The Lilly Suicides. Ρεσάλτο

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "The Lilly Suicides. Ρεσάλτο"

Transcript

1 The Lilly Suicides Ρεσάλτο

2 oι αυτοκτονίες της lilly από τον Richard DeGrandpre 1 Ο William Forsyth γνώρισε και παντρεύτηκε τη γυναίκα του, τη June, το Μετά από δύο χρόνια στρατιωτικής θητείας στη Δυτική Γερμανία, ο Bill έφυγε με τη June για το Los Angeles, όπου είχε μεγαλώσει ο Bill. Σύντομα αφού φτάσανε, ο Bill αγόρασε μερικά Volkswagen και ξεκίνησε μία επιχείρηση ενοικίασης αυτοκινήτων, κοντά στο αεροδρόμιο του Los Angeles. Στην αρχή τα πράγματα ήταν δύσκολα, αλλά σταδιακά η επιχείρηση έπιασε. Σύντομα, ο Bill και η June έκαναν δύο παιδιά, τη Susan και τον Bill Jr., και η επιχείρηση και οι υπόλοιπες περιουσιακές επενδύσεις συνέχιζαν να αναπτύσσονται. Τότε το 1986, τις ρευστοποίησαν. Τέσσερα χρόνια αργότερα, μετά από περισσότερα από τριάντα χρόνια στην California, ο Bill και η June αποσύρθηκαν στο Miami, όπου ζούσε ο Bill Jr. Ο Bill Forsyth ήταν 61 χρόνων εκείνη την εποχή. Η June ήταν 54. Όπως συχνά συμβαίνει με νέους συνταξιούχους, οι οποίοι ξαφνικά αφήνουν το σπίτι τους για τη ρομαντική περιπέτεια μιας καινούριας ζωής, η αλλαγή ήταν δύσκολη για τον Bill Forsyth. Η μετακόμιση στη Hawaii δεν του έκατσε καλά, παρόλο που η γυναίκα του ήταν ευχαριστημένη, και μάλιστα ακμάζουσα. Οι προσωπικές δυσκολίες οδήγησαν σε συζυγικές δυσκολίες. Αλλά, ο σύμβουλος γάμου φάνηκε να βοηθάει, και υπήρχε μια γενική αίσθηση στην οικογένεια ότι ο Bill θα ξεπερνούσε τις δυσκολίες του. Τρία χρόνια μετά τη μετακόμιση στο Maui, με τον Bill να νοιώθει ακόμα ανήσυχος, ένας τοπικός ψυχίατρος του χορήγησε Prozac. Πέρα από το ότι είχε διαγνωστεί ως καταθλιπτικός, ο ψυχίατρος, ο οποίος εξέταζε τον Bill από την προηγούμενη χρονιά, δεν πίστεψε ότι ήταν σοβαρά καταθλιπτικός ή αυτοκτονικός. Μάλιστα, ο Bill Forsyth ποτέ δεν μίλησε ή αποπειράθηκε για αυτοκτονία ούτε είχε κανένα ιστορικό βιαιότητας, οικιακής ή διαφορετικής. Μετά την πρώτη του ημέρα παίρνοντας Prozac, ο Bill ένοιωθε όπως θα περιμένεις, εάν έχεις διαβάσει το Listening to Prozac, του Peter Kramer. Ήταν «καλύτερα κι από καλά». Όμως, την επόμενη μέρα, ένοιωθε απαίσια, και πρώτη φορά έθεσε τον εαυτό του υπό νοσοκομειακή φροντίδα. Δέκα μέρες μετά, ο Bill ένοιωθε αρκετά καλά για να φύγει από το νοσοκομείο. Ακόμα έπαιρνε Prozac. Όλοι έμοιαζαν να συμφωνούν ότι τα πήγαινε καλύτερα, και η οικογένεια προγραμμάτισε ένα ταξίδι με πλοίο, για την επόμενη ημέρα. Όταν οι γονείς του δεν κατάφεραν να εμφανιστούν εκείνο το απόγευμα, ο Bill Jr., πήγε στο σπίτι τους, όπου βρήκε τους γονείς του να κείτονται νεκροί, μέσα σε μία λίμνη αίματος. Έντεκα μέρες αφού έπαιρνε Prozac, ο Bill Forsyth είχε πάρει ένα οδοντωτό μαχαίρι από την κουζίνα και μαχαίρωσε τη γυναίκα του δεκαπέντε φορές. Έπειτα πήρε το μαχαίρι, το σταθεροποίησε σε μία καρέκλα, και ανασκολόπισε τον εαυτό του. Οι καταθλιπτικοί άνθρωποι μερικές φορές κάνουν απελπισμένες πράξεις. Όμως, αυτές ήταν παράλογες πράξεις που, τουλάχιστον για όσους γνώριζαν τον Bill Forsyth, ήταν απλώς αφάνταστες. Για τα δύο μεγάλα του παιδιά, η μόνη πιθανή εξήγηση ήταν το φάρμακο. Κι έτσι ο Bill Jr, και η Susan αποφάσισαν να κάνουν μήνυση. Οι δικηγόροι τους θα ισχυρίζονταν αργότερα ότι το Prozac μπορεί να προκαλέσει ένα είδος ψυχολογικής διαταραχής ένα παράξενο και εφιαλτικό σύνδρομο, μοναδικό στην οικογένεια φαρμάκων του Prozac, στιγματισμένο από σκέψεις αυτοκτονίας, ακραίας ταραχής, συναισθηματική εξασθένιση, και ακατάσχετη επιθυμία θανάτου. Θα υποστήριζαν επίσης ότι ή εταιρεία γνώριζε τους κινδύνους αυτούς και, αντί να προειδοποιήσει τους ιατρούς να προσέχουν για τους κινδύνους αυτούς, δούλεψε προσεκτικά ώστε να τους κρύψει κάτω από το χαλί. Η υπόθεση Forsyth δεν ήταν η πρώτη μήνυση αδικαιολόγητου θανάτου, που υποβλήθηκε κατά της Eli Lilly, ούτε η πρώτη που έφτασε στα δικαστήρια. Η πρώτη, γνωστή ως υπόθεση Fentress, αφορούσε τα γεγονότα ενός πρωινού των αρχών Σεπτεμβρίου του 1989, όταν ο Joseph Wesbecker βάδισε μέσα στο εργοστάσιο 2

3 τυπογραφικών Louisville, όπου δούλευε, οπλισμένος με ένα AK-47 και μερικά πιστόλια, και άρχισε να πυροβολεί. 2 «Λυπάμαι, Dickie», είπε σε έναν συνάδελφό του πριν τον πυροβολήσει πέντε φορές. Όταν όλα τελείωσαν, ο Wesbecker είχε πυροβολήσει είκοσι ανθρώπους, σκοτώνοντας οκτώ, και μετά πυροβόλησε και σκότωσε τον εαυτό του. Ένα μήνα πριν τους πυροβολισμούς, ο Wesbecker είχε τεθεί σε αγωγή Prozac. Κατά πόσο το Prozac τον έκανε να το κάνει, δε θα μάθουμε ποτέ. Ένα πράγμα που ξέρουμε όμως, είναι ότι δεν τον έκανε να νοιώσει καλύτερα κι από καλά. Η υπόθεση Fentress, υπό τη Joyce Fentress, χήρα τώρα, και μία από τους αρκετούς μηνυτές που άσκησαν μηνύσεις μετά το μακελειό του Wesbecker, ήταν η πρώτη από τις 160 υποθέσεις που κρέμονταν κατά του Prozac, το φθινόπωρο του Έως τότε, το Prozac αντιπροσώπευε κιόλας περίπου το ένα τρίτο των εσόδων της Lilly, κάπου στα δύο δισεκατομμύρια δολάρια. Μηνύσεις ασκήθηκαν από οικογένειες ανθρώπων που είχαν αυτοκτονήσει ενώ έπαιρναν Prozac, οικογένειες εκείνων που είχαν δολοφονηθεί από ανθρώπους που το έπαιρναν, και άτομα τα οποία είχαν τα ίδια βλάβες ενώ έπαιρναν Prozac, συμπεριλαμβανομένης μιας γυναίκας που δούλευε στην Eli Lilly σαν εκπρόσωπος πωλήσεων. Πολλές από αυτές τις υποθέσεις απορρίφθηκαν. Άλλες ρυθμίστηκαν, μερικές με μεγάλα ποσά. Αλλά η Lilly δεν μπορούσε να κανονίσει την υπόθεση Fentress. Ο Wesbecker ήταν τρελός, πίστευαν, και η περίπτωσή του θα έστελνε το σωστό μήνυμα: μην πάτε τη Lilly και τοprozac στα δικαστήρια γιατί θα χάσετε. Και είχαν ένα δίκιο. Τουλάχιστον ένα χρόνο προτού ξεκινήσει το Prozac, ο Wesbecker άρχισε να αγοράζει όπλα και πυρομαχικά και άσκουσε απειλές. Επίσης, είχε ένα ιστορικό ψυχολογικών προβλημάτων, τα οποία τον οδήγησαν να λάβει διάφορα ψυχιατρικά φάρμακα πριν τεθεί στο Prozac. Άλλες πτυχές της υπόθεσης, όμως, ήταν περίεργες, αν όχι επιβλητικές. Ένα μήνα αφού ξεκίνησε το Prozac, ο Wesbecker επέστρεψε στον ψυχίατρό του, ο οποίος τον βρήκε αλλαγμένο. Ήταν ταραγμένος, η διάθεσή του ήταν ακανόνιστη, και η συμπεριφορά του ακόμα πιο παράξενη απ ότι συνήθιζε. Ο Coleman, ο ψυχίατρος, προσπάθησε να πείσει τον Wesbecker να σταματήσει το φάρμακο, το οποίο θεώρησε υπεύθυνο για την ταραχή του, και γύρισε στο νοσοκομείο για επιπλέον αξιολόγηση. Ο Wesbecker, αντί αυτού, πήγε στη δουλειά του. Μετά το μακελειό του Wesbecker, η Eli Lilly επίσης έπιασε δουλειά, χτίζοντας μια υπόθεση κατά του Wesbecker, η οποία εμπεριείχε περίπου 400 καταθέσεις ανθρώπων που των γνώριζαν. Οι δικηγόροι της Lilly ήταν αποφασισμένοι να δείξουν ότι η τρέλα του Wesbecker, ήταν προϊόν του ταπεινού περιβάλλοντος της παιδικής του ηλικίας και της ασυνήθιστης ψυχολογικής του ανάπτυξης. Με άλλα λόγια, η ίδια εταιρεία που βασίζεται στο να πουλήσει στην αγορά την ιδέα ότι, η κατάθλιψη είναι ένα εσώτερο πρόβλημα βιοχημείας, αποστρεφόταν των βιοχημικών θεωριών της, κατηγορώντας αντίθετα το εξωτερικό περιβάλλον. Βοηθούμενοι, κατά κάποιο τρόπο, από τον ειδικό τους μάρτυρα, τον διαμαρτυρόμενο αντί-ψυχίατρο Peter Breggin, οι δικηγόροι των μηνυτών πρόσεξαν την αντίφαση: εάν το φάρμακο της Lilly λειτουργούσε μεταβάλλοντας με χημικό τρόπο τη διάθεση και τη συμπεριφορά, γιατί δε μπορούσε να είναι δυνατό ότι το φάρμακό της ήταν η αιτία για την καταστροφική διάθεση και συμπεριφορά που παρατηρήθηκε από τον ψυχίατρο του Wesbecker ακριβώς πριν το μακελειό; Οι δικηγόροι των μηνυτών ήθελαν επίσης να δείξουν στο δικαστήριο ότι η Lilly είχε ένα ιστορικό στην απόκρυψη άσχημων νέων σχετικά με τα φάρμακά της, ένα ιστορικό που έδειχνε ένα πρότυπο που τοποθετούσε τα κέρδη της εταιρείας πάνω από τη δημόσια ασφάλεια. Το 1985, η Lilly και ένας διευθυντής της, είχαν κριθεί ένοχοι σε 25 εγκληματικές κατηγορίες για την έλλειψη της αναφοράς εχθρικών αντιδράσεων για το αντιφλεγμονώδες Oraflex, με τέσσερις θανάτους, στην FDA (τελικά η FDA συνέδεσε το φάρμακο με αρκετές ντουζίνες θανάτων στις ΗΠΑ και αρκετές εκατοντάδες στο εξωτερικό). Αλλά ο δικαστής στην υπόθεση Fentress/ Wesbecker, ο John Potter, είπε όχι. Το υλικό ήταν αδίκως προκατειλημμένο και δεν θα επιτρεπόταν στη δίκη. Αλλά τότε, οι δικηγόροι της Lilly έκαναν γκάφα με το να καταθέτουν επανειλλημένα ότι ανέκαθεν η εταιρεία έπαιρνε στα σοβαρά τις αναφορές για εχθρικές φαρμακευτικές επιδράσεις. Αυτό 3

