Ετήσια Έκθεση H Κατάσταση του Προβλήματος των Ναρκωτικών και των Οινοπνευματωδών στην Ελλάδα

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ετήσια Έκθεση 2012. H Κατάσταση του Προβλήματος των Ναρκωτικών και των Οινοπνευματωδών στην Ελλάδα"

Transcript

1

2

3 Ετήσια Έκθεση 2012 H Κατάσταση του Προβλήματος των Ναρκωτικών και των Οινοπνευματωδών στην Ελλάδα Αθήνα 2013

4 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ (ΕΠΙΨΥ) Απριλιος 2013 Τ.Θ , Τ.Κ Παπάγου Τηλ: Fax: Web Site: ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ: Ε. ΛΑΜΠΑΚΗ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ: ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΝΙΝΟΠΟΥΛΟΣ ISSN:

5 Το Επιστημονικό Προσωπικό του ΕΚΤΕΠΝ συλλέγει, επεξεργάζεται και επιμελείται τα στοιχεία στα οποία βασίζεται η Έκθεση και συγγράφει τα Κεφάλαια ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΝΙΝΑ ΤΕΡΖΙΔΟΥ

6 ΠΡΟΣΩΠΙΚΟ ΕΚΤΕΠΝ Επιστημονικά Υπεύθυνη Τερζίδου Μανίνα, Ψυχολόγος, M.Phil Επιστημονικό προσωπικό Ανταράκη Αργυρώ, Στατιστικός MSc, Υπεύθυνη Τομέα Στατιστικής Καναβού Ελευθερία, Στατιστικός MSc Μαλέττου Λία, Στατιστικός MSc Μπάφη Ιουλία, Ψυχολόγος MSc, Υπεύθυνη Τομέα Μείωσης της Ζήτησης Παπαδοπούλου Σόνια, Ψυχολόγος MA Σιάμου Ιωάννα, Κοινωνιολόγος, Υπεύθυνη Τομέα Συστήματος Έγκαιρης Προειδοποίησης (ΣΕΠ) & Αλκοόλ Διοικητικό Προσωπικό Βλασσοπούλου Έφη, Υπεύθυνη Τομέα Διοικητικής Στήριξης & Διαχείρισης Στοιχείων Πρασσά Πετρούλα, Υπεύθυνη Διοικητικού Συντονισμού, Τεκμηρίωσης & Εκδόσεων Εξωτερικοί Συνεργάτες Richardson Clive, Καθηγητής Εφαρμοσμένης Στατιστικής Κοκκέβη Άννα, Ψυχολόγος, Καθηγήτρια Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Αθηνών Σπηλιοπούλου Χαρά, Αναπλ. Καθηγήτρια Ιατροδικαστικής και Τοξικολογίας Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Φουντουκάς Μάρκος, Μηχανικός Ηλεκτρονικών Υπολογιστών MSc, Υπεύθυνος Τομέα Τεχνικής Υποστήριξης Φωτίου Αναστάσιος, Κοινωνιολόγος MA, Υπεύθυνος Τομέα Επιδημιολογίας

7 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η οικονομική κρίση, που εξελίχθηκε μέσα στο 2012 σε ύφεση, είχε σημαντικές συνέπειες σε ολόκληρο τον τομέα της ψυχικής υγείας και κλόνισε τα θεμέλια ενός συστήματος που με πολλή προσπάθεια και επένδυση κτίζεται τις τελευταίες δεκαετίες. Ο χώρος των εξαρτήσεων, ως μέρος της ψυχικής υγείας, υπέστη και αυτός τα επακόλουθα της δημοσιονομικής λιτότητας. Μία από τις συνέπειες είναι και η καθυστερημένη δημοσιοποίηση της Ετήσιας Έκθεσης του ΕΚΤΕΠΝ 2012 λόγω της μερικής απασχόλησης του προσωπικού για όλο το προηγούμενο έτος, την οποία επέβαλε η περικοπή των κονδυλίων. Τα στοιχεία που περιλαμβάνονται στη παρούσα Έκθεση για το σύνολο των δεικτών στους τομείς της μείωσης της προσφοράς και της ζήτησης δείχνουν εντούτοις πως, παρά τις αντίξοες συνθήκες, οι προσπάθειες συνεχίστηκαν τόσο στο επίπεδο των φορέων παροχής υπηρεσιών πρόληψης, θεραπείας και έρευνας όσο και στο επίπεδο της πολιτικής για το θέμα των ναρκωτικών. Ειδικότερα στον τομέα της πολιτικής, με την ολοκλήρωση και ψήφιση του νόμου Περί ναρκωτικών καρποφόρησαν μέσα στο περασμένο έτος σημαντικές πρωτοβουλίες που είχαν ξεκινήσει από το 2011 αναφορικά με το συντονισμό του χώρου των εξαρτήσεων. Με το νόμο τίθενται σε πορεία υλοποίησης χρονίζοντα προβλήματα, όπως η επιεικέστερη ποινική αντιμετώπιση των χρηστών και η λειτουργία του Προγράμματος Υποκατάστασης στις φυλακές, αφού η Ελλάδα ήταν μία από τις τέσσερις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης που δεν διέθετε τέτοιου είδους προγράμματα. Σημαντική τομή του νόμου είναι και η θεσμοθέτηση του διυπουργικού συντονισμού του χώρου των εξαρτήσεων και η θέσπιση του ρόλου του εθνικού συντονιστή. Αποτελεί επιθυμία όλων μας η αποτελεσματική λειτουργία των νεοσύστατων αυτών θεσμών, σε συνδυασμό και με την αναμενόμενη εκπόνηση ενός Εθνικού Σχεδίου Καταπολέμησης των Εξαρτήσεων εναρμονισμένου με τις ευρωπαϊκές εξελίξεις. Μόνο έτσι θα μπορέσουμε να δούμε καλύτερα αποτελέσματα στο μέλλον για τη χώρα μας, ενώ παράλληλα θα έχουμε συμβάλει στην κοινή προσπάθεια των χωρών για την αντιμετώπιση ενός προβλήματος το οποίο ξεπερνά τα εθνικά σύνορα. Ελπίζουμε και ευχόμαστε όλοι οι εμπλεκόμενοι που απέδειξαν έως σήμερα πως οι αντιξοότητες δεν μείωσαν την υψηλή αίσθηση καθήκοντός τους ώστε να συνεχίσουν να υπηρετούν την αποστολή τους αποτελώντας πρότυπο για όλους όσους δοκιμάζονται κάτω από το βαρύ φορτίο της κρίσης που περνά η χώρα. Θα ήθελα να κλείσω αυτόν το σύντομο Πρόλογο εκφράζοντας ειδικότερα τις ευχαριστίες και τις ευχές μου προς το προσωπικό και την υπεύθυνη του ΕΚΤΕΠΝ κυρία Μ. Τερζίδου για το υψηλό επίπεδο έργου που παρήγαγαν και αυτή τη χρονιά. Το έργο αυτό καλούνται να εκτιμήσουν οι αναγνώστες στις σελίδες της παρούσας Ετήσιας Έκθεσης. Κ.Ν. Στεφανής Ακαδημαϊκός Καθηγητής Διευθυντής ΕΠΙΨΥ V

8 VI

9 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η Ετήσια Έκθεση του ΕΚΤΕΠΝ για την Κατάσταση των Ναρκωτικών και των Οινοπνευματωδών 2012 δημοσιοποιείται με αρκετή καθυστέρηση. Ο λόγος δεν είναι άλλος από το οικονομικό πρόβλημα που αντιμετωπίζει το ΕΚΤΕΠΝ τα τελευταία δύο χρόνια. Το πρόβλημα κορυφώθηκε μέσα στο 2012 αφού το προσωπικό εργάστηκε με μερική απασχόληση όλη τη χρονιά και επομένως δεν ήταν δυνατή η έγκαιρη εκπόνηση της Έκθεσης. Οι δυσκολίες που προκαλεί η δημοσιονομική λιτότητα δεν αγγίζουν, βέβαια, μόνο το ΕΚΤΕΠΝ. όλοι σχεδόν οι φορείς πλήττονται από λίγο έως πολύ, και αυτό έχει αντίκτυπο στην ποιότητα και στο χρόνο παράδοσης των στοιχείων τους. Με τη σειρά του, το γεγονός δυσχεραίνει ακόμη περισσότερο το έργο του ΕΚΤΕΠΝ. Τα προβλήματα αυτά αφορούν το τεχνικό μέρος της αποτύπωσης της κατάστασης. Το ουσιαστικό μέρος, οι εξελίξεις στο χώρο των ναρκωτικών δηλαδή, δεν φαίνεται να διαγράφονται τόσο αρνητικές. Μάλιστα η Έκθεση στέλνει ένα θετικό και αισιόδοξο μήνυμα. θετικό και αισιόδοξο, επειδή είναι φανερό ότι οι φορείς πολλαπλασιάζουν την προσπάθεια διατήρησης της ποιότητας των υπηρεσιών τους και της προσφοράς τους στους εξαρτημένους, παρά τις μειώσεις των μισθών και τις περικοπές. Κι αυτό είναι, ασφαλώς, το σημαντικότερο όλων. Έτσι, λοιπόν, σε μένα δεν απομένει παρά να ενώσω τα συγχαρητήριά μου με αυτά των υπόλοιπων συναδέλφων του χώρου και με τα συγχαρητήρια που τους οφείλει η Πολιτεία. Συγχαρητήρια οφείλω και σε όλους τους συναδέλφους του ΕΚΤΕΠΝ, όχι μόνο γιατί ολοκλήρωσαν την Έκθεση, αλλά κυρίως γιατί δεν έχασαν το πνεύμα ομαδικότητας και συνεργασίας και δεν δέχτηκαν να μειωθούν οι δραστηριότητες του ΕΚΤΕΠΝ, δουλεύοντας επί της ουσίας στον ελεύθερό τους χρόνο. Την επιστημονική επιμέλεια της Έκθεσης είχε για μία ακόμη χρονιά η Καθηγήτρια κυρία Άννα Κοκκέβη, την οποία και ευχαριστούμε για τις επισημάνσεις της. Στην κυρία Ελεάννα Λαμπάκη οφείλουμε όχι απλά την γλωσσική επιμέλεια και φροντίδα των κειμένων, αλλά και ένα μεγάλο μέρος της επιστημονικής σαφήνειας της Έκθεσης. Περισσότερο από όλα, όμως, την ευχαριστούμε γιατί κατανοεί και συμπαρίσταται ενεργά στις δυσκολίες και στους περιορισμούς της εποχής. Μανίνα Τερζίδου Επιστημονικά Υπεύθυνη του ΕΚΤΕΠΝ VII

10 VIII

11 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ του Διευθυντή του ΕΠΙΨΥ, Καθηγητή Κ.Ν. Στεφανή.... V ΕΙΣΑΓΩΓΗ της Επιστημονικά Υπεύθυνης του ΕΚΤΕΠΝ Μ. Τερζίδου. VII ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ 1.1 ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ Γενικά νομοθετήματα Νομοθεσία σχετική με φαρμακευτικά σκευάσματα Διακρατικές συμφωνίες ΔΑΠΑΝΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ.. 12 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΧΡΗΣΗ ΕΞΑΡΤΗΣΙΟΓΟΝΩΝ ΟΥΣΙΩΝ ΣΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ ΚΑΙ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ 2.1 ΠΡΟΣΦΑΤΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΧΡΗΣΗ ΣΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ ΜΑΘΗΤΙΚΟΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ 3.1 ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης στη σχολική κοινότητα Καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης στην οικογένεια Καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης στην κοινότητα ΕΠΙΚΕΝΤΡΩΜΕΝΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Επικεντρωμένες παρεμβάσεις πρόληψης σε νέους / νέες Επικεντρωμένες παρεμβάσεις πρόληψης στην οικογένεια Παρεμβάσεις σε χώρους διασκέδασης ΕΝΔΕΔΕΙΓΜΕΝΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ IX

12 3.5 ΚΑΜΠΑΝΙΕΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΣΤΑ ΜΜΕ ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Εκπαίδευση στελεχών πρόληψης Αξιολόγηση παρεμβάσεων πρόληψης Προδιαγραφές στον τομέα της πρόληψης Έρευνα στον τομέα της πρόληψης ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΤΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΩΝ ΧΡΗΣΤΩΝ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΤΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΩΝ ΧΡΗΣΤΩΝ 53 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5: ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΒΟΗΘΕΙΑ 5.1 ΑΙΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΟ 2011 ΚΑΙ ΓΕΝΙΚΗ ΤΑΣΗ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΑΙΤΗΘΗΚΑΝ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΟ 2011 ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΑΙΤΗΘΗΚΑΝ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΟ 2011(Ν=5.834) ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6: ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΥΣΙΟΕΞΑΡΤΗΣΗ: ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ 6.1 ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΟ Υπηρεσίες Συμβουλευτικής στο πλαίσιο του Προγράμματος Υποκατάστασης Υπηρεσίες Συμβουλευτικής στο πλαίσιο των «στεγνών» θεραπευτικών προγραμμάτων ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟ Θεραπευτικές μονάδες υποκατάστασης «Στεγνά» θεραπευτικά προγράμματα Ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις Μονάδες σωματικής αποτοξίνωσης ΑΛΛΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΑΛΛΕΣ ΕΞΑΡΤΗΣΕΙΣ ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ X

13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΨΥΧΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΑΝΑΤΟΙ ΑΠΟ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ 7.1 ΜΟΛΥΣΜΑΤΙΚΕΣ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΣΤΟΥΣ ΧΡΗΣΤΕΣ ΕΝΕΣΙΜΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ ΘΑΝΑΤΟΙ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗ ΣΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΤΩΝ ΧΡΗΣΤΩΝ 8.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΠΡΟΛΗΨΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ ΥΠΕΡΔΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΜΕΙΩΣΗ ΤΩΝ ΘΑΝΑΤΩΝ ΑΠΟ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ Ενημέρωση και εκπαίδευση Κινητή Μονάδα Πρώτων Βοηθειών ΠΡΟΛΗΨΗ ΜΟΛΥΣΜΑΤΙΚΩΝ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ Ενημέρωση και εκπαίδευση Προγράμματα ανταλλαγής / διανομής συριγγών ή και διανομής προφυλακτικών Εξετάσεις για ανίχνευση μολυσματικών ασθενειών Εμβολιασμός Θεραπεία ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΑΛΛΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ Παθολογικά προβλήματα Ψυχιατρική συννοσηρότητα ΕΠΙΠΛΕΟΝ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΜΟΝΑΔΕΣ / ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΑΜΕΣΗΣ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ ΜΕΙΩΣΗΣ ΤΗΣ ΒΛΑΒΗΣ Προγράμματα «δουλειά στο δρόμο» Η συμβολή των πρώην χρηστών στις δράσεις των προγραμμάτων / μονάδων άμεσης πρόσβασης / μείωσης της βλάβης Κτιριακή και υλικοτεχνική υποδομή των προγραμμάτων / μονάδων άμεσης πρόσβασης / μείωσης της βλάβης ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 9: ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΠΡΟΕΚΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ: Η ΠΑΡΑΝΟΜΗ ΑΓΟΡΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ 9.1 ΑΔΙΚΗΜΑΤΑ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ Κατηγορίες για αδικήματα σχετικά με ναρκωτικά Καταδικασθέντες για αδικήματα σχετικά με ναρκωτικά 124 XI

14 9.1.3 Παραβάσεις του ΚΝΝ από ανηλίκους Κρατούμενοι για παραβάσεις του νόμου Περί ναρκωτικών Άλλη παραβατικότητα σχετική με τα ναρκωτικά Η ΠΑΡΑΝΟΜΗ ΑΓΟΡΑ ΤΩΝ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ Κατασχέσεις ναρκωτικών ουσιών Τιμή και καθαρότητα ναρκωτικών Ποιοτικός προσδιορισμός δισκίων Έκστασης ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10: ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗ ΣΤΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ 10.1 ΕΠΑΝΕΝΤΑΞΗ Εκπαίδευση και επαγγελματική κατάρτιση Εργασιακή απασχόληση Άλλες παρεχόμενες υπηρεσίες Στοιχεία έκβασης ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΧΡΗΣΤΕΣ ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΠΟΙΝΙΚΟΥ / ΣΩΦΡΟΝΙΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Εισαγωγή Παρεμβάσεις στις φυλακές Παρεμβάσεις εκτός φυλακών ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11: ΟΙΝΟΠΝΕΥΜΑΤΩΔΗ: ΧΡΗΣΗ ΚΑΙ ΕΞΑΡΤΗΣΗ 11.1 ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΓΙΑ ΤΗ ΧΡΗΣΗ ΟΙΝΟΠΝΕΥΜΑΤΩΔΩΝ Επιδημιολογικές έρευνες Δαπάνη νοικοκυριών για αλκοολούχα ποτά ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ ΟΙΝΟΠΝΕΥΜΑΤΩΔΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΒΟΗΘΕΙΑ Η εφαρμογή του Δείκτη Αίτησης Θεραπείας για το Αλκοόλ Τα χαρακτηριστικά των ατόμων που απευθύνθηκαν το 2011 σε προγράμματα / υπηρεσίες για θεραπευτική βοήθεια ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ ΟΙΝΟΠΝΕΥΜΑΤΩΔΩΝ Στοιχεία για τα συμβουλευτικά κέντρα XII

15 Στοιχεία για τη θεραπεία Στοιχεία για την επανένταξη ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΡΟΧΑΙΑ Συγκριτικά στοιχεία παραβάσεων που αφορούν την οδήγηση υπό την επήρεια οινοπνεύματος Συγκριτικά στοιχεία των θανατηφόρων τροχαίων ατυχημάτων ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΧΗΜΕΙΟ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΑΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΣΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΞΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι Κέντρα Πρόληψης των εξαρτήσεων και προαγωγής της ψυχοκοινωνικής υγείας ΟΚΑΝΑ / Τοπικής Αυτοδιοίκησης και άλλοι φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης ανά περιφέρεια ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ Υπηρεσίες Συμβουλευτικής και Θεραπείας ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙΙ Υπηρεσίες Κοινωνικής Επανένταξης και Δραστηριοποίησης XIII

16 XIV

17

18

19 1. ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ 1.1 ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ Η επιδημική έξαρση του ιού HIV/AIDS στους ενδοφλέβιους χρήστες ήταν και εξακολουθεί να είναι το κύριο μέλημα της Πολιτείας αναφορικά με το χώρο των ναρκωτικών από το Η απότομη διακοπή της χαμηλής επικράτησης του ιού στην Ελλάδα κατά το δεύτερο μισό του 2010 μας έβγαλε από τον εφησυχασμό μας και κινητοποίησε τους χαράσσοντες πολιτική για άμεση ανταπόκριση, παρά τη δημοσιονομική λιτότητα. Η ανταπόκριση περιλαμβάνει τις 42 νέες μονάδες υποκατάστασης του ΟΚΑΝΑ, οι οποίες λειτουργούν σε νοσοκομεία της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης, και από το 2012 και σε άλλες επαρχιακές πόλεις. Η αύξηση των δράσεων μείωσης της βλάβης (μεγαλύτερος αριθμός συριγγών και προφυλακτικών που διανέμονται ή ανταλλάσσο-νται). Η αποτελεσματικότητα αυτών των δράσεων δεν έχει φανεί ακόμα, αφού η εξάπλωση του ιού δεν μπορεί να περιοριστεί. Οι νέες μονάδες του Προγράμματος Υποκατάστασης Ο προγραμματισμός για έναν τόσο μεγάλο αριθμό μονάδων υποκατάστασης έλαβε υπόψη και τη δημόσια όχληση, η οποία αποτέλεσε αντικείμενο δημόσιου προβληματισμού και για την οποία ενοχοποιήθηκαν οι παλιές μονάδες του ΟΚΑΝΑ στο Κέντρο της Αθήνας. Έτσι, τέσσερις από τις μονάδες του ΟΚΑΝΑ στην Αθήνα αντικαταστάθηκαν από τις νέες μονάδες στα νοσοκομεία. Πανελλήνια τηλεφωνική έρευνα του ΟΚΑΝΑ, που πραγματοποιήθηκε σε δείγμα ατόμων, κατέληξε ότι ποσοστό 79,1% των ερωτηθέντων «συμφωνούν» ή «μάλλον συμφωνούν» με τη λειτουργία των νέων μονάδων του ΟΚΑΝΑ στα νοσοκομεία, ενώ το 70,3% θεωρούν ότι «οι μονάδες αυτές συμβάλλουν στην προστασία της δημόσιας υγείας» (OKANA 2012). Ο νέος Νόμος των Ναρκωτικών Το νομοσχέδιο για τον Νόμο των Ναρκωτικών, το οποίο είχε εκπονηθεί το 2011 προκειμένου να αντικαταστήσει τον υπάρχοντα Νόμο 3459/2006 και δεν κατατέθηκε προς ψήφιση στη Βουλή, αναθεωρήθηκε το 2012 και ετοιμάζεται να κατατεθεί. Το νομοσχέδιο προβλέπει ποινή έως 5 μήνες για ατομική χρήση, προμήθεια ή κατοχή ναρκωτικών ή καλλιέργεια κάνναβης για ατομική χρήση με κράτηση. Παράλληλα, εναπόκειται στη διακριτική ευχέρεια του δικαστηρίου η ατιμωρησία ύστερα από εκτίμηση των συνθηκών τέλεσης της πράξης, της προσωπικότητας του χρήστη και της πιθανότητας η πράξη να μην επαναληφθεί. Το νέο νομοσχέδιο προβλέπει επίσης: α) μια πιο επιεική αντιμετώπιση των ανήλικων δραστών, β) ένα πιο οργανωμένο πλαίσιο λειτουργίας των Κέντρων Πρόληψης και γ) τη ρητή αναφορά για τη λειτουργία του Προγράμματος Υποκατάστασης (ΠΥ) στις φυλακές από τον ΟΚΑΝΑ. Ο εθνικός συντονισμός των δράσεων για τα ναρκωτικά Η μη κατάθεση του νομοσχεδίου για τα ναρκωτικά το 2011 άφησε κενό στο ζήτημα του συντονισμού και της χάραξης εθνικής στρατηγικής. Μία από τις επιπτώσεις είναι ότι δεν έχει ξεκινήσει η διαδικασία εκπόνησης νέου Εθνικού Σχεδίου Δράσης. Η έλλειψη εθνικού συντονιστή για τα ναρκωτικά, καθώς και Σχεδίου Δράσης, αποτελεί ένα επιπρόσθετο πρόβλημα κατά την περίοδο της κρίσης και της δημοσιονομικής λιτότητας. Το 2012 ο Εθνικός Οργανισμός Φαρμάκων δημοσιοποίησε μια σειρά από Πρωτόκολλα Ιατρικών Πράξεων για εξαρτήσεις από διάφορες ουσίες, και πιο συγκεκριμένα για τα οπιούχα, τα κανναβινοειδή, την κοκαΐνη, το αλκοόλ, τα κατασταλτικά / υπνωτικά, τη νικοτίνη και τα ψευδαισθησιογόνα. Τα πρωτόκολλα αυτά αφορούν αποκλειστικά τη φαρμακολογική αντιμετώπιση. Τα πρωτόκολλα μπο- 3

20 1. ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ρούν να μεταφορτωθούν από το δικτυακό τόπο του ΕΟΦ, Ο ΟΚΑΝΑ έχει εκπονήσει κα αναμένεται να δημοσιοποιήσει το νέο Πλαίσιο Λειτουργίας του Προγράμματος Υποκατάστασης, το οποίο αφορά μια ολοκληρωμένη προσέγγιση για τη φαρμακευτικά υποβοηθούμενη αντιμετώπιση της εξάρτησης. 1.2 ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΓΕΝΙΚΑ ΝΟΜΟΘΕΤΗΜΑΤΑ Υπουργική Απόφαση ΔΥΓ/2011 (ΥΑ ΔΥΓ6/ΓΠ ΦΕΚ Β 2773/2011): Ίδρυση, μεταφορά και λειτουργία θεραπευτικών μονάδων του ΟΚΑΝΑ σε παραχωρούμενους χώρους νοσοκομείων (562730) Τοποθέτηση και εγκατάσταση, ίδρυση ή και μεταφορά και λειτουργία θεραπευτικών μονάδων του ΟΚΑΝΑ, κατά περίπτωση, για την εφαρμογή και λειτουργία από αυτόν προγραμμάτων πολλαπλής παρέμβασης μονάδων χορήγησης υποκατάστατων και εξωτερικών ιατρείων ουσιοεξαρτήσεων σε παραχωρούμενους αδόμητους χώρους ή και σε παραχωρούμενα κτίρια των νοσοκομείων του ΕΣΥ, μονάδων υγείας του ΙΚΑ ΕΤΑΜ, στρατιωτικών νοσοκομείων και χώρων και υποδομών των Ενόπλων Δυνάμεων. Για την σε αδόμητους χώρους των εν λόγω παραχωρουμένων ακινήτων τοποθέτηση και εγκατάσταση των ανωτέρω θεραπευτικών μονάδων ως προσωρινώς τοποθετουμένων και εγκαθισταμένων προκατασκευασμένων λυόμενων δομών εμβαδού έως 200 τ.μ. σε ισόγειο ή και διώροφο κτίσμα δεν απαιτείται η έκδοση οικοδομικής άδειας. Στις μονάδες αυτές χορηγούνται οι εγκεκριμένες ουσίες για την υποκατάσταση της εξάρτησης ή και κάθε άλλη εγκεκριμένη φαρμακευτική ουσία για την εν γένει φαρμακευτική αντιμετώπιση της ουσιοεξάρτησης, έτσι όπως οι εν λόγω ουσίες καθορίζονται από τις σχετικές διατάξεις και σύμφωνα με το πλαίσιο και τους όρους λειτουργίας των θεραπευτικών μονάδων του ΟΚΑΝΑ. Η παραχώρηση των παραπάνω κτιρίων ή και αδόμητων χώρων, καθώς επίσης και η ανάπτυξη συνεργασίας μεταξύ νοσοκομείων και του ΟΚΑΝΑ, πραγματοποιείται σε άμεση εκτέλεση, πλήρη και πιστή εφαρμογή και προσήκουσα υλοποίηση της παρούσας απόφασης, ύστερα από υποβαλλόμενο εγγράφως σε αυτά σχετικό και τυπικό αίτημα του ΟΚΑΝΑ και άνευ τινός άλλου, με την υπογραφή σύμβασης παραχώρησης και ανάπτυξης συνεργασίας, ή και άτυπα, για αόριστο χρόνο και χωρίς α- ντάλλαγμα. Η συντήρηση των παραχωρούμενων κτιρίων πραγματοποιείται με επιμέλεια, μέριμνα και δαπάνες του ΟΚΑΝΑ. Την αποκλειστική αρμοδιότητα και την ευθύνη εγκατάστασης, διοικητικής οργάνωσης, διοίκησης, λειτουργίας, διάθεσης, πρόσληψης, εκπαίδευσης και στελέχωσης με το αναγκαίο ιατρικό, νοσηλευτικό, θεραπευτικό, διοικητικό και λοιπό προσωπικό, τη χάραξη και το σχεδιασμό της πολιτικής, τον προγραμματισμό των δράσεων και την εποπτεία του επιτελούμενου έργου των παραπάνω θεραπευτικών μονάδων του ΟΚΑΝΑ έχει ο ΟΚΑΝΑ. Οι δαπάνες για τη λειτουργία αυτών των μονάδων βαρύνουν τον προϋπολογισμό του. Τα νοσοκομεία αναλαμβάνουν με τα υπάρχοντα τμήματά τους: α) την κάλυψη των αναγκών των ουσιοεξαρτημένων ασθενών του ΟΚΑΝΑ σε εξετάσεις ιατρικών ειδικοτήτων, εφόσον η ύπαρξη των εν λόγω ιατρικών ειδικοτήτων δεν προβλέπεται από τον Εσωτερικό Κανονισμό του ΟΚΑΝΑ ή πρόκειται περί θέσεων που δεν έχουν εισέτι καλυφθεί από αυτόν, β) την αντιμετώπιση των αναγκών περίθαλψής τους, γ) τη χορήγηση φαρμάκων για την αντιμετώπιση οποιουδήποτε άλλου προβλήματος σωματικής ή ψυχικής υγείας των ουσιοεξαρτημένων ασθενών του ΟΚΑΝΑ, εκτός αυτών των φαρμάκων που απαιτούνται και χορηγούνται από τον ΟΚΑΝΑ για τη φαρμακευτική αντιμετώπιση της εξάρτησης και δ) την υποχρέωση εκτέλεσης των συνταγών φαρμάκων των ιατρών του ΟΚΑΝΑ, που ενσωματώνονται σε βιβλιάρια ανασφαλίστου των ουσιοεξαρτημένων ασθενών του, που είναι δικαιούχοι δωρεάν νοσοκομειακής και ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης και προσκομίζονται στα φαρμακεία των νοσοκομείων. Κατόπιν αιτήματος του ΟΚΑΝΑ και εφόσον δεν ε- παρκεί το ιατρικό προσωπικό του για την κάλυψη των αναγκών των παραπάνω θεραπευτικών μονάδων του σε ιατρικό προσωπικό, δύνανται να τοποθετούνται ιατροί και από τον κατάλογο επικουρικών 4

21 1. ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ιατρών, που τηρείται στο Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης. Η σύμβαση του επικουρικού ιατρού συνάπτεται με τον ΟΚΑΝΑ, τον προϋπολογισμό του οποίου βαρύνει και η δαπάνη για την α- μοιβή του. Προβλέπεται επίσης ο καθορισμός των νοσοκομείων του ΕΣΥ, των μονάδων υγείας του ΙΚΑ ΕΤΑΜ, των στρατιωτικών νοσοκομείων και των χώρων και υποδομών των Ενόπλων Δυνάμεων, όπου αναπτύσσονται, εγκαθίστανται, ιδρύονται, μεταφέρονται και λειτουργούν μονάδες του ΟΚΑΝΑ. Στην Αττική προβλέπεται η ίδρυση 34 μονάδων, στη Θεσσαλονίκη 11 και στην υπόλοιπη Ελλάδα 51. Νόμος 4058/2012: Παροχή υπηρεσιών ασφαλείας από ένοπλους φρουρούς σε εμπορικά πλοία και άλλες διατάξεις (566208) Άρθρο 41: Ρυθμίσεις θεμάτων Νοσοκομείων ΕΣΥ, Κέντρων Υγείας και ΟΚΑΝΑ Τα νοσοκομεία του ΕΣΥ, τα Κέντρα Υγείας νησιωτικών, ορεινών και απομακρυσμένων περιοχών και ο «Οργανισμός κατά των Ναρκωτικών» δύνανται για την κάλυψη των αναγκών τους σε προσωπικό και για την προσήκουσα λειτουργία τους και των θεραπευτικών μονάδων του ΟΚΑΝΑ, εφόσον δεν επαρκεί το προσωπικό τους, να συνεργάζονται με ιατρούς ψυχιάτρους, ιατρούς παθολόγους ή και γενικούς ιατρούς, ψυχολόγους, κοινωνικούς λειτουργούς και νοσηλευτές, υπό καθεστώς έκδοσης από αυτούς δελτίου απόδειξης παροχής υπηρεσιών για τις παρεχόμενες υπηρεσίες τους. Η σχετική δαπάνη καλύπτεται από ίδιους πόρους τους. Υπουργική Απόφαση 276/2011 (ΥΑ 27677/Γ7 ΦΕΚ Β 507/2011): Οργάνωση και λειτουργία Τμημάτων Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης στη Μονάδα Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ (540686) Η υπουργική απόφαση προβλέπει: Την οργάνωση και λειτουργία τμημάτων Γυμνασίου, Γενικού Λυκείου και Τεχνικής Επαγγελματικής Εκπαίδευσης για όσους τομείς και ειδικότητες προβλέπεται βάσει της κείμενης νομοθεσίας κατ ιδίαν διδασκαλία, σε χώρους της μονάδας απεξάρτησης 18 ΑΝΩ, στο πλαίσιο της κατ οίκον διδασκαλίας, προκειμένου οι μαθητές αυτών να έχουν τη δυνατότητα κατατακτήριας εξέτασης, ως κατ ιδίαν διδαχθέντες, για την απόκτηση απολυτηρίου τίτλου στη σχολική μονάδα μετεγγραφής τους. Στα τμήματα αυτά εντάσσονται απεξαρτημένα ή υπό απεξάρτηση άτομα που βρίσκονται στο τελικό στάδιο «στεγνών» προγραμμάτων απεξάρτησης της μονάδας 18 ΑΝΩ, εφόσον έχουν παρέλθει τρία χρόνια από την τελευταία εγγραφή τους στην αντίστοιχη σχολική μονάδα Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης. Τη λειτουργία των τμημάτων θα εποπτεύει πενταμελής επιτροπή, η οποία θα διαμορφώνει το πρόγραμμα, θα επιλέγει τους εκπαιδευτικούς με προκαθορισμένα κριτήρια από την υπουργική απόφαση, τους οποίους οφείλει να ενημερώνει για τις ιδιαιτερότητες των μαθητών τους. Πριν από τη λήξη του διδακτικού έτους η λειτουργία των σχολικών τμημάτων θα αξιολογείται από την επιτροπή που έχει την εποπτεία, τους εκπαιδευτικούς, τους μαθητές και τους θεραπευτές και θα υ- ποβάλλεται σχετική έκθεση από τον/την επιστημονικά υπεύθυνο /-η της μονάδας απεξάρτησης 18 ΑΝΩ. Η μονάδα απεξάρτησης 18 ΑΝΩ θα γνωστοποιεί έγκαιρα τη λειτουργία των εν λόγω τμημάτων στις αρμόδιες Αρχές. Παρατίθεται ο κατάλογος των μαθημάτων και το ωρολόγιο πρόγραμμα. Υπουργική Απόφαση 153/2011 (ΥΑ /Γ7 ΦΕΚ Β 65/2011): Σχολικά Τμήματα Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης ατόμων στο στάδιο της Κοινωνικής Επανένταξης της Μονάδας Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ (534676) Δημιουργία σχολικών τμημάτων Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης σε άτομα τα οποία βρίσκονται στο στάδιο της Κοινωνικής Επανένταξης της Μονάδας Απεξάρτησης του 18 ΑΝΩ και επιθυμούν να τελειώσουν το Γυμνάσιο και το Λύκειο. A. Λειτουργία τμημάτων Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης σε χώρους της Μονάδας Απεξάρτησης του 18 ΑΝΩ, στο πλαίσιο της κατ οίκον διδασκαλίας. 5

22 1. ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ B. Η οργάνωση και λειτουργία των τμημάτων, καθώς και ο τρόπος πρόσληψης και απασχόλησης των εκπαιδευτικών, ανήκει στην αρμοδιότητα του Υπουργείου Παιδείας. Υπουργική Απόφαση ΔΥΓ/2011 (ΥΑ ΔΥΓ6/ΓΠ ΦΕΚ Β 2176/2011): Απόδοση χρηματικών ποινών του νόμου 3459/2006 (άρθρο 44) για τα ναρκωτικά (558414) Όλα τα έσοδα από χρηματικές ποινές, μετατροπές ποινών, καθώς και από δημεύσεις που επιβάλλονται για παραβάσεις του Κεφαλαίου Δ του νόμου 3459/2006 (Α 103) «Κώδικας Νόμων για τα Ναρκωτικά», εισάγονται αποκλειστικά στον Κωδικό Α- ριθμό Εσόδων (ΚΑΕ) 3722 του Κρατικού Προϋπολογισμού. Τα ποσά που εισπράττονται στον ως άνω ΚΑΕ α- ποδίδονται μέσω του κρατικού προϋπολογισμού στα Υπουργεία Υγείας και Δικαιοσύνης με ποσοστιαία αναλογία κατανομής 65% και 35%, αντίστοιχα. Οι πιστώσεις που εγγράφονται είναι ίσες με το συνολικό ποσό των εσόδων που πραγματοποιήθηκαν κατά το προηγούμενο οικονομικό έτος, με βάση τις διαθέσιμες πραγματοποιήσεις εκτιμήσεων, ενώ συμψηφίζονται τυχόν διαφορές από προηγούμενα έτη. Με πρόταση του ΟΚΑΝΑ οι ως άνω εγγεγραμμένες πιστώσεις διατίθενται από τα συναρμόδια υπουργεία για τη χρηματοδότηση ενεργειών για την αντιμετώπιση του προβλήματος των ναρκωτικών. Υπουργική Απόφαση Γ.Υ./2012 (ΥΑ Γ.Υ. 39α ΦΕΚ Β 1002/2012): Ρυθμίσεις που αφορούν τον περιορισμό της διάδοσης Λοιμωδών Νοσημάτων (568615) Λοιμώδη νοσήματα επικίνδυνα για τη δημόσια υγεία θεωρούνται τα νοσήματα που ορίζονται είτε ρητώς από το ΚΕΕΛΠΝΟ είτε με παραπομπή σε ισχύουσες ρυθμίσεις Διεθνών Κανονισμών Υγείας που αποδέχεται η χώρα μας (όπως ο Διεθνής Υ- γειονομικός Κανονισμός International Health Regulations), καθώς και τα λοιμώδη νοσήματα που προλαμβάνονται με εμβολιασμό. Η υπουργική α- πόφαση παραθέτει ονομαστικά τα νοσήματα. Για τα νοσήματα αυτά καθιερώνεται έλεγχος των μεταναστών χωρίς νομιμοποιητικά έγγραφα και των αιτούντων άσυλο. Ειδικότερα επιβάλλεται καταρχήν υποχρέωση υγειονομικής εξέτασης και κατά περίπτωση νοσηλείας και θεραπευτικής αγωγής ακόμη και άμεσα επιβλεπόμενη θεραπεία όπου υπάρχει ένδειξη των προσώπων που πάσχουν από τα προαναφερόμενα νοσήματα, ή και καραντίνα. Για τα θέματα αυτά ε- φαρμόζονται ιδίως οι αντίστοιχες συστάσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO), του Ευρωπαϊκού Κέντρου Πρόληψης και Ελέγχου Νοσημάτων (ECDC) και του Αμερικάνικου Κέντρου Πρόληψης και Ελέγχου Νοσημάτων (CDC). Η εμβολιαστική κάλυψη καθορίζεται από την Εθνική Επιτροπή Εμβολιασμών σε συνεργασία με το Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (ΚΕΕΛΠΝΟ). Σε κάθε περίπτωση εφαρμόζονται όλες οι διεθνείς διατάξεις για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των ατομικών ελευθεριών με βάση το ελληνικό Σύνταγμα, την ΕΣΔΑ και τις διεθνείς συμβάσεις και τα πρωτόκολλα περί προστασίας ανθρωπίνων δικαιωμάτων που έχει υπογράψει η χώρα. Ειδικά για τους ιούς HIV, HBV και HCV θα υπάρχει ειδικός έλεγχος για τα άτομα που κάνουν χρήση ενδοφλέβιων ναρκωτικών ουσιών, καθώς και για τα εκδιδόμενα άτομα που στερούνται του προβλεπόμενου βιβλιαρίου υγείας. Σε περίπτωση που τα εκδιδόμενα άτομα είναι θύματα trafficking ειδοποιούνται άμεσα οι υπηρεσίες trafficking του ΚΕΕΛΠΝΟ και της Αστυνομίας. Η υπουργική απόφαση ορίζει το ΚΕΕΛΠΝΟ ως την αρμόδια αρχή για την παροχή τεχνογνωσίας και καθορίζει τη διαδικασία ελέγχου που αφορά την εξέταση των μεταναστών σύμφωνα με την κείμενη νομοθεσία των Διεθνών Οργανισμών. Προβλέπεται η εκπόνηση ολοκληρωμένων προγραμμάτων για τις ομάδες υψηλού κινδύνου, συμπεριλαμβανομένων και των χρηστών ενδοφλεβίων ναρκωτικών. Προβλέπεται, επίσης, ενημέρωση των Αρχών για την παροχή θεραπείας και νοσηλευτικής περίθαλψης. Οι μετανάστες χωρίς νομιμοποιητικά έγγραφα που ελέγχονται για τα παραπάνω αναφερόμενα νοσήμα- 6

