι απόλυτα ετερογενείς και μη αλληλοεξαρτώμενες 2 οντότητες, αν και συνδέονται μέσω της έννοιας της κίνησης. 3 Aπό ιστορική και ψυχολογική άποψη, η μελέτη του χώρου είναι προτιμότερη από αυτήν του χρόνου, καθώς η κατηγορία του χώρου ως αντικειμένου της συνείδησης προηγήθηκε, κατά πάσα πιθανότητα, της κατηγορίας του χρόνου. Aυτή η υπόθεση αποδεικνύεται από τη χρήση της γλώσσας: χαρακτηρισμοί του χρόνου όπως «short» (βραχύς) ή «long» (μακρός) προέρχονται από το λεξιλόγιο των χωρικών εννοιών. Λέμε «thereafter» (από εκεί και ύστερα) αντί για το πιο συνεπές «thenafter» (από τότε και ύστερα)ø το «always» (από όλους τους δρόμους) σημαίνει «σε

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας

Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας Σύμφωνα με τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας που διατύπωσε ο Αϊνστάιν, το βαρυτικό πεδίο κάθε μάζας δημιουργεί μια καμπύλωση στον χώρο (μάλιστα στον χωροχρόνο),

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ

ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ 1 ΑΝΔΡΕΑΣ Λ. ΠΕΤΡΑΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΥΧΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΡΟΦΕΣ ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΤΑ ΚΟΙΝΑ ΣΗΜΕΙΑ ΤΩΝ ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΤΟΥΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ, ΑΝ ΥΠΑΡΧΟΥΝ, ΒΡΙΣΚΟΝΤΑΙ ΜΟΝΟ ΠΑΝΩ ΣΤΗΝ ΕΥΘΕΙΑ y = x ΔΕΥΤΕΡΗ

Διαβάστε περισσότερα

Το ταξίδι στην 11η διάσταση

Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το κείμενο αυτό δεν αντιπροσωπεύει το πώς παρουσιάζονται οι 11 διστάσεις βάση της θεωρίας των υπερχορδών! Είναι περισσότερο «τροφή για σκέψη» παρά επιστημονική άποψη. Οι σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη φιλοσοφία

Εισαγωγή στη φιλοσοφία Εισαγωγή στη φιλοσοφία Ενότητα 8 η : Ρένια Γασπαράτου Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης & της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Περιεχόμενα ενότητας Με τι ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονη Φυσική 1, Διάλεξη 4, Τμήμα Φυσικής, Παν/μιο Ιωαννίνων Η Αρχές της Ειδικής Θεωρίας της Σχετικότητας και οι μετασχηματισμοί του Lorentz

Σύγχρονη Φυσική 1, Διάλεξη 4, Τμήμα Φυσικής, Παν/μιο Ιωαννίνων Η Αρχές της Ειδικής Θεωρίας της Σχετικότητας και οι μετασχηματισμοί του Lorentz 1 Η Αρχές της Ειδικής Θεωρίας της Σχετικότητας και οι μετασχηματισμοί του Lorentz Σκοποί της τέταρτης διάλεξης: 25.10.2011 Να κατανοηθούν οι αρχές με τις οποίες ο Albert Einstein θεμελίωσε την ειδική θεωρία

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας

ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ. 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας ΕΠΙΣΗΜΟΝΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ 1. Σι είναι επιστήμη 2. Η γέννηση της επιστημονικής γνώσης 3. Οριοθέτηση θεωριών αστικότητας 1. Μια διαδεδομένη αντίληψη περί επιστήμης Γνώση / Κατανόηση των φαινομένων του φυσικού κόσμου

Διαβάστε περισσότερα

ΣΟΥΝ ΤΣΟΥ. Οι διακεκριμένοι καθηγητές Στρατηγικής Αθανάσιος Πλατιάς και Κωνσταντίνος. Δελτίο Τύπου. Εκδόσεις: Διαθέσιμο από:

ΣΟΥΝ ΤΣΟΥ. Οι διακεκριμένοι καθηγητές Στρατηγικής Αθανάσιος Πλατιάς και Κωνσταντίνος. Δελτίο Τύπου. Εκδόσεις: Διαθέσιμο από: ΣΟΥΝ ΤΣΟΥ Πολεμική Στρατηγική Κείμενα: Αθανάσιος Πλατιάς, Κωνσταντίνος Κολιόπουλος ISBN: 978-960-531-342-5 Τιμή: 18,02 ευρώ Σελίδες: 280 Σχήμα: 17 x 24 Γλώσσα: Ελληνικά, Ημερομηνία κυκλοφορίας: 2015 Εκδόσεις:

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει τη σφραγίδα του εκδότη

Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει τη σφραγίδα του εκδότη Κάθε γνήσιο αντίτυπο φέρει τη σφραγίδα του εκδότη ΘΩΜΑΣ Α. ΚΥΒΕΝΤΙΔΗΣ Γεννήθηκε το 1947 στο Νέο Πετρίτσι του Ν. Σερρών. Το 1965 αποφοίτησε από το εξατάξιο Γυμνάσιο Σιδηροκάστρου του Ν. Σερρών και εγγράφηκε

Διαβάστε περισσότερα

7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού

7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού 7. Η θεωρία του ωφελιµ ισµ ού Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Ποιοι είναι οι κύριοι εκπρόσωποι της θεωρίας του ωφελιµισµού και µε βάση ποιο κριτήριο θα πρέπει, κατ αυτούς, να αξιολογούνται οι πράξεις

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική και Μαθηματικά!!!

Μουσική και Μαθηματικά!!! Μουσική και Μαθηματικά!!! Η μουσική είναι ίσως από τις τέχνες η πιο δεμένη με τα μαθηματικά, με τη μαθηματική σκέψη, από την ίδια τη φύση της. Η διατακτική δομή μπορεί να κατατάξει τα στοιχεία ενός συνόλου,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΟΜΕΝΩΝ

ΒΑΣΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΟΜΕΝΩΝ ΒΑΣΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΟΜΕΝΩΝ Έβδομος (7ος) Κύκλος Επιμόρφωσης των ΔΙΑΔΡΟΜΩΝ 2013-2014 Συντάκτρια Άννα Κοκκινίδου Υπεύθυνη διαχείρισης του προγράμματος 1 Η συμμετοχή του εκπαιδευόμενου στο πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Δύο λόγια από τη συγγραφέα

Δύο λόγια από τη συγγραφέα Δύο λόγια από τη συγγραφέα Τα μαθηματικά ή τα λατρεύεις ή τα μισείς! Για να λατρέψεις κάτι πρέπει να το κατανοήσεις, για τη δεύτερη περίπτωση τα πράγματα μάλλον είναι λίγο πιο απλά. Στόχος αυτού του βιβλίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ Σκοπός του έργου Σκοπός του έργου είναι: 1. η δημιουργία μιας on line εφαρμογής διαχείρισης ενός επιστημονικού λεξικού κοινωνικών όρων 2. η παραγωγή ενός ικανοποιητικού

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη

ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη Ο ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ (572-500 ΠΧ) ΗΤΑΝ ΦΟΛΟΣΟΦΟΣ, ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΚΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΣ ΤΗΣ ΜΟΥΙΣΚΗΣ. ΥΠΗΡΞΕ Ο ΠΡΩΤΟΣ ΠΟΥ ΕΘΕΣΕ ΤΙΣ ΒΑΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ03 www.p-theodoropoulos.gr Περίληψη Στην εργασία αυτή επιχειρείται μια ερμηνεία της λογικής αλήθειας

Διαβάστε περισσότερα

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης Δώρα Μαρκάτου, επίκ. Καθηγήτρια Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

Η αβεβαιότητα στη μέτρηση.

Η αβεβαιότητα στη μέτρηση. Η αβεβαιότητα στη μέτρηση. 1. Εισαγωγή. Κάθε μέτρηση, όσο προσεκτικά και αν έχει γίνει, περικλείει κάποια αβεβαιότητα. Η ανάλυση των σφαλμάτων είναι η μελέτη και ο υπολογισμός αυτής της αβεβαιότητας στη

Διαβάστε περισσότερα

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Προκαταρκτική έρευνα Διερευνήστε πριν απ όλα την περιοχή μέσα στην οποία μπορεί να βρεθεί ένα ερευνητικό ερώτημα. Τυπικές

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri

Μιχάλης Μακρή EFIAP. Copyright: 2013 Michalis Makri Μιχάλης Μακρή EFIAP Copyright: 2013 Michalis Makri Copyright: 2013 Michalis Makri Less is more Less but better Copyright: 2013 Michalis Makri Ο μινιμαλισμός ορίζεται ως η εξάλειψη όλων των στοιχείων που