4 άνοιξε την πόρτα για αντίκρουση, ισχυρίστηκαν οι δικηγόροι των μηνυτών, και ο Δικαστής Potter τελικώς συμφώνησε. Αλλά το δικαστήριο ποτέ δεν άκουσε τους δικηγόρους των μηνυτών να παρουσιάζουν τα στοιχεία. Κατά τη διακοπή που ακολούθησε την μεταστροφή του Potter, οι δικηγόροι της Lilly ενώθηκαν με τους δικηγόρους των μηνυτών και έκαναν μία μυστική συμφωνία. Οι ενάγοντες θα άφηναν την υπόθεση να συνεχιστεί χωρίς να παρουσιάσουν τα καταστροφικά στοιχεία του Oraflex, και η Lilly με τη σειρά της, θα πλήρωναν τους δικηγόρους, στην υπόθεση που από τότε έχει χαρακτηρισθεί σαν ένα άθροισμα που «μπερδεύει το μυαλό». Και αυτό είναι ότι ακριβώς συνέβη. Τα στοιχεία δεν παρουσιάστηκαν, οι ένορκοι έβγαλαν μία ετυμηγορία υπέρ της Lilly, ο Δικαστής Potter έληξε την υπόθεση, και η Lilly και οι δικηγόροι της ισχυρίστηκαν μία καθολική νίκη. «Είμαστε ευχαριστημένοι όχι όμως έκπληκτοι με την απόφαση», δήλωσε στους New York Time, ο Randall L. Tobias, o μετέπειτα πρόεδρος και υποδιευθυντής της Lilly. «Έχουμε αποδείξει σε ένα νόμιμο δικαστήριο, ακριβώς όπως το έχουμε αποδείξει σε περισσότερα από 70 επιστημονικά και ρυθμιστικά σώματα σε όλο τον κόσμο, ότι το Prozac είναι ασφαλές και αποτελεσματικό. Οι καρδιές μας βρίσκονται στα θύματα της τρομερής τραγωδίας Αλλά τα μέλη του δικαστηρίου έβγαλαν το μόνο λογικό συμπέρασμα ότι το Prozac δεν είχε καμία σχέση με τις πράξεις του Joseph Wesbecker». 3 Εν τούτοις, ο δικαστής Potter υποπτευόταν ότι κάτι δεν πήγαινε καλά. Ενώ το σώμα των ενόρκων συσκεπτόταν πάνω στην υπόθεση, μία ένορκος προσήλθε για να δηλώσει ότι είχε κρυφακούσει συμβιβαστικές διαπραγματεύσεις, να λαμβάνουν χώρα στον προθάλαμο. Κατόπιν, μερικούς μήνες αργότερα, κατά τη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας ενός διαζυγίου, στην οποία εμπλεκόταν ένας από τους ενάγοντες της υπόθεσης, αποκαλύφθηκε ότι, ο τελευταίος, ανέμενε μία πλούσια αμοιβή από την Eli Lilly. Ο δικαστής Potter έβγαλε το δικό του συμπέρασμα και τον Απρίλιο του 1995, υπέβαλε αίτηση αναίρεσης της πρωτόδικης απόφασης, δηλώνοντας ότι η υπόθεση δεν είχε κερδισθεί από τη Lilly, αλλά διευθετηθεί. Οι δικηγόροι και των δύο πλευρών κατέθεσαν τις ενστάσεις τους στο εφετείο του Kentucky. Δύο μήνες αργότερα, το εφετείο αποφάνηκε κατά του Potter, ισχυριζόμενο ότι δεν είχε πια εκείνος καμία δικαιοδοσία. Η υπόθεση τότε προσέφυγε στο Ανώτατο Δικαστήριο του Kentucky. Στο σημείο αυτό, οι διακυβεύσεις έγιναν προφανώς πολύ σοβαρές, καθώς οι δικηγόροι και των δύο πλευρών τελικώς υποχώρησαν. Παραδέχτηκαν ότι είχαν συνωμοτήσει ώστε να συμβιβαστούν παρασκηνιακά, και στις 23 Μαΐου του 1996, το Ανώτατο Δικαστήριο του Kentucky αποφάνηκε ανώνυμα υπέρ του δικαστή Potter. Η Lilly δεν είχε κερδίσει την υπόθεση, την είχε ρυθμίσει. Η υπόθεση Fentress/Wesbecker αποκάλυψε πολλά σχετικά με τις υπόγειες τακτικές της Eli Lilly. «Η ιστορία του δικαστικού αγώνα του Prozac μοιάζει με θρίλερ μυστηρίου», γράφει ο Michael Grinfield στο περιοδικό California Lawyer, «γεμάτη με κατηγορίες για παρασκηνιακές συμφωνίες, κρυμμένες ατζέντες, και ανήθικες συμπεριφορές.». Αυτό που δεν έκανε, όμως, η δίκη ήταν να απαντήσει στα κεντρικά ζητήματα της υπόθεσης: θα είχε διαπράξει ο Wesbecker το μακελειό του αν δεν είχε μπει ποτέ σε αγωγή με Prozac, και θα μπορούσε να είχε αποφθεχθεί εντελώς το μακελειό, εάν η φαρμακευτική εταιρία είχε προειδοποιήσει τους γιατρούς, σαν του Wesbecker, να βρίσκονται σε επιφυλακή για ενδείξεις διαταραχής της συμπεριφοράς λόγω της παροχής του φαρμάκου; Η υπόθεση ενάντια στην οικογένεια των αντικαταθλιπτικών του Prozac, γνωστών ως SSRI, δεν λάμβανε τέλος. Ήταν μόνο η αρχή. II Το Μάρτιο του 1999, η υπόθεση Lilly πάνω στην αυτοκτονία-ανθρωποκτονία του Forsyth έφτασε σε δίκη, στο Περιφερειακό Δικαστήριο των Ηνωμένων Πολιτειών στη Honolulu. «Γνωρίζω ότι με όλη τους τη δύναμη και τα λεφτά τους, δεν έχω και πολλές ελπίδες», δήλωσε η κόρη, η Susan Forsyth, «αλλά νοιώθω ότι πρέπει να προσπαθήσω.» 4 Παρόλα αυτά, υπήρχε λίγη ελπίδα, καθώς η κατασκευάστρια εταιρία του Prozac μια διαφορετική νομική ομάδα από αυτήν της υπόθεσης Fentress, κι ένα νέο ειδικό μάρτυρα: τον David Healy. 4