23 1. ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ τα, και εφόσον δεν νοσούν από αυτά ή έχουν θεραπευθεί, εφοδιάζονται με ειδικό πιστοποιητικό υγείας, το οποίο εκδίδεται σύμφωνα με όσα ορίζονται από το ΚΕΕΛΠΝΟ και περιλαμβάνει: α) υπηκοότητα, β) επώνυμο, όνομα, πατρώνυμο, γ) ακριβή ημερομηνία και χρόνο γέννησης, δ) φωτογραφία, ε) αποτυπώματα, στ) διεύθυνση κατοικίας ή τόπο διαμονής. Ειδικά το μέτρο αυτό θα εφαρμοστεί τρεις μήνες από την έναρξη της ισχύος της παρούσας. Η υπουργική απόφαση προβλέπει την απαγόρευση εργασίας χωρίς πιστοποιητικό υγείας σε επαγγέλματα όπου αυτό απαιτείται. Καθορίζει, επίσης, τις προδιαγραφές των χώρων διαβίωσης και τις υποχρεώσεις νομέων, μισθωτών και εκμισθωτών. Προεδρικό Διάταγμα 67/2011: Οργάνωση των Υπηρεσιών του Λιμενικού Σώματος Ελληνικής Ακτοφυλακής (545485) Η Διεύθυνση Δίωξης Ναρκωτικών και Λαθρεμπορίου είναι αρμόδια για το χειρισμό υποθέσεων διακίνησης / εμπορίας και χρήσης ναρκωτικών / ψυχοτρόπων ουσιών, οικονομικών εγκλημάτων που έ- χουν σχέση με τα ναρκωτικά και για τη δίωξη ε- γκλημάτων που αφορούν τη λαθραία εισαγωγή και εξαγωγή αγαθών και άλλων προϊόντων. Συντονίζει, υποστηρίζει και εποπτεύει το έργο των περιφερειακών υπηρεσιών ΛΣ ΕΛ.ΑΚΤ. στους τομείς αυτούς και μεριμνά για τη συνεργασία με αντίστοιχες υπηρεσίες και φορείς της ημεδαπής και της αλλοδαπής, καθώς και με διεθνείς οργανισμούς και οργανισμούς της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Υπουργική Απόφαση 104/2011 (ΥΑ ΦΕΚ Β 3115/2011): Τροποποίηση ΥΑ /1999 (Θεραπευτικό Πρόγραμμα Κέντρων Απεξάρτησης Τοξικομανών Κρατουμένων) (560547) Αντικαθίσταται η παράγραφος 4 περ. 5 ως εξής: «Η επιλογή των ατόμων που θα εισαχθούν στο Κέντρο, για την Α φάση του προγράμματος, γίνεται από ειδικό τριμελές συμβούλιο αποτελούμενο από τους εξής: α) τον αρμόδιο κατά τόπον εισαγγελέα (εκτέλεσης ποινών ή του καταστήματος κράτησης), β) το διευθυντή του Κέντρου Απεξάρτησης, γ) τον ψυχίατρο ή ψυχολόγο που υπηρετεί στο κέντρο απεξάρτησης και, σε περίπτωση απουσίας ειδικού επιστήμονα, τον αρχαιότερο κοινωνικό λειτουργό». Υπουργική Απόφαση οικ./2011 (ΥΑ οικ /530 ΦΕΚ Β 2543/2011): Τροποποίηση ΥΑ / Προγράμματα Επιδότησης Νέων Θέσεων Εργασίας ΟΑΕΔ (557054) Είναι δυνατή η συνέχιση των υλοποιούμενων με τις / και 20537/752/ κοινές υπουργικές αποφάσεις προγραμμάτων επιχορήγησης στα οποία έχουν υπαχθεί για απασχόληση ΑμεΑ επιχειρήσεις των ΟΤΑ Α και Β βαθμού, οι οποίες συγχωνεύθηκαν ή λύθηκαν και τέθηκαν σε εκκαθάριση, σε κάθε έναν εξυπηρετούμενο δήμο ή Νομικό Πρόσωπο Δημοσίου Δικαίου που υπάγεται σε αυτόν ή σε κοινωφελή επιχείρηση του δήμου ή στην περιφέρεια ή στην επιχείρηση αυτής που αναλαμβάνει την εκπλήρωση των σκοπών της επιχείρησης που λύεται. Τα άτομα με αναπηρία που θα μεταφερθούν στους δήμους ή σε Νομικά Πρόσωπα Δημοσίου Δικαίου που υπάγονται σε αυτούς ή στις περιφέρειες θα απασχοληθούν σε υπηρεσίες που ασκούν αρμοδιότητες οι οποίες άπτονται δημόσιας εξουσίας και όχι των οικονομικών δραστηριοτήτων τους. Οι ανωτέρω φορείς και επιχειρήσεις, οι οποίοι θα συνεχίσουν την υλοποίηση των προγραμμάτων αυτών, θα επιχορηγηθούν από την ημερομηνία μεταφοράς των εργαζομένων και για το υπολειπόμενο διάστημα μέχρι τη συμπλήρωση του συνολικού επιχορηγούμενου διαστήματος (36 μήνες). Υπουργική Απόφαση οικ./2011 (ΥΑ οικ /531 ΦΕΚ Β 2543/2011): Συμπλήρωμα ΥΑ 20537/752/ Προγράμματα Επιδότησης Νέων Θέσεων Εργασίας ΟΑΕΔ (557053) Φορείς, και πιο συγκεκριμένα το Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (ΚΕΕΛΠΝΟ), το Κέντρο Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων (ΚΕΘΕΑ), ο Οργανισμός Κατά των Ναρκωτικών (ΟΚΑΝΑ), το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής (ΨΝΑ) και το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης (ΨΝΘ), οι οποίοι παρέχουν κοινωνικό έργο άνευ εμπορικού χαρακτήρα, δεν ανήκουν στις επιχειρήσεις στις οποίες έχει εφαρμογή το Κοινοτικό Δίκαιο (πρωτογενές και παράγωγο) περί απαγόρευσης των κρατικών ενισχύσεων. 7

24 1. ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ Απόφαση οικ./2011 (Απόφαση οικ. 555 ΦΕΚ Β 139/2011): Μεταβίβαση αρμοδιοτήτων στους Αντιπεριφειάρχες Περιφερειακών Ενοτήτων Μαγνησίας και Σποράδων, Τρικάλων, Καρδίτσας (535668) Μεταβιβάζουμε στους Αντιπεριφερειάρχες Μαγνησίας και Σποράδων, Τρικάλων, Καρδίτσας για τις αντίστοιχες Περιφερειακές Ενότητες τις κάτωθι αρμοδιότητες: Τη χορήγηση και ανάκληση αδειών άσκησης επαγγελμάτων υγείας, τη χορήγηση αδειών ίδρυσης και λειτουργίας ιδιωτικών κλινικών, ιδιωτικών προνοιακών επιχειρήσεων, ιατρείων, οδοντιατρείων, εργαστηρίων και πάσης φύσεως χώρων άσκησης ιδιωτικού επαγγέλματος υγείας και πρόνοιας, την άδεια ίδρυσης, λειτουργίας και σκοπιμότητας φορέων πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας, την εποπτεία Ιατρικών, Οδοντιατρικών και Φαρμακευτικών Συλλόγων, τη χορήγηση αδειών ίδρυσης και λειτουργίας ιδιωτικών μονάδων ψυχικής υγείας, την επιβολή κυρώσεων σε ιατρούς και οδοντιάτρους σύμφωνα με την κείμενη νομοθεσία, την επιβολή κυρώσεων σε ιατρούς και οδοντιάτρους οι οποίοι αναγράφουν ναρκωτικά σε απλές συνταγές και όχι στις ειδικές, καθώς και στους φαρμακοποιούς που πωλούν ναρκωτικά με απλές και όχι με ειδικές συνταγές, την τοποθέτηση ιατρών στα νοσοκομεία για ειδίκευση και τη χορήγηση τίτλου ιατρικής ειδικότητας από Ελλάδα ή από χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τη χορήγηση άδειας λειτουργίας Μονάδων Αδυνατίσματος μετά από εισήγηση της αρμόδιας επιτροπής, που συγκροτείται στην έδρα της περιφερειακής ενότητας. Την εκπόνηση και εφαρμογή προγραμμάτων δημόσιας υγιεινής, τη διαφύλαξη της υγείας των ταξιδιωτών και προάσπιση της δημόσιας υγείας, τους εμβολιασμούς μετακινούμενου πληθυσμού, τη χορήγηση προληπτικής φαρμακευτικής αγωγής, όπως χημειοπροφύλαξη, την ενημέρωση για την αντιμετώπιση των ασθενειών και οδηγίες για νοσήματα, για την κατανάλωση νερού και τροφίμων, για τις επιδημίες λοιμωδών νοσημάτων σε διάφορες χώρες, καθώς και για τη λήψη μέτρων για την πρόληψη λοιμωδών νοσημάτων. Την εκπόνηση και εφαρμογή προγραμμάτων προληπτικής ιατρικής, οδοντιατρικής, ψυχικής υγιεινής, κοινωνικής επανένταξης, και αποϊδρυματοποίησης χρονίων ψυχικά πασχόντων, την πρόληψη εξαρτήσεων από εξαρτησιογόνες ουσίες, την αντιμετώπιση του αλκοολισμού και της κατάχρησης ουσιών, τις ψυχικές εξαρτήσεις και τον εθισμό σε συνεργασία με το αρμόδιο καθ ύλην υπουργείο και τους φορείς ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΣΧΕΤΙΚΗ ΜΕ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΑ ΣΚΕΥΑΣΜΑΤΑ Υπουργική Απόφαση ΔΥΓ/2012 (ΥΑ ΔΥΓ3γ/54202 ΦΕΚ Β 2024/2012): Υπαγωγή φαρμακευτικού ιδιοσκευάσματος στις διατάξεις του νόμου 3459/2006 Περί ναρκωτικών (575494) Αφορά την υπαγωγή του φαρμακευτικού ιδιοσκευάσματος με ονομασία Buprenal-Viogen (δισκία 0,4mg/tab, 2mg/tab και 8mg/tab με τη δραστική ουσία Buprenorphine Hydrochloride) στον Πίνακα Δ των διατάξεων του ν. 3459/2006 Περί ναρκωτικών. Η διάθεση του εν λόγω προϊόντος θα γίνεται σύμφωνα με τα οριζόμενα στην παρ. 2 του άρθρου 22 του νόμου 3459/2006. Υπουργική Απόφαση ΔΥΓ/2012 (ΥΑ ΔΥΓ3γ/136860/11 ΦΕΚ Β 710/2012): Υπαγωγή φαρμακευτικού ιδιοσκευάσματος στις διατάξεις του νόμου 3459/2006 περί Ναρκωτικών (570246) Αφορά την υπαγωγή του φαρμακευτικού ιδιοσκευάσματος Opiodur 12μg/h, 25μg/h, 50μg/h, 75μg/h και 100μg/h (Transdermal Patches με δραστική ουσία Fentanyl) στον Πίνακα Γ των διατάξεων του νόμου 3459/2006 Περί ναρκωτικών. Υπουργική Απόφαση ΔΥΓ/2012 (ΥΑ ΔΥΓ3γ/135725/11 ΦΕΚ Β 710/2012): Υπαγωγή φαρμακευτικού ιδιοσκευάσματος στις διατάξεις του νόμου 3459/2006 Περί ναρκωτικών (570245) Αφορά την υπαγωγή του φαρμακευτικού ιδιοσκευάσματος Pfizer Fentadur 12mg/h, 25mg/h, 50mg/h, 75mg/h και 100mg/h (Transdermal Patches με δραστική ουσία Fentanyl) στον Πίνακα Γ των διατάξεων του νόμου 3459/2006 Περί ναρκωτικών. 8

25 1. ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ Υπουργική Απόφαση ΔΥΓ/2011 (ΥΑ ΔΥΓ3γ/ ΦΕΚ Β 3194/2011): Υπαγωγή φαρμακευτικών ιδιοσκευασμάτων στις διατάξεις του νόμου 3459/2006 περί Ναρκωτικών (566291) Αφορά την υπαγωγή των φαρμακευτικών ιδιοσκευασμάτων Fentanyl Lavipharm 25mg/h, 50mg/h, 75mg/h και 100mg/h (Transdermal Patches με δραστική ουσία Fentanyl) στον Πίνακα Γ των διατάξεων του νόμου 3459/2006 Περί ναρκωτικών. Υπουργική Απόφαση 349/2011 (ΥΑ ΦΕΚ Β 3170/2011): Καθορισμός απαγορευμένων ουσιών και μεθόδων ντόπινγκ, κατά την έννοια των άρθρων 128 Β και Γ του νόμου 2725/1999 (560938) Καθορίζονται ως εξής τα απαγορευμένα μέσα (ουσίες και μέθοδοι), κατά την έννοια των άρθρων 128 Β και 128 Γ του νόμου 2725/1999, τα οποία έχουν τη δυνατότητα να μεταβάλλουν τεχνητά την αγωνιστική διάθεση, ικανότητα ή απόδοση ενός αθλητή ή να συγκαλύψουν μια τέτοια μεταβολή. Ο κατάλογος των απαγορευμένων ουσιών για το έτος 2012 περιλαμβάνει τις εξής κατηγορίες: αναβολικούς παράγοντες, πεπτιδικές ορμόνες, αυξητικούς παράγοντες και σχετικές ουσίες, γλυκοκορτικοστεροειδή, αγωνιστές, ορμονικούς και μεταβολικούς τροποποιητές, διουρητικά και άλλους παράγοντες και διεγερτικά. Σε σχέση με τα ναρκωτικά περιλαμβάνονται οι παρακάτω ουσίες: βουπρενορφίνη, δεξτρομοραμίδιο, διακετυλομορφίνη-διαμορφίνη (ηρωίνη), μεθαδόνη, μορφίνη, πενταζοκίνη, ξυκωδόνη, πεθιδίνη, υδρομορφόνη φεντανύλη και τα παράγωγά της, οξυμορφόνη, καθώς και τα κανναβινοειδή (η φυσική κάνναβις κάνναβις, χασίς, μαριχουάνα, η συνθετική Δ9-τετραϋδροκανναβινόλη (Δ9- tetrahydrocannabinol-thc) και τα κανναβινομιμητικά (π.χ. Spice). Υπουργική Απόφαση ΥΓ/2011 (ΥΑ ΔΥΓ3γ/οικ ΦΕΚ Β 1105/2011): Υπαγωγή φαρμακευτικών ιδιοσκευασμάτων στο νόμο 3459/2006 Προϋποθέσεις διάθεσης (553323) Αφορά την υπαγωγή των φαρμακευτικών ιδιοσκευασμάτων Remifentanil/Generics PD.CSO.J.F 1mg, 2mg, 5mg (κόνις για παρασκευή πυκνού διαλύματος για παρασκευή ενέσιμου διαλύματος ή διαλύματος προς έγχυση 1mg/vial, 2mg/vial, 5mg/vial, με δραστική ουσία Remifentanil Hydrochloride), τα ο- ποία προορίζονται για νοσοκομειακή χρήση, στον Πίνακα Γ των διατάξεων του νόμου 3459/2006 Περί ναρκωτικών. Απόφαση ΔΥΓ/2011 (ΥΑ ΔΥΓ3γ/48299 ΦΕΚ Β 1105/2011): Υπαγωγή φαρμακευτικού ιδιοσκευάσματος στις διατάξεις του νόμου 3459/2006 Περί ναρκωτικών (553322) Αφορά την υπαγωγή του φαρμακευτικού ιδιοσκευάσματος Pharmacy Cold and Flu Night Capsules (caps με δραστική ουσία Paracetamol, Pseudoephedrine Hydrochloride, Pholcodine και Diphenhydramine Hydrochloride) στην Κατηγορία ΓΣ του νόμου 3459/2006 Περί ναρκωτικών. Υπουργική Απόφαση ΔΥΓ/2011 (ΥΑ ΔΥΓ3γ/οικ ΦΕΚ Β 1040/2011): Υπαγωγή φαρμακευτικών ιδιοσκευασμάτων στo νόμο 3459/2006 Περί ναρκωτικών (543773) Αφορά την υπαγωγή των φαρμακευτικών ιδιοσκευασμάτων Fentanyl Pfizer 25μ9/η, 50 μς/η, 75μ9/η και 100 μς/η (διαδερμικά έμπλαστρα με δραστική ουσία Fentanyl) στον Πίνακα Γ του νόμου 3459/2006 Περί ναρκωτικών. Υπουργική Απόφαση ΔΥΓ/2011 (ΥΑ ΔΥΓ3γ/οικ ΦΕΚ Β 1040/2011): Επανακαθορισμός τιμών πώλησης φαρμάκων του Κρατικού Μονοπωλίου Ναρκωτικών (543772) Επανακαθορίζονται τιμές πώλησης φαρμάκων του Κρατικού Μονοπωλίου Ναρκωτικών, κατόπιν της υπ αριθμ. 1/ γνωμοδότησης της Επιτροπής Ναρκωτικών, ως εξής: 1) Φύσιγγες Υδροχλωρικής Πεθιδίνης 0,100 γρ. προς πενήντα πέντε λεπτά η φύσιγγα (0,55 /φύσιγγα). 2) Φύσιγγες Υδροχλωρικής Πεθιδίνης 0,050 γρ. προς σαράντα λεπτά η φύσιγγα (0,40 /φύσιγγα). 3) Φύσιγγες Υδροχλωρικής Μορφίνης 0,010 γρ. προς τριάντα λεπτά η φύσιγγα (0,30 /φύσιγγα). 4) Φύσιγγες Υδροχλωρικής Μορφίνης 0,015 γρ. προς είκοσι τρία λεπτά η φύσιγγα (0,23 /φύσιγγα). 9

26 1. ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ 5) Σκόνη Υδροχλωρικής Κοκαΐνης προς δεκατρία ευρώ και σαράντα λεπτά το γραμμάριο (13,40 /γραμμάριο). 6) Σκόνη Υδροχλωρικής Μορφίνης προς δύο ευρώ και ογδόντα λεπτά το γραμμάριο (2,80 /γραμμάριο). 7) Σκόνη Υδροχλωρικής Πεθιδίνης προς ένα ευρώ και εβδομήντα λεπτά το γραμμάριο (1,70 /γραμμάριο). 8) Σκόνη Οπίου προς δύο ευρώ και σαράντα λεπτά το γραμμάριο (2,40 /γραμμάριο). Οι προαναφερόμενες τιμές των φαρμάκων του Κρατικού Μονοπωλίου Ναρκωτικών επιβαρύνονται με τον ισχύοντα ΦΠΑ. Υπουργική Απόφαση ΔΥΓ/2011 (ΥΑ ΔΥΓ3γ/οικ ΦΕΚ Β 695/2011): Υπαγωγή φαρμακευτικών ιδιοσκευασμάτων στις διατάξεις του νόμου 3459/2006 Περί ναρκωτικών (541900) Αφορά την υπαγωγή των φαρμακευτικών ιδιοσκευασμάτων Lafene Transdermal Patches των 25μg/h, 50μg/h, 75μg/h και 100Mg/h (διαδερμικά έμπλαστρα με δραστική ουσία Fentanyl) στον Πίνακα Γ του νόμου 3459/2006 Περί ναρκωτικών. Υπουργική Απόφαση ΔΥΓ/2011 (ΥΑ ΔΥΓ3γ/οικ ΦΕΚ Β 695/2011): Υπαγωγή φαρμακευτικού ιδιοσκευάσματος στις διατάξεις του νόμου 3459/2006 Περί ναρκωτικών (541899) Αφορά την υπαγωγή του φαρμακευτικού ιδιοσκευάσματος Hypnonorm (δισκία 10mg/tab με δραστική ουσία Zolpidem Hemitartrate) στον Πίνακα Δ του νόμου 3459/2006 Περί ναρκωτικών. Υπουργική Απόφαση ΔΥΓ/2011 (ΥΑ ΔΥΓ3γ/οικ ΦΕΚ Β 475/2011): Υπαγωγή φαρμακευτικών ιδιοσκευασμάτων στις διατάξεις του νόμου 3459/2006 Περί ναρκωτικών (538534) Αφορά την υπαγωγή των φαρμακευτικών ιδιοσκευασμάτων Remifentanil/Kabi 1mg, 2mg, 5mg, (κόνις για παρασκευή πυκνού διαλύματος για παρασκευή ενέσιμου διαλύματος ή διαλύματος για έγχυση 1mg/vial, 2mg/vial, 5mg/vial), τα οποία προορίζονται για νοσοκομειακή χρήση, στον Πίνακα Γ του νόμου 3459/2006 Περί ναρκωτικών. Υπουργική Απόφαση ΔΥΓ/2011 (ΥΑ ΔΥΓ3γ/οικ.3566 ΦΕΚ Β 271/2011): Υπαγωγή ουσίας στις διατάξεις του νόμου 3459/2006 Περί ναρκωτικών (536886) Αφορά την υπαγωγή της ουσίας Mephedrone στον Πίνακα Α της παρ. 2 του άρθρου Ι του νόμου 3459/2006 Περί ναρκωτικών ΔΙΑΚΡΑΤΙΚΕΣ ΣΥΜΦΩΝΙΕΣ Νόμος 3963/2011: Κίνα Συμφωνία συνεργασίας στην καταπολέμηση του εγκλήματος (540478) Κυρώνεται και έχει την ισχύ που ορίζει το άρθρο 28 παρ. 1 του Συντάγματος η Συμφωνία μεταξύ Κυβέρνησης της Ελληνικής Δημοκρατίας και Κυβέρνησης της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας περί της συνεργασίας για την καταπολέμηση του εγκλήματος, ιδιαιτέρως της τρομοκρατίας, της παράνομης διακίνησης ναρκωτικών και του οργανωμένου εγκλήματος, που υπογράφηκε στο Πεκίνο στις Η Κυβέρνηση της Ελληνικής Δημοκρατίας και η Κυβέρνηση της Λαϊκής Δημοκρατίας της Κίνας, εφεξής αποκαλούμενες τα «μέρη», εκφράζοντας την επιθυμία τους να ενδυναμώσουν και να βελτιώσουν τις ήδη υφιστάμενες φιλικές σχέσεις μεταξύ των δύο Κρατών, καθώς και την ανησυχία τους σε σχέση με τον κίνδυνο εξάπλωσης του διεθνούς οργανωμένου εγκλήματος, συμφώνησαν να συνεργάζονται και να παρέχουν αμοιβαίως βοήθεια στους ακόλουθους τομείς: α) καταπολέμηση της διεθνούς τρομοκρατίας β) καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος γ) καταπολέμηση της παράνομης καλλιέργειας, παραγωγής και διακίνησης ναρκωτικών, ψυχοτρόπων και προδρόμων ουσιών δ) καταπολέμηση των παράνομων δραστηριοτήτων που αφορούν σε όπλα, συμπεριλαμβανομένων βιολογικών, χημικών και ραδιολογικών όπλων, πυροβόλων όπλων και πυρομαχικών, εκρηκτικών, πυρηνικού και ραδιενεργού υλικού, καθώς και δηλητηριωδών ουσιών ε) καταπολέμηση του λαθρεμπορίου και του διεθνούς οικονομικού εγκλήματος και της νομιμοποίησης προϊόντων (ξέπλυμα χρήματος) από εγκληματικές δραστηριότητες στ) καταπολέμηση της παράνομης μετανάστευσης και της παράνομης διακίνησης ανθρώπων 10

27 1. ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ζ) καταπολέμηση της πλαστογράφησης και της παραποίησης εγγράφων οποιουδήποτε είδους η) καταπολέμηση της παραποίησης και πλαστογράφησης τραπεζογραμματίων, πιστωτικών καρτών, χρεογράφων και άλλων πολύτιμων ειδών θ) καταπολέμηση του εγκλήματος που στρέφεται κατά της ανθρώπινης ζωής, της υγείας, της ε- λευθερίας και της σεξουαλικής ακεραιότητας ι) καταπολέμηση του εγκλήματος, που στρέφεται κατά της περιουσίας και ιδιαιτέρως κατά της κλοπής και της παράνομης διακίνησης οχημάτων ια) έρευνα για αγνοούμενα άτομα και για άτομα που έχουν διαπράξει εγκλήματα εντός της επικράτειας του άλλου μέρους, καθώς και για την αναγνώριση πτωμάτων, υπό την εδαφική αρμοδιότητα κάθε μέρους ιβ) καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης έργων ιστορικής και πολιτιστικής κληρονομιάς, πολύτιμων λίθων και μετάλλων, καθώς και άλλων πολύτιμων αντικειμένων ιγ) βελτίωση μεθόδων και μέσων για τη διατήρηση και την αποκατάσταση της δημόσιας τάξης και για το χειρισμό καταστάσεων κρίσης, όπως αεροπειρατεία, απαγωγή κλπ. ιδ) εκπαίδευση και τη μόρφωση των αστυνομικών ιε) συνεργασία στον πολιτιστικό, αθλητικό και κοινωνικό τομέα μέσω της ανταλλαγής αστυνομικών αντιπροσωπειών Τα μέρη θα συνεργάζονται και σε άλλους τομείς που αφορούν την εγκληματικότητα γενικά, την πρόληψη του εγκλήματος και τη διατήρηση της δημόσιας τάξης, υπό την προϋπόθεση ότι υπάρχει αμοιβαίο ενδιαφέρον γι αυτό. Νόμος 3935/2011: Σερβία Συμφωνία συνεργασίας στην καταπολέμηση του εγκλήματος (537938) Κυρώνεται και έχει την ισχύ που ορίζει το άρθρο 28 παρ. 1 του Συντάγματος η Συμφωνία μεταξύ της Κυβέρνησης της Ελληνικής Δημοκρατίας και της Κυβέρνησης της Δημοκρατίας της Σερβίας σχετικά με τη συνεργασία για την πρόληψη και την καταπολέμηση του εγκλήματος και ιδιαίτερα των οργανωμένων μορφών του, που υπογράφηκε στην Αθήνα στις 17 Οκτωβρίου Οι δύο Κυβερνήσεις εξέφρασαν την επιθυμία τους να ενδυναμώσουν και να βελτιώσουν τις ήδη υφιστάμενες φιλικές σχέσεις μεταξύ των δύο Κρατών, καθώς και την ανησυχία τους σε σχέση με τον κίνδυνο εξάπλωσης του διεθνούς οργανωμένου εγκλήματος, και συμφώνησαν να συνεργάζονται και να παρέχουν αμοιβαίως βοήθεια στους ακόλουθους τομείς: α) καταπολέμηση της διεθνούς τρομοκρατίας β) καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος γ) καταπολέμηση της παράνομης καλλιέργειας παραγωγής εξαγωγής εισαγωγής μεταφοράς και διακίνησης ναρκωτικών, ψυχοτρόπων και προδρόμων ουσιών δ) καταπολέμηση της παράνομης παρασκευής διακίνησης και μεταφοράς όπλων (συμπεριλαμβανομένων των βιολογικών, χημικών και ραδιολογικών όπλων), πυρομαχικών, εκρηκτικών υλών, πυρηνικών υλικών, καθώς επίσης ραδιενεργών και τοξικών ουσιών ε) καταπολέμηση του λαθρεμπορίου και των διεθνών παράνομων οικονομικών δραστηριοτήτων, και της νομιμοποίησης εσόδων (ξέπλυμα χρήματος) από εγκληματικές δραστηριότητες, καθώς επίσης εντοπισμός πρόληψη, καταπολέμηση και διερεύνηση ύποπτων οικονομικών συναλλαγών στ) καταπολέμηση της λαθρομετανάστευσης και της παράνομης διακίνησης ανθρώπων και ανθρωπίνων οργάνων ζ) καταπολέμηση της πλαστογραφίας και της παραχάραξης παντός είδους εγγράφου αποδεικτικού της ταυτότητας η) καταπολέμηση της παραχάραξης και της πλαστογραφίας χαρτονομισμάτων, πιστωτικών καρτών, αξιόγραφων και λοιπών αξιών θ) καταπολέμηση αδικημάτων κατά της ζωής, της σωματικής ακεραιότητας και της ιδιοκτησίας ι) αναζήτηση αγνοουμένων και ταυτοποίηση μη αναγνωρισθέντων πτωμάτων ια) αναζήτηση προσώπων τα οποία έχουν διαπράξει εγκλήματα εντός επικρατείας του άλλου Συμβαλλόμενου Μέρους ιβ) καταπολέμηση της παράνομης διακίνησης έργων ιστορικής και πολιτιστικής κληρονομιάς α- ξιών, καθώς και άλλων πολύτιμων αντικειμένων ιγ) καταπολέμηση της διακίνησης κλαπέντων οχημάτων ιδ) καταπολέμηση των απαγωγών ή των εκβιάσεων με σκοπό την απόκτηση χρημάτων ή υλικής ιδιοκτησίας ιε) καταπολέμηση εγκληματικών πράξεων οι οποίες σχετίζονται με την πορνεία, τη σεξουαλική εκμετάλλευση και το βιασμό γυναικών και ανηλίκων 11

28 1. ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ιστ) καταπολέμηση εγκληματικών πράξεων οι ο- ποίες σχετίζονται με το ηλεκτρονικό έγκλημα Τα συμβαλλόμενα μέρη θα συνεργάζονται σε άλλους τομείς όσον αφορά την πρόληψη και την καταστολή της εγκληματικότητας γενικώς, εφόσον υ- πάρχει κοινό ενδιαφέρον. Νόμος 3936/2011: Κύρωση Συμφωνίας με Κυπριακή Δημοκρατία σε θέματα ασφάλειας και αστυνομικής συνεργασίας. (537936) Κυρώνεται και έχει την ισχύ που ορίζει το άρθρο 28 παρ. 1 του Συντάγματος η Συμφωνία μεταξύ της Κυβέρνησης της Ελληνικής Δημοκρατίας και της Κυβέρνησης της Κυπριακής Δημοκρατίας σε θέματα ασφάλειας και αστυνομικής συνεργασίας, που υπογράφηκε στη Λευκωσία στις 3 Δεκεμβρίου Οι δύο Κυβερνήσεις, λαμβάνοντας υπόψη τις υποχρεώσεις τους που απορρέουν από την ιδιότητα τους ως κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και υπό την επιφύλαξη ανειλημμένων υποχρεώσεών τους βάσει διμερών και πολυμερών συμφωνιών με τρίτα κράτη, αναγνώρισαν τα αμοιβαία πλεονεκτήματα από την αστυνομική συνεργασία σε θέματα ασφάλειας, πρόληψης και καταπολέμησης του εγκλήματος και συμφωνούν τη συνεργασία στους ακόλουθους τομείς: α) καταπολέμηση της τρομοκρατίας β) καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος γ) καταπολέμηση της παράνομης παραγωγής, διακίνησης, εμπορίας και χρήσης ναρκωτικών, ψυχοτρόπων και προδρόμων ουσιών δ) καταπολέμηση του οικονομικού εγκλήματος, καθώς και της νομιμοποίησης εσόδων που προέρχονται από εγκληματικές δραστηριότητες ε) καταπολέμηση της εμπορίας προσώπων στ) καταπολέμηση της παράνομης μετανάστευσης και της εγκληματικότητας που σχετίζεται με αυτή ζ) καταπολέμηση της παραχάραξης και πλαστογραφίας μέσων πληρωμής εγγραφών ταυτότητας, διαβατηρίων και άλλων ταξιδιωτικών εγγράφων η) καταπολέμηση της παράνομης κατασκευής, διακίνησης και εμπορίας όπλων, πυρομαχικών, ε- κρηκτικών υλών καί Ρ.Β.Χ.Π. υλικών θ) καταπολέμηση της κλοπής και παράνομης διακίνησης οχημάτων, καθώς και της πλαστογράφησης αδειών οδήγησης και άλλων συναφών εγγράφων ι) καταπολέμηση της παράνομης εμπορίας πολιτιστικών αγαθών και έργων τέχνης ια) καταπολέμηση των εγκλημάτων που σχετίζονται με την παραβίαση της νομοθεσίας Περί πνευματικής ιδιοκτησίας ιβ) έρευνα για πρόσωπα που αγνοούνται ή καταζητούνται ιγ) συνεργασία αναφορικά με την πρόληψη και την καταπολέμηση εγκλημάτων που διαπράττονται στον κυβερνοχώρο ή και με τη χρήση ηλεκτρονικών υπολογιστών ιδ) ασφάλεια επισήμων αντιπροσωπειών, κυβερνητικών απεσταλμένων, καθώς και άλλων προσώπων που απολαμβάνουν διπλωματικών προνομίων σύμφωνα με το Διεθνές Δίκαιο ιε) βελτίωση μεθόδων και μέσων τήρησης και α- ποκατάστασης της δημόσιας τάξης και χειρισμού καταστάσεων κρίσεως ιστ) ενισχυμένη συνεργασία στον τομέα της εκπαίδευσης και επιμόρφωσης του αστυνομικού προσωπικού για την προώθηση θεμάτων κοινού ενδιαφέροντος, ιδίως στο πλαίσιο των υ- ποχρεώσεών τους σε εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο ιζ) ανταλλαγή επιστημονικών και τεχνολογικών πληροφοριών ιη) ανταλλαγή πληροφοριών σε θέματα ασφάλειας μέσων μεταφοράς (αεροπορικών, θαλάσσιων και χερσαίων) ιθ) ανταλλαγή γνώσεων και εμπειριών σε θέματα Τροχαίας κ) συνεργασία στον κοινωνικό τομέα και στον τομέα της ψυχαγωγίας των μελών των Αστυνομικών Σωμάτων, περιλαμβανομένης και ανταλλαγής επισκέψεων για ψυχαγωγία στη βάση που θα συμφωνηθεί μεταξύ των μερών 1.3 ΔΑΠΑΝΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ Η εγκεκριμένη κρατική επιχορήγηση από τον κρατικό προϋπολογισμό ήταν το 2011 για τον ΟΚΑΝΑ , δηλαδή κατά 35% μειωμένος σε σχέση με αυτήν του Λόγω της επιδημικής έκρηξης του ιού HIV/AIDS το 2010 και ύστερα από απόφαση του Υπουργείου Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης να ιδρυθεί μεγάλος αριθμός νέων μονάδων υποκατάστασης ως ανταπόκριση στην επιδημία, ο ΟΚΑΝΑ σύναψε οικονομική σύμπραξη με το ΚΕΕΛΠΝΟ, με την οποία έλαβε επιπλέον. Έτσι, όπως φαίνεται στον Πίνακα 1.1., ο 12

29 1. ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΟΚΑΝΑ κατέληξε με μείωση 15% το 2012 σε σχέση με το Αναφορικά με τις δαπάνες συγκεκριμένων κατηγοριών, το 2011, σε σύγκριση με το 2010, διαφαίνεται μια σημαντική μείωση στη χρηματοδότηση των Κέντρων Πρόληψης, η οποία όμως οφείλεται στο ότι το 2010 ο ΟΚΑΝΑ εξόφλησε χρέη προηγούμενων ετών. Η μισθοδοσία του προσωπικού είναι μειωμένη σε όλα σχεδόν τα τμήματα, ενώ η κεντρική διοίκηση εμφανίζει τη μεγαλύτερη μείωση (26%) στις δαπάνες. Το ΚΕΘΕΑ εμφανίζει μείωση στην κρατική επιχορήγηση κατά 14,5% το 2011 σε σχέση με το 2010 (Πίνακας 1.3), ενώ οι δαπάνες του είναι μειωμένες κατά 11%, προφανώς επειδή αξιοποίησε μέρος των δωρεών και των πωλήσεων από τις παραγωγικές μονάδες για να καλύψει μέρος των περικοπών. Όπως φαίνεται στον Πίνακα 1.2, τη μεγαλύτερη μείωση εμφανίζει το ΚΕΘΕΑ στις διοικητικές δαπάνες (27%) και στο τμήμα Έρευνας και Αξιολόγησης (22%). Το Τμήμα Αποκατάστασης Εξαρτημένων ΙΑΝΟΣ του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης εμφανίζει μείωση 20% στις δαπάνες του το 2011 σε σύγκριση με το 2010, ενώ σημαντικά μικρότερη μείωση εμφανίζει το Πρόγραμμα Εναλλακτικής Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων ΑΡΓΩ (4%), του ίδιου νοσοκομείου, και το 18 ΑΝΩ του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Αθήνας (3%). Πίνακας 1.1: Κατανομή δαπανών ΟΚΑΝΑ ( ) % Πρόληψη Συγχρηματοδότηση Κέντρων Πρόληψης Εκπαίδευση / υποστήριξη Μισθοδοσία προσωπικού Έρευνα Σύνολο <68 Πρόγραμμα Υποκατάστασης Μισθοδοσία προσωπικού Έξοδα στέγασης και λειτουργίας Σύνολο >15 Δίκτυο Θεραπευτικών Υπηρεσιών Πάτρας Μισθοδοσία προσωπικού Έξοδα στέγασης και λειτουργίας Σύνολο >13 Μονάδες Εφήβων (Αθήνα, Πάτρα, Θεσσαλονίκη, Ρέθυμνο, Λάρισα) Μισθοδοσία προσωπικού Έξοδα στέγασης και λειτουργίας Σύνολο <17 13