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΙ ΡΩΤΑΜΕ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΤΙ ΜΑΣ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΠΩΣ ΜΑΣ ΤΟ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΣΥΝΘΕΣΗ: Οργάνωση ενός συνόλου από επιμέρους στοιχεία σε μια ενιαία διάταξη Αρχική ιδέα σύνθεσης

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Η Ιστορία, όπως τονίζει ο Μεγαλοπολίτης ιστορικός Πολύβιος σε μια ρήση του, μας διδάσκει ότι τίποτα δεν γίνεται στην τύχη

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Από το Γυμνάσιο στο Λύκειο... 7. 3. Δειγματικός χώρος Ενδεχόμενα... 42 Εύρεση δειγματικού χώρου... 46

Από το Γυμνάσιο στο Λύκειο... 7. 3. Δειγματικός χώρος Ενδεχόμενα... 42 Εύρεση δειγματικού χώρου... 46 ΠEΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Από το Γυμνάσιο στο Λύκειο................................................ 7 1. Το Λεξιλόγιο της Λογικής.............................................. 11. Σύνολα..............................................................

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Η μεθοδολογία της επιστήμης

Η μεθοδολογία της επιστήμης Η μεθοδολογία της επιστήμης Στο βιβλίο «the evolution οf scientific thought», που τμήμα του μεταφράζω στο «στοιχεία φιλοσοφίας από την επιστημονική μέθοδο» ο Abraham D Abro μας παρουσιάζει τη μεθοδολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς International Conference Facilitating the Acquisition and Recognition of Key Competences ΑΡΧΙΚΗ ΙΔΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΝΑΡΙΟΥ Προβληματισμός αναφορικά

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ

Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΜΑΘΗΜΑ 1: Η ΚΛΑΣΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ Τίποτε δεν θεωρώ μεγαλύτερο αίνιγμα από το χρόνο και το χώρο Εντούτοις, τίποτε δεν με απασχολεί λιγότερο από αυτά επειδή ποτέ δεν τα σκέφτομαι Charles

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις σειρές

Σηµειώσεις στις σειρές . ΟΡΙΣΜΟΙ - ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Σηµειώσεις στις σειρές Στην Ενότητα αυτή παρουσιάζουµε τις βασικές-απαραίτητες έννοιες για την µελέτη των σειρών πραγµατικών αριθµών και των εφαρµογών τους. Έτσι, δίνονται συστηµατικά

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Ηέκδοση, για πρώτη φορά στα ελληνικά, του έργου του

Ηέκδοση, για πρώτη φορά στα ελληνικά, του έργου του Περί του πολίτη Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Συγγραφέας : Hobbes Thomas Μεταφραστής : Βαβούρας Ηλίας ISBN: 9789604632732 Τιμή: 15,98 Σελίδες: 416 Διαστάσεις:

Διαβάστε περισσότερα

Φιλοσοφία της παιδείας

Φιλοσοφία της παιδείας Ενότητα 1 η : Εισαγωγή στη Φιλοσοφία της Παιδείας Ρένια Γασπαράτου Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης & της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας να γίνει

Διαβάστε περισσότερα

. (1) , lim να υπάρχουν και να είναι πεπερασμένα, δηλαδή πραγματικοί αριθμοί.

. (1) , lim να υπάρχουν και να είναι πεπερασμένα, δηλαδή πραγματικοί αριθμοί. O μετασχηματισμός Laplace αποτελεί περίπτωση ολοκληρωτικού μετασχηματισμού, κατά τον οποίο κατάλληλη συνάρτηση (χρονικό σήμα) μετατρέπεται σε συνάρτηση της «συχνότητας» μέσω της σχέσης. (1) Γενικότερα

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος

iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος iii ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος xi 1 Αντικείμενα των Πιθανοτήτων και της Στατιστικής 1 1.1 Πιθανοτικά Πρότυπα και Αντικείμενο των Πιθανοτήτων, 1 1.2 Αντικείμενο της Στατιστικής, 3 1.3 Ο Ρόλος των Πιθανοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Μέρος Β /Στατιστική. Μέρος Β. Στατιστική. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua.