5 Η στρατολόγηση του Healy στην υπόθεση ήταν σημαντική. 5 Ο David Healy είναι ένας διεθνώς φημισμένος ψυχίατρος όπως επίσης και ιστορικός της ψυχιατρικής φαρμακολογίας. Συγγραφέας διαφόρων βιβλίων, συμπεριλαμβανομένων των «Η αντικαταθλιπτική εποχή» και «Η δημιουργία της Ψυχοφαρμακολογίας» (και τα δύο εκδόσεις του Harvard University Press), ο Healy κατέχει το αμερικάνικο ισοδύναμο του MD(Doctor of Medicine) και του PhD(Doctor of Philosophy). Πριν την εμπλοκή του σε οποιονδήποτε δικαστικό αγώνα που να περιλαμβάνει τη φαρμακοβιομηχανία, ο Healy είχε κιόλας θέσει πλήθος ερωτημάτων σχετικά με τους Εκλεκτικούς Αναστολείς (υποδοχέων) της Σορονίνης, δηλαδή τα SSRI (Selective Soronine Re-uptake Inhibitors). Είχε ρωτήσει εάν ήταν καλύτερα καταταγμένα σαν αντικαταθλιπτικά από ότι σαν αγχολυτικά φάρμακα, και είχε ρωτήσει σε ένα άρθρο κατά πόσο θα μπορούσαν τα SSRI να προκαλέσουν διαταραχές και άλλα προβλήματα σε ασυνήθιστη συχνότητα. Πιο σημαντικά, ο Healy δεν ήταν ένας ριζοσπάστης ούτε ήταν ένας παρείσακτος του φαρμακευτικού ή του ψυχιατρικού κατεστημένου. Ο Healy είχε ένα ιστορικό ως ερευνητής και σύμβουλος για διάφορες φαρμακευτικές εταιρίες, και δεν ήταν ενάντια στην έκδοση ιατρικών συνταγών με Prozac, ή άλλων ψυχιατρικών φαρμάκων. Αντίθετα με την περίπτωση της καπνοβιομηχανίας, οι φαρμακευτικές εταιρίες δεν έδωσαν μεγάλη σημασία στο να παραμένουν οι διοικητικοί υπάλληλοι και οι επιστήμονες στο χώρο, και πολλά ανώτερα διοικητικά στελέχη προέρχονται εκτός της συγκεκριμένης βιομηχανίας. Αυτό σημαίνει ότι υπάρχει ένας υψηλός ρυθμός μετακίνησης του στελεχών, και μια συνεχής απώλεια ιδρυματικής γνώσης στη βιομηχανία. Επίσης, σημαίνει ότι με την ανακάλυψη νομοθετικών παραθύρων που αναγκάζουν τη Lilly και μετέπειτα τη Pfizer και τη Smith Kline να επιτρέψει στον Healy την πρόσβαση στα αρχεία της, τόσο εκείνος όσο και ο κόσμος, θα πλησίαζε όσο και ένας γνώστης της βιομηχανίας. Και αυτός είχε πολλά να πει. Καταδεικνύοντας τα εσωτερικά έγγραφα της ίδιας της Lilly, ο Healy έδειξε ότι η εταιρεία ήταν καλά ενήμερη ότι το φάρμακό της, σε μια μειονότητα των περιπτώσεων, θα προκαλούσε μια ψυχολογική κατάσταση όπως αυτή που κατέκλυσε τον William Forsyth, της οποίας ένα στοιχείο κλειδί είναι μία παράξενη κατάσταση εσωτερικού βασανισμού, γνωστή ως ακαθισία. Επιπρόσθετα, ο Healy υποστήριξε ότι η εταιρία γνώριζε αυτήν τη δυναμική καταστροφική αντίδραση προτού ζητήσει έγκριση από την FDA (Food and Drug Administration), και υπέδειξε ότι είχαν κάνει μεγάλες προσπάθειες να την αποκρύψει. Το 1978, δέκα χρόνια προτού το fluoxetine μετονομαστεί ως Prozac και περάσει στην αγορά στις Η.Π.Α., ξεκίνησαν οι αρχικές κλινικές δοκιμές. Τον Ιούλιο και τον Αύγουστο της ίδιας χρονιάς, υπομνήματα από συνελεύσεις της ομάδας εργασίας για το Prozac της Lilly, σημείωναν ότι «Κάποιοι ασθενείς έχουν μεταβεί από ισχυρή κατάθλιψη σε ταραχές μέσα σε λίγες μέρες σε μία περίπτωση η ταραχή ήταν έντονη και ο ασθενής έπρεπε να διακόψει τη λήψη του φαρμάκου Έχει υπάρξει ένας αρκετά μεγάλος αριθμός αναφορών για επιθετικές αντιδράσεις Ένας άλλος θλιμμένος ασθενής ανέπτυξε ψύχωση Ακαθισία και νευρικότητα αναφέρθηκαν για κάποιους ασθενείς Σε μελλοντικές έρευνες θα επιτραπεί η χρήση βενζοδιαζεπίνης (valium) για να ελέγχεται η ταραχή. Και ήταν η χρήση της βενζοδιαζεπίνης αγχολυτικά φάρμακα όπως τα Librium, Valium και Xanax που άνοιξε το δρόμο για την τελική έγκριση του Prozac. Η FDA βασίστηκε μόνο σε μια χούφτα ερευνών που κατέθεσε η Lilly, τις οποίες η FDA έχει από τότε περιγράψει ως «επαρκείς και σωστά ελεγμένες δοκιμές, οι οποίες παρείχαν απόδειξη της αποτελεσματικότητας του Prozac» 6. Από αυτές τις μελέτες, οι περισσότερες επέτρεπαν την ταυτόχρονη χρήση βενζοδιαζεπινών και παρόμοιων ουσιών, και περίπου το ένα τέταρτο των ασθενών τα πήρε. Όπως έχουν, από τότε, ανακαλύψει οι κλινικοί ιατροί, οι βενζοδιαζεπίνες είναι δραστικές στη μείωση της ταραχής που προκαλείται από το Prozac, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε βία. 7 Αυτές οι μελέτες δε θα μπορούσαν ποτέ να αποκαλύψουν εάν το Prozac θα μπορούσε να προκαλέσει αυτό-ακρωτηριασμό, αυτοκτονία, ή ακόμη και ανθρωποκτονία σε κάποιους χρήστες. Αλλά φυσικά, άλλες θα μπορούσαν. Εσωτερικά αρχεία της ίδιας της Lilly δείχνουν ένα γράμμα σταλμένο σε αυτούς, από τη Βρετανική Επιτροπή Ασφάλειας Φαρμάκων (ισοδύναμη της αμερικάνικης FDA) το Μάη του 1984, εκφράζοντας ανησυχίες πάνω στις πληροφορίες των κλινικών δοκιμών που είχαν δει: «Κατά τη διάρκεια της αγωγής με το 5

6 φαρμακευτικό δείγμα (Prozac), έγιναν 16 απόπειρες αυτοκτονίας, δύο εκ των οποίων με επιτυχία. Καθώς ασθενείς με ρίσκο αυτοκτονίας αποκλείστηκαν των ερευνών, είναι πιθανόν αυτή η υψηλή ποσόστωση μπορεί να αποδοθεί σε κάποια δράση του φαρμακευτικού δείγματος (Prozac).» Παρόμοια ανησυχία είχε εκφραστεί από τη Bundes Gesundheit Amt (η γερμανική ισοδύναμη της FDA), το Μέχρι τη στιγμή εκείνη, η Lilly είχε επίγνωση ότι είχε πρόβλημα, καλά συνοψισμένο από τον Martin Brecher, επιστήμονα της FDA, ο οποίος αφού παρατήρησε τη προσπάθεια της Lilly να συγκαλύψει το πρόβλημα, έγραψε στη Lilly λέγοντας: «Είμαι σκεπτικός στο κατά πόσο μία διχοτόμηση στη βάση της παρουσίας ή της απουσίας της φαρμακευτικής χρήσης ενός αντικαταθλιπτικού, θα παρέχει καθόλου διορατικότητα Οι περισσότερες από τις αυτοκτονίες του Prozac δεν έχουν συμβεί από υπερβολική δόση, αλλά περισσότερο από πυροβολισμό, πέσιμο στο κενό, κρέμασμα ή πνιγμό.» Έως το 1986, η μελέτες κλινικών δοκιμών που συγκρίνανε το Prozac με άλλα αντικαταθλιπτικά, έδειξαν ένα εύρος των 12,5 αυτοκτονιών ανά χρήστες, συγκριτικά με μόνο 3,8 σε παλαιότερα όχι-ssri αντικαταθλιπτικά, και 2,5 σε ψευτοφάρμακο (placebo). 8 Ένα εσωτερικό αρχείο της Lilly, με ημερομηνία 29 Μαρτίου του 1985, επίσης προσδιόρισε ποσοτικά το πρόβλημα: «Συνεπώς, ο ρυθμός των συμβάντων (αυτοκτονιών) υπό την επίδραση του fluoxetine (Prozac) είναι με καθαρά μαθηματικά 5,6 φορές υψηλότερος απ ότι υπό την επίδραση άλλων ενεργών αντικαταθλιπτικών. Οι παράγοντες οφελών έναντι ρίσκου για το fluoxetine επί του παρόντος δε γέρνουν προς χάριν των οφελών. Συνεπώς, ο καθορισμός του κατά πόσο υπάρχει μία συγκεκριμένη υποομάδα ασθενών που αντιδρούν καλύτερα στο fluoxetine από ότι στα όχι-ssri αντικαταθλιπτικά, έτσι ώστε η υψηλότερη συχνότητα εμφάνισης αποπειρών αυτοκτονίας να μπορεί να είναι σε ανεκτά πλαίσια, είναι της υψίστης σημασίας.» Μετά την εισαγωγή του Prozac στην αγορά, το 1988, αναδύθηκαν γρήγορα αναφορές, που επιβεβαίωναν ότι το τέρας που η Lilly διαμόρφωσε στο εργαστήριο, είχε τώρα χωρίς προειδοποίηση, αμοληθεί στην κοινωνία.. Το 1990, τρία χρόνια προτού σκοτώσει ο Bill Forsyth τη γυναίκα του και τον εαυτό του, εμφανίστηκε μία αναφορά στο American Journal of Psychiatry με θέμα την «Εμφάνιση Έντονων Σκέψεων Αυτοκτονίας κατά τη διάρκεια Αγωγής Fluoxetine (Prozac)». Δύο ψυχίατροι του Harvard, ο Martin Teicher και ο Jonathan Cole, και μία νοσοκόμα κρατικού πτυχίου, η Carol Gold, περιγράψανε περιπτώσεις στις οποίες ασθενείς ανέπτυξαν σοβαρές σκέψεις αυτοκτονίας πολύ σύντομα αφού τους δόθηκε Prozac. 9 Και κατέληξαν: «Μείναμε ιδιαιτέρως έκπληκτοι καθώς μαρτυρήσαμε την εμφάνιση έντονων, έμμονων και βίαιων σκέψεων αυτοκτονίας στους ασθενείς αυτούς Κανένας τους δεν ήταν δραστήρια αυτοκτονικός τη στιγμή που ξεκίνησε η αγωγή του fluoxetine. Αντιθέτως, ήταν γεμάτοι ελπίδα και αισιόδοξοι. Οι αυτοκτονικές τους τάσεις έμοιαζαν έμμονες, καθώς ήταν επαναλαμβανόμενες, συνεχείς, και παρεισφρητικές Επίσης, ήταν αξιοσημείωτο το πόσο βίαιες ήταν αυτές οι σκέψεις. Δύο ασθενείς φαντασιώθηκαν για πρώτη τους φορά, να σκοτώνουν τους εαυτούς τους με όπλο (περιπτώσεις 4 και 5), και μία ασθενής (περίπτωση 6) στην πράξη τοποθέτησε ένα γεμισμένο όπλο στο κεφάλι της. Ένας ασθενής (περίπτωση 3) χρειάστηκε να κατασταλεί σωματικά ώστε να αποτραπεί ο αυτό-ακρωτηριασμός. Ο ασθενής 2, ο οποίος δεν είχε σκέψεις αυτοκτονίας, φαντασιώθηκε να σκοτώνει τον εαυτό του σε μια έκρηξη αερίων ή σε μία συντριβή αυτοκινήτου.» Η αναφορά των ψυχιάτρων του Harvard, παρότρυνε ανταποκρίσεις από κλινικούς ιατρούς, που περιγράφανε παρόμοια περιστατικά. Το ότι ο Teicher κι οι συνάδελφοί του ανακάλυψαν κάτι δεν ήρθε σαν έκπληξη, εξάλλου, δεν επρόκειτο για ευρήματα ερασιτεχνών. Ο δεύτερος συγγραφέας της αναφοράς, ο Jonathan Cole, είχε μία καριέρα που χρονολογείται από το τη δεκαετία του 1950, και είχε χαρακτηριστεί από την Pfizer, την κατακευάστρια του SSRI Zoloft, ως ένας «πρωτοπόρος» στο πεδίο της ψυχοφαρμακολογίας. Αναφορικά με την αναφορά Teicher/Harvard στη διάρκεια της δίκης Forsyth, ο David Healy είπε στο δικαστήριο ότι ο Jonathan Cole, «είναι ένας άνθρωπος που έχει δει τον ιδεασμό της αυτοκτονίας, και παρόλα αυτά αυτός κι οι συνάδελφοί του έλεγαν 6