30 1. ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ % Μονάδες Άμεσης Βοήθειας και Υποστήριξης (ΜΑΒΥ) Μισθοδοσία προσωπικού Έξοδα στέγασης καιλειτουργίας Σύνολο >0.2 Μονάδα Κοινωνικής Επανένταξης Μισθοδοσία προσωπικού Έξοδα στέγασης και λειτουργίας Σύνολο <12.2 Εξειδικευμένα Κέντρα Επαγγελματικής Κατάρτισης (Αθήνα, Θεσσαλονίκη) Μισθοδοσία προσωπικού Έξοδα στέγασης και λειτουργίας Σύνολο >23 Κεντρική Διοίκηση Μισθοδοσία προσωπικού Έξοδα στέγασης και λειτουργίας Σύνολο <26 Επιχορηγήσεις φορέων μέσω ΥΥΚΑ Γενικό Σύνολο <15 ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ 2012 (Στοιχεία: ΟΚΑΝΑ, ) Πίνακας 1.2: Κατανομή δαπανών ΚΕΘΕΑ ( ) % Πρόληψη Στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση Στην Κοινότητα Εποπτεία / Υποστήριξη / Ενημέρωση Σύνολο <14 Μείωση της βλάβης Κινητοποίηση Συμβουλευτικά Κέντρα Προγράμματα Συμβουλευτικής Κρατουμένων Προγράμματα Άμεσης Πρόσβασης Πρόγραμμα Προσέγγισης Χρηστών στο Δρόμο Τηλεφωνική Γραμμή SOS (Θεσσαλονίκη) Σύνολο <10 14

31 1. ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ Παρεμβάσεις στο Σύστημα Ποινικής Δικαιοσύνης % Συμβουλευτικό Κέντρο στα Δικαστήρια Ανηλίκων Προγράμματα Συμβουλευτικής Κρατουμένων Προγράμματα Απεξάρτησης Κρατουμένων Κέντρα Υποδοχής και Επανένταξης Αποφυλακισμένων Πρόγραμμα Οικογενειακής Υποστήριξης Σύνολο >2 Θεραπεία Προγράμματα Απεξάρτησης Διαμονής Ενηλίκων Προγράμματα Απεξάρτησης Ημερήσιας Φροντίδας Ενηλίκων Προγράμματα Απεξάρτησης Ημερήσιας Φροντίδας Εφήβων - Νεαρών Ενηλίκων Μονάδες Εφήβων Σύνολο <16 Υπηρεσίες για Ειδικούς Πληθυσμούς Κέντρο για Μετανάστες και Πρόσφυγες Μονάδα Απεξάρτησης από το Αλκοόλ και τα Τυχερά Παιχνίδια Ειδική Μονάδα Απεξάρτησης για Εξαρτημένους Γονείς Σύνολο <25 Κοινωνική Επανένταξη Κέντρα Κοινωνικής Επανένταξης <12 Επαγγελματική Κατάρτιση Εκπαίδευση Κέντρα Επαγγελματικής Κατάρτισης Παραγωγικές Μονάδες (Λιθογραφείο, Ξυλουργείο, Κεραμική, Αγρόκτημα) Μεταβατικά Σχολεία Σύνολο >2 Θεραπεία Οικογένειας Κέντρα Οικογενειακής Συμβουλευτικής και Θεραπείας <6 Εκπαίδευση Επαγγελματιών Υγείας <17 Έρευνα - Αξιολόγηση <22 Διοικητική Υποστήριξη <27 ΓΕΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ <11 ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ 2012 (Στοιχεία: ΚΕΘΕΑ ) 15

32 1. ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ Πίνακας 1.3: Πηγές χρηματοδότησης ΚΕΘΕΑ ( ) % Κρατική επιχορήγηση <14,5 Δωρεές / προγράμματα Πωλήσεις παραγωγικών μονάδων Σύνολο <14 ΠΗΓΗ: ΚΕΘΕΑ 2012 Πίνακας 1.4 : Δαπάνες 18 ΑΝΩ ( ) Μισθοδοσία <2 Λοιπές λειτουργικές δαπάνες <7 Σύνολο <3 ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ 2012 Πίνακας 1.5: Δαπάνες Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης ( ) Τμήμα Αποκατάστασης Εξαρτημένων ΙΑΝΟΣ <20 Πρόγραμμα Εναλλακτικής Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων ΑΡΓΩ <4 Σύνολο <17 ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ

33 1. ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ Η ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ Το 2012 ήταν το πέμπτο έτος οικονομικής ύφεσης για την Ελλάδα, με ετήσιο ρυθμό ανάπτυξης 6,5%, δημόσιο χρέος 170% του ΑΕΠ, δημόσιο έλλειμμα >9% του ΑΕΠ και εκτιμώμενο ποσοστό ανεργίας 25,5%-30% (Geitona 2012). Στο διάστημα οι ελληνικές κυβερνήσεις υπέγραψαν με την Ευρωπαϊκή Ένωση τρία «Μνημόνια Κατανόησης» με στόχο την αντιμετώπιση της οικονομικής κρίσης μέσα από ένα πρόγραμμα οικονομικής προσαρμογής. Η υγεία στην Ελλάδα χρηματοδοτείται κυρίως από το δημόσιο τομέα, ο οποίος το 2010 αποτελούσε το 59,4% του συνόλου των δαπανών. Παρ όλα αυτά, οι κατά κεφαλήν δαπάνες για την υγεία στην Ελλάδα βρίσκονταν το ίδιο έτος (2.914 $) κάτω του μέσου όρου του ΟΟΣΑ (3.268 $) (OECD, 2012). Το 2011 η συνολική δαπάνη για την υγεία αποτελούσε το 9,3% του ΑΕΠ και εκτιμάται ότι το 2012 θα μειωθεί σε λιγότερο από 9%. Οι δαπάνες για τα φάρμακα, ως μέρος του ΑΕΠ, μειώθηκαν από 2,2% το 2009 σε 1,4% το 2012 (Geitona 2012). Οι επιπτώσεις των δύο Μνημονίων στον πληθυσμό είναι ορατές. Η αύξηση της ανεργίας είναι σημαντική και σημαίνει, πρώτον, ότι μικρότερος αριθμός πολιτών καλύπτονται από ασφάλιση για υγειονομική περίθαλψη και, δεύτερον, ότι μικρότερος αριθμός ατόμων πληρώνουν εισφορές στα ασφαλιστικά ταμεία. Η επιδείνωση της κατάστασης στο σύστημα δημόσιας υγείας καταλήγει σε μεγάλες λίστες αναμονής. Ήδη το 2009 σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat είναι σημαντικά χαμηλότερο το ποσοστό του πληθυσμού που ανέφεραν ιατρικές επισκέψεις (σε σύγκριση με το 2007), εξαιτίας των προαναφερθέντων παραγόντων. Η αναζήτηση ιδιωτικής υγειονομικής περίθαλψης έχει και αυτή μειωθεί κατά 25%-30%, προφανώς λόγω υψηλού κόστους (Eurostat 2011). Το 2009 η συσχέτιση προσωπικών οικονομικών δυσκολιών και κατάθλιψης επιβεβαιώθηκε με έρευνα (Madianos et al. 2011) και το 2011, σύμφωνα με έρευνα των ίδιων συγγραφέων, οι απόπειρες αυτοκτονίας αυξήθηκαν κατά 36% σε σύγκριση με το 2009, ενώ στα άτομα με υψηλή βαθμολογία στην κλίμακα IPED (Index of Personal and Economic Distress Δείκτης Προσωπικής Οικονομικής Δυσχέρειας) το ποσοστό ή- ταν ακόμη υψηλότερο (Economou et al. 2011). Το ελληνικό τμήμα της ΜΚΟ «Γιατροί του Κόσμου» αναφέρει ότι τα άτομα που ζητούν ιατρική βοήθεια στις κινητές μονάδες της Οργάνωσης που λειτουργούν στους δρόμους των πόλεων αυξήθηκαν κατά 30% (Kentikelenis et al. 2011). Με το τρίτο Μνημόνιο προβλέπεται επιδείνωση του προβλήματος. Η έρευνα της Γείτονα όσον αφορά τα α- ναμενόμενα αποτελέσματα της συνεχούς δημοσιονομικής λιτότητας στις υπηρεσίες υγείας στην Ελλάδα καταλήγει ότι τα αυξανόμενα μέτρα λιτότητας θα έχουν δυσμενείς συνέπειες, το Εθνικό Σύστημα Υγείας δύσκολα θα διατηρήσει την ποιότητα και τις προδιαγραφές του, ιδιαίτερα επειδή είναι ήδη σε πολλά σημεία ανεπαρκές, αλλά και εξαιτίας της αυξανομένης δυσαρέσκειας των επαγγελματιών υγείας λόγω των μειώσεων των μισθών και του υπερβολικού φόρτου εργασίας (Geitona 2012). Οι πολίτες που απευθύνονται στις υγειονομικές υπηρεσίες θα επιβαρυνθούν επίσης. Αναμένεται να αυξηθεί το κόστος ατομικής δαπάνης για την υγεία (το οποίο σήμερα αποτελεί το 5,4% του συνολικού οικογενειακού προϋπολογισμού), να επιδεινωθεί η αυτοαναφερόμενη υγεία των ατόμων τρίτης ηλικίας (η οποία το 2009 ήταν ήδη κάτω του μέσου όρου του ΟΟΣΑ), να αυξηθεί η θνησιμότητα από τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας και του παχέος εντέρου, επειδή οι προληπτικοί έλεγχοι δεν καλύπτονται από τα ασφαλιστικά ταμεία, καθώς επίσης και η θνησιμότητα από καρδιαγγειακές παθήσεις και αυτοκτονίες (Geitona 2012). 17

34 18 1. ΕΘΝΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΚΑΙ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ

35

36

37 2. ΧΡΗΣΗ ΕΞΑΡΤΗΣΙΟΓΟΝΩΝ ΟΥΣΙΩΝ ΣΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ ΚΑΙ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ 2. 1 ΠΡΟΣΦΑΤΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ Το 2012 ανακοινώθηκαν τα αποτελέσματα της έρευνας του ΕΠΙΨΥ «Πανελλήνια έρευνα στο σχολικό πληθυσμό για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών». Την έρευνα υλοποιεί ανά τετραετία το ΕΠΙΨΥ στο πλαίσιο του Ευρωπαϊκού Προγράμματος European School Survey on Alcohol and Other Drugs (Έρευνα ESPAD, βλέπε και Η έρευνα του 2011 πραγματοποιήθηκε με τη χρηματοδότηση του ΟΚΑΝΑ και τη συμμετοχή των Κέντρων Πρόληψης ΟΚΑΝΑ / Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Το 2004 ήταν η τελευταία χρονιά που έγινε πανελλήνια έρευνα για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών στο γενικό πληθυσμό. 2.2 ΧΡΗΣΗ ΣΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ ΤΗΣ ΧΩΡΑΣ Δεν υπάρχουν πρόσφατα στοιχεία σχετικά με τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών (ναρκωτικών) στο γενικό πληθυσμό της χώρας. Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία (αφορούν το 2004) πανελλήνιας έρευνας του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγιεινής (ΕΠΙΨΥ) (Κοκκέβη κ.ά. 2007), περίπου άτομα ηλικίας ετών (9%) ανέφεραν χρήση 1 φορά στη ζωή (κυρίως κάνναβη), 4% δοκίμασαν κάποια παράνομη ουσία 1-2 φορές, ενώ το 5% επανέλαβαν τη χρήση τουλάχιστον 3 φορές. Χρήση τους τελευταίους 12 μήνες ανέφερε το 2% και χρήση τις τελευταίες 30 ημέρες το 1%. Τα υψηλότερα ποσοστά χρήσης παρατηρήθηκαν στους άνδρες (13%, έ- ναντι 4% των γυναικών), στις ηλικιακές ομάδες 25-34, και ετών (περίπου12%), στα άτομα με υψηλό εκπαιδευτικό επίπεδο (15%) και στην Αθήνα (12%, έναντι της Θεσσαλονίκης και των λοιπών αστικών περιοχών). 2.3 ΜΑΘΗΤΙΚΟΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ Πρόσφατα στοιχεία (2011) για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών στο μαθητικό πληθυσμό είναι διαθέσιμα από την έρευνα του ΕΠΙΨΥ «Πανελλήνια έρευνα στο σχολικό πληθυσμό για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών». Η έρευνα πραγματοποιήθηκε το 2011 με τη χρηματοδότηση του ΟΚΑΝΑ και τη συμμετοχή των Κέντρων Πρόληψης ΟΚΑΝΑ / Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Στην έρευνα, που επαναλαμβάνεται στην Ελλάδα και διεθνώς κάθε τέσσερα χρόνια, συμμετείχε πανελλήνιο αντιπροσωπευτικό δείγμα περίπου μαθητών ηλικίας ετών από συνολικά 676 σχολεία της χώρας. Τα αποτελέσματα της έρευνας παρουσιάζονται αναλυτικά σε Έκθεση του ΕΠΙΨΥ (ΕΠΙΨΥ 2012) 1 στην ιστοσελίδα του ΕΠΙΨΥ. 2 Χρήση έστω και μία φορά σε όλη τη ζωή (μαθητές ετών) Χρήση οποιασδήποτε ουσίας: 3 σχεδόν ένας στους 6 μαθητές ηλικίας ετών (15,3%) ανέφερε το 2011 χρήση κάποιας παράνομης ουσίας έστω και μία φορά σε όλη τη ζωή, διπλάσιο ποσοστό αγοριών (21,1%) από ό,τι κοριτσιών (9,4%). Το ποσοστό των μαθητών που αναφέρουν χρήση αυξάνεται με την ηλικία έχει κάνει χρήση παράνομων ουσιών ποσοστό 7,4% των 15χρονων, το 21,9% των 18χρονων και το 40,2% των 19χρονων που βρίσκονται ακόμα στο σχολείο. 4 Η επικράτηση της χρήσης είναι υψηλότερη στην Αθήνα (19,3%) και στη Θεσσαλονίκη (19,4%), συγκριτικά με τις υπόλοιπες περιοχές της χώρας (12,0%) (Πίνακας 2.1). Ουσίες: η κάνναβη (13,4%) και οι εισπνεόμενες ουσίες (14,1%) είναι οι ουσίες που αναφέρονται συχνότερα από τους μαθητές. Η επικράτηση της χρήσης ουσιών εκτός κάνναβης και εισπνεόμενων ουσιών δεν ξεπερνά το 3% το Τα αγόρια αναφέρουν χρήση ουσιών σε σημαντικά υψηλότερα ποσοστά συγκριτικά με τα κορίτσια, ανεξαρτήτως ουσίας (Πίνακας 2.1). 1 Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής. Πανελλήνια έρευνα για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών στους μαθητές Έρευνα ESPAD Έκθεση αποτελεσμάτων προς τον Οργανισμό Κατά των Ναρκωτικών. Αθήνα: Ε- ρευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής erevnes/espadgr.php 3 Η κατηγορία «οποιαδήποτε παράνομη ουσία» αναφέρεται στη χρήση οποιασδήποτε από τις ουσίες: κάνναβη, ηρωίνη, LSD, κοκαΐνη, κρακ, αμφεταμίνες, Έκσταση, μαγικά μανιτάρια και GHB. 4 Το δείγμα των 19χρονων είναι πανελλήνιο, μη αντιπροσωπευτικό. 21

38 2. ΧΡΗΣΗ ΕΞΑΡΤΗΣΙΟΓΟΝΩΝ ΟΥΣΙΩΝ ΣΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ ΚΑΙ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ Πίνακας 2.1: Χρήση ουσιών στους μαθητές ηλικίας ετών, ανά φύλο, ηλικία και γεωγραφικό στρώμα (%, 2011) Σύνολο (15-19 ετών) Φύλο Ηλικία Γεωγραφικό στρώμα Αγόρια Κορίτσια 15 ετών 16 ετών 17 ετών 18 ετών 19 ετών Αθήνα Θεσσαλονίκη n= n= n= n=5.833 n=5.915 n=5.356 n=4.599 n=1.098 n=3.359 n=1.027 n= Οποιαδήποτε * παράνομη ουσία 15,3 21,1 9,4 7,4 10,9 14,9 21,9 40,2 19,3 19,4 12,0 Κάνναβη 13,4 18,3 8,3 4,9 8,4 13,5 20,7 37,6 17,7 18,2 9,7 Εισπνεόμενα 14,1 15,7 12,4 12,0 14,4 14,7 14,6 15,9 15,0 16,5 13,0 Έκσταση 2,4 3,6 1,0 2,1 1,7 1,9 2,6 8,1 2,4 1,8 2,4 Αμφεταμίνες 2,1 3,1 1,1 2,0 2,0 1,5 2,2 5,5 1,8 1,8 2,4 Κοκαΐνη 2,5 3,9 1,0 1,7 1,5 2,0 3,0 11,1 2,7 2,9 2,3 Κρακ 1,7 2,7,7 1,8 1,1 1,4 1,8 4,8 1,9 1,3 1,6 LSD 2,5 3,9 1,1 2,0 1,7 2,1 2,8 9,2 3,0 3,0 2,2 Μαγικά μανιτάρια 2,4 3,6 1,2 2,1 1,9 1,9 2,5 8,2 2,9 2,2 2,2 GHB 0,9 1,4 0,4 1,0 0,6 0,7 0,9 2,2 0,8 0,7 1,0 Ηρωίνη 1,3 2,0 0,6 1,5 1,0 1,0 1,2 3,1 1,1 0,8 1,4 Αναβολικά 2,6 4,2 0,9 2,3 2,4 2,5 2,6 5,0 2,3 2,5 2,8 * Η κατηγορία «οποιαδήποτε παράνομη ουσία» αναφέρεται στη χρήση οποιασδήποτε από τις ουσίες: κάνναβη, ηρωίνη, LSD, κοκαΐνη, κρακ, αμφεταμίνες, Έκσταση, μαγικά μανιτάρια και GHB. ΠΗΓΗ: ΕΠΙΨΥ 2012 (Στοιχεία: Πανελλήνια έρευνα για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών στους μαθητές Έρευνα ESPAD 2011) Άλλες πόλεις Δοκιμή 1-2 φορές σε όλη τη ζωή και επανάληψη της χρήσης Στοιχεία για τη δοκιμή (χρήση 1-2 φορές σε όλη τη ζωή) και την επανάληψη της χρήσης (χρήση 3 φορές σε όλη τη ζωή) είναι διαθέσιμα μόνο για την κάνναβη. Μεγαλύτερο ποσοστό μαθητών έχει επαναλάβει τη χρήση τουλάχιστον 3 φορές σε όλη τη ζωή (7,8%) από ό,τι έχουν δοκιμάσει μόνο 1-2 φορές (5,6%). Τα αγόρια έχουν επαναλάβει τη χρήση κάνναβης σε υψηλότερο ποσοστό συγκριτικά με τα κορίτσια (11,1% και 4,4%, αντίστοιχα). Συγκριτικά με τη 1-2 φορές δοκιμή, η επανάληψη της χρήσης κάνναβης αυξάνεται σημαντικά μετά την ηλικία των 16 ετών. Τέλος, οι έφηβοι μαθητές σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη αναφέρουν επανάληψη της χρήσης κάνναβης σε υψηλότερα ποσοστά συγκριτικά με τις λοιπές περιοχές (10,6%, 11,1% και 5,4%, αντίστοιχα) (Πίνακας 2.2). Πίνακας 2.2: Επικράτηση της χρήσης κάνναβης στους μαθητές ετών, ανά περίοδο και συχνότητα χρήσης, ανά φύλο, ηλικία και γεωγραφικό στρώμα (%, 2011) Κάνναβη (12 τελευταίοι μήνες) Κάνναβη (30 τελευταίες ημέρες) Κάνναβη, 1-2 φορές (σε όλη τη ζωή) Κάνναβη, 3 φορές (σε όλη τη ζωή) Σύνολο (15-19 ετών) Φύλο Ηλικία Γεωγραφικό στρώμα Αγόρια Κορίτσια 15 ετών 16 ετών 17 ετών 18 ετών 19 ετών Αθήνα Θεσσαλονίκη Άλλες πόλεις n= n= n= n=5.833 n=5.915 n=5.356 n=4.599 n=1.098 n=3.359 n=1.027 n= ,4 14,3 6,4 3,8 6,9 10,8 16,4 25,0 13,9 13,7 7,5 6,3 9,1 3,3 2,4 4,0 6,3 9,7 17,4 8,7 7,8 4,4 5,6 7,2 3,9 2,5 4,4 5,8 8,1 11,2 7,1 7,1 4,3 7,8 11,1 4,4 2,5 4,0 7,7 12,6 26,4 10,6 11,1 5,4 ΠΗΓΗ: ΕΠΙΨΥ 2012 (Στοιχεία: Πανελλήνια έρευνα για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών στους μαθητές Έρευνα ESPAD 2011) 22

39 2. ΧΡΗΣΗ ΕΞΑΡΤΗΣΙΟΓΟΝΩΝ ΟΥΣΙΩΝ ΣΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ ΚΑΙ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ Πρόσφατη χρήση κάνναβης (μαθητές ετών) Στοιχεία για την πρόσφατη χρήση (χρήση τους 12 τελευταίους μήνες και τις 30 τελευταίες ημέρες) είναι διαθέσιμα μόνο για την κάνναβη. Το 2011 ένας στους 10 μαθητές ηλικίας ετών (10,4%) ανέφερε χρήση κάνναβης τους 12 τελευταίους μήνες και ένας στους 16 (6,3%) ανέφερε χρήση τις 30 τελευταίες ημέρες. Η αναλογία αγοριών / κοριτσιών είναι περίπου 2:1 για τη χρήση τον τελευταίο χρόνο (14,3% και 6,4%, για τα αγόρια και τα κορίτσια, α- ντίστοιχα) και σχεδόν 3:1 για τη χρήση τον τελευταίο μήνα (9,1% και 3,3%, αντίστοιχα). Τα ποσοστά πρόσφατης χρήσης κάνναβης αυξάνονται σημαντικά με την ηλικία. Τέλος, διπλάσιο ποσοστό μαθητών σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη αναφέρουν πρόσφατη χρήση συγκριτικά με τις λοιπές περιοχές (Πίνακας 2.2). Χρήση στους μαθητές 13 και 14 ετών Οι μαθητές ηλικίας ετών (μέση ηλικία 13,5, τυπική απόκλιση τα 0,5 έτη) ρωτήθηκαν σχετικά με τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών το Ποσοστό 1,7% ανέφεραν χρήση κάνναβης έστω και μία φορά σε όλη τη ζωή (1,1% ανέφεραν χρήση της ουσίας 1-2 φορές και 0,6% επανάληψη της χρήσης τουλάχιστον 3 φορές σε όλη τη ζωή), 5,8% ανέφεραν χρήση εισπνεόμενων ουσιών και 1,0% χρήση της ουσίας έκσταση. Σε αυτή την ηλικιακή ομάδα σημαντικά υψηλότερη είναι η χρήση κάνναβης στα αγόρια (2,6%) συγκριτικά με τα κορίτσια (0,9%), και στη Θεσσαλονίκη (3,9%) σε σύγκριση με την Αθήνα (1,5%) και τις λοιπές περιοχές (1,4%). Διαχρονικές τάσεις Περίοδος : Παρ όλες τις διακυμάνσεις, η γενική τάση τα τελευταία 27 χρόνια στη χρήση «οποιασδήποτε» παράνομης ουσίας στους μαθητές ηλικίας ετών είναι αυξητική. Μεταξύ 1984 και 2011 το ποσοστό χρήσης «οποιασδήποτε» παράνομης ουσίας υπερδιπλασιάστηκε (από 6,0% το 1984 σε 15,3% το 2011) (Γράφημα 2.1). Ειδικότερα, κατά την περίοδο αυτή η επικράτηση της χρήσης σχεδόν τριπλασιάστηκε στα αγόρια (από 7,8% στο 21,1%, αντίστοιχα), στους 18χρονους (από 8,5% σε 21,9%), καθώς και στους μαθητές των σχολείων της Αθήνας (από 6,5% σε 19,3%) και της Θεσσαλονίκης (από 5,5% σε 19,4%). Στατιστικά σημαντικές αυξήσεις στα ποσοστά της χρήσης καταγράφονται μεταξύ 1984 και 2011 σε όλες τις ουσίες, αν και το ποσοστό επικράτησης της χρήσης ουσιών εκτός κάνναβης και εισπνεόμενων ουσιών παρέμεινε κάτω του 3% σε όλη σχεδόν την περίοδο μεταξύ 1984 και 2011) (Γράφημα 2.1). Γράφημα 2.1: Διαχρονικές τάσεις στη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών στους μαθητές ετών, ανά ουσία χρήσης (1984, 1993, 1998, 2003, 2007, 2011) Χρήση 1 φορά σε όλη τη ζωή, % Οποιαδήποτε παράνομη ουσία* Κάνναβη Εισπνεόμενα Έκσταση Αμφεταμίνες Κοκαΐνη 0 Αναβολικά (n=10799) (n=10543) (n=8554) (n=8453) (n=10386) (n=23301) Έτος * Η κατηγορία «οποιαδήποτε παράνομη ουσία» αναφέρεται στη χρήση οποιασδήποτε από τις ουσίες: κάνναβη, ηρωίνη, LSD, κοκαΐνη, κρακ, αμφεταμίνες, Έκσταση, μαγικά μανιτάρια και GHB. Κρακ LSD Μαγικά μανιτάρια GHB Ηρωίνη ΠΗΓΗ: ΕΠΙΨΥ 2012 (Στοιχεία: Πανελλήνια έρευνα για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών στους μαθητές Έρευνα ESPAD) 23

40 2. ΧΡΗΣΗ ΕΞΑΡΤΗΣΙΟΓΟΝΩΝ ΟΥΣΙΩΝ ΣΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ ΚΑΙ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ Πρόσφατες τάσεις: Σημαντικές αυξήσεις παρατηρήθηκαν τα τελευταία τέσσερα χρόνια ( ) στην επικράτηση της χρήσης (Γράφημα 2.1): «οποιασδήποτε» παράνομης ουσίας (μόνο στους 18χρονους και στην Αθήνα και στη Θεσσαλονίκη) κάνναβης (σε όλους τους μαθητές εκτός από τους 15χρονους και τους 16χρονους) εισπνεόμενων ουσιών (σε όλους τους μαθητές εκτός από τους 15χρονους) μαγικών μανιταριών (στους 15χρονους, στα κορίτσια και στους μαθητές της Αθήνας) Επιπλέον, σημαντικές αυξήσεις παρατηρήθηκαν κατά την τετραετία στα ποσοστά: της πρόσφατης χρήσης κάνναβης (σε όλους τους μαθητές εκτός από τους 15χρονους και τους 16χρονους) (Γράφημα 2.2) της τωρινής χρήσης κάνναβης (σε όλους τους μαθητές εκτός από τους 15χρονους, τους 16χρονους και τους 17χρονους) (Γράφημα 2.2) της χρήσης κάνναβης 1-2 φορές (στο σύνολο και μόνο στα κορίτσια, στους 18χρονους, και στους μαθητές της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης) (Γράφημα 2.3) και της επαναλαμβανόμενης χρήσης (όχι ωστόσο στους 15χρονους και τους 16χρονους) (Γράφημα 2.3). Γράφημα 2.2: Διαχρονικές τάσεις στη χρήση κάνναβης στους μαθητές ετών, ανά περίοδο χρήσης (1984, 1993, 1998, 2003, 2007, 2011) Χρήση κάνναβης, % (n=10.799) 1993 (n=10.543) 1998 (n=8.554) Κάνναβη ( 1 φορά σε όλη τη ζωή) 2003 (n=8.453) 2007 (n=10.386) Κάνναβη (12 τελευταίους μήνες) 2011 (n=23.301) ΠΗΓΗ: ΕΠΙΨΥ 2012 (Στοιχεία: Πανελλήνια έρευνα για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών στους μαθητές Έρευνα ESPAD) Έτος Γράφημα 2.3: Διαχρονικές τάσεις στη χρήση κάνναβης στους μαθητές ετών, ανά συχνότητα χρήσης (1984, 1993, 1998, 2003, 2007, 2011) Χρήση κάνναβης, % (n=10799) 1993 (n=10543) 1998 (n=8554) Κάνναβη ( 1 φορά σε όλη τη ζωή) 2003 (n=8453) 2007 (n=10386) 2011 (n=23301) ΠΗΓΗ: ΕΠΙΨΥ 2012 (Στοιχεία: Πανελλήνια έρευνα για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών στους μαθητές Έρευνα ESPAD) Έτος Κάνναβη, 1-2 φορές (σε όλη τη ζωή) 24

41 2. ΧΡΗΣΗ ΕΞΑΡΤΗΣΙΟΓΟΝΩΝ ΟΥΣΙΩΝ ΣΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ ΚΑΙ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ Η Ελλάδα συγκριτικά με τις άλλες χώρες Tα ποσοστά χρήσης στην Ελλάδα είναι σημαντικά χαμηλότερα σε σύγκριση με την πλειονότητα των χωρών της Ευρώπης, σύμφωνα με τα στοιχεία από τα διεθνή ερευνητικά προγράμματα ESPAD και Health Behaviour in School-aged Children (Έρευνα HBSC/WHO). Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία του ευρωπαϊκού ερευνητικού προγράμματος ESPAD, το οποίο υλοποιείται ανά τετραετία στους 16χρονους μαθητές (σε 36 χώρες το 2011), τα ποσοστά στην επικράτηση της χρήσης όλων των τύπων εξαρτησιογόνων ουσιών είναι σημαντικά χαμηλότερα στην Ελλάδα σε σύγκριση με το μέσο όρο των χωρών που συμμετέχουν στο πρόγραμμα (Γράφημα 2.4). Εξαίρεση αποτελούν εισπνεόμενες ουσίες και μη ιατρική χρήση ηρεμιστικών / υπνωτικών, των οποίων τα ποσοστά επικράτησης είναι υψηλότερα στην Ελλάδα σε σύγκριση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. 30 Γράφημα 2.4: Επικράτηση της χρήσης εξαρτησιογόνων ουσιών στους 16χρονους μαθητές στην Ελλάδα συγκριτικά με το μέσο όρο των χωρών που συμμετέχουν στο ερευνητικό πρόγραμμα ESPAD (2011) Χρήση ουσιών, % Οποιαδήποτε παράνομη ουσία* 8 17 Κάνναβη 7 13 Κάνναβη (12 τελευταίους μήνες) Κάνναβη ( 3 φορές τις 30 τελευταίες ημέρες) Κάνναβη (30 τελευταίες ημέρες) Ελλάδα Μέσος όρος χωρών ESPAD * Η κατηγορία «οποιαδήποτε παράνομη ουσία» αναφέρεται στη χρήση οποιασδήποτε από τις ουσίες: κάνναβη, ηρωίνη, LSD, κοκαΐνη, κρακ, αμφεταμίνες, Έκσταση, μαγικά μανιτάρια και GHB. ΠΗΓΗ: Hibell et al (Στοιχεία: European School Population Survey of Alcohol and Other Drugs, ESPAD 2011) 6 Παράνομες ουσίες εκτός κάνναβης 14 9 Εισπνεόμενες ουσίες Σημαντικά χαμηλότερα ποσοστά στη χρήση κάνναβης παρατηρούνται στην Ελλάδα συγκριτκά με το μέσο όρο των χωρών και στα στοιχεία του διεθνούς ερευνητικού προγράμματος HBSC/WHO για το 2010 (Γράφημα 2.5). Γράφημα 2.5. Επικράτηση της χρήσης κάνναβης στους 15χρονους μαθητές στην Ελλάδα συγκριτικά με το μέσο όρο των χωρών που συμμετέχουν στο ερευνητικό πρόγραμμα HBSC/WHO (2010) 30 Χρήση κάνναβης 1 φορά σε όλη τη ζωή, % Σύνολο Αγόρια Κορίτσια 15 Ελλάδα Μέσος όρος χωρών HBSC/WHO ΠΗΓΗ: Currie et al (Στοιχεία: Health Behaviour in School-aged Children, HBSC/WHO 2010) 25

42 2. ΧΡΗΣΗ ΕΞΑΡΤΗΣΙΟΓΟΝΩΝ ΟΥΣΙΩΝ ΣΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ ΚΑΙ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΕΧΝΙΚΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1. Το ΕΚΤΕΠΝ συγκεντρώνει και παρουσιάζει ετησίως τα πιο πρόσφατα διαθέσιμα ερευνητικά στοιχεία σχετικά με τη χρήση παράνομων ουσιών στο γενικό πληθυσμό, στους μαθητές και σε ειδικούς πληθυσμούς στην Ελλάδα. Η συλλογή των στοιχείων πραγματοποιείται στο πλαίσιο της εφαρμογής του Δείκτη επικράτησης της χρήσης στον πληθυσμό, ενός από τους πέντε επιδημιολογικούς δείκτες που εφαρμόζει το ΕΚΤΕΠΝ προκειμένου να αποτυπώσει την κατάσταση των ναρκωτικών στην Ελλάδα (βλ. 2. Οι έρευνες σε αντιπροσωπευτικά, πιθανοθεωρητικά δείγματα του πληθυσμού βοηθούν στην εκτίμηση της έκτασης της χρήσης παράνομων ουσιών στη χώρα και παρέχουν χρήσιμες πληροφορίες σχετικά με τα πρότυπα χρήσης, τα κοινωνικο-δημογραφικά χαρακτηριστικά των χρηστών, τις αντιλήψεις για τους κινδύνους από τη χρήση και τη διαθεσιμότητα των ουσιών, καθώς και τους ψυχοκοινωνικούς παράγοντες που συνδέονται με τη χρήση. 3. Στοιχεία για το γενικό πληθυσμό παρέχονταν ανά τακτά σχεδόν χρονικά διαστήματα (ανά 5ετία) ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 80 μέσα από έρευνες που υλοποιούσε αρχικά η Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου Αθηνών και στη συνέχεια το ΕΠΙΨΥ. Μάλιστα η μεθοδολογία της πιο πρόσφατης έρευνας, που υλοποιήθηκε από το ΕΠΙΨΥ το 2004, ήταν σε πλήρη εναρμόνιση με τις προδιαγραφές που θέτει το Ευρωπαϊκό Κέντρο για την υλοποίηση ερευνών (βλ. επιτρέποντας ως εκ τούτου την ασφαλή σύγκριση της κατάστασης στην Ελλάδα με αυτήν των άλλων ευρωπαϊκών χωρών. Σημειώνεται, ωστόσο, ότι μετά το 2004 δεν έχει επαναληφθεί έρευνα σε αντιπροσωπευτικό δείγμα του γενικού πληθυσμού. 4. Έρευνες στο μαθητικό πληθυσμό υλοποιούνται ανελλιπώς ήδη από το 1984, αρχικά από την Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου Αθηνών και στη συνέχεια από το ΕΠΙΨΥ. Μάλιστα από τα τέλη της δεκαετίας του 90 οι έρευνες στο μαθητικό πληθυσμό εναρμονίστηκαν με το μεθοδολογικό πρωτόκολλο της «Πανευρωπαϊκής έρευνας στο σχολικό πληθυσμό για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών» (Έρευνα ESPAD, βλ. και και διεξάγονται σταθερά ανά τετραετία. Επίσης, στην Ελλάδα υλοποιείται ανά τετραετία από το ΕΠΙΨΥ και η «Πανελλήνια έρευνα στους μαθητές εφηβικής ηλικίας για συμπεριφορές που συνδέονται με την υγεία», του Διεθνούς Προγράμματος Health Behaviour in School-aged Children (Έρευνα HBSC/WHO), η οποία παρέχει και αυτή στοιχεία σχετικά με την επικράτηση της χρήσης παράνομων ουσιών σε 15χρονους μαθητές (βλ.http:// και Τάσος Φωτίου, Ελευθερία Καναβού 26