Μέρος Β /Στατιστική. Μέρος Β. Στατιστική. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua. Μέρος Β /Στατιστική Μέρος Β Στατιστική Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua.gr/gpapadopoulos) Από τις Πιθανότητες στη Στατιστική Στα προηγούμενα, στο

Διαβάστε περισσότερα

Συνέδριο Μαθηματικών ΠΠΣ Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων 11-12 / 4 / 2014. Μαθηματικά και ζητήματα πραγματικότητας διάκριση και σύνδεση

Συνέδριο Μαθηματικών ΠΠΣ Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων 11-12 / 4 / 2014. Μαθηματικά και ζητήματα πραγματικότητας διάκριση και σύνδεση Συνέδριο Μαθηματικών ΠΠΣ Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων 11-12 / 4 / 2014 Δημήτρης Μπίρμπας ΠΠΛ Αγίων Αναργύρων Σοφία Παππά ΠΠΛ Ζάννειο Πειραιά Μαθηματικά και ζητήματα πραγματικότητας διάκριση και σύνδεση

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

5 Σχετικιστική μάζα. Στο Σ Πριν Μετά. Στο Σ

5 Σχετικιστική μάζα. Στο Σ Πριν Μετά. Στο Σ Α Τόγκας - ΑΜ333: Ειδική Θεωρία Σχετικότητας Σχετικιστική μάζα 5 Σχετικιστική μάζα Όπως έχουμε διαπιστώσει στην ειδική θεωρία της Σχετικότητας οι μετρήσεις των χωρικών και χρονικών αποστάσεων εξαρτώνται

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά.

Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά. 1 Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά. Ψάχνοντας από το εσωτερικό κάποιων εφημερίδων μέχρι σε πιο εξειδικευμένα περιοδικά και βιβλία σίγουρα θα έχουμε διαβάσει ή θα έχουμε τέλος πάντων πληροφορηθεί,

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας»

Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας» Εισαγωγή Επιστημονική μέθοδος Αριστοτέλης (384-322 π.χ) : «Για να ξεκινήσει και να διατηρηθεί μια κίνηση είναι απαραίτητη η ύπαρξη μιας συγκεκριμένης αιτίας» Διατύπωση αξιωματική της αιτίας μια κίνησης

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος της γαλλικής έκδοσης

Πρόλογος της γαλλικής έκδοσης Πρόλογος της γαλλικής έκδοσης Η Λατινική γραμματική της σειράς Bescherelle είναι μια εύκολη και πλήρης γραμματική της λατινικής γλώσσας, με αντικειμενικό στόχο να δι ευκολύνει τη μελέτη, τη μετάφραση και

Διαβάστε περισσότερα

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όλα τα είδη ερωτήσεων που αναφέρονται στο «Γενικό Οδηγό για την Αξιολόγηση των µαθητών στην Α Λυκείου» µπορούν να χρησιµοποιηθούν στα Μαθηµατικά, τόσο στην προφορική διδασκαλία/εξέταση, όσο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

Μονοτονία - Ακρότατα - 1 1 Αντίστροφη Συνάρτηση

Μονοτονία - Ακρότατα - 1 1 Αντίστροφη Συνάρτηση 4 Μονοτονία - Ακρότατα - Αντίστροφη Συνάρτηση Α. ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Μονοτονία συνάρτησης Μια συνάρτηση f λέγεται: Γνησίως αύξουσα σ' ένα διάστημα Δ του πεδίου ορισμού της, όταν για οποιαδήποτε,

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους)

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) Όνομα Παιδιού: Ναταλία Ασιήκαλη ΤΙΤΛΟΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗΣ: Πως οι παράγοντες υλικό, μήκος και πάχος υλικού επηρεάζουν την αντίσταση και κατ επέκταση την ένταση του ρεύματος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Ο τάφος του Βίτγκεντάιν στο Κέιμπριτζ κοσμείται από το ομοίωμα μιας ανεμόσκαλας: «Οι προτάσεις μου αποτελούν διευκρινίσεις, όταν αυτός που με καταλαβαίνει, τελικά τις αναγνωρίσει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2008 ( ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 3Π /2008) ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδοι: ΠΕ 05 ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 06 ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 07 ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ,

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ, ΤΕΧΝΗ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ, ΤΕΧΝΗ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ & ΤΕΧΝΗ» ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΙΔΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ ΚΟΝΔΥΛΙΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ Η σειρά σεμιναρίων με θέμα ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ, ΤΕΧΝΗ διοργανώνεται