7 ότι αυτό που μαρτύρησαν σε αυτήν την περίπτωση ήταν κάτι διαφορετικό. Αυτοί, δεν αποτελούσαν ερευνητές οι οποίοι θα μπορούσαν εύκολα να εξαπατηθούν από τη συνηθισμένη κατηγορία αυτοκτονικού ιδεασμού που λαμβάνει χώρα στην κατάθλιψη». 10 Τον Ιούλιο του 1992, εμφανίστηκε ένα άλλο άρθρο, αυτήν τη φορά στο Archive of General Psychiatry. Όπως στην αναφορά του Harvard, μεταξύ των συγγραφέων υπήρχαν δύο πεπειραμένοι ερευνητές, ο William Wirshing κι ο Theodore Van Putten. Ο δεύτερος είναι κορυφαίος ειδικός στην ακαθησία. Στην αναφορά τους υπογράμμισαν ότι, προτού ξεκινήσουν το Prozac, κανείς εκ των ασθενών «δεν είχε ιστορικό ενδεικτικής αυτοκτονικής συμπεριφοράς όλοι περιγράψανε την απελπισία τους (στη διάρκεια της χρήσης του Prozac) ως μία έντονη και ασυνήθη σωματική και συναισθηματική κατάσταση όλοι ανέφεραν μία ακατανίκητη τάση να βαδίζουν πάνω-κάτω, η οποία παραλλήλιζε την ένταση της απελπισίας όλοι βίωσαν σκέψεις αυτοκτονίας στο αποκορύφωμα της νευρικής αναταραχής τους και όλοι βίωσαν μία υποχώρηση της αναταραχής, της νευρικότητας, της έντονης τάσης για βηματισμό, και της αυτοκτονικής κατάστασής τους, αφού διακόπηκε το fluoxetine (Prozac).» Ο David Healy κατέληξε στο να θεωρήσει ότι η ανακάλυψη, ότι αυτά τα προβλήματα εμφανίζονται μετά τη λήψη ενός SSRI φαρμάκου, και μετά τη διακοπή της λήψης αυτά αμέσως εξαφανίζονται, δίνει ακαταμάχητη απόδειξη, ότι το πρόβλημα συχνά είναι το φάρμακο και όχι η υποτιθέμενη νόσος. Ο Anthony Rothschild και η Carol Locke, επίσης της Ιατρικής Σχολής του Harvard και του νοσοκομείου McLean, ανέφεραν τρεις τέτοιες περιπτώσεις στο Journal of Clinical Psychiatry το Δεκέμβριο του Και οι τρεις ασθενείς, επεσήμαναν οι συγγραφείς, «εκτέθηκαν ξανά στο fluoxetine(prozac) αφού είχαν πριν κάνει μία σοβαρή απόπειρα αυτοκτονίας κατά τη διάρκεια χορήγησης fluoxetine.» Η πρώτη περίπτωση περιλάμβανε μία 25χρονη γυναίκα με ένα ιστορικό κατάθλιψης τριών χρόνων. Δύο εβδομάδες αφού ξεκίνησε το Prozac και τρεις ημέρες αφού της αυξήθηκε η δόση από το 20 στα 40mg, το έσκασε από το νοσοκομείο και έπεσε από την οροφή ενός κτηρίου. Μετά την πτώση, προσέκρουσε στη γη, με αποτέλεσμα πολλαπλά κατάγματα σε όλα τα άνω και κάτω άκρα της. Με την ασθενή τώρα σε αναπηρικό καρότσι, οι ψυχίατροι δοκίμασαν τη χορήγηση Prozac για δεύτερη φορά. Έντεκα μέρες μετά, ανέφερε ότι διακατείχε τα ίδια εχθρικά συναισθήματα όπως την προηγούμενη φορά που πήρε Prozac, δηλώνοντας ότι «προσπάθησα να αυτοκτονήσω εξαιτίας αυτών των αγχωτικών συμπτωμάτων. Δεν έφταιγε και τόσο η κατάθλιψη.» Όλες οι εχθρικές αντιδράσεις εξαφανίστηκαν μέσα σε τρεις μέρες αφού το φάρμακο διακόπηκε δεύτερη φορά. Η δεύτερη περίπτωση περιλάμβανε έναν 47χρονο άντρα με ένα ιστορικό κατάθλιψης οχτώ χρόνων. Ξεκίνησε να βιώνει ισχυρή νευρικότητα και άγχος μέσα σε δύο εβδομάδες αφού ξεκίνησε το Prozac, από τα οποία ανέφερε ότι ο θάνατος θα ήταν μία καλοδεχούμενη ανακούφιση. Έπειτα, έπεσα από έναν γκρεμό, αλλά η πτώση του διακόπηκε από ένα δέντρο. Τοποθετημένος υπό ψυχιατρική μέριμνα, του χορηγήθηκε Prozac για δεύτερη φορά. Κι όταν η δόση του αυξήθηκε από τα 20 στα 40mg, η εχθρική αντίδραση επέστρεψε, υποβάλλοντας το σχόλιο ότι «αυτό είναι ακριβώς ότι συνέβη την τελευταία φορά που έπαιρνα fluoxotine (Prozac), και έχω τη διάθεση να πηδήξω από έναν γκρεμό πάλι.» Όλες οι εχθρικές αντιδράσεις εξαφανίστηκαν 24 ώρες αφού τέθηκε στη χρήση ενός επιπρόσθετου φαρμάκου. Τέλος, η τρίτη περίπτωση, ήταν μία 34χρονη γυναίκα με ένα ιστορικό κατάθλιψης 14 χρόνων. Περίπου μία εβδομάδα μετά την αύξηση της δόσης του Prozac από τα 40 στα 60mg, πήδηξε από την οροφή ενός ψηλού κτηρίου, πέφτοντας σε ένα μπαλκόνι και υποφέροντας ένα κάταγμα του μηρού. Υπό ψυχιατρική φροντίδα, τέθηκε στη λήψη Prozac ξανά, και αφού αυξήθηκε η δόση της, αυτήν τη φορά από τα 20 στα 40 mg, δήλωσε ότι η νευρικότητα που προκαλείται από το φάρμακο την έκανε να νοιώθει «τρελή», κι ότι ένοιωθε ακριβώς το ίδιο όπως πριν την τελευταία της απόπειρα αυτοκτονίας. Στο συλλογισμό αυτών των περιπτώσεων, ο Rothschild και η Locke επεσήμαναν ότι «Οι ασθενείς να πρέπει να καθυσηχασθούν, καθώς τα ανυπόφορα συμπτώματα που βίωσαν είναι οι παρενέργειες της αγωγής και είναι δυνατόν να διαχειριστούν Οι ασθενείς μας κατέληξαν στο ότι η πάθησή τους πήρε μία τόσο δραματική τροπή προς το χειρότερο, που 7

8 η ζωή δεν άξιζε πια.» Έτσι, φαίνεται ότι οι αυτοκτονίες κι οι ανθρωποκτονίες του Prozac όχι μόνο αποτελούν μια κρυφή αλήθεια, αλλά η αναταραχή και οι βίαιες σκέψεις που προηγούνται μοιάζουν να παρερμηνευθούν σαν ένα σημάδι των πολλών προβλημάτων που υποτίθεται ότι το φάρμακο αυτό θεραπεύει. Αυτό αποτελεί μία τρομερή ειρωνεία, την οποία η Lilly είχε μάθει να εκμεταλλευτεί με προηγούμενα φάρμακα, επαναλαμβάνοντας τον ισχυρισμό ξανά και ξανά ότι δε φταίει το φάρμακο αλλά η νόσος. «Το Prozac συνήθως χρησιμοποιείται από ανθρώπους με ψυχιατρικά προβλήματα», σχολίασε ένας διοικητικός της Lilly. «Κάποιοι άνθρωποι με ψυχιατρικά προβλήματα συμβαίνει να είναι βίαιοι.» Το να γίνει αυτό που η Lilly και οι άλλοι κατασκευαστές των SSRI ανέκαθεν απέτυχαν να κάνουν, το οποίο είναι να προειδοποιήσουν τους ιατρούς να επιβλέπουν για ταραχές και αυξημένες τάσεις αυτοκτονίας αμέσως μόλις ξεκινούν τη χορήγηση SSRI στους ασθενείς (ή όταν αυξάνουν τη δόση τους), είναι αποφασιστικό, καθώς οι ιατροί δεν είναι διαφορετικά πιθανό να επιβλέπουν τους ασθενείς τους τις πρώτες εβδομάδες της λήψης του φαρμάκου μία χαρακτηριστική περίπτωση είναι ο Joseph Wesbecker. Φυσικά, εν μέρει αυτό είναι το γιατί η Lilly δούλεψε τόσο επίμονα στο να αποφύγει να χρειαστεί να αναφέρει μία προειδοποίηση, φοβούμενη ότι ένα επιπλέον εμπόδιο θα μείωνε τους ιατρική προθυμία στο να συνταγογραφήσει το φάρμακο. Στο κάτω-κάτω, μείζων παράγοντας της άμεσης επιτυχίας του Prozac ήταν το ότι χορηγείται μόνο μία φορά ημερησίως «το ασφαλές και αποτελεσματικό φάρμακο, εύκολο και για τον υποδεικνύων και για τον ασθενή.» Αντί να το κάνει αυτό, κι αντί να παραμείνει σιωπηλή στο θέμα, η Lilly στην πράξη πάλεψε στην άλλη κατεύθυνση, δηλώνοντας ότι αυτές οι παρενέργειες είναι στην ουσία απόδειξη της ύπαρξης της ασθένειας. Αυτό που έχει εξέλθει ως αποτέλεσμα εικονογραφείται σε μία υπόθεση που περιγράφεται στην αναφορά Teicher/Harvard. Μία 19χρονη φοιτήτρια είχε αναπτύξει «ενοχλητικές και αυτοκαταστροφικές σκέψεις» δύο εβδομάδες αφού ξεκίνησε το Prozac. Όταν η δόση αυξήθηκε από τα 20 στα 40mg, τα προβλήματά της χειροτέρεψαν, και ξανά-χειροτέρεψαν όταν η δόση της αυξήθηκε από τα 40 στα 60mg. Οι γιατροί, πεπεισμένοι ακόμη ότι «δε φταίει το φάρμακο αλλά η νόσος», αύξησαν ακόμη μια φορά τη δόση της νεαρής γυναίκας, από τα 60 στα 80mg. Σε αυτό το σημείο, ξεκίνησε να χτυπάει βίαια το κεφάλι της και να αυτό-ακρωτηριάζεται. Αναπτυσσόμενες μελέτες που υποδήλωναν ότι το Prozac μπορούσε να είναι επισφαλές σε οποιαδήποτε δόση, είχαν κάνει τη Lilly να κινείται φοβισμένη. Ένας διοικητικός δήλωσε σε ένα εσωτερικό υπόμνημα το 1990, ότι αν το Prozac αποσυρόταν από την αγορά, η εταιρία θα μπορούσε να καταρρεύσει. 11 Απαντώντας σε ανησυχίες που εξέφρασε η FDA, η Lilly συμφώνησε να συντάξει μία έρευνα που να εξετάζει το ζήτημα του κατά πόσο το Prozac προκαλούσε επιθετικότητα και τάσεις αυτοκτονίας. Το αποτέλεσμα, γνωστό ως η μελέτη Beasley, εμφανίστηκε στις 21 Σεπτεμβρίου του 1991, σε θέμα του British Medical Journal. 12 Η μελέτη, γραμμένη από υπαλλήλους της Lilly, συμπεριλαμβανομένου του ψυχίατρου Charles Beasley, έμοιαζε και ακουγότανε επιστημονικά ορθή. Στην επιφάνεια, παρουσίαζε τα έως τότε στοιχεία που συγκρίνανε το Prozac με άλλα παλαιότερα όχι-ssri αντικαταθλιπτικά ή ψευτοφάρμακα. Στην πραγματικότητα, τα δεδομένα είχαν δια χειρός επιλεχθεί για να μεροληπτήσουν υπέρ της εταιρίας. 13 Η ανάλυση είχε να κάνει με ασθενείς, λιγότερο από το 12% του συνολικού αριθμού των κλινικών ερευνών μέχρι τότε. Μεταξύ αυτών που έμειναν απ έξω, ήταν ο ιδιαίτερος πληθυσμός που πιθανότερα θα γινόταν αυτοκτονικός το περίπου 5% των ασθενών οι οποίοι παραιτήθηκαν της κλινικής δοκιμής επειδή είχαν βιώσει δυσάρεστες παρενέργειες αφού έλαβαν Prozac. Η έκθεση, επίσης, δεν έκανε καμία αναφορά στη δωδεκάδα πάνω-κάτω των αυτοκτονιών που είχαν ήδη συμβεί στης κλινικές δοκιμές του Prozac, ένας αριθμός ο οποίος, δεδομένου του πληθυσμού που μελετήθηκε πρωτοπαθείς δίχως φροντίδα ασθενείς παρά σοβαροί καταθλιπτικοί θα περίμενε κανείς να ήταν κοντά στο μηδέν. Η μελέτη Beasley υποβλήθηκε πρώτα στο the New England Journal of Medicine, αλλά απορρίφθηκε. Η δημοσίευση στο British Medical Journal δεν ήταν τόσο υψηλού προφίλ III 8