43

44

45 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ 3.1 ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Το 2011, στο πλαίσιο της συνεργασίας του ΟΚΑΝΑ με το Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, Πολιτισμού και Αθλητισμού (εφεξής: Υπουργείο Παιδείας), δημοσιεύθηκε υπουργική απόφαση που καθορίζει το πλαίσιο συνεργασίας του Υπουργείου Παιδείας με τα Κέντρα Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας (εφεξής: Κέντρα Πρόληψης) σε θέματα πρόληψης των εξαρτήσεων και προαγωγής της ψυχικής υγείας (ΦΕΚ Β 434/ , αριθμός απόφασης 24146/Γ7). Η απόφαση αυτή αναμένεται να συμβάλει στη συστηματική υλοποίηση δράσεων πρόληψης της ουσιοεξάρτησης και ευρύτερα της αγωγής υγείας στο μαθητικό πληθυσμό (http://www.okana.gr). Το 2011 δημοσιεύθηκε, σε συνέχεια της ψήφισής του από τη Βουλή, ο νόμος 3966/2011, ο οποίος περιλαμβάνει άρθρο σχετικά με το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας των Κέντρων Πρόληψης (ΦΕΚ Α 118/ , νόμος 3966/2011, άρθρο 58). Σύμφωνα με το συγκεκριμένο άρθρο, τα επονομαζόμενα ως τότε Κέντρα Πρόληψης της Χρήσης Εξαρτησιογόνων Ουσιών επεκτείνουν τις δράσεις τους, πέραν της πρόληψης της χρήσης εξαρτησιογόνων ουσιών, στην πρόληψη των εξαρτήσεων και την προαγωγή της ψυχοκοινωνικής υγείας και μετονομάζονται σε Κέντρα Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας. Παράλληλα αναφέρεται το πλαίσιο λειτουργίας των Κέντρων αυτών, τα οποία έχουν συστήσει ή συστήνουν οι Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ) Α και Β βαθμού και συμβάλλουν στην υλοποίηση και στην επίτευξη των ιδρυτικών σκοπών του ΟΚΑΝΑ όσον αφορά την πρόληψη των εξαρτήσεων και την προαγωγή της ψυχοκοινωνικής υγείας. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το συγκεκριμένο άρθρο, βλ. Κεφάλαιο 1: Εθνική στρατηγική και νομοθεσία για τα ναρκωτικά. ΦΟΡΕΙΣ ΠΟΥ ΥΛΟΠΟΙΟΥΝ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η πρόληψη της ουσιοεξάρτησης στην Ελλάδα υλοποιείται κυρίως από το πανελλαδικό δίκτυο των 71 Κέντρων Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας (εφεξής: Κέντρα Πρόληψης), το οποίο λειτουργεί στο πλαίσιο της συνεργασίας του ΟΚΑΝΑ με την Τοπική Αυτοδιοίκηση και τοπικούς φορείς. Παρεμβάσεις πρόληψης της χρήσης εξαρτησιογόνων ουσιών υλοποιούνται επίσης από το Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, Πολιτισμού και Αθλητισμού, κατά κύριο λόγο μέσω της υλοποίησης των προγραμμάτων Αγωγής Υγείας. Επιπλέον, παρεμβάσεις πρόληψης πραγματοποιούν και άλλοι φορείς από το χώρο των εξαρτήσεων, της υγείας κτλ., οι οποίοι μεταξύ άλλων δραστηριοποιούνται και στον τομέα της πρόληψης της ουσιοεξάρτησης. Στους φορείς αυτούς συμπεριλαμβάνονται τρεις μη κυβερνητικοί φορείς (ΚΕΘΕΑ, Ελληνικό Κέντρο Διαπολιτισμικής Ψυχιατρικής και Περίθαλψης και Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός), δύο κρατικοί φορείς (Μονάδα Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ του ΨΝΑ και Πρόγραμμα Εναλλακτικής Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων του ΑΡΓΩ του ΨΝΘ), μία εθελοντική οργάνωση (Κίνηση ΠΡΟΤΑΣΗ για έναν άλλο τρόπο ζωής) και δύο φορείς της Εκκλησίας (Ίδρυμα Ψυχοκοινωνικής Αγωγής και Στήριξης ΔΙΑΚΟΝΙΑ της Αρχιεπισκοπής Αθηνών και Οργανισμός Προαγωγής της Υγείας ΑΓΙΟΣ ΛΟΥΚΑΣ ΚΡΙΜΑΙΑΣ της Ιεράς Μητροπόλεως Αιτωλίας και Ακαρνανίας). Τα 71 Κέντρα Πρόληψης, καθώς και οι άλλοι φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης της ουσιοεξάρτησης, παρουσιάζονται ανά περιφέρεια στο Παράρτημα Ι. 29

46 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ Επίσης, στο πλαίσιο της συνεργασίας του ΟΚΑΝΑ με το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας και της κοινής δράσης τους σε θέματα εξαρτήσεων στις Ένοπλες Δυνάμεις, το 2011 υπογράφηκε σχετικό Μνημόνιο Συναντίληψης και Συνεργασίας μεταξύ του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας και του Υπουργείου Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης. Στο τέλος του 2011 σημαντική εξέλιξη ήταν η λειτουργία από τον ΟΚΑΝΑ του Κέντρου Εκπαίδευσης και Εποπτείας, όπου παρέχεται ενίσχυση, στήριξη, εκπαίδευση και εποπτεία στα στελέχη των Κέντρων Πρόληψης (ΟΚΑΝΑ 2012). Τα 71 Κέντρα Πρόληψης που λειτουργούν έως και σήμερα (Σεπτέμβριος 2011) καλύπτουν τις 13 περιφέρειες και τους 49 από τους 51 νομούς της χώρας. Το 2011 ο ΟΚΑΝΑ προέβη στην ανανέωση των τριετών προγραμματισμών για τη συνέχιση της λειτουργίας έξι (6) Κέντρων Πρόληψης, ενώ σύμφωνα με τον ΟΚΑΝΑ προχώρησαν οι διαδικασίες για τη δημιουργία δύο (2) νέων Κέντρων Πρόληψης στους νομούς Δράμας και Λασιθίου. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΤΕΠΝ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Η συλλογή και η δημοσιοποίηση συγκρίσιμων στοιχείων σχετικά με τις παρεμβάσεις πρόληψης που υλοποιούνται στην Ελλάδα αποτελούν βασικές δραστηριότητες του ΕΚΤΕΠΝ. Για το σκοπό αυτό το ΕΚΤΕΠΝ χρησιμοποιεί από το 2002 ερωτηματολόγια, που αποστέλλονται σε ετήσια βάση στα Κέντρα Πρόληψης, καθώς και σε φορείς που υλοποιούν παρεμβάσεις πρόληψης. Τα ερωτηματολόγια αυτά έχουν σχεδιαστεί από το ΕΚΤΕΠΝ με βάση δείκτες που έχουν καθοριστεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο από το Ευρωπαϊκό Κέντρο και από ομάδες εμπειρογνωμόνων (με τη συμμετοχή του ΕΚΤΕΠΝ). Το 2011 τα ερωτηματολόγια πρόληψης αναθεωρήθηκαν, προκειμένου να καλύπτουν την καταγραφή παρεμβάσεων πρόληψης συμπεριφορών υψηλού κινδύνου πέραν της χρήσης εξαρτησιογόνων ουσιών, όπως για παράδειγμα παρεμβάσεις πρόληψης της σχολικής επιθετικότητας, της υπερβολικής χρήσης του διαδικτύου και των ηλεκτρονικών παιχνιδιών, καθώς και ευρύτερες παρεμβάσεις προαγωγής της υγείας. Τα στοιχεία που παρουσιάζονται στο παρόν Κεφάλαιο προέρχονται κατά κύριο λόγο από την ανάλυση και την επεξεργασία των στοιχείων που απέστειλαν στο ΕΚΤΕΠΝ 65 από τα 71 Κέντρα Πρόληψης, καθώς και από τρεις φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης. Εκτός από τα ερωτηματολόγια πρόληψης, το ΕΚΤΕΠΝ συλλέγει πληροφορίες από τον ΟΚΑΝΑ (σχετικά με τις νέες εξελίξεις στο χώρο της πρόληψης σε εθνικό επίπεδο), το Υπουργείο Παιδείας (σχετικά με την πρόληψη στη σχολική κοινότητα), καθώς και από φορείς που λειτουργούν τηλεφωνικές γραμμές (Μονάδα Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ του ΨΝΑ, ΟΚΑΝΑ και ΚΕΘΕΑ). 3.2 ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Οι καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης στοχεύουν στο νεανικό πληθυσμό. Υλοποιούνται είτε άμεσα σε παιδιά και νέους /-ες (π.χ. μαθητές, στρατευμένους) είτε σε άλλες ομάδες (π.χ. εκπαιδευτικούς, γονείς) που έρχονται σε επαφή με νέους. Στόχος είναι η αποφυγή ή η αναβολή της έναρξης της χρήσης ουσιών με την παροχή των απαραίτητων γνώσεων και δεξιοτήτων. Πρόκειται για παρεμβάσεις ευρείας κλίμακας, που πραγματοποιούνται χωρίς προηγουμένως να έχει γίνει έλεγχος για τη συμπεριφορά και το βαθμό επικινδυνότητας των συμμετεχόντων όσον αφορά τη χρήση ουσιών. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με βασικές έννοιες στον τομέα της πρόληψης της ουσιοεξάρτησης, βλ. Εγχειρίδιο για την πρόληψη της ουσιοεξάρτησης: Κατευθυντήριες γραμμές και σχεδιασμός παρεμβάσεων (ΕΚΤΕΠΝ 2011). 30

47 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ Η πλειονότητα των παρεμβάσεων των Κέντρων Πρόληψης, καθώς και άλλων φορέων που δραστηριοποιούνται στην πρόληψη, εντάσσεται στην καθολική πρόληψη. Σε γενικές γραμμές οι παρεμβάσεις πρόληψης που υλοποιούνται δεν επικεντρώνονται αποκλειστικά στη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών, αλλά εντάσσονται στο γενικότερο πλαίσιο της πρόληψης των επικίνδυνων συμπεριφορών και της προαγωγής της ψυχοκοινωνικής υγείας. Η ΚΑΘΟΛΙΚΗ ΠΡΟΛΗΨΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ Καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης για το μαθητικό πληθυσμό υλοποιούνται σχεδόν σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, αλλά με διαφορές τόσο στο επίπεδο κάλυψης όσο και στο περιεχόμενό τους (Ευρωπαϊκό Κέντρο 2010). Σημαντικό είναι ότι τα τελευταία χρόνια παρατηρούνται αλλαγές στην υιοθέτηση περισσότερο υποσχόμενων προσεγγίσεων (π.χ. εφαρμογή εκπαιδευτικών υλικών / προγραμμάτων δεξιοτήτων ζωής, εξειδικευμένες παρεμβάσεις για αγόρια) σε σχέση με προσεγγίσεις για τις οποίες υπάρχουν στοιχεία αναποτελεσματικότητας (π.χ. αποκλειστική παροχή πληροφόρησης, Ευρωπαϊκό Κέντρο 2011), ενώ παράλληλα η ανάγκη βελτίωσης καθολικών παρεμβάσεων πρόληψης στους μαθητές αναγνωρίζεται ολοένα και περισσότερο (Ευρωπαϊκό Κέντρο 2010). Ωστόσο, παρεμβάσεις που δεν έχουν δείξει στοιχεία αποτελεσματικότητας (π.χ. ενημερωτικές επισκέψεις σε σχολεία από ειδικούς, αστυνομικούς κτλ.) συνεχίζουν να πληθαίνουν σε κάποιες χώρες (Ευρωπαϊκό Κέντρο 2011) ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ Η υλοποίηση παρεμβάσεων πρόληψης στη σχολική κοινότητα αποτελεί πάγια προτεραιότητα της πρόληψης στην Ελλάδα, τόσο σε επίπεδο χάραξης πολιτικής όσο και σε επίπεδο δράσης των Κέντρων Πρόληψης, καθώς και άλλων φορέων που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης. Στο πλαίσιο της έμφασης που δίνεται στην εφαρμογή παρεμβάσεων, τόσο άμεσα στους μαθητές όσο και έμμεσα στους εκπαιδευτικούς, όχι μόνο για την πρόληψη των εξαρτησιογόνων ουσιών αλλά και, ευρύτερα, όσον αφορά την πρόληψη των εξαρτήσεων και την αγωγή υγείας, τα Κέντρα Πρόληψης, καθώς και άλλοι φορείς που δραστηριοποιούνται στην πρόληψη, εκτός από τις παρεμβάσεις πρόληψης της χρήσης παράνομων και νόμιμων ουσιών υλοποιούν παρεμβάσεις για την πρόληψη της επιθετικότητας, για το διαδίκτυο, κτλ., καθώς και ευρύτερες παρεμβάσεις προαγωγής της ψυχοκοινωνικής υγείας. Για την υλοποίηση των παρεμβάσεων πρόληψης στη σχολική κοινότητα χρησιμοποιούνται εξειδικευμένα εκπαιδευτικά υλικά / προγράμματα (για περισσότερες πληροφορίες, βλ. ΕΚΤΕΠΝ 2010, 2011). Παρεμβάσεις πρόληψης σε βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Η δράση των Κέντρων Πρόληψης, καθώς και άλλων φορέων που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης, σε αυτή τη βαθμίδα περιλαμβάνει κυρίως την υλοποίηση σεμιναρίων για παιδαγωγούς με κυριότερο στόχο την ενίσχυση του παιδαγωγικού τους ρόλου, καθώς και την ενημέρωση και ευαισθητοποίησή τους στα βασικά αναπτυξιακά στάδια και χαρακτηριστικά της προσχολικής ηλικίας και στην έννοια της πρόληψης και του ρόλου των παιδαγωγών σε αυτήν. Κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους πραγματοποιήθηκαν εκπαιδευτικά σεμινάρια, όπου συμμετείχαν 93 εκπαιδευτικοί από 33 βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς. Παρεμβάσεις πρόληψης σε μαθητές Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Η πρόληψη σε μαθητές της Πρωτοβάθμιας και της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης περιλαμβάνει παρεμβάσεις οι οποίες είτε υλοποιούνται στο πλαίσιο των προγραμμάτων Αγωγής Υγείας (εφεξής: ΑΥ) του Υπουργείου Παιδείας είτε σχεδιάζονται και υλοποιούνται από τα Κέντρα Πρόληψης, καθώς και από άλλους φορείς που δραστηριοποιούνται στον 31

48 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ τομέα της πρόληψης, σε συνεργασία με σχολεία της περιοχής τους. Συγκεντρωτικά στοιχεία για την εφαρμογή παρεμβάσεων πρόληψης σε μαθητές Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης κατά το σχολικό έτος παρουσιάζονται στον Πίνακα 3.1. Όπως φαίνεται από τον Πίνακα, κατά το σχολικό έτος η πλειονότητα των παρεμβάσεων που απευθύνθηκαν σε μαθητές αφορούσαν την πρόληψη της χρήσης εξαρτησιογόνων ουσιών, ενώ μεγάλος αριθμός μαθητών συμμετείχαν σε παρεμβάσεις πρόληψης της χρήσης οινοπνευματωδών. Πίνακας 3.1: Καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης σε μαθητές Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης κατά το σχολικό έτος Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Αριθμός Αριθμός σχολείων μαθητών Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση Αριθμός Αριθμός σχολείων μαθητών Παρεμβάσεις πρόληψης της χρήσης ναρκωτικών ΣΥΝΟΛΟ Παρεμβάσεις στο πλαίσιο του θεσμού των Προγραμμάτων Αγωγής Υγείας του Υπουργείου Παιδείας (Στοιχεία: Υπουργείο Παιδείας) Παρεμβάσεις εκτός Αγωγής Υγείας του Υπουργείου Παιδείας (Στοιχεία: Κέντρα Πρόληψης και άλλοι φορείς) Παρεμβάσεις σε σχολεία / επαγγελματικές σχολές (ΕΠΑΣ) ΟΑΕΔ και άλλων Υπουργείων, πλην του Υπουργείου Παιδείας (Στοιχεία: Κέντρα Πρόληψης και άλλοι φορείς) Παρεμβάσεις πρόληψης της χρήσης οινοπνευματωδών ΣΥΝΟΛΟ Παρεμβάσεις στο πλαίσιο του θεσμού των Προγραμμάτων Αγωγής Υγείας του Υπουργείου Παιδείας (Στοιχεία: Υπουργείο Παιδείας) Παρεμβάσεις εκτός Αγωγής Υγείας του Υπουργείου Παιδείας (Στοιχεία: Κέντρα Πρόληψης και άλλοι φορείς) Παρεμβάσεις πρόληψης του καπνίσματος (Στοιχεία: Κέντρα Πρόληψης και άλλοι φορείς) Παρεμβάσεις πρόληψης των νόμιμων ουσιών (Στοιχεία: Κέντρα Πρόληψης και άλλοι φορείς) Παρεμβάσεις πρόληψης της επιθετικότητας (Στοιχεία: Κέντρα Πρόληψης και άλλοι φορείς) Παρεμβάσεις για το διαδίκτυο (Στοιχεία: Κέντρα Πρόληψης και άλλοι φορείς) Παρεμβάσεις αγωγής υγείας (Στοιχεία: Κέντρα Πρόληψης και άλλοι φορείς) ΣΥΝΟΛΟ Σχολικός πληθυσμός (Ελληνική Στατιστική Αρχή 2011) Ποσοστό υλοποίησης καθολικών παρεμβάσεων πρόληψης της χρήσης ναρκωτικών σε σχέση με το συνολικό πληθυσμό της χώρας Ποσοστό υλοποίησης συνόλου καθολικών παρεμβάσεων πρόληψης (της χρήσης ναρκωτικών, οινοπνευματωδών, καπνίσματος, της επιθετικότητας, κτλ.) και αγωγής υγείας σε σχέση με το συνολικό πληθυσμό της χώρας ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ ,99 0,79 16,01 3,34 3,82 1,71 25,44 5,39 Σε σχέση με το συνολικό σχολικό πληθυσμό της χώρας, κατά το σχολικό έτος ένα μικρό ποσοστό σχολείων και μαθητών δραστηριοποιούνται στο χώρο της πρόληψης και ευρύτερα της 32

49 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ προαγωγής της ψυχοκοινωνικής υγείας. Συγκεκριμένα, κατά το σχολικό έτος στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση το 1,71% των μαθητών από το 3,82% των σχολείων της χώρας συμμετείχαν σε παρεμβάσεις πρόληψης και προαγωγής της ψυχοκοινωνικής υγείας. Στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, ενώ συμμετέχει σε παρεμβάσεις πρόληψης και προαγωγής της ψυχοκοινωνικής υγείας περίπου ένα στα 4 σχολεία της χώρας, η κάλυψη σε επίπεδο μαθητών είναι μικρή, αφού συμμετέχει το 5,39% των μαθητών της χώρας. ΤΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥΣ Η υλοποίηση των προγραμμάτων Αγωγής Υγείας (ΑΥ) ξεκίνησε στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση κατά το σχολικό έτος και επεκτάθηκε στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση το Εκτός από την πρόληψη της χρήσης εξαρτησιογόνων ουσιών, τα προγράμματα ΑΥ περιλαμβάνουν ένα ευρύ φάσμα θεματολογίας, όπως για παράδειγμα διατροφή, διαφυλικές σχέσεις, σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, διαπροσωπικές σχέσεις / ψυχική υγεία, κυκλοφοριακή αγωγή, στοματική υγιεινή κτλ. Η διάρκεια κάθε προγράμματος μπορεί να είναι από δύο έως έξι μήνες, ενώ η συχνότητα υλοποίησής τους είναι κατά κύριο λόγο μία ή δύο διδακτικές ώρες σε εβδομαδιαία βάση. Τα προγράμματα υλοποιούνται από εκπαιδευτικούς σε εθελοντική βάση και εκτός ωρολογίου προγράμματος στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, ενώ στην Πρωτοβάθμια πραγματοποιούνται στο πλαίσιο της Ευέλικτης Ζώνης ή εντάσσονται στις δραστηριότητες της απογευματινής ζώνης του Ολοήμερου Σχολείου. Κάθε εκπαιδευτικός που επιλέγει να υλοποιήσει ένα πρόγραμμα ΑΥ υποβάλλει το σχεδιασμό που έχει καταρτίσει σε συνεργασία με τον υπεύθυνο Αγωγής Υγείας και Περιβαλλοντικής Αγωγής της τοπικής Διεύθυνσης Εκπαίδευσης στο αρμόδιο Τμήμα του Υπουργείου Παιδείας προς έγκριση. Σύμφωνα με το Υπουργείο Παιδείας, προαπαιτούμενο για την υλοποίηση προγραμμάτων ΑΥ είναι η αρχική κατάρτιση των εκπαιδευτικών στη θεματολογία και στις καινοτόμες μεθόδους που πρόκειται να εφαρμόσουν, ενώ παράλληλα χρειάζεται η υποστήριξή τους κατά τη διάρκεια υλοποίησής τους. Η εφαρμογή των προγραμμάτων ΑΥ αποσκοπεί στο να συμβάλει το σχολείο στην αλλαγή στάσης και συμπεριφοράς των μαθητών με σκοπό την ενίσχυση της υπευθυνότητας, της αυτοπεποίθησης, της προσωπικότητας και της ικανότητας του μαθητή στο πλαίσιο της υιοθέτησης θετικών επιλογών και στάσεων ζωής. Στη βάση τού ότι μια απλή ενημέρωση δεν αρκεί, τα προγράμματα ΑΥ περιλαμβάνουν μεθόδους ενεργητικής και βιωματικής μάθησης, ενθαρρύνοντας την ενεργητική συμμετοχή των παιδιών και ενισχύοντας δεξιότητες όπως η λήψη αποφάσεων, η αξιολόγηση των συνεπειών από την υιοθέτηση μιας συμπεριφοράς κτλ. Η υλοποίηση των προγραμμάτων ΑΥ με θέμα την πρόληψη της χρήσης ναρκωτικών σύμφωνα με το Υ- πουργείο Παιδείας βασίζεται στην εφαρμογή εκπαιδευτικών υλικών / προγραμμάτων για παρεμβάσεις πρόληψης (βλ. ΕΚΤΕΠΝ 2010). Στο πλαίσιο της ενίσχυσης των προγραμμάτων ΑΥ, το Υπουργείο Παιδείας συνεργάζεται με κυβερνητικούς και μη κυβερνητικούς φορείς σε επίπεδο εκπαίδευσης και υποστήριξης των εκπαιδευτικών, καθώς επίσης και στην υλοποίηση των προγραμμάτων. Συγκεκριμένα, για τα προγράμματα ΑΥ σε θέματα ψυχικής υγείας διαπροσωπικών σχέσεων και πρόληψης της χρήσης εξαρτησιογόνων ουσιών, σύμφωνα με την υπουργική απόφαση που εκδόθηκε το 2011 (ΦΕΚ Β/434/ , αριθμ. απόφ /Γ7) και καθορίζει το πλαίσιο συνεργασίας του Υπουργείου Παιδείας με τα Κέντρα Πρόληψης, τα σχολεία και οι εκπαιδευτικοί που εμπλέκονται σε προγράμματα αυτής της θεματολογίας συνεργάζονται με τα Κέντρα Πρόληψης της περιοχής τους στο πλαίσιο της ενίσχυσης της αποτελεσματικότητας των παρεμβάσεων πρόληψης στη σχολική κοινότητα. Σε σχέση με το προηγούμενο σχολικό έτος ( ), κατά το σχολικό έτος παρατηρήθηκε αύξηση των σχολείων Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης που δραστηριοποιούνται όχι μόνο στην 33

50 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ πρόληψη της χρήσης εξαρτησιογόνων ουσιών, αλλά και ευρύτερα στην προαγωγή της ψυχοκοινωνικής υγείας. Συγκεκριμένα, για την πρόληψη της χρήσης εξαρτησιογόνων ουσιών το σχολικό έτος σε αντίστοιχες παρεμβάσεις συμμετείχε το 2,3% των μαθητών από το 10,2% των σχολείων Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης της χώρας, ενώ το σχολικό έτος δραστηριοποιήθηκε το 3,34% των μαθητών από το 16,01% των σχολείων Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης. Παρεμβάσεις στο πλαίσιο της υλοποίησης των προγραμμάτων Αγωγής Υγείας (ΑΥ) του Υπουργείου Παιδείας Σε προγράμματα ΑΥ με θέμα την πρόληψη της χρήσης ναρκωτικών, που υλοποιήθηκαν κατά το σχολικό έτος , συμμετείχαν συνολικά μαθητές και 150 εκπαιδευτικοί από 125 σχολεία Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης, ενώ στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση συμμετείχαν μαθητές και 705 εκπαιδευτικοί από 460 σχολεία της βαθμίδας αυτής (Πίνακας 3.1). Σε σχέση με τα δύο προηγούμενα σχολικά έτη ( και ), όπου σημειώθηκε μειωμένη εφαρμογή προγραμμάτων ΑΥ με θέμα την πρόληψη της χρήσης ναρκωτικών, το σχολικό έτος παρατηρείται στη μεν Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση περαιτέρω μείωση αυτών των προγραμμάτων, στη δε Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση μεγάλη αύξηση (Γράφημα 3.1). ΓΡΑΦΗΜΑ 3.1: Αριθμός σχολικών μονάδων και αριθμός μαθητών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης που συμμετείχαν σε προγράμματα Αγωγής Υγείας του Υπουργείου Παιδείας με θέμα την πρόληψη της χρήσης ναρκωτικών κατά τα σχολικά έτη έως και ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ 2012 (Στοιχεία: Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, Πολιτισμού και Αθλητισμού) Με εξαίρεση την αύξηση στα προγράμματα ΑΥ με θέμα την πρόληψη της χρήσης ναρκωτικών στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, κατά το σχολικό έτος συνεχίστηκε, όπως και τα δύο προηγούμενα σχολικά έτη, η μειωμένη συμμετοχή της σχολικής κοινότητας στο σύνολο των προγραμμάτων ΑΥ (Γράφημα 3.2). Βασικός λόγος αυτής της μείωσης αποτελεί, όπως αναφέρεται και σε προηγούμενες Ετήσιες Εκθέσεις του ΕΚΤΕΠΝ (2010, 2011), η διακοπή, από το σχολικό έτος , της διαδικασίας χρηματοδότησης και στήριξης των προγραμμάτων αυτών από ευρωπαϊκούς πόρους. 34

51 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ Η εφαρμογή των προγραμμάτων ΑΥ με θέμα την πρόληψη της χρήσης ναρκωτικών σε σύγκριση με το συνολικό επίπεδο εφαρμογής προγραμμάτων ΑΥ το σχολικό έτος , στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση παρέμεινε σε χαμηλά επίπεδα, όπως και τα δύο προηγούμενα σχολικά έτη ( και ), αφού ποσοστό 4,6% του συνόλου τωνπρογραμμάτων ΑΥ αφορούσαν την πρόληψη της χρήσης ναρκωτικών. Αντίθετα, στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση το σχολικό έτος , οπότε και δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην πρόληψη της χρήσης ναρκωτικών, η αύξηση των προγραμμάτων αυτής της θεματολογίας ήταν αρκετή, καλύπτοντας το 40,1% από το σύνολο των προγραμμάτων ΑΥ που υλοποιήθηκαν σε αυτή τη βαθμίδα (Γράφημα 3.2). ΓΡΑΦΗΜΑ 3.2: Συνολικός αριθμός προγραμμάτων Αγωγής Υγείας του Υπουργείου Παιδείας, ποσοστό προγραμμάτων για την πρόληψη της χρήσης ναρκωτικών και προγραμμάτων για την πρόληψη της χρήσης οινοπνευματωδών ( έως και ) ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ 2012 (Στοιχεία: Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, Πολιτισμού και Αθλητισμού) Τα αντίστοιχα ποσοστά τα δύο προηγούμενα σχολικά έτη ( και ) ήταν ιδιαίτερα χαμηλά σε σύγκριση με προηγούμενα έτη (το σχολικό έτος ήταν 6,1% στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση και 9,9% στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση και το σχολικό έτος ήταν 5,5% και 9%, αντίστοιχα). Ενδεικτικά αναφέρονται ότι το σχολικό έτος ήταν 16,9% και 18,8% και το σχολικό έτος ήταν 16,7% και 18,9%, αντίστοιχα. Να σημειωθεί ότι η αύξηση που παρουσιάστηκε το σχολικό έτος σε σχέση με τα δύο προηγούμενα ( και ) μόνο στα προγράμματα ΑΥ με θέμα την πρόληψη ναρκωτικών (το ίδιο παρατηρείται και στα προγράμματα ΑΥ για την πρόληψης της χρήσης οινοπνευματωδών ποτών, βλ. Κεφάλαιο 11) στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση απεικονίζει την προτεραιότητα που δόθηκε από το Υπουργείο Παιδείας στην πρόληψη εξαρτησιογόνων ουσιών σε αυτή τη βαθμίδα. 35

52 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ Παρεμβάσεις των Κέντρων Πρόληψης και άλλων φορέων Τα Κέντρα Πρόληψης, καθώς και άλλοι φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης, υ- λοποιούν παρεμβάσεις σε μαθητές Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης ύστερα από συνεργασία με τα σχολεία της περιοχής τους. Στις παρεμβάσεις συμμετέχουν προαιρετικά οι μαθητές, οι συναντήσεις πραγματοποιούνται εντός ή εκτός του βασικού ωρολογίου προγράμματος, ενώ στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση πραγματοποιούνται συνήθως στο πλαίσιο της Ευέλικτης Ζώνης. Σε αρκετές περιπτώσεις οι παρεμβάσεις που υλοποιούν τα στελέχη των Κέντρων Πρόληψης, καθώς και άλλων φορέων, άμεσα σε μαθητές Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης εντάσσονται στο πλαίσιο των προγραμμάτων ΑΥ του Υπουργείου Παιδείας. Συγκεκριμένα, στο πλαίσιο της ενίσχυσης των προγραμμάτων ΑΥ, πέρα από την εκπαίδευση και την υποστήριξη των εκπαιδευτικών που προτίθενται να υλοποιήσουν ή υλοποιούν προγράμματα (βλ. επόμενη Ενότητα: Εκπαιδευτικά σεμινάρια και υποστηρικτικές συναντήσεις για εκπαιδευτικούς Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης), τα σχολεία συνεργάζονται με τα κατά τόπους Κέντρα Πρόληψης, καθώς και με άλλους φορείς που δραστηριοποιούνται στην πρόληψη, σε επίπεδο υλοποίησης των προγραμμάτων. Κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους , σύμφωνα με τα στοιχεία των Κέντρων Πρόληψης, καθώς και άλλων φορέων, σε παρεμβάσεις που υλοποίησαν τα στελέχη τους και εντάχθηκαν στο πλαίσιο των προγραμμάτων ΑΥ του Υπουργείου Παιδείας συμμετείχαν μαθητές από 68 σχολεία Πρωτοβάθμιας και μαθητές από 74 σχολεία Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης. Οι παρεμβάσεις αυτές αφορούν είτε βραχείες ενημερωτικές συναντήσεις είτε συναντήσεις βιωματικού χαρακτήρα με τους μαθητές που συμμετέχουν στο πρόγραμμα ΑΥ των εκπαιδευτικών του σχολείου. Όσον αφορά τις παρεμβάσεις που υλοποιούνται εκτός ΑΥ του Υπουργείου Παιδείας, στοιχεία για το σχολικό έτος παρουσιάζονται στον Πίνακα 3.1. Συνολικά, σε παρεμβάσεις των Κέντρων Πρόληψης, καθώς και άλλων φορέων που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης, συμμετείχαν μαθητές από 252 σχολεία Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης και μαθητές από 247 σχολεία Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης. Εκπαιδευτικά σεμινάρια και υποστηρικτικές συναντήσεις για εκπαιδευτικούς Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Στο πλαίσιο της ενίσχυσης των προγραμμάτων ΑΥ του Υπουργείου Παιδείας, κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους , σύμφωνα με τα στοιχεία των Κέντρων Πρόληψης, καθώς και άλλων φορέων που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης, σε σεμινάρια και συναντήσεις που διοργάνωσαν για την υποστήριξη των προγραμμάτων ΑΥ συμμετείχαν συνολικά εκπαιδευτικοί από 853 σχολεία Πρωτοβάθμιας και 684 εκπαιδευτικοί από 303 σχολεία της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης (Πίνακας 3.2). Πίνακας 3.2: Εκπαιδευτικά σεμινάρια και υποστηρικτικές συναντήσεις για εκπαιδευτικούς Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης κατά το σχολικό έτος Εκπαιδευτικά σεμινάρια για την υλοποίηση Προγραμμάτων Αγωγής Υγείας του Υπουργείου Παιδείας Συναντήσεις εποπτικού χαρακτήρα για την υλοποίηση Προγραμμάτων Αγωγής Υγείας του Υπουργείου Παιδείας Σύνολο σεμιναρίων και συναντήσεων για την υλοποίηση Προγραμμάτων Αγωγής Υγείας του Υπουργείου Παιδείας Εκπαιδευτικά σεμινάρια και υποστηρικτικές συναντήσεις ε- κτός πλαισίου Αγωγής Υγείας του Υπουργείου Παιδείας Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Αριθμός σχολείων Αριθμός εκπαιδευτικών Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση Αριθμός σχολείων Αριθμός εκπαιδευτικών ΣΥΝΟΛΟ ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ

53 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ Επιπλέον, εκτός της συμμετοχής τους στην υποστήριξη των προγραμμάτων ΑΥ, τα Κέντρα Πρόληψης, καθώς και άλλοι φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης, πραγματοποιούν εκπαιδευτικά σεμινάρια και υποστηρικτικές συναντήσεις για εκπαιδευτικούς με στόχο την ενημέρωση και την ευαισθητοποίησή τους σε θέματα πρόληψης και σε σχέση με το ρόλο του σχολείου και του εκπαιδευτικού στην πρόληψη, αλλά και την ενίσχυση του παιδαγωγικού τους ρόλου, έτσι ώστε οι αρχές της πρόληψης να ενσωματωθούν στη σχολική ζωή. Κατά τη διάρκεια του σχολικού έτους συμμετείχαν εκπαιδευτικοί από 550 σχολεία Πρωτοβάθμιας και εκπαιδευτικοί από σχολεία της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης (Πίνακας 3.2). Παρεμβάσεις στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση Τα Κέντρα Πρόληψης, καθώς και άλλοι φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης, συνεργάζονται με τα εκπαιδευτικά ιδρύματα της χώρας και πραγματοποιούν παρεμβάσεις και στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση. Οι παρεμβάσεις περιλαμβάνουν την ενημέρωση και την ευαισθητοποίηση φοιτητών σε θέματα ουσιών και εξαρτήσεων, την απομυθοποίηση στερεοτύπων και την αλλαγή υπερτιμημένων αντιλήψεων όσον αφορά τη χρήση ουσιών από συνομηλίκους, καθώς και την επεξεργασία θεμάτων που απασχολούν τους νέους αυτής της ηλικίας (π.χ. διαχείριση άγχους). Κατά τη διάρκεια του 2011 συμμετείχαν σε παρεμβάσεις πρόληψης 127 φοιτητές, ενώ σε Κέντρα Πρόληψης έκαναν την πρακτική τους 98 φοιτητές ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ Εκτός από τη σχολική κοινότητα, οι γονείς αποτελούν τη βασικότερη ομάδα-στόχο για τις παρεμβάσεις πρόληψης στην Ελλάδα. Στο πλαίσιο αυτό, τα Κέντρα Πρόληψης, καθώς και άλλοι φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης, σχεδιάζουν και υλοποιούν δύο τύπου παρεμβάσεις: Παρεμβάσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης: Βραχείες, ανοιχτές μεμονωμένες συναντήσεις ή κύκλοι συναντήσεων για γονείς σε θέματα πρόληψης, ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης και διαπαιδαγώγησης των παιδιών. Παρεμβάσεις εκπαίδευσης (ομάδες / σχολές γονέων): Ομάδες (με μέγιστο αριθμό συμμετεχόντων τα 15 άτομα) βιωματικού συνήθως χαρακτήρα με κυριότερους στόχους τη βελτίωση της επικοινωνίας στην οικογένεια και την υποστήριξη των γονέων στο ρόλο τους. Οι παρεμβάσεις περιλαμβάνουν προκαθορισμένο αριθμό συναντήσεων, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις προβλέπεται η σύνθεση των ομάδων ανάλογα με τις ηλικιακές ανάγκες των παιδιών (γονείς παιδιών προσχολικής ηλικίας, σχολικής και εφηβικής ηλικίας) και αντίστοιχα η επεξεργασία εξειδικευμένων θεμάτων. Επίσης, αρκετές παρεμβάσεις περιλαμβάνουν την εφαρμογή εκπαιδευτικών υλικών / προγραμμάτων που έχουν δημιουργηθεί για παρεμβάσεις σε γονείς (βλ. ΕΚΤΕΠΝ 2010), ενώ μετά την ολοκλήρωση ενός πρώτου κύκλου συναντήσεων δίνεται η δυνατότητα σε όσους γονείς ενδιαφέρονται να συνεχίσουν σε επαναληπτικό κύκλο εκπαίδευσης (εμβάθυνσης). Στοιχεία για τις καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης για γονείς, οι οποίες πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια του 2011, παρουσιάζονται στον Πίνακα 3.3. Πίνακας 3.3: Καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης σε γονείς κατά το έτος 2011 Παρεμβάσεις ενημέρωσης / ευαισθητοποίησης (ανοιχτές συναντήσεις) Αριθμός παρεμβάσεων 45 Αριθμός συμμετεχόντων (205 ομάδες) Μέση διάρκεια (σε μήνες) Μέσος όρος συναντήσεων 2,9 2,4 Παρεμβάσεις εκπαίδευσης (ομάδες / σχολές γονέων) (318 ομάδες) 4,5 10,7 ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ

54 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ Η έμφαση που δίνεται στο ρόλο της οικογένειας στην πρόληψη φαίνεται και από το μεγάλο αριθμό συμμετεχόντων στις παρεμβάσεις που πραγματοποιούνται για αυτή την ομάδα, γεγονός που ισχύει διαχρονικά στον τομέα της πρόληψης (βλ. ενδεικτικά ΕΚΤΕΠΝ 2008). Σε σχέση με το προηγούμενο έτος παρατηρείται αύξηση στη συμμετοχή των γονέων σε παρεμβάσεις πρόληψης, ιδιαίτερα στις παρεμβάσεις ενημέρωσης / ευαισθητοποίησης, αφού το 2010 συμμετείχαν σε τέτοιου τύπου παρεμβάσεις γονείς (149 ομάδες). Οι παρεμβάσεις εκπαίδευσης έμειναν στα ίδια περίπου επίπεδα σε σχέση με το 2010, όπου συμμετείχαν γονείς (317 ομάδες) (ΕΚΤΕΠΝ 2011). Σε κάθε περίπτωση, η συμμετοχή των γονέων σε παρεμβάσεις πρόληψης την τελευταία πενταετία παρουσιάζει ανοδική πορεία. Ενδεικτικά αναφέρονται τα στοιχεία για το 2005, όπου είχαν πραγματοποιηθεί παρεμβάσεις ενημέρωσης / ευαισθητοποίησης με συμμετέχοντες, ενώ σε παρεμβάσεις εκπαίδευσης συμμετείχαν γονείς (ΕΚΤΕΠΝ 2006) ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ Παρεμβάσεις εκτός σχολικού πλαισίου σε νέους άλλοι φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης, δεν περιορίζουν τη δράση τους μόνο στο χώρο του σχολείου, αλλά απευθύνονται σε παιδιά ηλικίας 4-12 ετών και σε εφήβους με παρεμβάσεις που πραγματοποιούν εκτός σχολικού πλαισίου (στο χώρο των Κέντρων / φορέων ή σε άλλα πλαίσια όπου βρίσκονται νέοι, π.χ. κατασκηνώσεις), ενώ για την υλοποίηση τέτοιων παρεμβάσεων έχουν δημιουργηθεί και χρησιμοποιούνται εκπαιδευτικά υλικά / προγράμματα (βλ. ΕΚΤΕΠΝ 2010). Στοιχεία για τις καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης για παιδιά προεφηβικής και εφηβικής ηλικίας που πραγματοποιήθηκαν κατά το έτος 2011 παρουσιάζονται στον Πίνακα 3.4. Σε σχέση με το 2010 υπήρξε μειωμένη συμμετοχή σε παρεμβάσεις παιδιών μικρότερης ηλικίας, 4-12 ετών, (το 2010 τα αντίστοιχα στοιχεία για παρεμβάσεις σε παιδιά ηλικίας 4-12 ετών ήταν 18 παρεμβάσεις με τη συμμετοχή παιδιών), ενώ το 2011 σε σχέση με το προηγούμενο έτος αυξήθηκε η συμμετοχή των εφήβων σε παρεμβάσεις πρόληψης (το 2010 τα αντίστοιχα στοιχεία για παρεμβάσεις σε εφήβους ετών ήταν 18 παρεμβάσεις με τη συμμετοχή 807 εφήβων). Στο πλαίσιο της συμμετοχής των νέων σε παρεμβάσεις πρόληψης, τα Κέντρα Πρόληψης, καθώς και Πίνακας 3.4: Καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης σε παιδιά προεφηβικής και εφηβικής ηλικίας κατά το έτος 2011 Αριθμός παρεμβάσεων Αριθμός συμμετεχόντων Μέση διάρκεια (σε μήνες) Αριθμός παρεμβάσεων Παρεμβάσεις σε παιδιά ηλικίας 4-12 ετών Παρεμβάσεις σε εφήβους ετών (41 ομάδες) 2,7 7 (41 ομάδες) ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ 2012 Στο πλαίσιο της Κίνησης ΠΡΟΤΑΣΗ για έναν άλλο τρόπο ζωής λειτουργεί από το 1993 το Κέντρο Δημιουργικής Απασχόλησης (ΚΔΑ) για παιδιά και εφήβους. Σκοπός του ΚΔΑ είναι η «παροχή ευκαιριών στα παιδιά και εφήβους, μέσω εναλλακτικών προτάσεων, να αξιοποιούν τον ελεύθερο χρόνο τους προς ουσιαστικό όφελος της ψυχαγωγίας τους, της προσωπικής τους ανάπτυξης, της δημιουργικής τους έκφρασης» (http://www.kpachaia.gr). Επίσης, τα Κέντρα Πρόληψης, καθώς και άλλοι φορείς που δραστηριοποιούνται στην πρόληψη, προσεγγίζουν και νέους άνω των 17 ετών, ενώ συνεργάζονται και με τις τοπικές μονάδες Ενόπλων Δυνάμεων (βλ. επόμενη Ενότητα: Παρεμβάσεις σε τοπικούς φορείς και ομάδες της κοινότητας). 38

55 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ Παρεμβάσεις σε τοπικούς φορείς και ομάδες της κοινότητας Τα Κέντρα Πρόληψης, καθώς και φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης, επεκτείνουν τις δράσεις τους σε τοπικούς φορείς και ομάδες της τοπικής κοινότητας που «επηρεάζουν σημαντικά το κοινωνικό γίγνεσθαι των τοπικών κοινωνιών (αιρετοί άρχοντες Τοπικής Αυτοδιοίκησης, εκπρόσωποι εργαζομένων, εκπρόσωποι της Εκκλησίας, σύλλογοι κτλ.), έχουν άμεση επαφή με παιδιά και νέους (π.χ. πρόσκοποι, αθλητικοί και πολιτιστικοί σύλλογοι) και μπορούν να αναλάβουν ενεργό ρόλο στην πρόληψη των εξαρτήσεων και να λειτουργήσουν ως πολλαπλασιαστές (π.χ. επαγγελματίες ψυχικής υγείας, [ ] εθελοντές πολίτες)» (http://www.pyxida.org.gr). Βασικοί στόχοι προσέγγισης της κοινότητας είναι η ευαισθητοποίηση των τοπικών κοινωνιών, η συμμετοχή τους σε δραστηριότητες πρόληψης, καθώς και η συνεργασία των φορέων της τοπικής κοινότητας. Ακολουθεί σύντομη περιγραφή των παρεμβάσεων που υλοποιούνται στην κοινότητα, ενώ στον Πίνακα 3.5 παρουσιάζονται αναλυτικά στοιχεία για το Πίνακας 3.5: Καθολικές παρεμβάσεις πρόληψης στην κοινότητα κατά το έτος 2011 Ομάδα-στόχος Στοιχεία για το 2011 Αριθμός Αριθμός παρεμβάσεων συμμετεχόντων Εθελοντές Σώματα Ασφαλείας Ένοπλες Δυνάμεις Επαγγελματίες Υγείας Επαγγελματίες που έρχονται σε επαφή με νέους ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ 2012 Όσον αφορά τη δικτύωση με «φορείς και ανθρώπους-κλειδιά» των τοπικών κοινωνιών, τα Κέντρα Πρόληψης πραγματοποιούν ενημερωτικές συναντήσεις με μέλη της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, τοπικούς φορείς και συλλόγους, προκειμένου να αναπτύξουν ένα πλαίσιο συνεργασίας και να διευκολύνουν το έργο τους στην τοπική κοινότητα. Επίσης, η ενημέρωση, η ευαισθητοποίηση και η κινητοποίηση φορέων και ομάδων της κοινότητας στην πρόληψη επιδιώκονται μέσα από τη διοργάνωση ανοικτών συναντήσεων, ημερίδων και ομιλιών, καθώς και τη δημιουργία και τη διανομή ενημερωτικών φυλλαδίων τόσο του ΟΚΑΝΑ όσο και των Κέντρων Πρόληψης και άλλων φορέων που δραστηριοποιούνται στην πρόληψη, αλλά και φορέων από το χώρο της αντιμετώπισης των ουσιοεξάρτησης. Εθελοντές. Τα Κέντρα Πρόληψης οργανώνουν εκπαιδευτικά σεμινάρια για τη δημιουργία εθελοντικών ομάδων ή για τη συμμετοχή στην πρόληψη ήδη διαμορφωμένων δικτύων εθελοντών (π.χ. εθελοντές Ερυθρού Σταυρού), ενώ στη συνέχεια παρέχουν υποστηρικτικές συναντήσεις για την ενίσχυση και την υποστήριξη των δράσεων των εθελοντών στον τομέα της πρόληψης. Με βάση το μοντέλο ανάπτυξης του εθελοντισμού σε τοπικό επίπεδο λειτουργεί η Κίνηση ΠΡΟΤΑΣΗ για έναν άλλο τρόπο ζωής, στην οποία συμμετέχει σημαντικός αριθμός ενεργών πολιτών της Πάτρας (για μια σύντομη περιγραφή της Κίνησης ΠΡΟΤΑΣΗ βλ. ΕΚΤΕΠΝ 2009, ενώ για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να επισκεφθείτε την ιστοσελίδα της, (http://www.kpachaia.gr). Ένοπλες Δυνάμεις. Στο πλαίσιο της προσέγγισης νέων, τα Κέντρα Πρόληψης συνεργάζονται με τις τοπικές μονάδες Ενόπλων Δυνάμεων και πραγματοποιούν ενημερωτικές συναντήσεις με στρατευμένους και μόνιμα στελέχη σχετικά με τις εξαρτησιογόνες ουσίες, τη διάσταση του προβλήματος και τις επιπτώσεις της χρήσης, καθώς και τους παράγο- 39

56 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ντες κινδύνου και τους προστατευτικούς παράγοντες όσον αφορά τη χρήση ουσιών και την εξάρτηση. Παράλληλα, τα Κέντρα Πρόληψης υλοποιούν εκπαιδευτικά σεμινάρια για μόνιμα στελέχη και μέλη των υγειονομικών υπηρεσιών προκειμένου να ευαισθητοποιηθούν σχετικά με την πρόληψη και τις α- νάγκες των στρατευμένων και να διερευνήσουν τρόπους διαχείρισης περιστατικών χρήσης. Σώματα Ασφαλείας. Τα Κέντρα Πρόληψης πραγματοποιούν ενημερωτικές συναντήσεις με στελέχη Σωμάτων Ασφαλείας (συμπεριλαμβανομένων λιμενικών, συνοριοφυλάκων, ειδικών φρουρών, Δημοτικής Αστυνομίας), καθώς και των εκπαιδευομένων στις σχολές τους, προκειμένου να ευαισθητοποιηθούν στη φιλοσοφία της πρόληψης και να διερευνήσουν τρόπους διαχείρισης περιστατικών χρήσης. Επαγγελματίες υγείας. Τα Κέντρα Πρόληψης πραγματοποιούν ενημερωτικές συναντήσεις με επαγγελματίες υγείας με στόχο την ενημέρωσή τους για το έργο της πρόληψης, την ανάπτυξη συνεργασίας, καθώς και την ευαισθητοποίησή τους για την αντιμετώπιση περιστατικών χρήσης. Επαγγελματίες που έρχονται σε επαφή με νέους. Τα Κέντρα Πρόληψης υλοποιούν παρεμβάσεις για ε- παγγελματίες που έρχονται σε επαφή με νέους /-ες, όπως για παράδειγμα ομαδάρχες κατασκηνώσεων, ιερείς, κατηχητές κτλ.). Στόχος αυτών των παρεμβάσεων είναι η ενημέρωση και η ευαισθητοποίηση στη φιλοσοφία και στις αρχές της πρόληψης. Επίσης, το Κέντρο Πρόληψης του Ιδρύματος Ψυχοκοινωνικής Αγωγής και Στήριξης ΔΙΑΚΟΝΙΑ της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών πραγματοποιεί εκπαιδευτικά σεμινάρια για κατηχητές σχετικά με την ουσιοεξάρτηση. Κινητές μονάδες Η Κινητή Μονάδα Ενημέρωσης ΠΗΓΑΣΟΣ (ΚΜΕ ΠΗΓΑΣΟΣ) του ΚΕΘΕΑ υλοποιεί βραχύχρονες παρεμβάσεις σε όλη την Ελλάδα στο πλαίσιο της α- νταπόκρισης αιτημάτων από τοπικούς φορείς. Με το ειδικά διαμορφωμένο λεωφορείο, οι αποστολές του ΠΗΓΑΣΟΥ απευθύνονται στις τοπικές κοινωνίες και περιλαμβάνουν συναντήσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης, βιωματικά εργαστήρια, καθώς και πολιτιστικές και αθλητικές εκδηλώσεις, ενώ συμμετέχει επίσης σε φεστιβάλ, καθώς και σε καλλιτεχνικά και αθλητικά γεγονότα. Κατά τη διάρκεια του 2011 πραγματοποιήθηκαν οι παρακάτω δράσεις: δράσεις σε σχολεία και πανεπιστημιακά ι- δρύματα του Νομού Αττικής: α) δίωρες ενημερωτικές συναντήσεις με μαθητές, 117 εκπαιδευτικούς και 35 γονείς από 25 σχολεία Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης, β) δίωρες ενημερωτικές συναντήσεις με 541 μαθητές και 50 καθηγητές σε δύο σχολές μαθητείας ΟΑΕΔ, γ) εβδομαδιαία παρέμβαση στο ΤΕΙ Αθηνών σε συνεργασία με την Κοινωνική Υπηρεσία του ΤΕΙ με υλοποίηση δημιουργικού παιχνιδιού / σταυρόλεξου σε 10 σπουδαστές και ενημέρωση με έντυπο υλικό του ΚΕΘΕΑ περίπου 600 σπουδαστών, δ) δίωρες ενημερωτικές συναντήσεις με 140 σπουδαστές δράσεις στις τοπικές κοινότητες: α) σε δύο Δήμους (Αθηνών, Λιβαδειάς): στάθμευση του λεωφορείου σε κεντρικό σημείο κάθε πόλης, ώ- στε να είναι εύκολη η πρόσβαση ενδιαφερομένων (~745 άτομα), β) στην τοπική κοινότητα δύο Δήμων (Αθηνών, Καρπάθου) με τη συμμετοχή 234 ατόμων, γ) σε σχολεία της περιοχής των Εξαρχείων για ενημέρωση σχετικά με το ΣΤΕΚΙ ΝΕΩΝ του ΚΕΘΕΑ, με προσέγγιση περίπου 300 μαθητών δράσεις για νέους σε χώρους διασκέδασης, και φεστιβάλ πολιτικών παρατάξεων: σε πέντε φεστιβάλ νέων, με προσέγγιση περίπου ατόμων συναντήσεις συμβουλευτικής σε θέματα ουσιοεξάρτησης: α) 4 συναντήσεις με χρήστες και 5 συναντήσεις με συγγενείς και φίλους χρηστών, β) συναντήσεις με 8 άτομα σε θέματα πρόληψης ενέργειες προβολής: συνέντευξη στον ΑΘΗΝΑ 984 FM σχετικά με την καμπάνια για την πρόληψη της χρήσης κάνναβης 40

57 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ 3.3 ΕΠΙΚΕΝΤΡΩΜΕΝΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Οι παρεμβάσεις επικεντρωμένης πρόληψης απευθύνονται σε συγκεκριμένες υποομάδες του νεανικού πληθυσμού, για τις οποίες θεωρείται ότι συντρέχουν παράγοντες κινδύνου όσον αφορά την εκδήλωση προβλημάτων που σχετίζονται με τη χρήση ουσιών (π.χ. μαθητές με ψυχοκοινωνικά προβλήματα, μαθητές με προβλήματα χαμηλής σχολικής επίδοσης, νέοι που έχουν εγκαταλείψει το σχολείο, παιδιά των ο- ποίων οι γονείς έχουν προβλήματα χρήσης ουσιών, μετανάστες, άνεργοι κ.ά.). Οι παρεμβάσεις υλοποιούνται σε επίπεδο ομάδας, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη ατομικοί παράγοντες κινδύνου. Πρόκειται για εστιασμένες παρεμβάσεις σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με βασικές έννοιες στον τομέα της πρόληψης της ουσιοεξάρτησης, βλ. Εγχειρίδιο για την πρόληψη της ουσιοεξάρτησης: Κατευθυντήριες γραμμές και σχεδιασμός παρεμβάσεων (ΕΚΤΕΠΝ 2011). Παρά το γεγονός ότι η πρόληψη της χρήσης εξαρτησιογόνων ουσιών στην Ελλάδα εξακολουθεί να εστιάζει σε παρεμβάσεις καθολικού χαρακτήρα, έ- χουν αναπτυχθεί αρκετές επικεντρωμένες παρεμβάσεις με στόχο την προσέγγιση ευπαθών ομάδων. Η Μονάδα Πρόληψης ΙΚΑΡΟΣ (ΚΕΘΕΑ), η οποία δημιουργήθηκε το 2004, σχεδιάζει και υλοποιεί παρεμβάσεις επικεντρωμένης και ενδεδειγμένης πρόληψης. Στο πλαίσιο αυτό απευθύνεται σε άτομα, ομάδες και πληθυσμούς που διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να αναπτύξουν παραβατικής μορφής συμπεριφορές και να καταφύγουν στη χρήση εξαρτητικών ουσιών. Η ΕΠΙΚΕΝΤΡΩΜΕΝΗ ΠΡΟΛΗΨΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ Στο πλαίσιο της ανοδικής πορείας των παρεμβάσεων πρόληψης για την προσέγγιση ευάλωτων κοινωνικά ομάδων (Ευρωπαϊκό Κέντρο 2011) υλοποιούνται από τα κράτη-μέλη είτε στοχευμένες παρεμβάσεις πρόληψης για συγκεκριμένες ομάδες-στόχος, που είναι γενικά αποδεκτό ότι κινδυνεύουν περισσότερο να παρουσιάσουν προβλήματα χρήσης ουσιών, είτε ευρύτερες προσεγγίσεις που εντάσσουν τους νέους υ- ψηλού κινδύνου σε διάφορες δραστηριότητες εκπαιδευτικού χαρακτήρα (π.χ. μαθήματα ενισχυτικής διδασκαλίας, δράσεις κοινωνικής προσφοράς από τους νέους) (Ευρωπαϊκό Κέντρο 2012). Παρεμβάσεις έ- γκαιρης παρέμβασης αναφέρονται επίσης από τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, με διαφορετικό ω- στόσο σκοπό και περιεχόμενο. Πρόσφατα το Ηνωμένο Βασίλειο έδωσε έμφαση στην προσέγγιση της «έγκαιρης παρέμβασης», όπου ο όρος στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν χρησιμοποιήθηκε για την παρέμβαση σε νέους σε πειραματικό στάδιο με τις ουσίες, αλλά για την παροχή κοινωνικής, συναισθηματικής και μαθησιακής στήριξης σε ασθενέστερα παιδιά με σκοπό την πρόληψη επιβλαβών συμπεριφορών, συμπεριλαμβανομένης της χρήσης ουσιών (Ευρωπαϊκό Κέντρο 2012) ΕΠΙΚΕΝΤΡΩΜΕΝΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΣΕ ΝΕΟΥΣ / ΝΕΕΣ Το Εκπαιδεύοντας τον Ίκαρο, έκδοση του ΚΕΘΕΑ σε συνεργασία με το βρετανικό οργανισμό TACADE, είναι ένα εκπαιδευτικό υλικό για την παροχή συμβουλευτικής και στήριξης σε νέους με παρεκκλίνουσα συμπεριφορά η οποία σχετίζεται με την τοξικοεξάρτηση. Στη συνέχεια παρουσιάζονται οι επικεντρωμένες παρεμβάσεις που πραγματοποιήθηκαν κατά το έτος 2011 για νέους /-ες. 41

58 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ Επικεντρωμένες παρεμβάσεις σε νέους (με πειραματική χρήση ουσιών, ψυχοκοινωνικά προβλήματα, προβλήματα χαμηλής σχολικής απόδοσης, από διαπολιτισμικά διαφορο ποιημένες ομάδες, μετανάστες) Στο πλαίσιο της προσέγγισης ευάλωτων κοινωνικών ομάδων, τα Κέντρα Πρόληψης, καθώς και άλλοι φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης, συνεργάζονται με σχολεία της περιοχής τους προκειμένου να υλοποιήσουν παρεμβάσεις για μαθητές που έχουν επαφή με τις ουσίες σε πειραματική βάση, μαθητές με παραβατική συμπεριφορά και μαθητές με διάφορα ψυχοκοινωνικά προβλήματα, ενώ υλοποιούν συναντήσεις και σεμινάρια για εκπαιδευτικούς προκειμένου να τους ευαισθητοποιήσουν και να τους υποστηρίξουν στη διαχείριση των παραπάνω περιστατικών. Κατά τη διάρκεια του 2011 πραγματοποιήθηκαν 12 παρεμβάσεις για μαθητές με τη συμμετοχή 839 μαθητών από 22 σχολεία, ενώ έγιναν και 6 παρεμβάσεις για εκπαιδευτικούς, όπου συμμετείχαν 133 ά- τομα από 10 σχολεία. Στις παραπάνω παρεμβάσεις συμπεριλαμβάνονται οι παρεμβάσεις που πραγματοποιήθηκαν από τους τρεις Συμβουλευτικούς Σταθμούς που έχει ιδρύσει ο Τομέας Πρόληψης του ΚΕΘΕΑ, στο πλαίσιο της πολύχρονης συνεργασίας του με τις Σχολές Μαθητείας του ΟΑΕΔ, στις σχολές Νέου Ηρακλείου, Μοσχάτου και Αιγάλεω. Παρεμβάσεις επικεντρωμένης πρόληψης πραγματοποιούνται επίσης εκτός σχολικού πλαισίου. Το Κέντρο Κοινοτικής Παρέμβασης, που ίδρυσε το 2011 το ΚΕΘΕΑ στα Εξάρχεια με στόχο την ανταπόκριση στις ανάγκες των νέων που ζουν στο Κέντρο της Αθήνας και αντιμετωπίζουν προβλήματα κοινωνικού αποκλεισμού, παραβατικότητας και χρήσης ουσιών, διεύρυνε τις δράσεις του λειτουργώντας ένα νέο χώρο για νέους, το ΣΤΕΚΙ ΝΕΩΝ. Σε καθημερινή βάση πραγματοποιούνται ψυχοεκπαιδευτικές, υποστηρικτικές, καθώς και δημιουργικής απασχόλησης δραστηριότητες, ενώ παρέχεται και ατομική συμβουλευτική. Λειτουργεί επίσης καλοκαιρινό πρόγραμμα αξιοποίησης του ελεύθερου χρόνου για παιδιά και εφήβους, καθώς και σχολή γονέων (ΚΕΘΕΑ 2012). Παράλληλα, το Δίκτυο Υπηρεσιών Πρόληψης και Έγκαιρης Παρέμβασης του ΚΕΘΕΑ συνέχισε την υλοποίηση παρέμβασης σε παιδιά ηλικίας ετών μη προνομιούχων οικογενειών σε υποβαθμισμένες περιοχές της Αθήνας με στόχο την ενδυνάμωση των παιδιών αυτών κατά την κρίσιμη μετάβασή τους από το Δημοτικό στο Γυμνάσιο και την πρόληψη της σχολικής διαρροής. Στα παιδιά παρέχονται συναντήσεις εξατομικευμένης ενισχυτικής διδασκαλίας, συναντήσεις ατομικής συμβουλευτικής, υπηρεσίες έγκαιρης παρέμβασης και παραπομπής, δημιουργικές δραστηριότητες αξιοποίησης ελεύθερου χρόνου, εκπαιδευτικά σεμινάρια ανάπτυξης δεξιοτήτων, ενώ παράλληλα υπάρχει και ενεργός συμμετοχή των οικογενειών τους. Στο πλαίσιο της προσέγγισης παιδιών από διαπολιτισμικά διαφοροποιημένες ομάδες και την πρόληψη του εκπαιδευτικού αποκλεισμού τους, το Υπουργείο Παιδείας έχει προβεί από το 1996 στη δημιουργία διαπολιτισμικών σχολείων, τάξεων υποδοχής και φροντιστηριακών τμημάτων για την εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας και τη γενικότερη προετοιμασία τους για την ένταξη στο ελληνικό σχολικό σύστημα (http://www.ipode.gr) (βλ. επίσης ΕΚΤΕΠΝ 2010). Επικεντρωμένες παρεμβάσεις σε ιδρύματα, κέντρα φιλοξενίας, υπηρεσίες για ΑΜΕΑ κτλ. Στο πλαίσιο της συμμετοχής σε παρεμβάσεις πρόληψης κοινωνικά ευαίσθητων ομάδων, τα Κέντρα Πρόληψης, καθώς και οι άλλοι φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης, συνεργάζονται με ιδρύματα, κέντρα φιλοξενίας, υπηρεσίες για Άτομα με Ειδικές Ανάγκες (ΑΜΕΑ), όσον αφορά την υλοποίηση δράσεων για τα μέλη των δομών αυτών, καθώς και εκπαιδευτικών σεμιναρίων για τους επαγγελματίες. Κατά τη διάρκεια του 2011, το Κέντρο Πρόληψης της Χρήσης Εξαρτησιογόνων Ουσιών Δήμου Νέας Ιωνίας ΙΡΙΔΑ συνέχισε τη συνεργασία του με τη Στέγη Ανηλίκων, όπου διαμένουν αγόρια ηλικίας 8-18 ετών λόγω οικογενειακών προβλημάτων. Στην παρέμβαση που πραγματοποίησε το Κέντρο Πρόληψης ΙΡΙΔΑ, η οποία περιλάμβανε εκπαίδευση δεξιοτήτων και δράσεις δημιουργικής απασχόλησης, συμμετείχαν 6 παιδιά. Ε- πίσης, τα Κέντρα Πρόληψης, καθώς και οι άλλοι φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης, πραγματοποιούν εκπαιδευτικά σεμινάρια για επαγγελματίες που εργάζονται σε πλαίσια κοινωνικής φροντίδας. Το 2011 πραγματοποιήθηκαν σεμινάρια για 75 επαγγελματίες 42

59 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ Επικεντρωμένες παρεμβάσεις στο πλαίσιο του ποινικού / σωφρονιστικού συστήματος Στο πλαίσιο της πρόληψης της εγκληματικότητας έχουν ιδρυθεί από το 1995 Εταιρείες Προστασίας Ανηλίκων (ΕΠΑ), οι οποίες υπάγονται στην αρμοδιότητα του Υπουργείου Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και ασχολούνται με την πρόληψη της εγκληματικότητας των ανηλίκων. Οι ΕΠΑ λειτουργούν στην έδρα κάθε πρωτοδικείου της χώρας. Επιπλέον, στο πλαίσιο του Υπουργείου Δικαιοσύνης, Διαφάνειας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έχουν ιδρυθεί από το 1976 οι Υπηρεσίες Ε- πιμελητών Ανηλίκων των δικαστηρίων ανηλίκων στην έδρα κάθε πρωτοδικείου, όπου υπάρχει και δικαστήριο ανηλίκων, και εποπτεύονται από το δικαστή ανηλίκων. Οι υπηρεσίες αυτές αποτελούν τον κυριότερο φορέα εξωιδρυματικής μεταχείρισης ανηλίκων που έχουν διαπράξει αξιόποινες πράξεις ή κινδυνεύουν να γίνουν δράστες ή θύματα αξιόποινων πράξεων (http://www.ministryofjustice.gr για μια συνοπτική περιγραφή των δομών αυτών, βλ. ΕΚΤΕΠΝ 2008). Δράσεις πρόληψης και έγκαιρης παρέμβασης νέων με παραβατική συμπεριφορά προσφέρουν και φορείς από το χώρο των εξαρτήσεων. Από το 1998 λειτουργεί ο Συμβουλευτικός Σταθμός Ανηλίκων Παραβατών στο Δικαστήριο Ανηλίκων Αθηνών του Θεραπευτικού Προγράμματος Ημερήσιας Φροντίδας Εφήβων ΚΕΘΕΑ ΣΤΡΟΦΗ. Επίσης, το ΚΕΘΕΑ ΣΤΡΟΦΗ παρέχει από το 2004 συμβουλευτική σε εφήβους και νεαρούς ενήλικες χρήστες ναρκωτικών στο Ειδικό Κατάστημα Κράτησης Νέων Αυλώνα ΕΠΙΚΕΝΤΡΩΜΕΝΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ Στο πλαίσιο της έμφασης που δίνεται στη σημασία του ρόλου της οικογένειας στην πρόληψη, τα Κέντρα Πρόληψης, καθώς και άλλοι φορείς που δραστηριοποιούνται στον τομέα της πρόληψης, προσεγγίζουν και οικογένειες με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά (μονογονεϊκές οικογένειες, οικογένειες από διαπολιτισμικά διαφοροποιημένες ομάδες, οικογένειες μεταναστών κτλ.). Κατά τη διάρκεια του 2011 πραγματοποιήθηκαν παρεμβάσεις με τη συμμετοχή 167 γονέων ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΕ ΧΩΡΟΥΣ ΔΙΑΣΚΕΔΑΣΗΣ Όπως αναφέρεται και σε προηγούμενες Ετήσιες Εκθέσεις του ΕΚΤΕΠΝ (βλ. ενδεικτικά ΕΚΤΕΠΝ 2008), στην Ελλάδα δεν έχουν αναπτυχθεί συστηματικές παρεμβάσεις πρόληψης σε χώρους ψυχαγωγίας, γίνονται μόνο κάποιες αποσπασματικές παρεμβάσεις και σε γενικές γραμμές οι δράσεις στον τομέα αυτόν περιορίζονται στη διανομή ενημερωτικών φυλλαδίων σχετικά με την πρόληψη, τις επιπτώσεις στην υγεία από τη χρήση ουσιών κτλ ΕΝΔΕΔΕΙΓΜΕΝΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Οι παρεμβάσεις ενδεδειγμένης πρόληψης εστιάζουν στο άτομο και απευθύνονται μόνο σε άτομα τα οποία έχουν εκδηλώσει πρώιμα σημάδια χρήσης ουσιών (χωρίς να πληρούνται τα κριτήρια για την εξάρτηση σύμφωνα με διαγνωστικά κριτήρια, π.χ. DSM IV), ψυχολογικά προβλήματα ή προβλήματα συμπεριφοράς που σχετίζονται με τη χρήση ουσιών (π.χ. άτομα με διαταραχή ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα ADHD κ.ά.). Στόχος είναι η έγκαιρη διάγνωση και η παρέμβαση σε ατομικό επίπεδο. Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με βασικές έννοιες στον τομέα της πρόληψης της ουσιοεξάρτησης, βλ. Εγχειρίδιο για την πρόληψη της ουσιοεξάρτησης: Κατευθυντήριες γραμμές και σχεδιασμός παρεμβάσεων (ΕΚΤΕΠΝ 2011). Η ΕΝΔΕΔΕΙΓΜΕΝΗ ΠΡΟΛΗΨΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία που δημοσιεύτηκαν από το Ευρωπαϊκό Κέντρο (2012), οι παρεμβάσεις ενδεδειγμένης πρόληψης που υλοποιούνται από τις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες αφορούν την παροχή συμβουλευτικής σε νέους που έχουν ξεκινήσει τη χρήση ουσιών. 43

60 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ Όσον αφορά την υλοποίηση ενδεδειγμένων παρεμβάσεων πρόληψης στο σχολικό πλαίσιο, τα Κέντρα Πρόληψης σε συνεργασία με σχολεία της περιοχής τους παρέχουν υπηρεσίες συμβουλευτικής σε μαθητές κατόπιν αιτήματος των σχολείων. Κατά τη διάρκεια του 2011 τα Κέντρα Πρόληψης υποστήριξαν περίπου 174 μαθητές από 9 σχολεία. Επίσης, το Υπουργείο Παιδείας, στο πλαίσιο της προαγωγής της ψυχικής υγείας στη σχολική κοινότητα, έχει ιδρύσει ανά τη χώρα τα Κέντρα Διαφοροδιάγνωσης Διάγνωσης και Υποστήριξης (ΚΕΔΔΥ), τα οποία απευθύνονται σε μαθητές με ψυχολογικές, συναισθηματικές και κοινωνικές ιδιαιτερότητες και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Παράλληλα, οι δομές αυτές ευαισθητοποιούν και παρέχουν υποστήριξη σε εκπαιδευτικούς και γονείς. Παρεμβάσεις ενδεδειγμένης πρόληψης πραγματοποιούν τα Κέντρα Πρόληψης, τα οποία ανταποκρίνονται σε αιτήματα χρηστών και των οικογενειών τους, καθώς και ατόμων με ποικίλα ψυχοκοινωνικά προβλήματα (π.χ. γονείς παιδιών που εμφανίζουν προβληματικές συμπεριφορές, γονείς και παιδιά / έφηβοι που ζητούν υποστήριξη σε θέματα επικοινωνίας και σχέσεων). Στο πλαίσιο αυτό παρέχουν συμβουλευτική και ψυχοκοινωνική υποστήριξη, καθώς και παραπομπή σε αντίστοιχη δομή, εφόσον αυτό κριθεί απαραίτητο. Κατά τη διάρκεια του 2010, τα Κέντρα Πρόληψης δέχτηκαν πάνω από άτομα. Επιπλέον, ατομική συμβουλευτική σε ομάδες ατόμων υψηλού κινδύνου, καθώς και σε χρήστες και οικογένειες χρηστών, παρέχει και η Κινητή Μονάδα Ενημέρωσης ΠΗΓΑΣΟΣ (ΚΕΘΕΑ). Όσον αφορά την προσέγγιση και την έγκαιρη παρέμβαση σε εφήβους που κάνουν περιστασιακή χρήση ουσιών, οι αρμόδιες υπηρεσίες για εφήβους του ΟΚΑΝΑ, του ΚΕΘΕΑ και της Μονάδας Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ του ΨΝΑ υλοποιούν ανάλογες δράσεις με στόχο την παροχή ψυχοκοινωνικής υποστήριξης και εκπαίδευσης στους ίδιους και στις οικογένειές τους. Τηλεφωνικές γραμμές Στην Ελλάδα λειτουργούν τρεις τηλεφωνικές γραμμές (Πίνακας 3.6), οι οποίες παρέχουν ενημέρωση για τις υπάρχουσες δομές μείωσης της ζήτησης που λειτουργούν στη χώρα, πληροφορίες σχετικά με τις εξαρτησιογόνες ουσίες, εξατομικευμένη συμβουλευτική υποστήριξη βραχείας διάρκειας, κινητοποίηση για αναζήτηση βοήθειας, άμεση βοήθεια και ψυχολογική υποστήριξη σε περιπτώσεις κρίσης που σχετίζονται με τη χρήση ουσιών (π.χ. αυτοκτονική συμπεριφορά, πρόληψη υποτροπής), καθώς και παραπομπή. Πίνακας 3.6: Τηλεφωνικές γραμμές για θέματα χρήσης ουσιών* Ανοιχτή Γραμμή (Μονάδα Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ του ΨΝΑ) Τηλεφωνική Γραμμή Ψυχολογικής Υποστήριξης ΚΕΘΕΑ ΙΘΑΚΗ 1145 Ανοιχτή Τηλεφωνική Γραμμή SOS 1031 (ΟΚΑΝΑ) 1031 * Οι τηλεφωνικές γραμμές παρουσιάζονται με τη χρονολογία ίδρυσής τους. ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ 2012 Κατά τη διάρκεια του 2011 η Ανοιχτή Γραμμή (Μονάδα Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ του ΨΝΑ) δέχθηκε κλήσεις. Το 2011 η Τηλεφωνική Γραμμή Ψυχολογικής Υ- ποστήριξης ΚΕΘΕΑ ΙΘΑΚΗ δέχθηκε τηλεφωνικές κλήσεις και 19 ηλεκτρονικά μηνύματα. Η Γραμμή απευθύνεται σε εξαρτημένους, καθώς και στο περιβάλλον τους, και παρέχει ενημέρωση και ψυχολογική υποστήριξη, ενώ γίνεται παραπομπή σε υπηρεσίες αντιμετώπισης των εξαρτήσεων (ΚΕΘΕΑ 2011). Όσον αφορά την Ανοιχτή Τηλεφωνική Γραμμή SOS 1031 (ΟΚΑΝΑ), σύμφωνα με τα απολογιστικά στοιχεία της Γραμμής, το 2011 δέχθηκε συνολικά κλήσεις, από τις οποίες η πλειονότητα των κλήσεων (1.404 κλήσεις) αφορούσαν άτομα που κάλεσαν για πρώτη φορά. 44

61 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ Το 2011, στο πλαίσιο της συμμετοχής της Ανοιχτής Τηλεφωνικής Γραμμής SOS 1031 του ΟΚΑΝΑ στο ευρωπαϊκό δίκτυο τηλεφωνικών γραμμών βοήθειας για θέματα ναρκωτικών FESAT (http://www.fesat.org) και του προγράμματος Leonardo da Vinci της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, εκδόθηκαν κατευθυντήριες γραμμές για τις τηλεφωνικές γραμμές βοήθειας στον τομέα της ουσιοεξάρτησης. Η συγκεκριμένη έκδοση είναι διαθέσιμη στην ελληνική γλώσσα μέσω της ιστοσελίδας του ΟΚΑΝΑ (http://www.okana.gr). 3.5 ΚΑΜΠΑΝΙΕΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΣΤΑ ΜΜΕ Το 2011 το Κέντρο Πρόληψης της Εξάρτησης από Ναρκωτικά και Προαγωγής της Υγείας Βορειοδυτικού Τομέα Νομού Θεσσαλονίκης ΠΥΞΙΔΑ συνέχισε την προβολή σε τηλεοπτικά κανάλια εθνικής εμβέλειας τηλεοπτικού σποτ για την πρόληψη των ναρκωτικών και τριών για τη διακοπή του καπνίσματος. Παράλληλα, τα Κέντρα Πρόληψης επιδιώκουν τη συνεργασία με τα τοπικά ΜΜΕ για την προβολή τηλεοπτικών και ραδιοφωνικών σποτ, για τη συμμετοχή των στελεχών σε ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές εκπομπές, τη δημοσίευση άρθρων κτλ., ενώ αρκετά Κέντρα Πρόληψης διαθέτουν δική τους ραδιοφωνική εκπομπή στο πλαίσιο της έγκυρης ενημέρωσης της κοινότητας σχετικά με θέματα ουσιοεξάρτησης, την προσέγγιση της κοινότητας και της επαφής με το Κέντρο Πρόληψης, καθώς και την προώθηση μηνυμάτων πρόληψης παράλληλα με την προβολή του Κέντρου Πρόληψης και των δραστηριοτήτων του. 3.6 ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΕΛΕΧΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Για την κατάρτιση και την εξειδικευμένη επιμόρφωση σε θέματα ουσιοεξάρτησης των στελεχών των Κέντρων Πρόληψης, του προσωπικού του ΟΚΑΝΑ αλλά και άλλων επαγγελματικών ομάδων, ο ΟΚΑΝΑ λειτούργησε στα τέλη του 2011 το Κέντρο Εκπαίδευσης και Εποπτείας. Παράλληλα, στο πλαίσιο της συνεχούς επιμόρφωσης των στελεχών των Κέντρων Πρόληψης, ο ΟΚΑΝΑ εγκρίνει τη συμμετοχή τους σε συνέδρια, ημερίδες, σεμινάρια, βιωματικά εργαστήρια, επιστημονικά συμπόσια και συναντήσεις που σχετίζονται άμεσα με την πρόληψη και την προαγωγή της ψυχικής υγείας. Το ΚΕΘΕΑ συνεχίζει τη διοργάνωση εκπαιδευτικών σεμιναρίων ειδικών για την πρόληψη, αλλά και ευρύτερα για θέματα σχετικά με την αντιμετώπιση του προβλήματος των ναρκωτικών, όπου συμμετέχουν στελέχη πρόληψης, ενώ τα Κέντρα Πρόληψης που έχουν εκδώσει δικά τους εκπαιδευτικά υλικά πραγματοποιούν εκπαιδευτικά σεμινάρια πάνω στα υλικά αυτά. Το 2011 το Κέντρο Πρόληψης της Εξάρτησης από Ναρκωτικά και Προαγωγής της Υγείας του Βορειοδυτικού Τομέα Νομού Θεσσαλονίκης ΠΥΞΙΔΑ (http://www.pyxida.org.gr) οργάνωσε ένα σεμινάριο για στελέχη Κέντρων Πρόληψης για την εκπαίδευσή τους στο εκπαιδευτικό υλικό / πρόγραμμα Ξέρω Τι Ζητάω (ελληνική εκδοχή του εκπαιδευτικού υλικού / προγράμματος UNPLUGGED, που δημιουργήθηκε και αξιολογήθηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος European Drug Addiction Prevention trial EU-Dap). 1 Επίσης, 15 Κέντρα Πρόληψης συνεργάστηκαν το 2011 με το Αθηναϊκό Κέντρο Μελέτης του Ανθρώπου (ΑΚΜΑ) για τις εκπαιδευτικές ανάγκες των στελεχών τους. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον υπήρχε για την εκπαίδευση στην παροχή συμβουλευτικής παρακίνησης για τη διακοπή καπνίσματος, καθώς και για τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν τα παιδιά και οι έφηβοι από την ανεξέλεγκτη χρήση του διαδικτύου και το φαινόμενο του εθισμού, αφού αρκετά ήταν τα στελέχη που συμμετείχαν σε αντίστοιχα σεμινάρια ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗΣ To 2011 η Υπηρεσία Συντονισμού Κέντρων Πρόληψης Βόρειας Ελλάδας του ΟΚΑΝΑ, τα 6 Κέντρα Πρόληψης του Νομού Θεσσαλονίκης, 2 το Κέντρο 1 και 2 Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Δυτικής Θεσσαλονίκης ΔΙΚΤΥΟ ΑΛΦΑ, Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Ανατολικής Θεσσαλονίκης ΕΛΠΙΔΑ (http:www.kpelpida.gr), Κέντρο Πρόληψης της Εξάρτησης από τα Ναρκωτικά και Προαγωγής της Υγείας ΠΥΞΙΔΑ (http://www.pyxida.org.gr), Κέντρα Πρόληψης των Εξαρτήσεων και την Προαγωγή της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Δήμου Θεσσαλονίκης (Κεντρικού και Ανατολικού Τομέα) ΣΕΙΡΙΟΣ (http://www.kp-seirios.gr) 45