Διαβάστε περισσότερα

Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης

Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης Παλαιγεωργίου Γιώργος Τμήμα Μηχανικών Η/Υ, Τηλεπικοινωνιών και Δικτύων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Ιανουάριος 2011 Ψυχομετρία Η κατασκευή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Περίληψη (Abstract),(

ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. Περίληψη (Abstract),( ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περίληψη (Abstract),( στην ελληνική και αγγλική γλώσσα Λέξεις κλειδιά Εισαγωγή Επικρατούσες απόψεις Ορισμοί Η Η επιστημονική υπόθεση Περιγραφή αιτιολόγηση της έρευνας ή εφαρμογής Αποτελέσματα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΦΩΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ. Το άρθρο αυτό έχει ως σκοπό την παράθεση των αποτελεσμάτων πάνω σε μια έρευνα με τίτλο, οι ιδέες των παιδιών σχετικά με το

Διαβάστε περισσότερα

Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD

Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD Εργαστήριο Διδακτικής, Επιστημολογίας Φυσικών Επιστημών και Εκπαιδευτικής Τεχνολογίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΩΝ του Παν. Λ. Θεοδωρόπουλου 0 Η Θεωρία Πιθανοτήτων είναι ένας σχετικά νέος κλάδος των Μαθηματικών, ο οποίος παρουσιάζει πολλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά στοιχεία. Επειδή η ιδιαιτερότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΛΕΝΗ ΝΙΝΑ-ΠΑΖΑΡΖΗ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1. Βήματα για την εκπόνηση εργασίας 1 ο -Επιλογή του Θέματος Είτε επιλέξει κάποιος το θέμα μόνος του είτε από λίστα θεμάτων του καθηγητή,πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Θεμελίωση μιας λύσης ενός προβλήματος από μια πολύπλευρη (multi-faceted) και διαθεματική (multi-disciplinary)

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs)

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Τελική έκθεση Ιούλιος 2014 ΣΥΝΟΨΗ Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να παρουσιάσει ορισμένα από τα κυριότερα ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία

Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία Μάθημα Δεύτερο από την σειρά Οικοδομώντας μία Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος, Σημειώσεις Ένα πρότυπο που παρέχει: το

Διαβάστε περισσότερα

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή:

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή: Naoki HigasHida Γιατί χοροπηδώ Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού Εισαγωγή: david MiTCHELL 41 Ε13 Προτιμάς να είσαι μόνος σου; «Α, μην ανησυχείτε γι αυτόν προτιμά να είναι μόνος του». Πόσες φορές το

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Μόνο με το αίσθημα μπορείς να διδάξεις. Αν καθήσεις στην έδρα η ποίηση θα φύγει από το παράθυρο. «Κώστας Μόντης» Βασικές αρχές: 1) Το λογοτεχνικό

Διαβάστε περισσότερα

1.1 ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΑ

1.1 ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ : ΠΙΘΑΝΟΤΗΤΕΣ. ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΕΝΔΕΧΟΜΕΝΑ Αιτιοκρατικό πείραμα ονομάζουμε κάθε πείραμα για το οποίο, όταν ξέρουμε τις συνθήκες κάτω από τις οποίες πραγματοποιείται, μπορούμε να προβλέψουμε με

Διαβάστε περισσότερα

Άλυτα προβλήματα μαθηματικών 1. Υπόθεση (Εικασία) του Πουανκαρέ

Άλυτα προβλήματα μαθηματικών 1. Υπόθεση (Εικασία) του Πουανκαρέ Άλυτα προβλήματα μαθηματικών 1. Υπόθεση (Εικασία) του Πουανκαρέ Το πρόβλημα που διατύπωσε το 1904 ο Γάλλος επιστήμονας Ανρί Πουανκαρέ αφορά την Τοπολογία, ένα κλάδο των Μαθηματικών που δεν ενδιαφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Διαλέξεων ΟΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

Πρόγραμμα Διαλέξεων ΟΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Πρόγραμμα Διαλέξεων ΟΙ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Κύκλος επτά (7) διαλέξεων, με την συμμετοχή εννέα (9) κορυφαίων ομιλητών, με κοινό χαρακτηριστικό γνώρισμα την πρωτοποριακή σκέψη. Στόχος των ομιλιών είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Α. ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ.