9 αλλά θα έπρεπε να γίνει. Και έγινε. Αφού ανάγνωσε την έκθεση και αφού έλαβε συνεχόμενες διαβεβαιώσεις από τη Lilly ότι το φάρμακό της δεν οδηγεί σε ακραίες πράξεις βίας, η Συμβουλευτική Επιτροπή Ψυχοφαρμάκων της FDA έδωσε στο φάρμακο μία παράταση ζωής, το Σεπτέμβριο του Προς ένα μεγάλο αναστεναγμό ανακούφισης στη Lilly, η αναφορά της Επιτροπής δήλωνε ότι δεν υπήρχαν «αξιόπιστα στοιχεία μιας αιτιολογικής σύνδεσης μεταξύ της χρήσης αντικαταθλιπτικών φαρμάκων, συμπεριλαμβανομένου του Prozac, και αυτοκτονικής ή βίαιης συμπεριφοράς». Από εκείνη τη στιγμή κι έπειτα, αντί να υπερασπιστεί την ασφάλεια του αντικαταθλιπτικού της, η Lilly μπορούσε απλά να κρυφτεί πίσω από τα «ανεξάρτητα» συμπεράσματα της FDA. «Η εμπειρία μας πάνω στο άνω στο Prozac δε μας δείχνει κάποια σχέση αιτίας-αποτελέσματος μεταξύ του και τάσεων ή πράξεων αυτοκτονίας. Το αρχείο των επιτυχιών μας πάνω στην ασφάλεια έχει καθιερωθεί γερά», σημειώνει ένας εκπρόσωπος της Lilly. Το Prozac είχε σωθεί. Δεν ήταν παρά μόνο μέχρι τις δίκες των Fentress και Forsyth όπου ήρθαν στην επιφάνεια τα εσωτερικά αρχεία της Lilly, φανερώνοντας το βάθος της εξαπάτησης. Συμπεριλαμβανομένων των εκθέσεων της ερευνητικής ομάδας του Prozac, το 1978, που αναγνώριζαν προβλήματα με ακαθησία και ψύχωση λόγω του φαρμάκου. 14 Επίσης, μεταξύ των εγγράφων υπήρχαν αποδείξεις ότι η εταιρεία είχε προσχεδιάσει τη διατύπωση ενός ενθέτου στη συσκευασία για το Prozac, αναφέροντας ότι «Μπορεί να προκαλέσει μανία και ψύχωση σε ευαίσθητους ασθενείς υπό αντικαταθλιπτική θεραπεία». Αυτή η προειδοποίηση ποτέ δεν τα κατάφερε να μπει στο τελικό ένθετο της συσκευασίας, φυσικά, αλλά παρόμοια διατύπωση κατέληξε να απαιτηθεί προτού στείλει η Lilly, το Prozac στη Γερμανία, όπως το Fluctin. Και υπήρξε ένα υπόμνημα στις 2 Οκτωβρίου του 1990, το οποίο ανέφερε ένα επερχόμενο συμπόσιο του Prozac στο οποίο θα συζητιόταν το θέμα των αυτοκτονιών. Ένας υπάλληλος της Lilly έθεσε το εξής σε έναν άλλο: «Τότε το θέμα είναι τι κάνουμε με τα «μεγάλα» νούμερα των αυτοκτονιών. Εάν οι αριθμοί της αναφοράς δειχθούν δίπλα σε αυτούς για τη ναυτία, θα δείχνουν μικροί.» Υπήρξε επίσης μία σειρά υπομνημάτων σχετικά με δύο ιατρούς από την Ταϊβάν, οι οποίοι είχαν ολοκληρώσει μία έρευνα με τίτλο: «Απόπειρες αυτοκτονίας και αγωγή με fluoxetine(prozac). Σε ένα υπόμνημα της 8 ης Απριλίου του 1992, ένας υπάλληλος της Lilly αναφέρει: «Αποστολή εξετελέσθη. Ο Καθηγητής Lu δε θα παρουσιάσει ή δημοσιεύσει τα στοιχεία του περί αυτοκτονιών, για το fluoxetine(prozac) έναντι του maprotiline.» Μία παρόμοια υπόθεση ήταν αυτή του Robert Bourguignon, ενός Βέλγου ιατρού, ο οποίος αφού ζήτησε τις εμπειρίες των συναδέλφων του σχετικά με τις αυτοκτονίες και άλλες παρενέργειες αναφορικά με το Prozac, μηνύθηκε από τη Lilly. Εκδόθηκε μία διαταγή παύσης και απαγόρευσης, αλλά τελικά ο Bourguignon επικράτησε. Το αποτέλεσμα της έρευνας «Κίνδυνοι του Fluoxetine», εμφανίστηκε στο The Lancet το Ο Bourguignon παρέθεσε 11 αναφορές σοβαρών συμβάντων στην έρευνα, παραδείγματα από τα οποία συμπεραίνονταν σοβαρές νευρικότητες, τάσεις αυτοκτονίας, και «παρανοϊκή ψύχωση». 15 Επίσης, η Lilly είχε ακυρώσει μία κλινική δοκιμή που διεξαγόταν σε ένα νοσοκομείο της Indianapolis, της έδρας της Lilly. Ενώ οι ερευνητές που διεξήγαγαν δοκιμές για τη Lilly συχνά επισκίαζαν προβλήματα με ακαθησία, με τα να τα παρουσιάζουν ως απλή νευρικότητα ή άγχος, η διευθύνουσα ερευνήτρια της δοκιμής, Joyce Small, παρουσίαζε στην πραγματικότητα την ακαθησία ως ακαθησία. Χωρίς αμφιβολία η Lilly βρέθηκε σε δυσάρεστη θέση όταν ανακάλυψε ότι εκείνη έβρισκε το ίδιο πρόβλημα σε περίπου έναν στους δέκα ασθενείς που λάμβαναν Prozac. 16 Μια ακόμη ανακάλυψη, που δεν είχε να κάνει με μελέτες περιστατικών, επίσης γεννά ερωτήματα σχετικά με τη βία και με τα SSRI. Παρόλο που οι ρυθμοί των αυτοκτονιών ήταν τέσσερεις φορές υψηλότεροι για τους άντρες από ότι για τις γυναίκες, καθ όλη τη διάρκεια του δεύτερου μισού του εικοστού αιώνα, οι γυναίκες που λάμβαναν SSRI, απροσδόκητα και μυστηριωδώς παρουσιάζουν τους ίδιους ρυθμούς αυτοκτονίας με τους άντρας που λάμβαναν SSRI. Το κατά πόσο το Prozac ή άλλα SSRI προκαλούν συχνότερα ταραχές και έμμονες τάσεις αυτοκτονίας στις γυναίκες, δεν είναι ξεκάθαρο, καθώς οι γυναίκες που λαμβάνουν SSRI πιθανολογούνται πάνω από το διπλάσιο (σε σχέση με τους άντρες). Αυτό είναι ξεκάθαρο, είναι ότι παρόλο τον υψηλό ρυθμό χρήσης 9

10 αντικαταθλιπτικών, οι γυναίκες που τα χρησιμοποιούν δεν μειώνουν τον κίνδυνό τους, αλλά μάλλον αποκτούν τον ίδιο, υψηλότερο κίνδυνο αυτοκτονίας με των αντρών. Μπροστά στον κίνδυνο όλων των αναφορών και όλων των επιδημιολογικών στατιστικών, και στον κίνδυνο των πάνω από 200 δικαστικών υποθέσεων που ισχυρίζονταν μία σύνδεση μεταξύ Prozac και βιαιότητας, η Lilly συνέχισε μέσα στη δεκαετία του 90 να προάγει την άποψη ότι το φάρμακό της στην πραγματικότητα μειώνει τον κίνδυνο. «Οι πάνω από ασθενείς, οι οποίοι έχουν συμμετάσχει σε κλινικές δοκιμές, όπου οι άνθρωποι έχουν στραφεί στην αυτοκτονία», σχολίασε ένας αντιπρόεδρος κλινικών ερευνών στη Lilly στην εκπομπή του ABC News 20-20, «ο ιδεασμός της αυτοκτονίας έχει δείξει χωρίς αμφιβολία ότι αυτά τα φάρμακα δεν αυξάνουν τον ιδεασμό αυτόν ή το ενδεχόμενο της αυτοκτονίας. Στην πραγματικότητα, κάνουν ακριβώς το αντίθετο: Τα μειώνουν.» Πριν τα SSRI, ο ρυθμός αυτοκτονιών σε όσους χρησιμοποιούσαν αντικαταθλιπτικά (σε κατ οίκων ασθενείς), ήταν μόνο περίπου 30 αυτοκτονίες ανά χρόνια χρήσης, ο οποίος είναι σχεδόν ο ίδιος ρυθμός αυτοκτονιών σαν αυτού του γενικού πληθυσμού. 17 Παρόλα αυτά, ο ρυθμός αυτοκτονιών για το Prozac από μια έρευνα του 1995, δημοσιευμένη στο British Medical Journal, η οποία μελέτησε δέκα αντικαταθλιπτικά για ένα συνολικό πληθυσμό ανθρώπων στο Ηνωμένο Βασίλειο, ήταν 189 αυτοκτονίες ανά χρόνια χρήσης. Σε αντίθεση με τους ισχυρισμούς των στελεχών της Lilly, αυτό υποδεικνύει μία αύξηση επί έξι φορές για το Prozac σε σύγκριση με παλαιότερα όχι-ssri αντικαταθλιπτικά, ένας αριθμός που είναι όμοιος με την κρυφή αποτίμηση της ίδιας της Lilly, το 1985, η οποία αναγνώρισε έναν κίνδυνο που ήταν «5,6 φορές υψηλότερος συγκριτικά με άλλα ενεργά αντικαταθλιπτικά φάρμακα». Υπάρχει, ωστόσο, ένας τρόπος να ελεγχθεί η σκέψη αυτή μία και καλή, που είναι να χορηγηθούν τα φάρμακα σε ανθρώπους που δεν έχουν κανένα ιστορικό κατάθλιψης ή βιαιοπραγιών. Τέτοιου είδους στοιχεία εμφανίστηκαν απροσδόκητα από τον ίδιο τον David Healy. Πίσω στη Νότια Ουαλία, ο Healy διεξήγαγε αυτό που αποκαλείται μία υγειής εθελοντική μελέτη. 18 Επιστρατεύτηκαν είκοσι εθελοντές, οι μισοί από τους οποίους πήραν το SSRI Zoloft, και οι άλλοι μισοί πήραν ένα όχι-ssri αντικαταθλιπτικό (Edronax) για δύο εβδομάδες. Μετέπειτα, ύστερα από δύο εβδομάδες παύσης των ουσιών, ο καθένας πήρε το άλλο φάρμακο για δύο εβδομάδες ακόμη. O Healy είχε σχεδιάσει τη μελέτη, ώστε να συγκρίνει τα κλινικά αποτελέσματα κάθε φαρμάκου, αλλά προτού να το αντιληφθεί, δύο υγιείς εθελοντές είχαν γίνει επικίνδυνα ταραγμένοι και αυτοκτονικοί - και οι δύο στη διάρκεια της χορήγησης του SSRI Zoloft. Ο Healy ξαφνιάστηκε, αλλά δεν παρέμεινε ξαφνιασμένος. Μετά από μήνες, ανακάλυψε μία αδημοσίευτη μελέτη της Pfizer, που διεξάχθηκε στη δεκαετία του 1980, στην οποία υγιείς γυναίκες εθελόντριες λάμβαναν είτε Zoloft είτε ψευτοφάρμακα. Η μελέτη ακυρώθηκε τέσσερις ημέρες αργότερα, επειδή όλες όσες έπαιρναν Zoloft παραπονιόνταν για προβλήματα ταραχών και φοβιών. Η περίπτωση του Healy δεν ήταν τόσο άσχημη στην πραγματικότητα κάποιες από τις υγιείς εθελόντριες αξιολόγησαν θετικά την εμπειρία του Zoloft. Μία από όσες δεν το έκαναν, ήταν μία 30χρονη, η οποία μία εβδομάδα αφού ξεκίνησε το Zoloft, ξεκίνησε να έχει εφιάλτες, κατά τους οποίους έβλεπε πως έκοβε το λαιμό της. Μέσα σε δύο εβδομάδες έγινε αυτοκτονική. Μανιακή με μία ιδέα, η οποία έχει κατακεραυνώσει και άλλους που έχουν λάβει SSRI, ότι θα έπρεπε να πέσει πάνω σ ένα αυτοκίνητο, ένοιωσε ότι «ήταν σαν μην υπήρχε τίποτα άλλο εκεί έξω πέρα από το αμάξι, στις ρόδες του οποίου σκόπευε να πέσει. Δεν σκέφτηκε το σύντροφό της ή το παιδί της». Τέτοιες εχθρικές αντιδράσεις δεν μπορούν εύκολα να στηριχθούν σε ψυχιατρική αστάθεια, δεδομένου του πληθυσμού, και ένα εύρος δέκα τοις εκατό το κάνει ξεκάθαρο ότι τέτοια αποτελέσματα δεν είναι τόσο σπάνια ώστε να θεωρηθούν αμελητέα. Παρόλα αυτά, αυτοί ήταν φυσιολογικοί εθελοντές, και οι περισσότεροι αναγνώστες πιθανόν να δουν την ασάφεια που παραμένει ακόμη, σε υποθέσεις όπως του William Forsyth. Το φάρμακο τον προκάλεσε να το κάνει; Το φάρμακο επέσπευσε το αναπόφευκτο; Ή δεν είχε καμία ευθύνη για όλα τα γεγονότα της 3 ης Μαρτίου του 1993; Χωρίς αμφιβολία, αυτή η ασάφεια έπαιξε ένα ρόλο στο γιατί, παρόλη την κατάθεση του David Healy και την ανάδυση όλων των 10