62 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ Πρόληψης του Νομού Ξάνθης, 3 το Κέντρο Πρόληψης του Νομού Ροδόπης, 4 το Αντικαρκινικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης «Θεαγένειο» (4η Διοίκηση Υγειονομικής Περιφέρειας Μακεδονίας και Θράκης) και το ΕΚΤΕΠΝ ξεκίνησαν την υλοποίηση ενός προγράμματος που περιλαμβάνει τη δημιουργία ενός εκπαιδευτικού προγράμματος για την πρόληψη του καπνίσματος, την πιλοτική εφαρμογή του και την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητάς του. Το πρόγραμμα πρόληψης του καπνίσματος με τον τίτλο Κάπνισμα; Όχι Εμείς, που δημιουργήθηκε στο πλαίσιο αυτής της συνεργασίας, απευθύνεται σε παιδιά προεφηβικής ηλικίας 9-11 ετών (μαθητές Δ, Ε και ΣΤ Δημοτικού), υλοποιείται από εκπαιδευμένους δασκάλους με την εποπτεία των Κέντρων Πρόληψης και στηρίζεται κυρίως σε θεωρίες και θεωρητικά μοντέλα που αναδεικνύουν το ρόλο της κοινωνικής επιρροής στην έναρξη του καπνίσματος. Παράλληλα προβλέπονται συναντήσεις ευαισθητοποίησης και εκπαίδευσης γονέων. Κατά το σχολικό έτος το πρόγραμμα Κάπνισμα; Όχι Εμείς θα υλοποιηθεί από εκπαιδευμένους εκπαιδευτικούς, κι επίσης θα γίνει η αξιολόγησή του σε σχολεία των Νομών Θεσσαλονίκης, Ξάνθης και Ροδόπης. Η αξιολόγηση του προγράμματος θα πραγματοποιηθεί με τη χορήγηση ενός ανώνυμου ερωτηματολογίου στους μαθητές πριν και μετά την εφαρμογή του προγράμματος και θα επαναληφθεί ένα χρόνο μετά, κατά το σχολικό έτος Ωστόσο, όπως έχει αναφερθεί και σε προηγούμενες Ετήσιες Εκθέσεις του ΕΚΤΕΠΝ, η αξιολόγηση των παρεμβάσεων πρόληψης στην Ελλάδα εξακολουθεί να χρειάζεται ενίσχυση. Με βάση τα στοιχεία του 2011, στην πλειονότητα των παρεμβάσεων η αξιολόγηση βασίζεται σε ερωτηματολόγια για τους συμμετέχοντες, καθώς και σε παρατηρήσεις των στελεχών πρόληψης, στοιχεία, ωστόσο, που αφορούν κυρίως την έκταση και την αποδοχή της παρέμβασης και όχι την επίτευξη των στόχων της ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Όπως έχει αναφερθεί σε προηγούμενες Ετήσιες Εκθέσεις του ΕΚΤΕΠΝ (βλ. ΕΚΤΕΠΝ 2008), ενιαίες προδιαγραφές για την ανάπτυξη παρεμβάσεων πρόληψης σε εθνικό επίπεδο δεν υπάρχουν. Ωστόσο υπάρχει ένα πλαίσιο λειτουργίας των Κέντρων Πρόληψης (Πίνακας 3.7), ενώ, όσον αφορά τις παρεμβάσεις που υλοποιούν, υπάρχουν κάποιοι βασικοί άξονες σύμφωνα με τους οποίους τα Κέντρα Πρόληψης καταρτίζουν τους τριετείς τους προγραμματισμούς, οι οποίοι στη συνέχεια εγκρίνονται τόσο από τα Διοικητικά τους Συμβούλια όσο και από το Διοικητικό Συμβούλιο του ΟΚΑΝΑ (Πίνακας 3.8). Πίνακας 3.7: Προδιαγραφές και κριτήρια λειτουργίας Κέντρων Πρόληψης Προδιαγραφές Στελέχωση Κέντρων Πρόληψης Σχεδιασμός Αξιολόγηση και παρακολούθηση Κριτήρια Διαμόρφωση προδιαγραφών στελέχωσης Κέντρων Πρόληψης από τον ΟΚΑΝΑ Αποδοχή και εφαρμογή τους από τα Διοικητικά Συμβούλια των Κέντρων Πρόληψης Όλα τα υποψήφια στελέχη Κέντρων Πρόληψης περνούν από μια επιτροπή προσλήψεων, στην οποία συμμετέχει και ο ΟΚΑΝΑ Κατάρτιση τριετούς επιστημονικού προγράμματος σε συνεργασία με τον ΟΚΑΝΑ. Τα τριετή επιστημονικά προγράμματα των Κέντρων Πρόληψης εγκρίνονται από την αρμόδια Επιτροπή Αξιολόγησης, καθώς και από το Διοικητικό Συμβούλιο του ΟΚΑΝΑ (βλ. επίσης Πίνακα 3.8) Αξιολόγηση τριετών επιστημονικών προγραμμάτων από το Τμήμα Εφαρμογών Πρόληψης ΟΚΑΝΑ Κατάρτιση εξαμηνιαίων επιστημονικών απολογισμών δράσεων των Κέντρων Πρόληψης και αποστολή τους στο Τμήμα Εφαρμογών Πρόληψης ΟΚΑΝΑ Τακτικές συναντήσεις στελεχών του ΟΚΑΝΑ με επιστημονικές ομάδες και διοικητικά συμβούλια των Κέντρων Πρόληψης ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ 2012 (Στοιχεία: ΟΚΑΝΑ) 3 Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Ξάνθης ΕΚΦΡΑΣΗ (http://www.prolipsi-xanthi.gr) 4 Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Ροδόπης ΟΡΦΕΑΣ (http://www.prolipsi-komotini.gr) 46

63 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ Πίνακας 3.8: Βασικοί άξονες για το σχεδιασμό παρεμβάσεων πρόληψης με βάση το τριετές επιστημονικό πρόγραμμα που καταρτίζουν τα Κέντρα Πρόληψης Βασικοί άξονες Περιγραφή Αρχική κατάσταση Περιγραφή των κοινωνικο-δημογραφικών στοιχείων της περιοχής Περιγραφή συναφών δράσεων και φορέων στον τομέα της πρόληψης στην περιοχή Θεωρητικό υπόβαθρο Περιγραφή βασικής φιλοσοφίας των παρεμβάσεων που αναπτύσσονται Αναλυτικός σχεδιασμός παρεμβάσεων Για κάθε παρέμβαση που σχεδιάζεται γίνεται περιγραφή: της ομάδας-στόχος και των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της του γενικού στόχου των ειδικών στόχων του σκεπτικού και του τρόπου οργάνωσής της του τύπου αξιολόγησης, των εργαλείων και των δεικτών που θα χρησιμοποιηθούν Χρονοδιάγραμμα υλοποίησης παρεμβάσεων Περιγραφή των οργανωτικών διαδικασιών για την υλοποίηση της παρέμβασης, καθώς και καθορισμός της διάρκειάς της και της απασχόλησης του προσωπικού ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ 2012 Το 2011 εκδόθηκε με πρωτοβουλία του ΕΚΤΕΠΝ, και με τη συνεργασία του ΟΚΑΝΑ, το Εγχειρίδιο για την πρόληψη της ουσιοεξάρτησης: Κατευθυντήριες γραμμές και σχεδιασμός παρεμβάσεων. Το βιβλίο αυτό βασίζεται στο υλικό του Ευρωπαϊκού Κέντρου (2010), Prevention and Evaluation Resources Kit (PERK), ενώ οι βασικές αρχές που προτείνει βασίζονται στο Preventing drug use among children and adolescents (Guide Red Book, 2003, 2nd edition) του National Institute οn Drug Abuse (NIDA), στο Best Practice Portal και στο σύστημα πληροφόρησης EDDRA (http://www.emcdda.europa.eu) του Ευρωπαϊκού Κέντρου. Το Εγχειρίδιο περιλαμβάνει βασικές έννοιες και ορισμούς, ενώ παράλληλα συγκεντρώνει τεκμηριωμένο υλικό, όπως αυτό έχει προκύψει από σχετικές επιστημονικές μελέτες. Επίσης παρέχει υποστήριξη για το σχεδιασμό παρεμβάσεων πρόληψης, προτείνοντας και αναλύοντας βασικούς άξονες σχεδιασμού και αξιολόγησης παρεμβάσεων πρόληψης. Επιπλέον, προκειμένου να διευκρινιστούν θεωρητικά ζητήματα και να παρουσιαστεί η πρακτική τους όψη, δίνονται και παραδείγματα παρεμβάσεων. Η συγκεκριμένη έκδοση αποτελεί μια προσπάθεια να διατυπωθούν για πρώτη φορά στην Ελλάδα βασικές αρχές και κατευθυντήριες γραμμές στον τομέα της πρόληψης ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ Η υλοποίηση ερευνητικών προγραμμάτων, τόσο σε εθνικό επίπεδο όσο και με τη συνεργασία άλλων ευρωπαϊκών χωρών, συμβάλλει αδιαμφισβήτητα στην αποτελεσματικότητα και στην ανάπτυξη προσεγγίσεων και μεθοδολογιών, καθώς και στη βελτίωση των παρεμβάσεων που υλοποιούνται. Το 2011 πραγματοποιήθηκε από το ΕΠΙΨΥ η «Πανελλήνια έρευνα στο σχολικό πληθυσμό για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών (Έρευνα ESPAD)», σε συνεργασία και με τη χρηματοδότηση του ΟΚΑΝΑ, καθώς και με την υποστήριξη των Κέντρων Πρόληψης. Στην έρευνα συμμετείχαν 676 σχολικές μονάδες και στο σύνολό τους μαθητές και μαθήτριες ηλικίας ετών, ενώ τα αποτελέσματα της έρευνας είναι αντιπροσωπευτικά για το σύνολο 47

64 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ της χώρας, κι επίσης τις περιφέρειες και τους νομούς (http://www.epipsi.gr). Κατά τη διάρκεια του 2011 συνεχίστηκε η υλοποίηση του ευρωπαϊκού προγράμματος «TAKE CARE: Strategies towards Responsible Alcohol Consumption for Adolescents in Europe», στο οποίο συμμετέχουν φορείς από 10 κράτη-μέλη με συντονιστή τη Γερμανία. Από την Ελλάδα συμμετέχει ως εταίρος ο ΟΚΑΝΑ, ενώ για την υλοποίησή του συνεργάζεται με το Κέντρο Πρόληψης Ναρκωτικών Νομού Δωδεκανήσου ΙΠΠΟΚΡΑΤΗΣ. Το πρόγραμμα ξεκίνησε το 2010, έχει διάρκεια 33 μήνες και χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στο πλαίσιο του Προγράμματος για την Υγεία Επιπλέον, ο ΟΚΑΝΑ συμμετέχει στο ευρωπαϊκό δίκτυο «Euridice: Ideas and Proposals for Intervention on Drug Addiction in the Workplace» με αντικείμενο την πρόληψη σε εργασιακούς χώρους. Το 2011 υποβλήθηκε πρόταση προς χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή προγράμματος από το συγκεκριμένο δίκτυο. Το 2011 ολοκληρώθηκε η έρευνα που πραγματοποίησε το Κέντρο Πρόληψης της Χρήσης Εξαρτησιογόνων Ουσιών του Νομού Κυκλάδων ΘΗΣΕΑΣ ΚΥΚΛΑΔΩΝ, στο πλαίσιο της αξιολόγησης του έργου του. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε το 2010 με στόχο αφενός την αποτίμηση του έργου σε διαφορετικά νησιά της περιοχής ευθύνης του που γίνεται με την οικογένεια η οποία αποτελεί την πιο σταθερή και τη μεγαλύτερη ομάδα-στόχο διαχρονικά των παρεμβάσεων που υλοποιεί και αφετέρου τη διερεύνηση νέων αναγκών μέσα από τη βαθύτερη κατανόηση των ιδιαίτερων κοινωνικοπολιτισμικών χαρακτηριστικών των τοπικών κοινωνιών. Μια συνοπτική παρουσίαση της μεθοδολογίας της έρευνας, καθώς και τα κύρια ευρήματα, είναι διαθέσιμα στην ιστοσελίδα του ΘΗΣΕΑ ΚΥΚΛΑΔΩΝ. (http://thiseaskyklades.gr/) 48

65 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ 3.7 ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ Η πρόληψη των ουσιοεξαρτήσεων στην Ελλάδα υλοποιείται κατά βάση από το πανελλαδικό δίκτυο των 71 Κέντρων Πρόληψης που λειτουργούν στο πλαίσιο της συνεργασίας του ΟΚΑΝΑ με την Τοπική Αυτοδιοίκηση και τοπικούς φορείς, από το Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, Πολιτισμού και Αθλητισμού στο πλαίσιο της υλοποίησης προγραμμάτων ΑΥ, καθώς και από άλλους κυβερνητικούς ή μη κυβερνητικούς φορείς από το χώρο των εξαρτήσεων, της υγείας κτλ. Ειδικότερα, τα Κέντρα Πρόληψης αναπτύσσουν παρεμβάσεις πρόληψης όχι μόνο για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών αλλά και παρεμβάσεις που εντάσσονται στο γενικότερο πλαίσιο της πρόληψης των εξαρτήσεων και των επικίνδυνων συμπεριφορών, καθώς και ευρύτερα της προαγωγής της ψυχοκοινωνικής υγείας. Το 2011 σημαντικές ήταν οι εξελίξεις στον τομέα της πρόληψης της ουσιοεξάρτησης σε επίπεδο εθνικής πολιτικής και συντονισμού με την ψήφιση και δημοσίευση άρθρου σχετικού με το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας των Κέντρων Πρόληψης και τη διεύρυνση των δράσεών τους σε θέματα όχι μόνο πρόληψης της χρήσης εξαρτησιογόνων ουσιών αλλά και ευρύτερα των εξαρτήσεων και της προαγωγής της ψυχοκοινωνικής υγείας, την υπουργική απόφαση του Υπουργείου Παιδείας, όπου καθορίζεται το πλαίσιο συνεργασίας με τα Κέντρα Πρόληψης, και το Μνημόνιο Συναντίληψης και Συνεργασίας μεταξύ Υ- πουργείου Εθνικής Άμυνας και Υπουργείου Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης. Σε επίπεδο παρεμβάσεων πρόληψης, η δράση στη σχολική κοινότητα παραμένει πάγια προτεραιότητα τόσο σε επίπεδο χάραξης πολιτικής όσο και σε επίπεδο παρεμβάσεων πρόληψης που υλοποιούνται. Ωστόσο θα πρέπει να επισημανθεί η περιορισμένη κάλυψη, καθώς ένα ελάχιστο ποσοστό μαθητών από το συνολικό σχολικό πληθυσμό της χώρας συμμετέχει σε παρεμβάσεις πρόληψης σε ετήσια βάση. Όσον αφορά το πλαίσιο υλοποίησης παρεμβάσεων πρόληψης στη σχολική κοινότητα, η πρόσφατη Υπουργική Απόφαση αναμένεται να διευκολύνει το συντονισμό σε επίπεδο παρεμβάσεων πρόληψης στα σχολεία, στο βαθμό που οι σχετικές δυσκολίες έχουν επισημανθεί από τα Κέντρα Πρόληψης τα τελευταία χρόνια. Όσον αφορά τη διασφάλιση της ποιότητας των παρεμβάσεων πρόληψης, σημαντική εξέλιξη αποτέλεσε η λειτουργία στα τέλη του 2011 από τον ΟΚΑΝΑ του Κέντρου Εκπαίδευσης και Εποπτείας στο πλαίσιο της κάλυψης εκπαιδευτικών αναγκών των στελεχών των Κέντρων Πρόληψης. Επίσης, το 2011 πραγματοποιήθηκε από το ΕΠΙΨΥ η «Πανελλήνια έρευνα στο σχολικό πληθυσμό για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών (Έρευνα ESPAD)» σε συνεργασία και με τη χρηματοδότηση του ΟΚΑΝΑ, καθώς και με την υποστήριξη των Κέντρων Πρόληψης. Η συγκεκριμένη έρευνα αποτελεί εργαλείο για το έργο των Κέντρων Πρόληψης, παρέχοντας πολύτιμα στοιχεία για το σχεδιασμό των παρεμβάσεων πρόληψης, καθώς τα αποτελέσματά της είναι αντιπροσωπευτικά για το σύνολο της χώρας, τις περιφέρειες και τους νομούς. Επισημαίνεται η σπουδαιότητα και η αναγκαιότητα ανάπτυξης μεθόδων και εργαλείων αξιολόγησης των παρεμβάσεων που υλοποιούν (βλ. επίσης ΕΚΤΕΠΝ 2008). Ιουλία Μπάφη, Ελευθερία Καναβού 49

66 50 3. ΠΡΟΛΗΨΗ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ

67

68

69 4. ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΤΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΩΝ ΧΡΗΣΤΩΝ Ο υπολογισμός του πιθανού αριθμού προβληματικών χρηστών στην Ελλάδα εξακολουθεί να υπολογίζεται κάθε χρόνο με την εφαρμογή της διεθνώς προτιμώμενης μεθόδου των πολλαπλών εγγραφών (multiple records ή capture-recapture) στα ετήσια δεδομένα του Δείκτη Αίτησης Θεραπείας. Σε αυτή τη μεθοδολογία η προσαρμογή ενός κατάλληλου στατιστικού μοντέλου στις εγγραφές χρηστών από τρεις πηγές πληροφόρησης (ΚΕΘΕΑ, «18 ΑΝΩ», λοιπό δίκτυο) επιτρέπει την εκτίμηση του μεγέθους του «κρυμμένου πληθυσμού» των χρηστών που δεν παρουσιάστηκαν σε καμία θεραπευτική υπηρεσία κατά τη διάρκεια του έτους. Σύμφωνα με αυτή τη διαδικασία, ως προβληματικός χρήστης ορίζεται εκείνος που κάποια στιγμή θα ζητήσει τη βοήθεια μιας θεραπευτικής υπηρεσίας για τη χρήση ηρωίνης. Η έλλειψη στοιχείων στην απαιτούμενη μορφή από άλλες πηγές πληροφόρησης εκτός υπηρεσιών θεραπείας, όπως οι ιατρικές υπηρεσίες και η Αστυνομία, στερεί τη δυνατότητα διασταύρωσης και βελτίωσης των εκτιμήσεών μας. Για το έτος 2011 η εκτίμηση του συνολικού αριθμού χρηστών ηλικίας ετών με κύρια ουσία την ηρωίνη είναι με 95% διάστημα εμπιστοσύνης Αυτή η εκτίμηση είναι μειωμένη σε σχέση με το προηγούμενο έτος ( με 95% δ.ε. από έως ), αν και θα πρέπει να ληφθεί υπόψη το μεγάλο εύρος των διαστημάτων εμπιστοσύνης. Με τη σειρά της, η εκτίμηση για το έτος 2010 ήταν χαμηλότερη αυτής του 2009 ( με 95% δ.ε. από έως ). Συνεπώς υπάρχουν ενδείξεις ότι έχει σταματήσει η γενικώς αύξουσα τάση των εκτιμήσεων από το Ο Πίνακας 4.1 παρουσιάζει την ανάλυση του αριθμού προβληματικών χρηστών ανά φύλο, ηλικία και τόπο διαμονής. Ο Πίνακας 4.2 παρουσιάζει τις αντίστοιχες εκτιμήσεις του αριθμού χρηστών που κάνουν ενέσιμη χρήση κατά τον τελευταίο μήνα. Η συνολική εκτίμηση των (95% δ.ε ) είναι επίσης μειωμένη σε σύγκριση με τα δύο προηγούμενα έτη. Πίνακας 4.1: Εκτιμήσεις του αριθμού των προβληματικών χρηστών ηλικίας ετών με κύρια ουσία την ηρωίνη, ανά φύλο, ηλικία, τόπο διαμονής (2011) Εγγραφές Κρυμμένος πληθυσμός * Εκτίμηση του συνολικού πληθυσμού Πληθυσμός 95% δ.ε. ** Σύνολο Φύλο Ηλικία Τόπος διαμονής Άνδρες Γυναίκες Αττική Εκτός Αττικής * Εκτίμηση του αριθμού των χρηστών που δεν καταγράφηκαν σε καμία θεραπευτική υπηρεσία κατά το έτος ** Διάστημα εμπιστοσύνης. ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ

70 4. ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ ΤΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΚΩΝ ΧΡΗΣΤΩΝ Πίνακας 4.2: Εκτιμήσεις του αριθμού των προβληματικών χρηστών ηλικίας ετών που έκαναν ενέσιμη χρήση τον τελευταίο μήνα, ανά φύλο, ηλικία, τόπο διαμονής (2011) Κρυμμένος πληθυσμός * Πληθυσμός 95% δ.ε. ** Εκτίμηση του συνολικού πληθυσμού Εγγραφές Σύνολο Φύλο Ηλικία Τόπος διαμονής Άνδρες Γυναίκες Αττική Εκτός Αττικής * Εκτίμηση του αριθμού των χρηστών που δεν καταγράφηκαν σε καμία θεραπευτική υπηρεσία κατά το έτος ** Διάστημα εμπιστοσύνης. ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ 2012 Clive Richardson, Αργυρώ Ανταράκη 54

71

72

73 5. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΒΟΗΘΕΙΑ 5.1 ΑΙΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΟ 2011 ΚΑΙ ΓΕΝΙΚΗ ΤΑΣΗ Τα στοιχεία του ΔΑΘ για το 2011 προέρχονται από 82 από τις συνολικά 100 μονάδες του Δικτύου ΔΑΘ (κάλυψη 82,0%) και αναφέρονται σε συνολικά περιπτώσεις ατόμων που αιτήθηκαν και εντάχθηκαν σε θεραπεία στις αναγνωρισμένες μονάδες θεραπείας / μείωσης της βλάβης της χώρας κατά τη διάρκεια του έτους. Όπως φαίνεται στο Γράφημα 5.1, το 2011 συνεχίστηκε η αυξητική τάση στον αριθμό των αιτήσεων για θεραπεία, γεγονός το οποίο, μεταξύ άλλων, σχετίζεται με την αύξηση των μονάδων υποκατάστασης του ΟΚΑΝΑ κατά το έτος αυτό (βλ. Κεφάλαιο 6). Για τον παραπάνω λόγο, περαιτέρω αύξηση του αριθμού των αιτήσεων αναμένεται και για το Γράφημα 5.1: Διαχρονικές τάσεις στον αριθμό των ατόμων που αιτήθηκαν θεραπεία, στο σύνολο και ανά τύπο προγράμματος ( ) ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΑΙΤΗΘΗΚΑΝ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΟ 2011 ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ Τα χαρακτηριστικά των ατόμων που αιτήθηκαν θεραπεία το 2011 παρουσιάζονται αναλυτικά στον Πίνακα 5.1. Δύο στις 3 περιπτώσεις (63,5%) απευθύνθηκαν σε «στεγνά» προγράμματα, το 30,2% εντάχθηκαν στο Πρόγραμμα Υποκατάστασης, ενώ 6,3% εξυπηρετήθηκαν σε μονάδες άμεσης πρόσβασης. Για λιγότερους από τους μισούς (44,3%, n=2.572) ήταν «πρώτη» θεραπεία δηλαδή άτομα που δεν είχαν ενταχθεί ποτέ στο παρελθόν σε θεραπεία. Επιπλέον, στην πλειονότητά τους είναι άνδρες (85,3%), ελληνικής υπηκοότητας (93,0%), άνεργοι (64,3%) με κύρια ουσία κατάχρησης ταοπιοειδή (80,6%), αλλά με υψηλό ποσοστό χρήσης πολλαπλών ουσιών (72,7%). 57

74 5. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΒΟΗΘΕΙΑ Πίνακας 5.1: Διαχρονικές τάσεις στα χαρακτηριστικά των ατόμων που αιτούνται θεραπεία (TDI) n Τύπος θεραπείας Στεγνό 69,2 73,1 73,3 77,1 74,7 81,7 80,5 76,9 78,8 63,5 Υποκατάστασης 13,7 14,7 20,2 14,1 18,3 10,6 10,1 15,7 16,7 30,2 Άμεσης πρόσβασης 17,1 12,2 6,5 8,9 7,0 7,7 9,4 7,4 4,5 6,3 Ιστορικό θεραπείας «Πρώτη» θεραπεία 49,8 52,6 51,7 52,8 49,7 47,1 47,7 47,7 43,3 44,3 Με προηγούμενη προσπάθεια θεραπείας 50,2 47,4 48,3 47,2 50,3 52,9 52,3 52,3 56,7 55,7 Φύλο Άνδρες 83,4 83,4 84,0 84,3 84,5 85,2 86,8 85,5 85,3 85,3 Γυναίκες 16,6 16,6 16,0 15,7 15,5 14,8 13,2 14,5 14,7 14,7 Ηλικία Μέση ηλικία κατά την είσοδο στη θεραπεία 28,5 28,2 28,1 28,5 29,0 29,2 29,6 30,5 31,5 32,3 Μέση ηλικία (άνδρες) 28,9 28,6 28,5 28,9 29,3 29,4 29,7 30,9 31,8 32,7 Μέση ηλικία (γυναίκες) 26,4 26,0 26,1 26,7 27,8 27,5 28,3 28,2 30,0 29,7 Ηλικιακή ομάδα ετών 41,8 42,1 39,0 33,4 27,9 26,0 23,4 20,1 17,4 16,6 Ηλικιακή ομάδα ετών 35,2 37,3 41,9 46,3 51,6 54,6 56,8 56,6 54,1 50,6 Ηλικιακή ομάδα ετών 23,0 20,7 19,1 20,3 20,5 19,5 19,9 23,3 28,6 32,8 Πηγή παραπομπής Οικογένεια ή φίλοι 42,6 47,8 50,9 51,0 46,1 45,3 46,0 45,4 40,4 39,7 Ο/η ίδιος /-α 37,7 32,4 28,3 28,9 32,4 32,4 30,6 32,7 37,9 35,4 Θεραπευτικό πρόγραμμα 7,5 7,8 7,8 8,5 8,6 7,9 8,3 8,2 6,7 6,5 Άλλες υπηρεσίες υγείας 3,0 3,0 3,4 4,2 3,6 3,6 5,1 4,1 4,0 3,1 Άλλο (γιατρός, κοινωνική υπηρεσία, αστυνομία κτλ.) 9,2 9,0 9,6 7,4 9,3 10,8 10,0 9,6 11,0 15,3 Συνθήκες διαμονής Με γονείς 72,3 74,2 73,7 71,5 66,9 66,4 63,3 62,9 56,9 59,6 Μόνος /-η 10,2 8,1 9,2 10,3 11,9 11,0 12,4 13,3 14,2 15,3 Με σύντροφο 6,2 4,6 4,5 5,5 4,6 4,3 5,9 5,4 5,8 7,3 Με σύντροφο και παιδί 4,3 5,6 5,0 5,2 6,9 7,0 6,5 6,4 7,3 6,2 Με φίλους 1,7 1,9 1,2 1,2 1,5 2,4 2,1 2,2 2,6 2,3 Άλλο (μόνος /-η με παιδί κτλ.) 5,3 5,6 6,3 6,3 8,2 8,9 9,8 9,8 13,2 9,3 Διαμονή Σταθερή ή άλλη κατάσταση 94,0 93,5 93,1 93,6 92,2 91,6 90,2 92,9 90,3 91,2 Μη σταθερή στέγη ή άστεγος /-η 6,0 6,5 6,9 6,4 7,8 8,4 9,8 7,1 9,7 8,8 Υπηκοότητα Ελληνική 97,8 97,7 97,3 96,7 96,7 96,3 94,1 93,8 93,5 93,0 Αλλοδαπή 2,2 2,3 2,7 3,3 3,3 3,7 5,9 6,2 6,5 7,0 Εργασιακή κατάσταση Σταθερή εργασία 19,2 20,0 22,8 24,0 25,0 24,3 24,6 22,3 20,7 17,7 Άνεργος /-η 62,8 62,7 58,9 59,5 57,6 60,0 61,3 61,3 62,3 64,3 Περιστασιακή εργασία, φοιτητής /-ρια, άεργος κτλ. 18,0 17,3 18,3 16,5 17,4 15,7 14,1 16,4 17,0 18,0 Ανώτερο ολοκληρωμένο εκπαιδευτικό επίπεδο Ποτέ στο σχολείο ή μόνο κάποιες τάξεις του Δημοτικού 2,3 1,6 1,2 1,6 1,7 1,3 1,7 1,5 2,0 2,4 Δημοτικό 25,1 25,3 23,6 22,0 21,9 21,9 22,3 22,4 22,5 22,2 Γυμνάσιο ή σχολή αντίστοιχου επιπέδου 32,7 33,0 34,8 32,6 31,8 30,7 30,8 29,0 28,8 29,3 Λύκειο ή σχολή αντίστοιχου επιπέδου 33,9 34,3 35,7 39,1 38,3 38,7 36,8 37,5 37,6 38,2 Ανώτερη ή ανώτατη σχολή (ολοκληρωμένη) 6,1 5,9 4,7 4,6 6,2 7,5 8,5 9,6 9,1 8,0 58

75 5. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΒΟΗΘΕΙΑ Κύρια ουσία n Οπιοειδή 88,9 88,8 88,7 88,1 87,8 86,2 85,3 84,0 82,7 80,6 Κάνναβη 7,3 7,4 7,0 7,4 7,3 8,2 8,7 9,6 11,2 12,8 Κοκαΐνη / κρακ 1,3 1,5 2,2 2,4 2,6 3,8 4,0 4,5 4,4 4,3 Συνταγογραφούμενα φάρμακα (μη ιατρική χρήση) 1,4 1,6 1,2 1,2 1,3 1,5 1,2 1,4 1,2 1,6 Άλλες ουσίες 1,2 0,8 0,8 0,8 0,9 0,3 0,9 0,4 0,5 0,7 Τρόπος χρήσης (κύριας ουσίας) Ενέσιμη 52,1 46,4 44,8 40,9 39,3 38,0 33,7 34,2 32,9 34,2 Κάπνισμα / εισπνοή 23,8 19,9 18,2 17,7 16,9 17,6 17,6 18,1 20,7 21,1 Βρώση / πόση 5,5 4,7 2,1 2,1 2,0 2,0 1,8 1,9 2,1 2,7 Μύτη 28,7 29,0 34,9 39,2 41,7 42,0 46,8 45,7 44,2 41,8 Συχνότητα χρήσης της κύριας ουσίας τις 30 τελευταίες ημέρες 0-1 φορές την εβδομάδα 7,6 8,2 8,0 7,9 8,7 7,9 9,2 9,9 10,0 12,0 2-6 φορές την εβδομάδα 14,3 14,7 15,9 15,8 14,4 16,7 15,4 15,8 16,5 17,0 Καθημερινά 66,1 66,1 64,0 64,1 66,3 63,2 63,1 61,1 61,0 56,5 Καθόλου χρήση τις 30 τελευταίες ημέρες 12,0 11,0 12,0 12,2 10,7 12,3 12,3 13,2 12,5 14,5 Χρήση πολλαπλών ουσιών Μία ουσία 20,8 23,5 25,3 28,2 30,3 31,8 32,9 31,3 29,3 27,4 2 ουσίες 28,5 30,4 30,6 30,3 29,7 31,1 30,8 33,1 34,3 32,7 3 ουσίες 28,8 22,6 20,2 19,5 19,4 18,5 19,7 18,7 20,0 22,9 4 ή 5 ουσίες 22,0 23,5 23,9 21,9 20,5 18,6 16,5 16,8 16,4 17,1 Χρήστες πολλαπλών ουσιών ( 2 ουσίες) 79,3 76,5 74,7 71,7 69,6 68,2 67,0 68,6 70,7 72,7 Συμπεριφορά υψηλού κινδύνου Ενέσιμη χρήση, 1 φορά σε όλη τη ζωή 80,4 78,3 76,7 73,8 74,3 72,0 70,2 70,8 70,2 71,2 Ενέσιμη χρήση, 1φορά τις 30 τελευταίες ημέρες 50,3 49,7 47,0 43,0 44,6 41,1 38,1 37,1 36,6 36,2 Κοινή χρήση σύριγγας, 1 φορά σε όλη τη ζωή 59,1 57,7 56,1 55,9 56,1 54,1 51,4 56,4 54,3 57,3 Κοινή χρήση σύριγγας, 1 φορά τις 30 τελευταίες ημέρες 17,1 15,8 15,9 14,1 14,4 13,9 10,3 10,8 8,6 8,7 Ηλικία έναρξης και διάρκεια χρήσης Μέση ηλικία έναρξης της χρήσης παράνομων ουσιών 16,0 15,9 15,9 16,0 16,0 16,1 16,0 16,3 16,3 16,1 Μέση ηλικία έναρξης της χρήσης της κύριας ουσίας 20,1 20,0 19,7 19,9 20,0 19,9 20,0 20,2 20,3 20,1 Μέση διάρκεια χρήσης της κύριας ουσίας (έτη) 7,8 7,8 7,5 7,6 7,9 8,2 8,4 8,9 9,7 10,5 ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ 2012 Το 44,3% των αιτήσεων για θεραπεία το 2011 (n=2.572) ήταν «πρώτη» θεραπεία δηλαδή περιπτώσεις χρηστών που δεν είχαν ενταχθεί ποτέ στο παρελθόν σε θεραπεία. Παρά τις διακυμάνσεις στα ενδιάμεσα έτη, αύξηση παρατηρείται γενικά μεταξύ 2002 και 2011 στον αριθμό των ατόμων που εντάσσονται για πρώτη φορά στη θεραπεία. Σε σύγκριση με το 2010, το 2011 ο αριθμός των περιπτώσεων «πρώτης» θεραπείας παρουσιάζει αύξηση της τάξης του 5,4% (Γράφημα 5.2). Ωστόσο, αύξηση μεταξύ 2002 και 2011 παρατηρείται και στον ετήσιο αριθμό των αιτήσεων που αφορούν περιπτώσεις χρηστών με «προηγούμενη» θεραπεία στα άτομα δηλαδή που είχαν και στο παρελθόν ενταχθεί σε κάποιο πρόγραμμα για θεραπεία (1,5% αύξηση το 2011 συγκριτικά με το 2010). Μάλιστα, μετά το 2006 εντάχθηκαν ετησίως περισσότερα άτομα με «προηγούμενη» θεραπεία, από ό,τι άτομα «πρώτης» θεραπείας, γεγονός που έχει να κάνει με τα σχετικά υψηλά ποσοστά πρόωρης χορήγησης εξιτηρίου από τα προγράμματα θεραπείας (βλ. Κεφάλαιο 6). 59

76 5. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΒΟΗΘΕΙΑ Γράφημα 5.2: Διαχρονικές τάσεις στον αριθμό και στο ποσοστό των ατόμων που αιτήθηκαν θεραπεία, ανάλογα με το αν αφορούν περιπτώσεις με «προηγούμενη» θεραπεία ή «πρώτη» θεραπεία ( ) ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΑΙΤΗΘΗΚΑΝ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΟ 2011 (N=5.834) Κύρια ουσία κατάχρησης Το 2011 τα άτομα που αιτήθηκαν θεραπεία ανέφεραν στην πλειονότητά τους ως κύρια ουσία κατάχρησης την ηρωίνη ή άλλα οπιοειδή (80,6%). Ακολουθούν η κάνναβη (12,8%), η κοκαΐνη ή κρακ (4,3%) και οι «άλλες ουσίες» (κυρίως ηρεμιστικά ή υπνωτικά χάπια) σε ποσοστό 2,3% (Γράφημα 5.3). Συγκριτικά με τις περιπτώσεις «προηγούμενης» θεραπείας, οι περιπτώσεις «πρώτης» θεραπείας ανέφεραν σε σημαντικά χαμηλότερο ποσοστό κατάχρηση ηρωίνης ή άλλων οπιοειδών (86,4% και 73,4%, αντίστοιχα) και σε υψηλότερο ποσοστό (σχεδόν τριπλάσιο) προβλήματα με κάνναβη (7,0% και 20,2%, αντίστοιχα) (Γράφημα 5.3). Περισσότεροι από τους μισούς (56,5%) ανέφεραν καθημερινή χρήση της κύριας ουσίας, ποσοστό σημαντικά υψηλότερο μεταξύ των περιπτώσεων «πρώτης» θεραπείας (58,9%), συγκριτικά με τις περιπτώσεις «προηγούμενης» θεραπείας (54,7%). Στην Ευρώπη το 25% των χρηστών που ξεκίνησαν θεραπεία το 2010 ανέφεραν την κάνναβη ως κύρια ουσία κατάχρησης, ποσοστό που την καθιστά τη δεύτερη συχνότερα αναφερόμενη ουσία μετά την ηρωίνη ή τα άλλα οπιοειδή το (48%). Το αντίστοιχο ποσοστό για την κοκαΐνη ή το κρακ ήταν 15% (Ευρωπαϊκό Κέντρο 2012). Γράφημα 5.3: Κύρια ουσία κατάχρησης στα άτομα που αιτήθηκαν θεραπεία το 2011, στο σύνολο και ανάλογα με το αν αφορούν περιπτώσεις με «προηγούμενη» ή «πρώτη» θεραπεία (%) ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ

77 5. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΒΟΗΘΕΙΑ Η μέση ηλικία έναρξης της κύριας ουσίας ήταν το 2011 τα 20,1 έτη (5,9 έτη τυπική απόκλιση), με τη μέση ηλικία να είναι υψηλότερη μεταξύ των περιπτώσεων «πρώτης» θεραπείας (20,8 έτη, τυπική απόκλιση 6,4 έτη). Η μέση διάρκεια χρήσης της κύριας ουσίας είναι τα 10,5 έτη (6,9 έτη τυπική απόκλιση), μέση διάρκεια μικρότερη μεταξύ των περιπτώσεων «πρώτης» θεραπείας (9,6 έτη, τυπική απόκλιση 7,3 έτη) (Πίνακας 5.1). Μεταξύ 2002 και 2011 αύξηση παρατηρείται στον αριθμό των ατόμων που αιτούνται θεραπεία για προβλήματα από τη χρήση ηρωίνης ή άλλων οπιοειδών. Αύξηση παρατηρείται και στον αριθμό των αιτήσεων που αφορούν προβλήματα από τη χρήση κάνναβης και κοκαΐνης, ιδιαίτερα μετά το 2008 (Γράφημα 5.4), με τις ομάδες αυτές να διεκδικούν ολοένα και μεγαλύτερο ποσοστό μεταξύ των χρηστών που αιτούνται θεραπεία ετησίως (Γράφημα 5.4). Ειδικότερα, μεταξύ 2008 και 2011 παρατηρήθηκε αύξηση της τάξης του 17,5% στον αριθμό των ατόμων που ανέφεραν προβλήματα με τη χρήση ηρωίνης ή άλλων οπιοειδών (6,0% αύξηση μεταξύ των περιπτώσεων «πρώτης» θεραπείας). Μεγαλύτερη αύξηση (83,7% και 34,1%) παρατηρήθηκε ω- στόσο κατά την ίδια περίοδο στον αριθμό των ατόμων που ανέφεραν ως κύρια ουσία κατάχρησης την κάνναβη και την κοκαΐνη, αντίστοιχα (78,6% αύξηση και 3,5% μείωση, αντίστοιχα, στις περιπτώσεις «πρώτης» θεραπείας). Γράφημα 5.4: Διαχρονικές τάσεις στον αριθμό και το ποσοστό των ατόμων που αιτήθηκαν θεραπεία, ανά κύρια ουσία κατάχρησης ( ) ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ

78 5. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΒΟΗΘΕΙΑ Τρόπος χρήσης (συνήθης) Η «μύτη» αποτελεί το συνήθη τρόπο χρήσης της κύριας ουσίας για το μεγαλύτερο ποσοστό των χρηστών που αιτήθηκαν θεραπεία το 2011 (41,8%). Ακολουθούν η ενέσιμη χρήση (34,2%), το κάπνισμα / εισπνοή από το στόμα (21,1%) και άλλοι τρόποι (2,9%) (Γράφημα 5.5). Συγκριτικά με τις περιπτώσεις «προηγούμενης» θεραπείας οι περιπτώσεις «πρώτης» θεραπείας αναφέρουν σε χαμηλότερο ποσοστό ενέσιμη χρήση (Γράφημα 5.5), κάτι το ο- ποίο ήταν αναμενόμενο, δεδομένου ότι στην υποομάδα αυτή των χρηστών παρατηρούνται χαμηλότερα ποσοστά χρηστών ηρωίνης ή άλλων οπιοειδών. Γράφημα 5.5: Συνήθης τρόπος χρήσης στα άτομα που αιτήθηκαν θεραπεία το 2011, στο σύνολο και ανάλογα με το αν αφορούν περιπτώσεις με «προηγούμενη» ή «πρώτη» θεραπεία (%) ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ 2012 Η εισπνοή από τη μύτη αποτελεί μετά το 2006 το συνήθη τρόπο χρήσης της κύριας ουσίας (με τα ποσοστά να κυμαίνονται μεταξύ 41,7% και 46,8%). Ως συνήθης τρόπος χρήσης η εισπνοή από τη μύτη επικρατεί έως και το 2011, αν και μετά το 2008 τα ποσοστά επικράτησης σταδιακά μειώνονται. Όπως φαίνεται στο Γράφημα 5.6, μετά το 2008 παρατηρείται, επιπλέον, ανακοπή στην έως τότε μειούμενη τάση της ενέσιμης χρήσης (αύξηση 7,2% από το 2010 στο 2011) και αύξηση στο ποσοστό των χρηστών που ανέφεραν κάπνισμα / εισπνοή από το στόμα (αύξηση 5,3% από το 2010 στο 2011), ειδικά στις περιπτώσεις «πρώτης» θεραπείας (δεν παρουσιάζεται σε Γράφημα). Γράφημα 5.6: Διαχρονικές τάσεις στο ποσοστό των ατόμων που αιτήθηκαν θεραπεία, ανά συνήθη τρόπο χρήσης της κύριας ουσίας ( ) ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ

79 5. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΒΟΗΘΕΙΑ Κατάχρηση πολλαπλών ουσιών Σχεδόν τρεις στους 4 χρήστες που αιτήθηκαν θεραπεία το 2011 (72,7%) ανέφεραν πολλαπλή χρήση κατάχρηση περισσότερων της μίας ουσιών, σημαντικά υψηλότερο ποσοστό μεταξύ των ατόμων με «προηγούμενη» θεραπεία (75,6%) συγκριτικά με τις αιτήσεις για «πρώτη» θεραπεία (68,9%) (Γράφημα 5.7). Μεταξύ των χρηστών ηρωίνης ή άλλων οπιοειδών, η κάνναβη (55,8%), τα συνταγογραφούμενα φάρμακα (κυρίως βενζοδιαζεπίνες) (55,9%) και η κοκαΐνη / κρακ (36,8%) αποτελούν τις συχνότερα αναφερόμενες ουσίες κατάχρησης εκτός της κύριας ουσίας. Γράφημα 5.7: Πολλαπλή χρήση, ενέσιμη χρήση τις τελευταίες 30 ημέρες και κοινή χρήση χρησιμοποιημένης σύριγγας, στο σύνολο και ανάλογα με το αν αφορούν περιπτώσεις με «προηγούμενη» ή «πρώτη» θεραπεία (%) ,7 75,6 68,9 Ποσοστό, % ,2 39,4 32,2 24,5 25,3 23,2 0 Χρήση πολλαπλών ουσιών Ενέσιμη χρήση τις τελευταίες 30 ημέρες Κοινή χρήση συριγγών τις τελευταίες 30 ημέρες Όλες οι αιτήσεις θεραπείας Αιτήσεις με προηγούμενη θεραπεία Αιτήσεις για πρώτη θεραπεία ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ 2012 Ύστερα από μια τάση μείωσης μεταξύ 2002 και 2008, από το 2009 και μετά παρατηρείται αυξητική τάση στο ποσοστό των ατόμων που αναφέρουν κατάχρηση πολλών ουσιών. Σημαντικές αυξήσεις παρατηρήθηκαν ιδιαίτερα στους χρήστες που ανέφεραν 3 ή περισσότερες ουσίες κατάχρησης (Γράφημα 5.8). Παρόμοιες τάσεις χαρακτηρίζουν και τα άτομα που αιτήθηκαν για πρώτη φορά (δεν παρουσιάζεται σε Γράφημα). Γράφημα 5.8: Διαχρονικές τάσεις στο ποσοστό κατάχρησης πολλαπλών ουσιών στα άτομα που αιτήθηκαν θεραπεία (%) Ποσοστό, % (3.630) 2003 (3.637) 2004 (4.269) 2005 (4.248) 2006 (4.847) 2007 (4.786) 2008 (4.682) 2009 (5.501) 2010 (5.645) Έτος Χρήση πολλαπλών ουσιών 1 ουσία 2 ουσίες 3 ουσίες 4 ή 5 ουσίες 2011 (5.834) ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ

80 5. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΒΟΗΘΕΙΑ Ενέσιμη συμπεριφορά Επτά στις 10 αιτήσεις για θεραπεία (71,2%) ανέφεραν το 2011 ενέσιμη χρήση έστω και μία φορά σε όλη τη ζωή. Οι μισοί από αυτούς (36,2%) ανέφεραν ενέσιμη χρήση κατά τη διάρκεια των 30 τελευταίων ημερών, με το ποσοστό αυτό να είναι σημαντικά χαμηλότερο μεταξύ των περιπτώσεων «πρώτης» θεραπείας (32,2%) (Γράφημα 5.7). Λίγο περισσότεροι από τους μισούς (57,3%) ανέφεραν κοινή χρήση συριγγών έστω και μία φορά σε όλη τη ζωή. Οι μισοί από αυτούς (24,5%) ανέφεραν κοινή χρήση συριγγών κατά τη διάρκεια των 30 τελευταίων ημερών (Γράφημα 5.7). Ο αριθμός των ατόμων που ανέφεραν ενέσιμη και των ατόμων που ανέφεραν κοινή χρήση τις τελευταίες 30 ημέρες κατά την ίδια περίοδο αυξάνεται διαχρονικά ιδιαίτερα μετά το 2008 (Γράφημα 5.9), Ως ποσοστό, ωστόσο, παρουσιάζει μείωση συγκριτικά με τα ποσοστά των χρηστών που δεν ανέφεραν ενέσιμη χρήση ή κοινή χρήση τις τελευταίες 30 ημέρες, τα οποία αυξάνονται διαχρονικά. Παρόμοιες τάσεις χαρακτηρίζουν και τα ποσοστά των χρηστών που απευθύνθηκαν για θεραπεία για πρώτη φορά. Γράφημα 5.9: Διαχρονικές τάσεις στο ποσοστό ενέσιμης και κοινής χρήσης σύριγγας τις τελευταίες 30 ημέρες στα άτομα που αιτήθηκαν θεραπεία ( ) Ποσοστό, % (3.630) 2003 (3.637) 2004 (4.269) 2005 (4.248) 2006 (4.847) 2007 (4.786) Έτος 2008 (4.682) 2009 (5.501) 2010 (5.645) 2011 (5.834) Ενέσιμη χρήση (30 τελευταίες ημέρες, %) Κοινή χρήση σύριγγας (30 τελευταίες ημέρες, %) Ενέσιμη χρήση (30 τελευταίες ημέρες, Ν) Κοινή χρήση σύριγγας (30 τελευταίες ημέρες, Ν) Αριθμός, N ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ 2012 Κοινωνικο-δημογραφικά χαρακτηριστικά Φύλο: Το 2011 οι αιτήσεις θεραπείας αφορούσαν στην πλειονότητά τους άνδρες (85,3% και 14,7% για άνδρες και γυναίκες, αντίστοιχα) με την ίδια αναλογία να χαρακτηρίζει και τις αιτήσεις για «πρώτη» θεραπεία (Γράφημα 5.10). Δεν παρατηρούνται αλλαγές στα φύλα διαχρονικά (Γράφημα 5.11). Ηλικία: Η μέση ηλικία κατά το αίτημα / εισαγωγή στη θεραπεία ήταν τα 32,3 έτη (τυπική απόκλιση 8,6 έτη) 31,8 έτη στις αιτήσεις για «πρώτη» θεραπεία (τυπική απόκλιση 9,6 έτη). Υψηλότερη μέση ηλικία παρατηρείται στους άνδρες (32,7 έτη), συγκριτικά με τις γυναίκες (29,7 έτη), στο Πρόγραμμα Υποκατάστασης (36,1 έτη), συγκριτικά με τα «στεγνά» προγράμματα (30,1 έτη), και στους χρήστες ηρωίνης ή άλλων οπιοειδών (33,6 έτη, τυπική απόκλιση 8,0 έτη) και κοκαΐνης ή κρακ (32,2 έτη, τυπική απόκλιση 8,6 έτη), συγκριτικά με τους χρήστες κάνναβης (24,4 έτη, τυπική απόκλιση 8,5 έτη). Διαχρονικά αυξάνεται η μέση ηλικία των χρηστών ανεξαρτήτως της κύριας ουσίας κατάχρησης (Γράφημα 5.11). 64

81 5. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΒΟΗΘΕΙΑ Γράφημα 5.10: Κοινωνικο-δημογραφικά χαρακτηριστικά των ατόμων που αιτήθηκαν θεραπεία το 2011, στο σύνολο και ανάλογα με το αν αφορούν περιπτώσεις με «προηγούμενη» ή «πρώτη» θεραπεία (%) ,3 84,4 93,0 95,8 86,7 89,9 Ποσοστό, % ,2 47,2 44,6 64,3 70,8 56,0 20 8,8 9,7 7,6 0 Άνδρες Ελληνική υπηκοότητα Μη σταθερή στέγη / άστεγοι Ολοκληρωμένο τουλάχιστον το Λύκειο Άνεργοι ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ 2012 Όλες οι αιτήσεις θεραπείας Πρώτη φορά θεραπεία Με προηγούμενη θεραπεία Γράφημα 5.11: Διαχρονικές τάσεις στα κοινωνικο-δημογραφικά χαρακτηριστικά των ατόμων που αιτήθηκαν θεραπεία ( ) Ποσοστό, % (3.630) ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ (3.637) 2004 (4.269) 2005 (4.248) 2006 (4.847) 2007 (4.786) 2008 (4.682) 2009 (5.501) 2010 (5.645) Έτος Άνδρες Άνεργοι Κατοικούν με τους γονείς τους Τουλάχιστον Λύκειο ολοκληρωμένο Μη σταθερή στέγη ή άστεγοι Αλλοδαποί 2011 (5.834) Ανάμεσα στις τρεις ηλικιακές ομάδες η ομάδα των νεαρών ενηλίκων (25-34 ετών) αντιπροσωπεύει το μεγαλύτερο ποσοστό αιτήσεων (50,6%) ακολουθεί η ηλικιακή ομάδα ετών (32,8%). Διαχρονικά και ιδιαίτερα μετά το 2008 αυξάνεται το ποσοστό των ατόμων της ηλικιακής ομάδας ετών που αιτήθηκαν θεραπεία ετησίως (δεν παρουσιάζεται σε Γράφημα). Υπηκοότητα: Μία στις 13 αιτήσεις για θεραπεία (7,0%) αφορούσαν χρήστες αλλοδαπής υπηκοότητας υψηλότερο ποσοστό μεταξύ των αιτήσεων για «πρώτη» θεραπεία (10,1%) (Γράφημα 5.10) και μεταξύ των ατόμων που δέχτηκαν υπηρεσίες στις μονάδες άμεσης πρόσβασης (17,2%). Διαχρονικά, και ιδιαίτερα μετά το 2008, αυξάνεται ο αριθμός και το ποσοστό των αλλοδαπών (Γράφημα 5.11). Στέγη: Στη συντριπτική τους πλειονότητα (90,9%) τα άτομα που αιτήθηκαν θεραπεία το 2011 ανέφεραν σταθερή στέγη ένας στους 11 (8,8%) ανέφερε ως πρόσφατη κατάσταση «μη σταθερή στέγη» ή «άστεγος» (Γράφημα 5.10). Στην πλειονότητά τους 65

82 5. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΒΟΗΘΕΙΑ (59,6%) επίσης ανέφεραν ότι κατοικούν «με τους γονείς». Ένας στους 7 ζει μόνος (15,3%), ενώ σχεδόν ένας στους 10 (9,3%) ζει μόνο με παιδιά ή «σε άλλη κατάσταση». Διαχρονικά μειώνεται το ποσοστό των χρηστών που αναφέρουν ότι κατοικούν με τους γονείς τους, αν και μεταξύ 2010 και 2011 παρατηρήθηκε ανακοπή αυτής της τάσης και αύξηση του ποσοστού (Γράφημα 5.11). Επίσης, διαχρονικά αυξάνεται ο αριθμός και το ποσοστό των χρηστών που αναφέρουν «μη σταθερή στέγη» ή «άστεγος» (Γράφημα 5.11), τάση η οποία είναι πιο έντονη στον πληθυσμό των χρηστών της Αθήνας και ιδιαίτερα των χρηστών που δέχτηκαν υπηρεσίες στις μονάδες άμεσης πρόσβασης (δεν παρουσιάζεται σε Γράφημα). Απασχόληση: Δύο στις 3 αιτήσεις για θεραπεία αφορούσαν άνεργους χρήστες (64,3%, 81,3% στα άτομα που δέχτηκαν υπηρεσίες στις μονάδες άμεσης πρόσβασης) σημαντικά χαμηλότερο ποσοστό μεταξύ των αιτήσεων για «πρώτη» θεραπεία (56,0%). Ποσοστό 17,7% ανέφεραν το 2011 σταθερή απασχόληση, ενώ ένας στους 10 (10,0%) ανέφερε περιστασιακή απασχόληση. Διαχρονικά παρατηρείται αύξηση στον αριθμό και το ποσοστό των χρηστών που αιτούνται θεραπεία και είναι άνεργοι (Γράφημα 5.11). Εκπαιδευτικό επίπεδο: Σχεδόν μία στις 2 αιτήσεις για θεραπεία το 2011 (46,2%) ανέφερε ολοκληρωμένες σπουδές σε σχολείο Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης (Λύκειο ή αντίστοιχο) (Γράφημα 5.10), ποσοστό υψηλότερο στα «στεγνά» προγράμματα (51,1%). Αθήνα συγκριτικά με τις άλλες περιοχές Τα χαρακτηριστικά των αιτούντων θεραπεία στην Αθήνα διαφέρουν σε σύγκριση με εκείνα των άλλων περιοχών. Όπως φαίνεται στον Πίνακα 5.2, η Αθήνα συγκεντρώνει υψηλότερα, συγκριτικά, ποσοστά αιτημάτων από χρήστες με «προηγούμενη» θεραπεία, χρήστες με ιστορικό ενέσιμης χρήσης διάρκειας μικρότερης των δύο ετών, αλλοδαπούς χρήστες, ά- νεργους χρήστες, καθώς και από χρήστες που δηλώνουν «μη σταθερή στέγη» ή «άστεγοι». Στην Α- θήνα παρατηρούνται χαμηλότερα, συγκριτικά, ποσοστά χρηστών που αναφέρουν την «ένεση» ως το συνήθη τρόπο χρήσης η «μύτη» επικρατεί ως συνήθης τρόπος. Ωστόσο στην Αθήνα παρατηρούνται σημαντικά υ- ψηλότερα ποσοστά χρηστών ενέσιμων ναρκωτικών με χρήση τις 30 τελευταίες ημέρες που αναφέρουν χρήση κοκαΐνης και χρηστών που αναφέρουν καθημερινή χρήση της κύριας ουσίας. Τέλος, στην Α- θήνα παρατηρούνται συγκριτικά με τις άλλες περιοχές της χώρας (6,5% και 1,7%, αντίστοιχα) υψηλότερα ποσοστά χρηστών ενέσιμων ναρκωτικών που αναφέρουν κοινή χρήση σύριγγας τις 30 τελευταίες ημέρες με ταυτόχρονη χρήση διεγερτικών εκτός κοκαΐνης (δεν παρουσιάζεται σε Γράφημα). Πίνακας 5.12: Διαφορές στα χαρακτηριστικά των αιτήσεων για θεραπεία σε Αθήνα και άλλες περιοχές (2011) Σύνολο αιτήσεων για θεραπεία (n=5.834) Αθήνα Άλλες περιοχές Τιμή p * Άνδρες 84,4 86,4 p<0,05 Μέση ηλικία (έτη) 32,3 32,3 ns «Πρώτη» θεραπεία 41,3 47,7 p<0,001 Ενέσιμη χρήση < 2 χρόνια 8,8 6,5 p<0,01 Ελληνική υπηκοότητα 90,6 96,1 p<0,001 Άνεργοι 65,8 62,5 p<0,01 Μη σταθερή στέγη / άστεγοι 11,0 6,3 p<0,001 «Ένεση» ως κύριος τρόπος χρήσης 26,4 43,3 p<0,001 Ενέσιμη χρήση τις 30 τελευταίες ημέρες 30,4 42,8 p<0,001 66

83 5. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΒΟΗΘΕΙΑ Σύνολο αιτήσεων για θεραπεία (n=5.834) Αθήνα Άλλες περιοχές Τιμή p * Αιτήσεις για θεραπεία που ανέφεραν ενέσιμη χρήση τις 30 τελευταίες (n=2.105) Οπιοειδή ως κύρια ουσία χρήσης 93,9 96,1 p<0,05 Κοκαΐνη / κρακ ως κύρια ή δευτερεύουσα ουσία χρήσης 42,3 24,5 p<0,001 Διεγερτικά εκτός κοκαΐνης / κρακ ως κύρια ή δευτερεύουσα ουσία χρήσης 5,3 4,0 ns Καθημερινή χρήση της κύριας ουσίας 78,3 66,8 p<0,001 Κοινή χρήση σύριγγας τις 30 τελευταίες ημέρες 23,0 25,7 ns * Σύγκριση ανάμεσα στην Αθήνα και στις άλλες περιοχές. ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ ΚΥΡΙΑ ΣΗΜΕΙΑ Τουλάχιστον άτομα αιτήθηκαν και εντάχθηκαν σε θεραπεία για προβλήματα από τη χρήση ναρκωτικών στα αναγνωρισμένα προγράμματα θεραπείας / μείωσης της βλάβης που προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στη χώρα, κυρίως άνδρες. Η ηρωίνη ή άλλα οπιοειδή επικρατούν ως η κύρια ουσία κατάχρησης, και μάλιστα ο αριθμός των ατόμων που ανέφεραν προβλήματα από τη χρήση αυτής της κατηγορίας ουσιών συνέχισε να αυξάνεται και το Ωστόσο μεγαλύτερες ποσοστιαίες μεταβολές παρατηρήθηκαν στις αναφορές για κατάχρηση κάνναβης και κοκαΐνης ή κρακ (ιδιαίτερα σε υποομάδες χρηστών ενέσιμων ναρκωτικών στην Αθήνα), γεγονός που οδηγεί σε αυξανόμενες ανάγκες στην παροχή υπηρεσιών μείωσης της βλάβης. Μετά το 2007 το μεγαλύτερο ποσοστό των χρηστών που αιτούνται ετησίως θεραπεία λαμβάνουν την κύρια ουσία συνήθως από τη μύτη. Ωστόσο, τα τελευταία δύο χρόνια παρατηρείται εκ νέου αύξηση του ποσοστού των χρηστών που ανέφεραν την έ- νεση ως το συνήθη τρόπο χρήσης, γεγονός που προειδοποιεί για τον αυξανόμενο κίνδυνο για μολύνσεις που συνδέονται με την ενέσιμη συμπεριφορά. Αυξήσεις παρατηρούνται τα τελευταία χρόνια στο ποσοστό των χρηστών που αναφέρουν προβλήματα από τη χρήση πολλαπλών ουσιών, ιδιαίτερα των χρηστών που αναφέρουν χρήση τριών ή περισσότερων ουσιών. Δείκτες συμπεριφοράς υψηλού κινδύνου, όπως η καθημερινή χρήση της κύριας ουσίας, η ενέσιμη χρήση και η κοινή χρήση συριγγών τις 30 τελευταίες ημέρες παρουσιάζουν τάσεις μείωσης για το σύνολο των ατόμων που αιτούνται θεραπεία ιδιαίτερα μετά το Ωστόσο η τάση αυτή διαφοροποιείται ανάμεσα στις διάφορες υποομάδες χρηστών, ιδιαίτερα στην Αθήνα. 67

84 5. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΒΟΗΘΕΙΑ ΤΕΧΝΙΚΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ O Δείκτης Αίτησης Θεραπείας (ΔΑΘ) καταγράφει τον αριθμό, τα κοινωνικο-δημογραφικά χαρακτηριστικά και τα χαρακτηριστικά της χρήσης των ατόμων που απευθύνονται στα αναγνωρισμένα προγράμματα θεραπείας / μείωσης της βλάβης της χώρας για βοήθεια σε σχέση με προβλήματα από τη χρήση ναρκωτικών ουσιών. Ο ΔΑΘ αποτελεί έναν από τους πέντε επιδημιολογικούς δείκτες που εφαρμόζει το ΕΚΤΕΠΝ από το 1994, προκειμένου να αποτυπώσει την κατάσταση του φαινομένου των ναρκωτικών στην Ελλάδα. 1 Η εφαρμογή του βασίζεται στο Ευρωπαϊκό Πρωτόκολλο (Standard Protocol 3,0) του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου. 2 Ο ΔΑΘ προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες σε σχέση με την πορεία του φαινομένου της εξάρτησης στη χώρα, το προφίλ των εξαρτημένων ατόμων, τις μεταβολές στα πρότυπα χρήσης ουσιών (π.χ. ε- νέσιμη χρήση) και τους κινδύνους που συνδέονται με αυτά (π.χ. μολυσματικές ασθένειες). Επιπλέον προσφέρει έμμεση πληροφόρηση για το ρυθμό εμφάνισης νέων περιπτώσεων εξαρτημένων χρηστών (επίπτωση), μέσω της σύγκρισης των ποσοστών των ατόμων που ζητούν και εντάσσονται σε θεραπεία για πρώτη φορά (αιτήσεις για «πρώτη» θεραπεία) με αυτά των ατόμων που έχουν υποβληθεί σε θεραπεία και στο παρελθόν (αιτήσεις με «προηγούμενη» θεραπεία). Στο πλαίσιο εφαρμογής του ΔΑΘ, ως θεραπεία ορίζεται κάθε δραστηριότητα η οποία έχει στόχο να βελτιώσει την ψυχολογική, σωματική ή κοινωνική κατάσταση των ατόμων που ζητούν βοήθεια για προβλήματα από τη χρήση ναρκωτικών. Η θεραπεία παρέχεται συνήθως από εξειδικευμένες υπηρεσίες για χρήστες, αλλά μπορεί επίσης να δοθεί και από γενικές υπηρεσίες που προσφέρουν ιατρική και ψυχολογική βοήθεια σε άτομα που αντιμετωπίζουν πρόβλημα με τα ναρκωτικά. Ο παραπάνω ορισμός, με την ευρεία του έννοια, περιλαμβάνει παρεμβάσεις οι οποίες αποσκοπούν στη μείωση της βλάβης από τα ναρκωτικά σε ενεργούς χρήστες, κι επίσης εκείνες τις παρεμβάσεις των οποίων κύριος στόχος είναι η αποτοξίνωση και η αποχή, μη ιατρικές αλλά και ιατρικές παρεμβάσεις, βραχείες παρεμβάσεις σε κρίση ή συμβουλευτική παρέμβαση ή υποστήριξη, καθώς επίσης και περισσότερο δομημένα μακροχρόνια προγράμματα. Ως θεραπευτικό πρόγραμμα ορίζεται η υπηρεσία η οποία παρέχει θεραπεία, όπως αυτή ορίζεται παραπάνω, σε άτομα με προβλήματα ναρκωτικών. Τα θεραπευτικά προγράμματα μπορεί να βασίζονται σε δομές που είναι ιατρικές ή μη ιατρικές, δημόσιες ή ιδιωτικές, ειδικευμένες ή μη. Οι παρατηρούμενες διαχρονικές μεταβολές στον αριθμό των ατόμων που καταγράφονται ετησίως μέσω του ΔΑΘ απεικονίζουν σε ικανοποιητικό βαθμό την πραγματική τάση του φαινομένου της εξάρτησης και της προβληματικής χρήσης ναρκωτικών στην Ελλάδα. Σημειώνεται, ωστόσο, ότι τα στοιχεία του ΔΑΘ είναι ευαίσθητα τόσο σε μεθοδολογικούς παράγοντες όσο και σε παράγοντες οι οποίοι σχετίζονται με τη λειτουργία των μονάδων που συλλέγουν και διαχειρίζονται τα πρωτογενή στοιχεία. Έτσι, για παράδειγμα, οι διαχρονικές μεταβολές στον ετήσιο αριθμό των καταγραφών στον ΔΑΘ μπορεί να απεικονίζουν συγκυριακές μεταβολές στην επιδημιολογία, τις αντιλήψεις και τα κίνητρα που οδηγούν τους χρήστες στη θεραπεία. Ενδέχεται, ωστόσο, να σχετίζονται με μεταβολές στην ευκολία ή δυσκολία πρόσβασης στα προγράμματα, στη διαθεσιμότητα σε θέσεις θεραπείας και στο βαθμό διείσδυσης των προγραμμάτων στην κοινότητα και στις ευάλωτες ομάδες. Μεταβολές στον ετήσιο αριθμό των καταγραφών του ΔΑΘ μπορεί, τέλος, να συνδέονται και με άλλους παράγοντες, όπως για παράδειγμα τις

85 5. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΒΟΗΘΕΙΑ δυνατότητες που έχουν οι μονάδες σε ανθρώπινους και οικονομικούς πόρους για τη συνεχή και πλήρη συμπλήρωση και αποστολή των εντύπων του ΔΑΘ στο ΕΚΤΕΠΝ, καθώς και τη δυνατότητα που έχει το ΕΚΤΕΠΝ για διαρκή εκπαίδευση και υποστήριξη των επαγγελματιών στις μονάδες / προγράμματα σε θέματα συμπλήρωσης του εντύπου του Δείκτη Αίτησης Θεραπείας. Τάσος Φωτίου, Αργυρώ Ανταράκη 69

86 70 5. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΠΟΥ ΖΗΤΟΥΝ ΒΟΗΘΕΙΑ

87

88

89 6. ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΥΣΙΟΕΞΑΡΤΗΣΗ: ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ 6.1 ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΝΕΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ Οι βασικοί τύποι θεραπείας που παρέχονται στην Ελλάδα για την αντιμετώπιση της ουσιοεξάρτησης είναι οι ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις («στεγνά» θεραπευτικά προγράμματα), η θεραπεία υποκατάστασης οπιοειδών και η σωματική αποτοξίνωση. Οι επίσημα αναγνωρισμένοι φορείς οι οποίοι παρέχουν τους παραπάνω τύπους θεραπείας στη χώρα μας είναι: ο ΟΚΑΝΑ, το ΚΕΘΕΑ, η Μονάδα Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ του Ψυχιατρικού Νοσοκομείου Αττικής (ΨΝΑ), το Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης (ΨΝΘ), η Ψυχιατρική Κλινική του Πανεπιστημίου Αθηνών, γενικά δημόσια νοσοκομεία (σε συνεργασία με τον ΟΚΑΝΑ), το ανεξάρτητο σωματείο ΘΗΣΕΑΣ στο πλαίσιο του Δήμου Καλλιθέας, το Ελληνικό Κέντρο Ψυχικής Υγιεινής και Ερευνών και το Υπουργείο Δικαιοσύνης (φυλακές Ελεώνα). Το 2011 στην Ελλάδα λειτουργούσαν συνολικά ενενήντα δύο (92) θεραπευτικά προγράμματα / μονάδες (εφεξής: δομές θεραπείας) που παρείχαν θεραπεία (βλ. Παράρτημα ΙΙ), εκ των οποίων σαράντα δύο (42) μονάδες υποκατάστασης (33 μονάδες χορηγούν κυρίως βουπρενορφίνη και 9 μονάδες μεθαδόνη), 43 «στεγνά» θεραπευτικά προγράμματα (11 εσωτερικής διαμονής ενηλίκων, 19 εξωτερικής παραμονής ενηλίκων, 12 εξωτερικής παραμονής εφήβων και ένα πρόγραμμα σωματικής αποτοξίνωσης), καθώς και 7 «στεγνά» θεραπευτικά προγράμματα για φυλακισμένους και αποφυλακισμένους χρήστες 1 (Γράφημα 6.1). Γράφημα 6.1: Δομές θεραπείας για την αντιμετώπιση της ουσιοεξάρτησης, ανά τύπο παρέμβασης ( ) Αριθμός μονάδων θεραπείας, N Σύνολο Μονάδες Υποκατάστασης* Στεγνά Εξωτερικής Παραμονής Ενηλίκων** Στεγνά Εσωτερικής Διαμονής Ενηλίκων*** Στεγνά Εξωτερικής Παραμονής Εφήβων**** Παρεμβάσεις στο πλαίσιο του σωφρονιστικού συστήματος * Στις Μονάδες Υποκατάστασης δεν συμπεριλαμβάνονται 5 Μονάδες που έκλεισαν το 2011 (βλ. Παράρτημα ΙΙ: Υπηρεσίες Συμβουλευτικής και Θεραπείας). ** Στα θεραπευτικά προγράμματα εξωτερικής παραμονής ενηλίκων έχει συμπεριληφθεί και ο Συμβουλευτικός Σταθμός Ενηλίκων Ρεθύμνου του ΟΚΑΝΑ, ο οποίος λειτουργεί στο πλαίσιο της Μονάδας Εφήβων Ρεθύμνου του συγκεκριμένου φορέα, καθώς και ο Συμβουλευτικός Σταθμός ΙΙ Κέντρο Εμψύχωσης και Εξωτερικής Παρακολούθησης της Μονάδας Απεξάρτησης 18 ΑΝΩ του ΨΝΑ, που παρέχει υπηρεσίες θεραπείας. *** Στα θεραπευτικά προγράμματα εσωτερικής διαμονής ενηλίκων συμπεριλαμβάνεται και η Μονάδα Σωματικής Αποτοξίνωσης Χρ. Ρογκότης του Τμήματος Αποκατάστασης Εξαρτημένων ΙΑΝΟΣ του ΨΝΘ. **** Στα θεραπευτικά προγράμματα εξωτερικής παραμονής εφήβων δεν συμπεριλαμβάνονται η Μονάδα Εφήβων Θεσσαλονίκης ΝΑΥΤΙΛΟΣ του ΟΚΑΝΑ και το Πρόγραμμα Σωματικής Αποτοξίνωσης της Μονάδας Εφήβων και Νεαρών Ενηλίκων ΑΤΡΑΠΟΣ του ΟΚΑΝΑ που έκλεισαν το 2011, ενώ έχει συμπεριληφθεί το Συμβουλευτικό Κέντρο Εφήβων Ηρακλείου ΚΕΘΕΑ ΑΡΙΑΔΝΗ, που προσφέρει και υπηρεσίες θεραπείας. ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ Για τις παρεμβάσεις στο πλαίσιο του ποινικού / σωφρονιστικού συστήματος για φυλακισμένους και αποφυλακισμένους χρήστες, βλ. Ενότητα 2 του Κεφαλαίου