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Διαπιστώσεις Α. Δεν εντοπίζονται άμεσοι φιλολογικοί δεσμοί με τους

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ.

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. 24 ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. Οι σκεπτικιστικές απόψεις υποχώρησαν στη συνέχεια και ως την εποχή της Αναγέννησης κυριάρχησε απόλυτα το αριστοτελικό μοντέλο. Η εκ νέου αμφιβολία για

Διαβάστε περισσότερα

"Ερευνώ και Ανακαλύπτω" την ΗλεκτροΜαγνητική Επαγωγή στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Από τον Ηλεκτρισμό στο Μαγνητισμό, από το Μαγνητισμό στον Ηλεκτρισμό

Ερευνώ και Ανακαλύπτω την ΗλεκτροΜαγνητική Επαγωγή στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Από τον Ηλεκτρισμό στο Μαγνητισμό, από το Μαγνητισμό στον Ηλεκτρισμό ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΡΑΚΤΙΚΑ 5 ου ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ, ΤΕΥΧΟΣ Α ΣΥΜΠΟΣΙΟ / ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: Πρωτοβάθμια Εκπ-Παίδευση στις-με τις Φυσικές επιστήμες - H Βέλτιστη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΕΙΞΗ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΑΠΟΔΕΙΞΗ Περιεχόμενα : Α) Προτάσεις-Σύνθεση προτάσεων Β)Απόδειξη μιας πρότασης Α 1 ) Τι είναι πρόταση Β 1 ) Βασικές έννοιες Α ) Συνεπαγωγή Β ) Βασικές μέθοδοι απόδειξης Α 3 ) Ισοδυναμία

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ»

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» Ειρηάννα Δραγώνα Θεατροπαιδαγωγός- Εμψυχώτρια Θεάτρου [ Το κείμενο βασίστηκε στις

Διαβάστε περισσότερα

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr

I. ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. math-gr I ΜΙΓΑΔΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ i e ΜΕΡΟΣ Ι ΟΡΙΣΜΟΣ - ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΑΞΕΙΣ Α Ορισμός Ο ορισμός του συνόλου των Μιγαδικών αριθμών (C) βασίζεται στις εξής παραδοχές: Υπάρχει ένας αριθμός i για τον οποίο ισχύει i Το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

Λογική. Μετά από αυτά, ορίζεται η Λογική: είναι η επιστήμη που προσπαθεί να εντοπίσει και να αναλύσει τους καθολικούς κανόνες της νόησης.

Λογική. Μετά από αυτά, ορίζεται η Λογική: είναι η επιστήμη που προσπαθεί να εντοπίσει και να αναλύσει τους καθολικούς κανόνες της νόησης. Λογική Εισαγωγικά, το ζήτημα της Λογικής δεν είναι παρά η άσκηση 3 δυνάμεων της νόησης: ο συλλογισμός, η έννοια και η κρίση. Ακόμη και να τεθεί θέμα υπερβατολογικό αναφορικά με το ότι πρέπει να αποδειχθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ

ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ ΥΛΗ ΚΑΙ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛ. ΕΤΟΣ 2014-15 ΓΕΩΜΕΤΡΙΑ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ Από το βιβλίο «Ευκλείδεια Γεωμετρία Α και Β Ενιαίου Λυκείου» των Αργυρόπουλου Η., Βλάμου

Διαβάστε περισσότερα

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας»)

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας») Α1. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το κείμενο πραγματεύεται το διαχρονικό ρόλο και τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής τέχνης σε παγκόσμια κλίμακα. Αρχικά, επισημαίνεται ότι ο καλλιτέχνης προσπαθεί μέσω της τέχνης να αποστασιοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Τα φιλοσοφικά ερωτήματα: Δε μοιάζουν με τα επιστημονικά, γιατί δε γνωρίζουμε: από πού να ξεκινήσουμε την ανάλυσή τους ποια μέθοδο να ακολουθήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ.

2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες 2.2.2 Ιστορική εξέλιξη τον µάνατζµεντ. 2.2 Οργάνωση και ιοίκηση (Μάνατζµεντ -Management) 2.2.1. Βασικές έννοιες Έχει παρατηρηθεί ότι δεν υπάρχει σαφής αντίληψη της σηµασίας του όρου "διοίκηση ή management επιχειρήσεων", ακόµη κι από άτοµα που

Διαβάστε περισσότερα