11 εγγράφων της Lilly στη δίκη Forsyth, το δικαστήριο αποφάνηκε υπέρ της Lilly, μία ακόμη φορά. Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι δικηγόροι των μηνυτών σε υποθέσεις όπως του William Forsyth, είναι σοβαρές. Μπορεί να υπάρξουν συντριπτικά στοιχεία κατά του φαρμάκου και της κατασκευάστριάς του, αλλά τέτοια στοιχεία δε θα είναι αρκετά, εάν είναι ακόμη ασαφή όταν υποβάλλονται στην πορεία της δίκης. Αυτό είναι ιδιαίτερα αληθές για τα SSRI, από τη στιγμή που οι αυτοκτονίες και οι ανθρωποκτονίες συμβαίνουν απροσδόκητα ακόμα κι όταν δεν εμπλέκονται φάρμακα. Κατά αντιστοιχία, ένα ζάρι που σε κάθε ρίψη φέρνει πάντα έξι είναι προφανώς προκατειλλημένο, αλλά πώς γνωρίζει κανείς, σε μία συγκεκριμένη ρίψη, εάν το έξι θα ερχόταν, ούτως ή άλλως; Κι όμως, δεν έχουν κατακλυσθεί όλες οι τραγωδίες που εμπεριείχαν τα SSRI, από αμφιβολίες. Ο Αυστραλός David Hawkins αποφυλακίστηκε το Μάη του 2001, όταν ένας ανώτατος δικαστής αποφάσισε ότι η πράξεις του, που εμπεριείχαν τη δολοφονία της γυναίκας του, ήταν εξολοκλήρου εκτός εαυτού. Δύο ημέρες αφού ξεκίνησε το Zoloft, ο 74χρονος Hawkins στραγγάλισε τη γυναίκα του, μετά αποπειράθηκε αλλά απέτυχε να αυτοκτονήσει με δηλητηρίαση, με μονοξείδιο του άνθρακα. «Αλλά όσο αφορά το Zoloft», δήλωσε ο δικαστής, «το οποίο πήρε το πρωινό της 1 ης Αυγούστου του 1999, είναι εξαιρετικά πιθανό ότι η κυρία Hawkins θα μπορούσε να μην είχε σκοτωθεί εκείνο το πρωινό.» Ένα μήνα μετά την απελευθέρωση του Hawkins, σε μια άλλη υπόθεση, στο ομοσπονδιακό δικαστήριο της Cheyenne, στο Wyoming, ένας δικαστής εξέδωσε απόφαση κατά της SmithKline Beecham,Beecham, την κατασκευάστρια του φαρμάκου Paxil. Αυτή ήταν η υπόθεση του Donald Schell. Αφού παραπονέθηκε για άγχος, στρες, και πιθανή κατάθλιψη, ο 60χρονος Schell διαγνώστηκε ότι είχε ήπια κατάθλιψη και, όπως στους περισσότερους χρήστες SSRI, του υπαγορεύτηκε το φάρμακο από τον οικογενειακό του ιατρό. Του δόθηκαν διαφημιστικά δείγματα του Paxil και δύο μέρες αργότερα οι ίδιες δύο μέρες της χρήσης SSRI που προηγήθηκαν για τη δολοφονία του Hawkins κατά της γυναίκας του ο Schell διέπραξε την πιο βίαιη πράξη στη σύγχρονη ιστορία του Wyoming. Το δικαστήριο στη υπόθεση αυτή, κατέληξε ότι τα SSRI μπορούν να προκαλέσουν σε κάποιους να αυτοκτονήσουν και να σκοτώσουν, κι προκάλεσε ακριβώς αυτό στην περίπτωση του David Schell, ο οποίος, στις 13 Φεβρουαρίου του 1998, πυροβόλησε έως θανάτου τη γυναίκα του, την ενήλικη κόρη του, τη μικρή εγγονή του, και μετέπειτα τον εαυτό του. Η αποζημίωση των 6,4 εκατομμυρίων δολαρίων κατά της SmithKline Beecham (η τωρινή GlaxoSmithKline), ήταν η πρώτη υπόθεση που χάθηκε στα δικαστήρια από οποιονδήποτε κατασκευαστή ενός SSRI. Γνωστή ως η υπόθεση Tobin ο Tim Tobin ήταν ο σύζυγος της αποθανούσας κόρης του Donald Schell η δίκη χρειάστηκε δύο εβδομάδες για να ολοκληρωθεί, μετά τις οποίες το σώμα των ενόρκων επέστρεψε με μια ετυμηγορία, σε μόλις 3μιση ώρες. Η εταιρεία είχε έρθει αντιμέτωπη με μια πιο έμπειρη νομική ομάδα ο πυρήνας της οποίας ήταν ο ίδιος με αυτόν της υπόθεσης Forsyth, συμπεριλαμβανομένου και του ειδικού μάρτυρα David Healy και μια διαφορετική και εμφανώς πιο αποτελεσματική δικονομική στρατηγική: στην υπόθεση Forsyth, οι δικηγόροι των μηνυτών επικεντρώθηκαν στον άνθρωπο, τον William Forsyth, αλλά στην υπόθεση Tobin, επικεντρώθηκαν στην εταιρεία. Επιπλέον, όπως απεκάλυψε ο Healy στη δίκη, υπήρχαν πολλά στοιχεία στα εσωτερικά αρχεία της SmithKline, για να δικαιολογήσουν ανησυχία, σχετικά με τη συμπεριφορά της εταιρείας, και του φαρμάκου της. Η SmithKline είχε ερευνήσει προσεκτικά το Paxil και κατά τη διαδικασία είχε συλλέξει πλήθος στοιχείων, στο ότι το φάρμακο έθετε την ίδια κατηγορία κινδύνων με του Prozac, κι όμως δεν έκανε τίποτα για αυτά. Ανάμεσα στα εσωτερικά αρχεία της SmithKline, βρίσκονταν 34 μελέτες υγειών εθελοντών που συμπεριελάμβαναν στελέχη της εταιρείας. Δείχνανε, ότι παρόλο που αυτοί οι άνθρωποι δεν είχαν προσέξει προβλήματα κατάθλιψης ή άγχους, 25 τοις εκατό βίωσαν κάποιο βαθμό ταραχής αφού έλαβαν το Paxil. Αυτές οι μελέτες δεν διεξήχθησαν IV 11