90 6. ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΥΣΙΟΕΞΑΡΤΗΣΗ: ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ Στην προσπάθεια περαιτέρω επέκτασης του Προγράμματος Υποκατάστασης (ΠΥ), αλλά και μετακίνησης μονάδων, το 2011 ιδρύθηκαν από τον ΟΚΑΝΑ είκοσι δύο (22) νέες Μονάδες Υποκατάστασης σε συνεργασία με δημόσια νοσοκομεία της χώρας σε Αθήνα, Πειραιά και Θεσσαλονίκη, ενώ ανεστάλη η λειτουργία πέντε (5) Μονάδων Υποκατάστασης που λειτουργούσαν στο κέντρο των προαναφερθεισών περιοχών. Τον Αύγουστο του 2011 σε όλη την Ελλάδα λειτουργούσαν 25 Μονάδες Υποκατάστασης, ενώ δύο μήνες μετά (Οκτώβριος 2011) ο αριθμός τους σχεδόν διπλασιάστηκε (42). Τον Αύγουστο του 2012 λειτουργούσαν 52 Μονάδες Υποκατάστασης, ενώ εκτιμάται ότι 13 επιπλέον μονάδες θα αρχίσουν να λειτουργούν τους επόμενους μήνες (Μίχα 2012). Η επέκταση του Προγράμματος Υποκατάστασης έγινε ώστε το ΠΥ να μπορεί να ανταποκριθεί στα προβλήματα των χρηστών και να μικρύνει η λίστα αναμονής, η δε επέκτασή του επισπεύστηκε λόγω της ραγδαίας εξάπλωσης του ιού HIV στην Αθήνα το To 2011, στο πλαίσιο των παρεμβάσεων για φυλακισμένους, άρχισε να λειτουργεί η Θεραπευτική Κοινότητα ΚΕΘΕΑ ΕΝ ΔΡΑΣΕΙ στις γυναικείες φυλακές του Ελεώνα Θηβών, 1 όπου παραχωρήθηκε ειδικός χώρος αποκλειστικής χρήσης για τις εξαρτημένες κρατούμενες. Ωστόσο το 2011 ανεστάλη η λειτουργία του Προγράμματος Σωματικής Αποτοξίνωσης της Μονάδας Εφήβων και Νεαρών Ενηλίκων ΑΤΡΑΠΟΣ του ΟΚΑΝΑ, που λειτουργούσε σε συνεργασία με την Ε Θεραπευτική Μονάδα Υ- ποκατάστασης Αθήνας του ΟΚΑΝΑ και βρισκόταν σε φάση αξιολόγησης το Επίσης, το 2011 ανεστάλη η λειτουργία της Μονάδας Εφήβων Θεσσαλονίκης ΝΑΥΤΙΛΟΣ του ΟΚΑΝΑ, ενώ το Κέντρο Συμβουλευτικής και Έγκαιρης Παρέμβασης ΚΕΘΕΑ ΕΞΑΝΤΑΣ έπαψε να προσφέρει υπηρεσίες θεραπείας το Παράλληλα με τις θεραπευτικές παρεμβάσεις, σημαντικές είναι επίσης και οι υπηρεσίες συμ βουλευτικής που παρέχονται από τους προαναφερθέντες φορείς μέσα από τα Συμβουλευτικά Κέντρα / Σταθμούς / Κέντρα Υποδοχής, Ενημέρωσης και Εισαγωγής (εφεξής: συμβουλευτικά κέντρα), στα οποία γίνεται η πρώτη επαφή όσων αναζητούν βοήθεια για θέματα χρήσης ουσιών. Τα συμβουλευτικά κέντρα, κυρίως στην περίπτωση των ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων («στεγνά» θεραπευτικά προγράμματα), αποτελούν το πρώτο στάδιο της θεραπευτικής διαδικασίας των ατόμων που αναζητούν υποστήριξη σε θέματα χρήσης ουσιών, όπου παρέχεται ενημέρωση, αξιολόγηση της κατάστασης, ατομική και ομαδική συμβουλευτική / υποστήριξη, υπηρεσίες φροντίδας της υγείας, υποστήριξη οικογένειας, ενώ λειτουργούν και ως στάδιο προετοιμασίας για ένταξη στη θεραπευτική φάση. Το 2011 λειτουργούσαν στην Ελλάδα συνολικά σαράντα έξι (46) συμβουλευτικά κέντρα, εκ των οποίων τριάντα δύο (32) απευθύνονταν σε ενήλικες, 2 δέκα (10) απευθύνονταν σε εφήβους και νεαρούς ενήλικες 3 και τέσσερα (4) σε αποφυλακισμένους χρήστες 4 (βλ. Παράρτημα ΙΙ). Επιπλέον, από τα 46 συμβουλευτικά κέντρα τα 44 λειτουργούν στο πλαίσιο των «στεγνών» θεραπευτικών προγραμμάτων, ενώ για το ΠΥ λειτουργούν δύο Κέντρα Υποδοχής, Ενημέρωσης και Προσανατολισμού του ΟΚΑΝΑ σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη. Το Κέντρο Υποδοχής, Ενημέρωσης και Προσανατολισμού Θεσσαλονίκης (ΚΥΕΠΘ) του ΟΚΑΝΑ άρχισε να λειτουργεί το Νοέμβριο του 2011 με στόχο τη δημιουργία ενός ολοκληρωμένου δικτύου παροχής υπηρεσιών προς τα εξαρτημένα άτομα μετά τη ραγδαία ανάπτυξη των Θεραπευτικών Μονάδων Υποκατάστασης του ΟΚΑΝΑ στη Θεσσαλονίκη. 2 Στα συμβουλευτικά κέντρα ενηλίκων συμπεριλαμβάνονται το Ειδικό Ανοικτό Πρόγραμμα Εξαρτημένων Γονέων του ΚΕΘΕΑ στη Θεσσαλονίκη και η Ανοικτή Θεραπευτική Δομή του ΚΕΘΕΑ στη Θεσσαλονίκη που εκτός των άλλων παρέχουν και υπηρεσίες συμβουλευτικής. 3 Στα συμβουλευτικά κέντρα εφήβων και νεαρών ενηλίκων συμπεριλαμβάνεται και η Μονάδα Εφήβων Θεσσαλονίκης ΝΑΥΤΙΛΟΣ του ΟΚΑΝΑ, η οποία στην παρούσα φάση παρέχει κυρίως υπηρεσίες συμβουλευτικής. 4 Για παρεμβάσεις συμβουλευτικής και υποστήριξης για φυλακισμένους χρήστες, βλ. Ενότητα 2 του Κεφαλαίου

91 6. ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΥΣΙΟΕΞΑΡΤΗΣΗ: ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΤΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ΚΑΙ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΚΤΕΠΝ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ Μια από τις βασικές δραστηριότητες του ΕΚΤΕΠΝ είναι η συλλογή και η προώθηση συγκρίσιμων στοιχείων σχετικά με τις υπηρεσίες συμβουλευτικής και κυρίως θεραπείας για την αντιμετώπιση της ουσιοεξάρτησης. Όσον αφορά τις υπηρεσίες συμβουλευτικής, για τη συλλογή σχετικών στοιχείων χρησιμοποιείται το Ερωτηματολόγιο Συμβουλευτικού Κέντρου, το οποίο δημιουργήθηκε το Το συγκεκριμένο ερωτηματολόγιο συμπληρώνεται από κάθε κέντρο χωριστά μία φορά το χρόνο και συλλέγει πληροφορίες που αφορούν τα χαρακτηριστικά των κέντρων, καθώς και συγκεντρωτικά στοιχεία για τους θεραπευομένους. Τα στοιχεία που παρουσιάζονται στην παρούσα Έκθεση σχετικά με τις υπηρεσίες συμβουλευτικής προέρχονται κατά κύριο λόγο από την ανάλυση και την επεξεργασία των στοιχείων που απέστειλαν 39 από τα 42 συμβουλευτικά κέντρα που λειτουργούν πανελλαδικά, ενώ όσον αφορά τέσσερα συμβουλευτικά κέντρα που απευθύνονται σε αποφυλακισμένους χρήστες βλ. Κεφάλαιο 10. Από τα 42 συμβουλευτικά κέντρα, ένα κέντρο δεν ανταποκρίθηκε στη συλλογή στοιχείων του ΕΚΤΕΠΝ, ένα παρείχε μόνο υπηρεσίες θεραπείας κατά το έτος αναφοράς και συμπεριλήφθηκε στην ανάλυση για τις υπηρεσίες θεραπείας, ενώ για τα δύο Κέντρα Υποδοχής, Ενημέρωσης και Προσανατολισμού του ΟΚΑΝΑ σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη βλ. Ενότητα Σε σχέση με τις υπηρεσίες θεραπείας, για τη συλλογή σχετικών στοιχείων από τους φορείς το ΕΚΤΕΠΝ χρησιμοποιεί το Ερωτηματολόγιο για τη Θεραπεία, το οποίο αποτελεί τη δεύτερη αναθεωρημένη εκδοχή (Ιανουάριος 2010) του πρωτότυπου ερωτηματολογίου TUF A (Treatment Unit Form Α, έκδοση Ιουνίου 1997). Το Ερωτηματολόγιο για τη Θεραπεία συμπληρώνεται από κάθε δομή που παρέχει θεραπεία μία φορά το χρόνο και συλλέγει πληροφορίες για τις υπηρεσίες που παρέχονται, καθώς και συγκεντρωτικά στοιχεία για τους θεραπευομένους. Τα στοιχεία που παρουσιάζονται στην παρούσα Έκθεση σχετικά με τις υπηρεσίες θεραπείας προέρχονται κατά κύριο λόγο από την ανάλυση και την επεξεργασία των ερωτηματολογίων που συμπλήρωσαν 79 από τις 85 δομές θεραπείας που λειτουργούν πανελλαδικά, ενώ τα επτά (7) προγράμματα που λειτουργούν σε φυλακές αναφέρονται στην Ενότητα 2 του Κεφαλαίου 10. Από τις 85 δομές εξαιρέθηκαν έξι (6), που δεν έδωσαν στοιχεία, ενώ το πρόγραμμα σωματικής αποτοξίνωσης περιγράφεται χωριστά στην Ενότητα 4 του Κεφαλαίου αυτού. Πρέπει να σημειωθεί ότι, λόγω των συγκεντρωτικών στοιχείων που συλλέγονται από τις δομές συμβουλευτικής και θεραπείας, είναι αδύνατο να ελεγχθούν και να αποφευχθούν τυχόν διπλοεγγραφές ατόμων σε διαφορετικές δομές. 6.2 ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΟ 2011 Στα συμβουλευτικά κέντρα, κυρίως στην περίπτωση των ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων («στεγνά» θεραπευτικά προγράμματα), πραγματοποιείται η πρώτη επαφή όσων αναζητούν θεραπεία για θέματα χρήσης ουσιών, πράγμα το οποίο και αποτελεί το πρώτο στάδιο θεραπευτικής διαδικασίας. Αντίστοιχα, για το ΠΥ του ΟΚΑΝΑ λειτουργούν δύο Κέντρα Υποδοχής, Ενημέρωσης και Προσανατολισμού (Αθήνας και Θεσσαλονίκης), ως στάδιο προετοιμασίας των ατόμων για την εισαγωγή τους στις μονάδες υποκατάστασης. 75

92 6. ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΥΣΙΟΕΞΑΡΤΗΣΗ: ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ Κέντρο Υποδοχής, Ενημέρωσης και Προσανατολισμού του ΟΚΑΝΑ στην Αθήνα Το Κέντρο Υποδοχής, Ενημέρωσης και Προσανατολισμού (ΚΥΕΠ) λειτουργεί από το 2002 στην Αθήνα με κύριο στόχο την αξιολόγηση των αναγκών των εξαρτημένων ατόμων που ζητούν θεραπεία και την παραπομπή τους στην κατάλληλη θεραπευτική δομή (του ΟΚΑΝΑ ή άλλων φορέων). Απώτερος σκοπός της υπηρεσίας αυτής είναι η παροχή πληρέστερων υπηρεσιών, ειδικότερα στα άτομα που υποβάλλουν αίτηση για το (ΠΥ). Από την αρχή της λειτουργίας του Προγράμματος Υποκατάστασης του ΟΚΑΝΑ (1995) μέχρι και το τέλος του 2011 ο συνολικός αριθμός των αιτήσεων που έχουν υποβληθεί ανέρχεται, βάσει αριθμού πρωτοκόλλου, στις Συγκεκριμένα, το ΚΥΕΠ παρέχει ενημέρωση και πληροφόρηση για όλα τα θεραπευτικά προγράμματα και ειδικότερα για το ΠΥ, παραλαμβάνει τις αιτήσεις συμμετοχής στο ΠΥ της Αττικής, χορηγεί έντυπο υλικό σε όλους όσοι προσέρχονται για να υποβάλουν αίτηση, κι επίσης διαχειρίζεται τη λίστα αναμονής των μονάδων υποκατάστασης της Αθήνας και του Πειραιά. Το 2011 κατέθεσαν στο ΚΥΕΠ αίτηση για ένταξη σε θεραπεία στο ΠΥ του ΟΚΑΝΑ για την Αθήνα συνολικά άτομα, εκ των οποίων το 83% ήταν άτομα που έκαναν αίτηση για πρώτη φορά, ενώ το 84% των ατόμων ήταν άνδρες. Ο αριθμός των αιτήσεων που υποβλήθηκαν το 2011 στο ΚΥΕΠ σχεδόν διπλασιάστηκε σε σχέση με το 2010, οπότε και α- νερχόταν στις 675 αιτήσεις. Όσον αφορά το συνολικό αριθμό των αιτήσεων που δέχτηκε ο ΟΚΑΝΑ από όλη την Ελλάδα για ένταξη στο ΠΥ, άτομα κατάθεσαν αίτηση το 2011, καταγράφοντας τον υψηλότερο αριθμό αιτήσεων στην ιστορία του ΠΥ (Γράφημα 6.2). Γράφημα 6.2: Διαχρονική τάση του αριθμού των αιτήσεων για θεραπεία για το Πρόγραμμα Υποκατάστασης του ΟΚΑΝΑ ( ) Αριθμός, Ν ΠΗΓΗ: ΟΚΑΝΑ Έτος Σύνολο Αθήνα Θεσσαλονίκη Υπόλοιπη Ελλάδα Εκτός από την παραλαβή των αιτήσεων συμμετοχής και τη διαχείριση της λίστας, το ΚΥΕΠ του ΟΚΑΝΑ έχει την ευθύνη για τη λήψη ιστορικού και την αξιολόγηση κάθε περιστατικού, κατόπιν συνεντεύξεως και με τη χρήση ειδικών διαγνωστικών εργαλείων, αλλά και συζητήσεως με τον αιτούντα, η οποία ανάλογα με την περίπτωση συνοδεύεται από συστάσεις ή και παροτρύνσεις για την παρακολούθηση «στεγνού» προγράμματος και τη δημιουργία φακέλου ασθενή, όταν πρόκειται να γίνει εισαγωγή στο ΠΥ. Συγκεκριμένα, το 2011 πραγματοποιήθηκαν 33 ο- μάδες προεισαγωγής, τις οποίες ολοκλήρωσαν 76

93 6. ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΥΣΙΟΕΞΑΡΤΗΣΗ: ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ συνολικά 717 άτομα, τα οποία παραπέμφθηκαν σε Μονάδες της Αττικής (μεθαδόνης και βουπρενορφίνης) κατόπιν παραπομπής τους από το ΚΥΕΠ για παθολογικό, μικροβιολογικό, βιοχημικό και ακτινολογικό έλεγχο. Το 2011 παρατηρείται αύξηση του αριθμού των ομάδων προεισαγωγής κατά 65% σε σχέση με το 2010 (το 2010 συγκροτήθηκαν 20 ομάδες προεισαγωγής). Από το σύνολο των ατόμων που ολοκλήρωσαν τις ομάδες προεισαγωγής εισήχθησαν σε μονάδες υποκατάστασης της Αττικής συνολικά 565 άτομα, αύξηση της τάξης του 48% σε σχέση με το 2010 (382 άτομα) (ΚΥΕΠ 2011). Επιπλέον, το ΚΥΕΠ του ΟΚΑΝΑ προσφέρει από το 2007 υπηρεσίες και στο στενό περιβάλλον του χρήστη, που το 2011 εμπλουτίστηκαν διαμορφώνοντας ένα ολοκληρωμένο πλαίσιο παροχής υπηρεσιών σε οικογένειες, γονείς, ζεύγη και άλλα συγγενικά πρόσωπα των εξαρτημένων ατόμων. Κέντρο Υποδοχής, Ενημέρωσης και Προσανατολισμού Θεσσαλονίκης του ΟΚΑΝΑ Το Κέντρο Υποδοχής, Ενημέρωσης και Προσανατολισμού Θεσσαλονίκης (ΚΥΕΠΘ) του ΟΚΑΝΑ λειτουργεί από το Νοέμβριο του 2011 με στόχο την αναβάθμιση του τρόπου λειτουργίας του Προγράμματος Υποκατάστασης και τη βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών προς τα εξαρτημένα άτομα έπειτα από την επέκταση του ΠΥ στη Θεσσαλονίκη. Στην παρούσα φάση η νεοσύστατη αυτή υπηρεσία έχει, μεταξύ άλλων, υπό την ευθύνη της την παραλαβή των αιτήσεων των ενδιαφερομένων για ένταξη στο ΠΥ, τη λήψη σύντομου ιστορικού, την ενημέρωση σχετικά με το ΠΥ στη Θεσσαλονίκη και γενικότερα στη Βόρεια Ελλάδα, τη διαχείριση της λίστας αναμονής των μονάδων της Θεσσαλονίκης, την παραπομπή του ενδιαφερομένου σε άλλα θεραπευτικά προγράμματα ανάλογα με την ηλικία, τις ανάγκες και τον τόπο διαμονής του, την παραπομπή του σε υπηρεσίες υγείας και πρόνοιας, καθώς και την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση του οικογενειακού και ευρύτερου υποστηρικτικού περιβάλλοντος του ενδιαφερομένου. Τέλος, στους στόχους του περιλαμβάνονται η δικτύωση και η συνεργασία με θεραπευτικά προγράμματα, κοινωνικούς φορείς, υπηρεσίες υγείας και μη κυβερνητικές οργανώσεις της Θεσσαλονίκης που ασχολούνται με ευπαθείς ομάδες πληθυσμού. Όσον αφορά τις εκτός Αττικής περιοχές όπου λειτουργούν μονάδες υποκατάστασης, την ευθύνη για όλα τα παραπάνω έχουν οι ίδιες οι μονάδες (http://www.okana.gr) ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΩΝ «ΣΤΕΓΝΩΝ» ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Σύμφωνα με στοιχεία που έδωσαν στο ΕΚΤΕΠΝ τα 38 από τα 40 συμβουλευτικά κέντρα που λειτουργούν στο πλαίσιο των «στεγνών» θεραπευτικών προγραμμάτων (βλ. Παράρτημα ΙΙ), το 2011 απευθύνθηκαν για υπηρεσίες συμβουλευτικής συνολικά άτομα που αντιμετώπιζαν προβλήματα χρήσης ουσιών, εκ των οποίων τα 727 ήταν έφηβοι και τα ενήλικες. Από το συνολικό αριθμό των ατόμων που απευθύνθηκαν στα συμβουλευτικά κέντρα άτομα (ποσοστό 55,3%), απευθύνθηκαν σε αυτά για πρώτη φορά. Το 83,5% του πληθυσμού των συμβουλευτικών κέντρων αποτελείται από άνδρες, ενώ το 87,1% του συνόλου των ατόμων ήταν κάτω των 40 ετών. Ως κύρια ουσία χρήσης από το σύνολο των θεραπευομένων αναφέρονται τα οπιούχα (80,8%), ενώ από μικρότερο αριθμό θεραπευομένων αναφέρονται η κάνναβη (12,8%) και η κοκαΐνη (4,2%). Πιο συγκεκριμένα, όσον αφορά τα συμβουλευτικά κέντρα εφήβων, τα μεγαλύτερα ποσοστά συγκεντρώνουν η κάνναβη και τα οπιούχα με ποσοστά 57,2% και 33,9%, αντίστοιχα, ενώ στα συμβουλευτικά κέντρα ενηλίκων τα οπιούχα αναφέρονται από το μεγαλύτερο ποσοστό (87,7%) και η κάνναβη από το 6,2% των ατόμων. Η μέση διάρκεια προβλεπόμενης παραμονής στη φάση του συμβουλευτικού κέντρου είναι 1-2 μήνες. Ωστόσο παρέχεται η δυνατότητα παραμονής πέραν του προκαθορισμένου χρονικού διαστήματος από το σύνολο σχεδόν των κέντρων. Τα συμβουλευτικά κέντρα παρέχουν υπηρεσίες προσαρμοσμένες στις ανάγκες πληθυσμών, οι ο- ποίες ορίζονται με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Συγκεκριμένα, 8 στα 10 κέντρα παρέχουν υπηρεσίες προσαρμοσμένες σε άτομα υπό δικαστική επιτήρηση ή αναστολή, περίπου 8 στα 10 σε πρόσφατα 77

94 6. ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΥΣΙΟΕΞΑΡΤΗΣΗ: ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ αποφυλακισμένα άτομα, περίπου 8 στα 10 σε μετανάστες, 1 στα 2 σε αστέγους, 1 στα 2 σε μητέρες, ενώ 8 στα 10 σε υποδίκους, 1 στα 2 σε άτομα με ψυχιατρική συννοσηρότητα και 1 στα 2 σε εφήβους. Όλα σχεδόν τα κέντρα παρέχουν ενημέρωση και ευαισθητοποίηση, καθώς επίσης και ατομική και ομαδική ψυχοθεραπεία. Μεγάλη έμφαση δίνεται και σε θέματα προσωπικής υγιεινής και μολυσματικών ασθενειών, αφού όλα σχεδόν τα συμβουλευτικά κέντρα παρέχουν ενημέρωση και καθοδήγηση στα ζητήματα αυτά, ενώ 8 στα 10 κέντρα παρέχουν, επιπλέον, συμβουλές και υποστήριξη σε νομικά θέματα. Όσον αφορά την έκβαση, από το σύνολο των ατόμων που δέχτηκαν τις υπηρεσίες των συμβουλευτικών κέντρων στο πλαίσιο των «στεγνών» θεραπευτικών προγραμμάτων το 14,5% (763 άτομα) συνέχισε την παρακολούθηση του προγράμματος μέχρι το τέλος του 2011 (στοιχεία για 37 από τα 38 συμβουλευτικά κέντρα). Το υπόλοιπο 85,5% (4.504 άτομα) των ατόμων που δέχτηκαν τέτοιου είδους υπηρεσίες το 2011 αποχώρησαν από τους συμβουλευτικούς σταθμούς. Οι κύριοι λόγοι αποχώρησης από τα συμβουλευτικά κέντρα ήταν α) η οικειοθελής αποχώρηση (44,5%), β) η εισαγωγή στην κύρια φάση θεραπείας (40%) και γ) η παραπομπή σε άλλο κέντρο ή υπηρεσία (10%). 6.3 ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟ 2011 Οι 78 δομές θεραπείας 5 οι οποίες παρείχαν στοιχεία για τις υπηρεσίες θεραπείας που προσέφεραν το 2011 διακρίνονται στους ακόλουθους τύπους: 39 θεραπευτικές μονάδες υποκατάστασης. Επτά (7) από αυτές τις μονάδες έχουν ως κύρια ουσία χορήγησης τη μεθαδόνη, ενώ τριάντα δύο (32) τη βουπρενορφίνη (για περισσότερες πληροφορίες, βλ. Ενότητα 6.3.1). 39 «στεγνά» θεραπευτικά προγράμματα. Πιο συγκεκριμένα, πρόκειται για δέκα (10) προγράμματα εσωτερικής διαμονής ενηλίκων, δεκαεπτά (17) εξωτερικής παραμονής ενηλίκων και δώδεκα (12) εξωτερικής παραμονής εφή- 5 Για τη Μονάδα Σωματικής Αποτοξίνωσης βλ. Ενότητα 6.3.3, ενώ για τα προγράμματα στις φυλακές βλ. Κεφάλαιο 10. βων (για περισσότερες πληροφορίες, βλέπε Ενότητα 6.3.2). Θεραπευόμενοι Το 2011 η δηλωθείσα συνολική δυναμικότητα των προαναφερθεισών θεραπευτικών δομών ήταν άτομα (στοιχεία για 75 από τα 78 προγράμματα) (Γράφημα 6.3). Οι μονάδες υποκατάστασης διαθέτουν τις περισσότερες θέσεις θεραπείας (6.789, 86,5%, Γράφημα 6.6) σε σύγκριση με τα «στεγνά» θεραπευτικά προγράμματα (1.064, 13,5%, Γράφημα 6.13), δηλαδή διαθέτουν πάνω από 6 φορές περισσότερες θέσεις. Η δυναμικότητα αναφέρεται στο αριθμό των κλινών / χώρων σε κέντρο εσωτερικής διαμονής ή στο μέσο όρο των χρηστών που μπορούν να εξυπηρετηθούν μηνιαίως σε κέντρο ημερήσιας φροντίδας ή θεραπευτική μονάδα εξωτερικής παραμονής. Όσον αφορά το συνολικό αριθμό ατόμων που παρακολούθησαν την κυρίως θεραπευτική φάση κατά το έτος αναφοράς πρόκειται για άτομα, εκ των οποίων (54,5%) βρίσκονταν ήδη υπό θεραπεία με την έναρξη του 2011, ενώ ο συνολικός αριθμός των εισαγωγών ανέρχεται σε (45,5%) εξαρτημένους 6 (Γράφημα 6.3). Επιπρόσθετα, το 75% (6.783, Γράφημα 6.6) από το σύνολο αριθμό των θεραπευομένων για το 2011 βρίσκονταν σε μονάδα υποκατάστασης, ενώ το υπόλοιπο 25% (2.264, Γράφημα 6.13) σε «στεγνό» θεραπευτικό πρόγραμμα. Στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης το 2010 υπολογίζεται ότι παρακολούθησαν θεραπευτικά προγράμματα πάνω από ε- ξαρτημένοι από παράνομες ουσίες. Από αυτούς περισσότεροι από τους μισούς παρακολούθησαν το Πρόγραμμα Υποκατάστασης. (EMCDDA 2012) 6 Ο αριθμός των εισαγωγών αναφέρεται σε άτομα και όχι σε περιστατικά, δεν περιλαμβάνονται δηλαδή επανεισαγωγές των ίδιων ατόμων κατά τη διάρκεια του έτους στην ίδια δομή. Ωστόσο δεν είναι εφικτός ο έλεγχος για τον αποκλεισμό διπλοεγγραφών μεταξύ των διαφορετικών δομών θεραπείας. 78

95 6. ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΥΣΙΟΕΞΑΡΤΗΣΗ: ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ Γράφημα 6.3: Διαχρονική τάση της δυναμικότητας και του αριθμού των θεραπευομένων ( ) Αριθμός, Ν Έτος Δυναμικότητα Εξαρτημένοι που συνεχίζουν τη θεραπεία από το προηγούμενο έτος Εισαγωγές Σύνολο εξαρτημένων ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ 2012 Κατά την περίοδο παρατηρείται σταθερή αύξηση στη δυναμικότητα των θεραπευτικών προγραμμάτων. Η αύξηση αυτή αποτυπώνεται στο Γράφημα 6.3 και συνδέεται άμεσα με την αύξηση των δομών θεραπείας στη διάρκεια των ετών (Γράφημα 6.1). Πιο συγκεκριμένα, το 2011 παρατηρείται αύξηση στη δυναμικότητα των θεραπευτικών δομών κατά 18,8% σε σχέση με το 2010, αύξηση που οφείλεται κυρίως στο άνοιγμα των νέων μονάδων του ΠΥ. Αντίστοιχα διαπιστώνεται αύξηση στο σύνολο των ατόμων που εντάχθηκαν σε κάποια θεραπευτική δομή ανά έτος, όπως αυτό προκύπτει από το άθροισμα των ατόμων που βρίσκονται ήδη σε θεραπεία με την έναρξη του έτους αναφοράς και των εισαγωγών κατά το έτος αναφοράς (το 2002 ήταν άτομα, ενώ το 2011 ήταν άτομα). Το 2011 διαπιστώνεται αύξηση και στο σύνολο των ατόμων που εντάχθηκαν σε κάποια θεραπευτική δομή κατά 9,1% σε σχέση με το 2010, ενώ η αύξηση αυτή φαίνεται να οφείλεται μόνο στην αύξηση των εισαγωγών κατά 31% σε σχέση με το 2010 (Γράφημα 6.3). Ως κύρια ουσία κατάχρησης αναφέρονται από τους θεραπευομένους τα οπιούχα (6.782 άτομα, 86,5%), ενώ από μικρότερο αριθμό θεραπευομένων αναφέρονται η κάνναβη (314 άτομα, 3,7%), η κοκαΐνη (179 άτομα, 2,3%) και τα υπνωτικά / κατασταλτικά (133 άτομα, 1,6%). Ενέσιμη χρήση πριν από την ένταξή τους στη συγκεκριμένη δομή δήλωσαν (59,8%) άτομα σε θεραπεία κατά τη διάρκεια του έτους αναφοράς (στοιχεία για 74 από τις 78 δομές). Από το σύνολο των ατόμων σε θεραπεία (36%) είναι άνω των 40 ετών (στοιχεία για 76 από τις 78 δομές). (Σε σχέση με την ηλικία, όσον αφορά τις νέες εισαγωγές, βλ. επίσης Κεφάλαιο 5.) Όσον αφορά την έκβαση της θεραπευτικής διαδικασίας, στοιχεία έδωσαν οι 75 από τις 78 δομές. Συγκεκριμένα, θεραπευόμενοι (74,5%) συνέχιζαν την παρακολούθηση του προγράμματος μέχρι το τέλος του 2011, ενώ οι θεραπευόμενοι (25,5%) που αποχώρησαν από τα θεραπευτικά προγράμματα είχαν ως κυριότερους λόγους α) την οικειοθελή αποχώρηση (37,9%), β) την ολοκλήρωση της θεραπείας (22,6%), γ) την πρόωρη χορήγηση εξιτηρίου (19,9%) και δ) την παραπομπή σε άλλη μονάδα ή υπηρεσία (13,3%). 79

96 6. ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΥΣΙΟΕΞΑΡΤΗΣΗ: ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ Σύνολο θεραπευομένων για κάθε τύπο παρέμβασης Στην Ελλάδα οι δομές που παρέχουν θεραπεία για την ουσιοεξάρτηση χωρίζονται σε τέσσερις διαφορετικούς τύπους παρέμβασης: α) θεραπεία υποκατάστασης οπιοειδών, β) ψυχοκοινωνικές θεραπευτικές παρεμβάσεις (εσωτερικής διαμονής ενηλίκων, εξωτερικής παραμονής ενηλίκων, εξωτερικής παραμονής εφήβων), γ) ψυχοκοινωνικές θεραπευτικές παρεμβάσεις στο πλαίσιο του σωφρονιστικού συστήματος (βλ. Ενότητα 10.2) και δ) σωματική αποτοξίνωση (βλ. Ενότητα του παρόντος Κεφαλαίου). Το 2011 ο συνολικός αριθμός των ατόμων που δέχτηκαν θεραπεία για κάθε τύπο παρέμβασης ανήλθε στους 9.721, εκ των οποίων οι (ποσοστό που αντιστοιχεί στο 52,1% των θεραπευομένων) βρίσκονταν ήδη σε κάποια θεραπευτική δομή με την έναρξη του 2011, ενώ άτομα (ποσοστό που αντιστοιχεί στο 47,9%) εισήχθησαν κατά τη διάρκεια του Τύπος παρέμβασης Αριθμός θεραπευομένων Παρέμβαση υποκατάστασης Ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις («στεγνά» θεραπευτικά προγράμματα) Παρεμβάσεις στο πλαίσιο του σωφρονιστικού συστήματος 394 Μονάδες σωματικής αποτοξίνωσης 280 Συνολικός αριθμός θεραπευομένων Στελέχωση Το 2011 στις θεραπευτικές δομές απασχολήθηκαν συνολικά άτομα (έμμισθο προσωπικό). Το 48,3% των ατόμων αυτών εργάζεται σε «στεγνά» θεραπευτικά προγράμματα και το 51,7% σε μονάδες υποκατάστασης (Γράφημα 6.4). Το 2011 παρατηρήθηκε αύξηση του αριθμού των εργαζομένων της τάξης του 7,2% σε σχέση με το 2010, η οποία οφείλεται κυρίως στο άνοιγμα των νέων μονάδων υποκατάστασης. Από το 2002 μέχρι το 2011 ο αριθμός των εργαζομένων σε θεραπευτικές δομές αυξανόταν διαρκώς, με εξαίρεση το 2010, οπότε και παρατηρήθηκε μείωση του αριθμού των εργαζομένων της τάξης του 4,4% σε σχέση με το 2009 (Γράφημα 6.4). Από το σύνολο των εργαζομένων πλήρους απασχόλησης σε δομές θεραπείας 318 άτομα εργάζονται και σε άλλα προγράμματα του ίδιου φορέα ή σε άλλες φάσεις (π.χ. επανένταξη). Γράφημα 6.4: Διαχρονική τάση του αριθμού των εργαζομένων σε δομές θεραπείας της ουσιοεξάρτησης ( ) Αριθμός, Ν Έτος Σύνολο Στεγνά Προγράμματα Πρόγραμμα Υποκατάστασης ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ

97 6. ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΥΣΙΟΕΞΑΡΤΗΣΗ: ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ Στο Γράφημα 6.5 παρουσιάζονται οι ειδικότητες που στελεχώνουν τις θεραπευτικές δομές. Το 2011 τα μεγαλύτερα ποσοστά του έμμισθου προσωπικού αντιστοιχούν σε διοικητικούς υπαλλήλους / προσωπικό λογιστηρίου / προγραμματιστές και φύλακες / προσωπικό καθαριότητας / προσωπικό συντήρησης εγκαταστάσεων (22,9%, 255 εργαζόμενοι). Παρόμοια ποσοστά συγκεντρώνουν ειδικότητες όπως ψυχολόγοι και οι άλλοι θεραπευτές / σύμβουλοι (21,7%, 242 εργαζόμενοι) και νοσηλευτές / επισκέπτες υγείας (20,2%, 225 εργαζόμενοι). Ψυχίατροι και ιατροί άλλων ειδικοτήτων αντιπροσωπεύουν το 11,1% των εργαζομένων (123 εργαζόμενοι) σε δομές θεραπείας, όπου στην πλειονότητά τους (ποσοστό 76%) απασχολούνται σε μονάδες υποκατάστασης (έναντι ποσοστού 24% που εργάζονται σε «στεγνά» προγράμματα). Επίσης, στις θεραπευτικές δομές απασχολούνται εκπαιδευτές / καθηγητές / γυμναστές (7,5%, 83 εργαζόμενοι, όλοι σε «στεγνά» προγράμματα) ενώ ίδιο ποσοστό (7,5%) συγκεντρώνουν και οι κοινωνικοί λειτουργοί (83 εργαζόμενοι). Γράφημα 6.5: Στελέχωση θεραπευτικών προγραμμάτων, ανά ειδικότητα (2011) Αριθμός, Ν Διοικητικοί Υπάλληλοι / Λογιστές / Προγραμματιστές (N=128) Φύλακες / Καθαριστές / Συντηρητές εγκαταστάσεων (N=127) Ψυχολόγοι (N=183) Άλλοι θεραπευτές / σύμβουλοι (Ν=59) Νοσηλευτές / Επισκέπτες υγείας 225 Ψυχίατροι (N=84) Άλλοι ιατροί (N=39) 123 Καθηγητές / Γυμναστές 83 Κοινωνικοί λειτουργοί 83 Άλλοι 64 Κοινωνιολόγοι / Κοινωνικοί ανθρωπολόγοι 21 Προσωπικό έρευνας 17 ΠΗΓΗ: ΕΚΤΕΠΝ 2012 Εκτός από το έμμισθο προσωπικό, κατά το έτος αναφοράς εργάστηκαν εθελοντικά στις προαναφερθείσες δομές θεραπείας 75 συνολικά άτομα (62 ά- τομα το 2010). Οι εθελοντές παρείχαν υπηρεσίες διαφόρων ειδικοτήτων, όπως εκπαιδευτές / καθηγητές / γυμναστές, ψυχολόγοι, κοινωνιολόγοι, κοινωνικοί ανθρωπολόγοι, ειδικοί επανένταξης, κοινωνικοί λειτουργοί, νοσηλευτές / επισκέπτες υγείας, προσωπικό έρευνας, καθώς και ιατροί. Επιπλέον, 38 πρώην χρήστες εργάζονται έναντι αμοιβής σε θεραπευτικές δομές, ενώ 4 πρώην χρήστες απασχολούνται σε εθελοντική βάση. Οι υπηρεσίες που προσφέρουν είναι κυρίως συνεδρίες ατομικής συμβουλευτικής, συντονισμός σε συνεδρίες ομαδικής θεραπείας, διαλέξεις ή ομιλίες και δουλειά-στοδρόμο (street-work). Με στόχο τη διασφάλιση της ποιότητας των προσφερόμενων υπηρεσιών, το 2011 η πλειονότητα των «στεγνών» προγραμμάτων (77%) πραγματοποίησαν κάποιο πρόγραμμα αξιολόγησης της θεραπευτικής διαδικασίας ή της θεραπευτικής έκβασης, ενώ μόνο δύο μονάδες υποκατάστασης ανέφεραν κάποια εσωτερική ή εξωτερική διαδικασία αξιολόγησης. Με στόχο τη βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών, όλες σχεδόν οι θεραπευτικές δομές (9 στις 10) φροντίζουν για την παροχή επιμόρφωσης και 81

98 6. ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΥΣΙΟΕΞΑΡΤΗΣΗ: ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ εκπαίδευσης στο προσωπικό, εξασφαλίζοντας κατά κύριο λόγο τη συμμετοχή μέρους του προσωπικού τους σε διαλέξεις / σεμινάρια που διοργανώνονται είτε από το φορέα στον οποίο ανήκει η δομή είτε από άλλους φορείς, καθώς και παρέχοντας επιστημονική εποπτεία στο θεραπευτικό προσωπικό ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΜΟΝΑΔΕΣ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ Βασικοί στόχοι του Προγράμματος Υποκατάστασης του ΟΚΑΝΑ είναι η μείωση της χρήσης ναρκωτικών, καθώς και των συναφών με τη χρήση προβλημάτων (κοινωνικών και υγείας), η διασφάλιση της δημόσιας υγείας από τη μετάδοση μολυσματικών ασθενειών, καθώς και η παροχή υποστήριξης σε άτομα τα ο- ποία επιθυμούν να απεξαρτηθούν από τις ουσίες. Κύρια επιδίωξη αποτελεί η σταθεροποίηση σε έναν κανονικό τρόπο ζωής, που θα συνοδεύεται από βελτίωση των οικογενειακών και κοινωνικών σχέσεων, καθώς και από ενδιαφέρον για εκπαίδευση / κατάρτιση, για εργασία και επαγγελματική αποκατάσταση. Οι θεραπευτικές μονάδες υποκατάστασης διακρίνονται σε δύο βασικούς τύπους, σύμφωνα με την κύρια φαρμακευτική ουσία που χορηγείται α) στις μονάδες που εφαρμόζουν θεραπεία υποκατάστασης με κύρια ουσία χρήσης τη μεθαδόνη (εφεξής: μονάδες υποκατάστασης μεθαδόνης) και β) στις μονάδες που χορηγούν βουπρενορφίνη ως υποκατάστατο (εφεξής: μονάδες υποκατάστασης βουπρενορφίνης) (Παράρτημα ΙΙ). Θεραπευόμενοι Με βάση τα στοιχεία του ΕΚΤΕΠΝ (για 39 από τις 42 συνολικά μονάδες υποκατάστασης που λειτουργούσαν στα τέλη του 2011), η συνολική δυναμικότητα των μονάδων που παρείχαν θεραπεία υποκατάστασης το 2011 ήταν θέσεις (στοιχεία για 38 από τις 39 μονάδες), ενώ ο συνολικός αριθμός των θεραπευομένων που παρακολούθησαν το Πρόγραμμα Υποκατάστασης ήταν άτομα, εκ των οποίων το 32,7% (2.218 άτομα) στις μονάδες υποκατάστασης μεθαδόνης και το 67,3% (4.565 άτομα) στις μονάδες υποκατάστασης βουπρενορφίνης. Ο αριθμός των ατόμων που βρίσκονται σε θεραπεία υποκατάστασης στην Ευρωπαϊκή Έ- νωση αυξάνεται διαρκώς. Το 2010 υπολογίζεται ότι παρακολούθησαν πρόγραμμα υποκατάστασης περίπου άτομα, ενώ το 2008 ο αριθμός αυτός ήταν άτομα και το 2003 (EMCDDA 2012). Από το σύνολο των εισαγωγών (2.584 άτομα) που πραγματοποιήθηκαν το 2011 ποσοστό 16,9% αντιστοιχεί σε μονάδες υποκατάστασης μεθαδόνης και 83,1% σε μονάδες υποκατάστασης βουπρενορφίνης (Γράφημα 6.6). Γράφη&m