12 από ψυχιάτρους, παρόλα αυτά, και αυτές που είχαν, έλειπαν ανεξήγητα από το αρχείο της εταιρείας. Όμως, ο Healy βρήκε ένα υπόμνημα, το οποίο αναφερόταν σε μία. Σ αυτήν, ο ερευνητής ψυχίατρος έγραψε ότι ποτέ του δεν είχε δει τόσο υψηλή συχνότητα εμφάνισης προβλημάτων, σε μια μελέτη υγειών εθελοντών. Ο Healy ανακάλυψε επίσης κι άλλα προβλήματα προβλήματα που μιλούσαν για τις ακαταμέτρητες άλλες εχθρικές αντιδράσεις που βιώνει κάποιος, όταν λαμβάνει ένα SSRI. Επιπρόσθετα στην ταραχή, την ακαθησία, τις σκέψεις για αυτοκτονία, και τη βιαιότητα, τα SSRI γίνονται επίσης γνωστά για τη σωματική εξάρτηση που προκαλούν σε πολλούς χρήστες. Μία κοινώς διεξαχθείσα αγωγή κατά της κατασκευάστριας του Paxil, αναφέρει: Επί του παρόντος, σε μία ιστοσελίδα μόνο, υπάρχουν ηλεκτρονικές υπογραφές ατόμων, που παραπονιούνται στην ανώνυμη εταιρεία GlaxoSmithKline, για αντιδράσεις εξάρτησης που υπέφεραν από το Paxil. Δεδομένου ότι οι υπογραφές παρέχουν ολογράφως το ονοματεπώνυμο του κάθε ανθρώπου, πολλοί από τους οποίους έδωσαν την ηλεκτρονική τους διεύθυνση και μακροσκελή σχολιασμό, αυτό αποτελεί αξιόπιστο δείγμα του πλήθους των ανθρώπων που υποφέρουν από εξάρτηση στο Paxil. Μέσα στα τελευταία δύο χρόνια, οι δικηγόροι των μηνυτών έχουν έρθει ατομικά σε επαφή με περίπου 500 θύματα της εξάρτησης από το Paxil. Ο πόνος και η δυστυχία που βίωσε κάθε ένας από αυτούς τους ανθρώπους είναι το άμεσο αποτέλεσμα, της έλλειψης προειδοποιήσεων από τη GlaxoSmithKline στους χρήστες για την εθιστική φύση του Paxil, την προτροπή του φαρμάκου σε σωματική και ψυχολογική εξάρτηση, και το βάρος του συνδρόμου εξάρτησης/απεξάρτησης όταν η δόση (του Paxil) του ασθενούς μειώνεται ή τερματίζεται. 20 Αυτό είναι σε συμφωνία με ότι ανακάλυψε ο David Healy, ενώ ερευνούσε τα αρχεία της SmithKline. Σε μία μελέτη υγειών εθελοντών που διεξάχθηκε μέσα στην εταιρεία, οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι, κατά τη διάρκεια της διακοπής του φαρμάκου, το 85 τοις εκατό των εθελοντών υπέφερε από ταραχή, περίεργα όνειρα, αϋπνία, και άλλες εχθρικές αντιδράσεις. Ο Healy σημείωσε ότι οι μισοί από τους υγιείς εθελοντές που πήραν μέρος στην έρευνα, έδειξαν συμπτώματα ότι γίνονταν σωματικά εξαρτημένοι στο φάρμακο. Το παράδειγμα της Lisa, μίας γυναίκα που συμμετείχε σε μια διαδικτυακή σειρά συζητήσεων πάνω στα αντικαταθλιπτικά, ερμηνεύει τη φύση του προβλήματος: «Ήμουν εθισμένη στο Effexor. Η σκέψη να το σταματήσω, μου προκαλούσε φρίκη και για καλό λόγο!! Δεν πιστεύω ότι η διχοτόμηση σωματικού/πνευματικού βγάζει νόημα. Αν δε μπορείς να κάνεις χωρίς την ουσία, είσαι εθισμένος. Το Effexor ΕΙΝΑΙ εθιστικό. Είμαι εκτός φαρμάκου, αλλά ποτέ μου δεν έχω αρρωστήσει τόσο, σωματικά, από όταν υπέφερα την απεξάρτηση» 21 Υπάρχει επίσης ένα ουσιώδες πρόβλημα στις σεξουαλικές παρενέργειες με τα SSRI, με περίπου το 70 με 80 τοις εκατό των χρηστών να βιώνουν μικρότερη σεξουαλική ενεργητικότητα και αδυναμία. Πίσω από αυτό, υπάρχει μία ποικιλία περισσότερων μικρών παρενεργειών, που περιλαμβάνουν ναυτία, αϋπνία, εφιάλτες, κόπωση, νύστα, αδυναμία, ανορεξία, ρίγος, ξερό στόμα, ιδρώτα, ακόμα και χασμουρητό. Το μοναδικό προτέρημα των SSRI, που προτιμάται από τα παλαιότερα αντικαταθλιπτικά, είναι ότι είναι δύσκολο να υπάρξει υπερβολική δόση στα SSRI. Φυσικά, αυτό δεν έχει καμία σημασία όταν, όπως παρατίθεται στις ακόλουθες περιπτώσεις, το ίδιο το φάρμακο επιφέρει ξαφνικά αυτοκτονίες και άλλες μορφές βίας. - Δεκαπέντε ημέρες αφού ξεκίνησε το Prozac, ο 56χρονος τραγουδιστής γνωστός ως Del Shannon πέθανε αφού πυροβόλησε στο κεφάλι του με ένα τουφέκι διαμετρήματος,22. - Δέκα ημέρες αφού ξεκίνησε το Prozac, 41χρονη γυναίκα ξεκίνησε να διακατέχεται από μια μεγάλη επιθυμία για πόνο, την οποία ικανοποίησε σακατεύοντας τα πόδια της, το στομάχι, τους μηρούς, τα χέρια και τον κορμό της, μαζί με έξι απόπειρες αυτοκτονίας, όλα εκ των οποίων σταμάτησαν αμέσως αφού της διακόπηκε το φάρμακο. - Τρεις ημέρες αφού ξεκίνησε το Prozac, ένας 58χρονος άντρας ξεκίνησε να έχει σκέψεις για αυτοκτονία και προσπάθησε να κρεμαστεί με ένα σκοινί, παρακινώντας μία παύση της φαρμακευτικής του αγωγής και, τέσσερις ημέρες αργότερα, μία ολική εξαφάνιση του αυτοκτονικού του ιδεασμού. - Μέσα σε μία εβδομάδα αφού είχε σταδιακά αυξήσει τη δόση της στο Prozac από τα 20 στα 60mg, μια 28 γυναίκα ξεκίνησε να υποφέρει από ακαθησία και ξεκίνησε να 12

13 φαντάζεται ότι πηδάει από το παράθυρο του νοσοκομείου, τα οποία προκάλεσαν την παύση της χορήγησης του Prozac, και μέσα σε περίπου μία εβδομάδα, την εξουδετέρωση όλων των εχθρικών αποτελεσμάτων. - Είκοσι τέσσερις ώρες αφού κατά λάθος αυξήθηκε η δόση του Prozac από τα 60 στα 80mg, ένας 44χρονος άντρας ξεκίνησε να κάνει επιφανειακές τομές στο λαιμό του, στους καρπούς του, και στην κοιλιά του ενώ οδηγούσε, κι όλα αυτά σταμάτησαν είκοσι τέσσερις ώρες αφού μειώθηκε η δόση του. - Δύο εβδομάδες αφού ξεκίνησε το Prozac, μια 32χρονη γυναίκα ένοιωσε καλύτερα, εκτός από το ότι ξεκίνησε να έχει νευρικά και εκτός ελέγχου συναισθήματα, τα οποία την έκαναν να δηλώσει ότι «νοιώθω σαν να χρειάζομαι να καθηλωθώ στην καρέκλα μου, διαφορετικά θα πηδήξω από το παράθυρο», όλα από τα οποία εξαφανίστηκαν μερικές μέρες αφού διέκοψε το Prozac. - Έντεκα ημέρες αφού ξεκίνησε το Prozac, ένας 63χρονος Άγγλος έπνιξε τη γυναίκα του και μετά έπεσε από έναν γκρεμό 60 μέτρων. - Μερικές εβδομάδες αφού ξεκίνησε το Zoloft, ένας 35χρονος μαχαίρωσε τη γυναίκα του και τα δύο παιδιά του ενώ βρίσκονταν στο σπίτι τους, και μετά αυτοκτόνησε με ένα τουφέκι διαμετρήματος,22. - Έξι ημέρες αφού ξεκίνησε το Prozac, μία 60χρονη γυναίκα μαχαίρωσε και χάραξε τον εαυτό της πάνω από 60 φορές, ενώ ο άντρας της έτρωγε πρωινό στην κουζίνα πέθανε την επόμενη μέρα. - Μία εβδομάδα αφού οι γονείς του άκουσαν για ένα «φοβερό» καινούριο φάρμακο που λέγεται Zoloft, ένα 13χρονο αγόρι πήγε στην ντουλάπα του δωματίου του, και ενώ η οικογένειά του κοιμόταν, κρεμάστηκε. - Σχεδόν τρεις μήνες αφού διπλασιάστηκε η δόση της στο Prozac, μία γυναίκα που ζούσε στο Randolph του Vermont πήρε ένα όπλο των 22 χιλιοστών, πυροβόλησε και σκότωσε τον 8χρονο γιο της, την 4χρονη κόρη της κι ύστερα τον εαυτό της. - Μερικές ημέρες αφού δόθηκαν δείγματα του Zoloft στην Brynn Hartman από τον ψυχίατρο του παιδιού της, πυροβόλησε και σκότωσε το σύζυγό της, Phil Hartman, ενώ αυτός κοιμόταν, και τέσσερις ώρες αργότερα, πυροβόλησε και σκότωσε τον εαυτό της. - Δύο εβδομάδες αφού του δόθηκε συνταγή για Prozac, ένας 46χρονος τελείωσε το καθάρισμα της χώρου του αρμέγματος στη φάρμα του, επέστρεψε στο σπίτι, και πυροβόλησε στο μέτωπό του με ένα τουφέκι διαμετρήματος,22. - Δύο ημέρες αφού ξεκίνησε το Prozac, ένας 17χρονος νεαρός παραπονέθηκε ότι το φάρμακο «μπέρδευε το μυαλό του» και δυο μέρες αργότερα, κρεμάστηκε στην κρεβατοκάμαρά του. Τραγικά γεγονότα σαν αυτά, διασκορπίζονται σε κοινότητες και υπαίθρους της Βόρειας Αμερικής και της Ευρώπης. Παρόλα αυτά, λίγα από αυτά, φτάνουν ποτέ στους τίτλους των νέων, αντίθετα θάβονται στη σύγχυση και στη μυστικότητα που τόσο συχνά χαρακτηρίζει ξαφνικές οικογενειακές τραγωδίες. Προτού η υπόθεση Forsyth φτάσει σε δίκη, το Μάρτιο του 1999, δύο χιλιάδες αυτοκτονίες σχετικές με το Prozac είχαν αναφερθεί στην FDA, και κατοχυρώθηκαν στο «σύστημα εχθρικών συμβάντων» τους. Τουλάχιστον το ένα τέταρτο από αυτές εμπεριείχαν σαφείς παραπομπές σε ταραχή και ακαθησία. Βασισμένη σε χρόνια φαρμακευτικού ελέγχου, η FDA είχε συμπεράνει ότι μόνο περίπου ένα τοις εκατό σοβαρών και θανατηφόρων εχθρικών συμβάντων από φάρμακα, αναφέρεται στο σύστημα. Αυτό σημαίνει ότι, όπως ο David Healy έχει συμπεράνει, ένας αριθμός αυτοκτονιών σχετικών με το Prozac είχαν συμβεί μέχρι το 1999, από τις οποίες οι είναι πιθανό να έχουν επακολουθήσει μια ακραία κατάσταση ταραχής. Κι αυτό μόνο για το Prozac. Οι συνολικοί αριθμοί των αυτοκτονιών για όλα τα SSRI, μαζί με το Paxil, θα ήταν φυσικά μεγαλύτερος. Κι όμως, με τη μόδα των SSRI να είναι πολύ δυνατή σε εκατομμύρια ανθρώπους, αυτές οι υποθέσεις είναι σχετικά σπάνιες. Είναι ασυνήθεις περιπτώσεις, όπως θέλουν να πιστεύουν οι άνθρωποι, και πρέπει λοιπόν να ζυγιστούν σε σχέση με εκατομμύρια άλλες που υπάρχουν ευχαριστημένες στο έθνος του Prozac. Υπάρχει ωστόσο, μία άλλα, πιο ψυχρή πιθανότητα. Αν τα περισσότερα που ισχυρίζεται η Lilly ότι είναι ψέματα, για το Prozac, αποδειχθούν αλήθειες, τι γίνεται εάν τα περισσότερα που ισχυρίζονται ότι είναι 13

14 αλήθειες για το Prozac, αποδειχθούν ψέματα; Τι γίνεται εάν, αντίθετα με την υπέρδιαφήμιση των M.M.E. που ανάγγειλαν την επανάσταση του Prozac, στην πραγματικότητα τα SSRI προσφέρουν ελάχιστα αληθινά οφέλη από τα παλαιότερα αντικαταθλιπτικά κατά της ακαθησίας, όπως το Tofranil και το Elavil; Θα μπορούσαν όλοι αυτοί οι θάνατοι και οι καταστροφές να έγιναν για το τίποτα; Εκτιμώντας επιφανειακά, αυτό μοιάζει με μια βέβαιη απιθανότητα. Από μέσα, όμως, μοιάζει με ένα καθ όλα πιθανό συμπέρασμα. Η αληθινή ιστορία των SSRI ξεκινάει τη δεκαετία του 50, όταν η χρήση των αντικαταθλιπτικών περιοριζόταν σχεδόν αποκλειστικά σε περιπτώσεις κλινικής κατάθλιψης. Παρόλο που υπήρχε ένας ισχυρισμός εκείνη την εποχή, ότι το νέο αντικαταθλιπτικό imipramine (Tofranil) μπορούσε να κάνει στην πράξη τους ασθενής να νοιώσουν «καλύτερα κι από καλά», ήταν επίσης αλήθεια ότι, όπως ο David Healy γράφει στο The Antidepressant Era, «κανείς δεν έδειχνε ενδιαφέρον για το imipramine το 1958». Ούτε ενδιαφερόταν κανείς να νοιώσει καλύτερα κι από καλά, ειδικά εάν αυτό απαιτούσε ισχυρές χημικές ουσίες στον εγκέφαλό του. Παρόλο που είναι δύσκολο να το φανταστεί κανείς σήμερα, η κατάθλιψη θεωρούταν σαν μία σπάνια συνθήκη μέσα στη δεκαετία του 50 και πίσω, και υπήρχε μία διάκριση κοινής λογικής μεταξύ κατάθλιψης και δυστυχίας. «Η κατάθλιψη όπως είναι τώρα κατανοητή και από τους κλινικούς και από τον απλό κόσμο είναι ένα εξαιρετικά πρόσφατο φαινόμενο», συνεχίζει ο David Healy, «το οποίο συναντιέται κυρίως στο Δυτικό κόσμο». Ο βαθμός της κατάθλιψης τη δεκαετία του 50 εκτιμιόταν περίπου στους 50 ανθρώπους ανά εκατομμύριο, μία εκτίμηση θα αυξανόταν στους ανά εκατομμύριο μέχρι το τέλος του αιώνα. Αυτή είναι μία αύξηση φορών σε κάτι που φαινομενικά είναι κληρονομικό νόσημα. Αυτό που συνέβη στη διάρκεια αυτών των χρόνων δεν ήταν ότι ανακαλύφθηκε μία ασθένεια, ή η θεραπεία της. Αυτό που συνέβη ήταν ότι, λόγω των συνεχών αλλαγών στην φαρμακευτική αγορά, η φαρμακοβιομηχανία ξεκίνησε να ρίχνει το ενδιαφέρον της στην κατάθλιψη. Οι φαρμακευτικές εταιρείες ανέκαθεν βλέπουν το γενικό πληθυσμό σαν μία τεράστια νόμιμη αγορά για πωλήσεις φαρμάκων που μεταβάλλουν το μυαλό. Και έχει υπάρξει ένα τέτοιο φάρμακο από τον δέκατο ένατο αιώνα. Αμέσως πριν από τα SSRI, η φαρμακευτική αγορά επικεντρωνόταν όχι στην κατάθλιψη και τα αντικαταθλιπτικά, αλλά στο άγχος και τα αγχολυτικά φάρμακα (benzodiazepines). Όταν εισάχθηκαν στην αγορά στη δεκαετία του 1960, οι κατασκευαστές φαρμάκων δήλωσαν ότι οι βενζοδιαζεπίνες, επίσης γνωστά ως αγχολυτικά, είναι ισχυρά αλλά παρόλα αυτά μη-εθιστικά. Οι αγορά για τα βαρβιτουρικά (Nembutal, Seconal) κατέρρεε τότε, καθώς δεν ανταποκρίνονταν στον ίδιον ισχυρισμό, ότι ήταν ισχυρά αλλά όχι εθιστικά. Αυτό ενθάρρυνε την εκτεταμένη διαφήμιση των αγχολυτικών, ακολουθούμενη από εκτεταμένη χορήγηση και χρήση, με φάρμακα όπως το Valium να γίνονται τα πιο δημοφιλή χορηγούμενα φάρμακα όλων των εποχών. Όσο εξακολουθούσαν εκατομμύρια Αμερικανών να παίρνουν αγχολυτικά, δεν θα υπήρχε δημοφιλής αγορά για τα αντικαταθλιπτικά. Στις αρχές του 80 όμως, τα δεδομένα άρχισαν να αλλάζουν. Όλο και λιγότεροι ιατροί ήθελαν να χορηγούν αγχολυτικά για να θεραπεύσουν κάθε ψυχολογική ιδιοτροπία και δυστυχία, συνειδητοποιώντας το γεγονός ότι, όπως έγινε και με τα βαρβιτουρικά, και τώρα τα SSRI, όσοι αρέσκονταν σε αυτά τα φάρμακα ήταν επίσης πιθανό να αναπτύξουν μία έμμονη εξάρτηση πάνω τους. Μία μελέτη του 1983 αναφέρει, «Τα τελευταία τρία χρόνια έχει γίνει μία δραματική αλλαγή στις ιατρικές συμπεριφορές χορήγησης αγχολυτικών. Πριν το 1980, αυτά τα φάρμακα θεωρούνταν όχι μόνο ως ασφαλή και αποτελεσματικά αγχολυτικά και υπνωτικά αλλά επίσης και απαλλαγμένα από ανεπιθύμητες επιδράσεις. Από τότε, έχει δημιουργηθεί ένας αυξανόμενος συναγερμός σχετικά με τους κινδύνους φαρμακολογικής εξάρτησης μετά από τακτική χρήση των φαρμάκων αυτών.» 22 Το αποκορύφωμα της χρήσης αγχολυτικών στις Ηνωμένες Πολιτείες ήταν το 1973, όταν πάνω από 80 εκατομμύρια χορηγήσεις είχαν συμπληρωθεί. Μέχρι το 1986, αυτός ο αριθμός είχε μειωθεί στα 61 εκατομμύρια. Καθώς ο αριθμός συνέχισε να μειώνεται, μία τρύπα στην V 14

15 αγορά εγχώριων φαρμάκων άρχισε να ανοίγει. Και τα SSRI ήταν τα σωστά φάρμακα για να την γεμίσουν. Συντεθειμένο στις αρχές του 70, το Prozac ήταν στην πραγματικότητα το τέταρτο SSRI που έμπαινε στην αγορά (όχι το πρώτο, όπως είχε ισχυριστεί η Lilly). 23 Το πρώτο ήταν ένα φάρμακο που λεγόταν Zelmid, φτιαγμένο από την Ευρωπαϊκή φαρμακευτική εταιρεία Astra. Οι επιστήμονες της Lilly David Wong, Bryan Molloy, κι ο Ray Fuller ξεκίνησαν την αναζήτηση για έναν αναστολέα υποδοχέων 5-υδροξυτρυπταμίνη (σεροτονίνη), στις 8 Μαΐου του Παρόλο που ο σκοπός ήταν να φτιάξουν ένα φάρμακο που δρούσε πιο εκλεκτικά στη σεροτονίνη, μες στον εγκέφαλο(και θα μπορούσε να πατενταριστεί αναλόγως), αυτό που ήταν λιγότερο σαφές ήταν σε τι θα ήταν χρήσιμο το φάρμακο. Λίγο αργότερα, το φάρμακο της Lilly fluoxetine και Prozac είχε δημιουργηθεί. Αφού το φάρμακο κατάφερε να μην σκοτώσει εργαστηριακά ζώα στις αρχικές αναγνωριστικές έρευνες (αλλά μετέτρεπε τις γάτες από φιλικές σε άγριες με γρυλλίσματα), η Lilly άρχισε να διερευνάει ποια πιθανή αγορά θα μπορούσε να υπάρξει για τη νέα τους χημική ένωση. Σε ένα συνέδριο στην Αγγλία κάπου σε εκείνη την περίοδο, ο ψυχοφαρμακολόγος Alec Coppen, ισχυρίστηκε ότι θα μπορούσε να είναι χρήσιμο ως αντικαταθλιπτικό. 25 Η απάντηση που έλαβε από τη Lilly, ήταν ότι από όλες τις πιθανές χρήσεις, αυτή δε βρισκόταν ανάμεσά τους. 26 Η Lilly είχε μια εικόνα για το Prozac, όχι σαν ένα αντικαταθλιπτικό φάρμακο ή ένα φάρμακο PMS(φάρμακα περιόδου), ή OCD(Obsessive-Compulsive Disorder), ή αντικαπνιστικό, ή ντροπαλότητας, ή άγχους αλλά σαν ένα αντί-υπερτασικό φάρμακο. Μέχρι τη δεκαετία του 80, παρόλα αυτά, οι διαθέσεις της Lilly άλλαξαν, όμως όχι λόγω κάποιας αιφνίδιας επαναστατικής ανακάλυψης στα φάρμακα ή στην επιστήμη. Το zimelidine της Astra είχε εμφανιστεί στην αγορά σαν ένα νέο (και κατοχυρωμένο με πατέντα) αντικαταθλιπτικό, συνοδευόμενο λίγο αργότερα από δύο άλλα SSRI (μία πατέντα είναι σημαντική καθώς εξασφαλίζει αποκλειστικότητα για το μείγμα, κάτι το οποίο δίνει χώρο για υψηλότερη τιμολόγηση). Με την αγορά των αγχολυτικών να καταρρέει, η Lilly άρχισε επίσης να βλέπει μία μεγαλύτερη αγοραστική δυνατότητα στη θεραπεία της κατάθλιψης, η οποία θα ήταν περίπου ο ίδιος πληθυσμός που έπαιρνε τα αγχολυτικά. «Σ αυτήν την έννοια, η εμφάνιση της κατάθλιψης συμπίπτει με την ανάπτυξη των SSRI», γράφει ο David Healy στο The Creation of Psychopharmacology, τα οποία στα μέσα του 80 εμφανίστηκαν ικανά να αναπτυχθούν είτε σαν αγχολυτικά είτε σαν αντικαταθλιπτικά. Μετά την κρίση των αγχολυτικών, η φαρμακοβιομηχανία είχε μια νέα παρτίδα ουσιών να πουλήσει, αλλά οι νέες προσφορές της δεν ταίριαξαν με τη ζήτηση της αγοράς. Και μάλιστα, από το αρχικό τους λανσάρισμα ως αντικαταθλιπτικά, διάφορα SSRI έχουν λάβει άδεια για τη θεραπεία για διαταραχές πανικού, κοινωνική φοβία, διαταραχές μετάτραυματικού στρες, OCD, και άλλες καταστάσεις που βασίζονται στο άγχος. Μάλιστα, για κάποια από τα SSRI, σε αντίθεση με δημοφιλείς αντιλήψεις, απλά δεν έχει γίνει δυνατό να δείξουν ότι είναι αποτελεσματικά στη θεραπευτική αγωγή κλασσικών καταθλιπτικών διαταραχών. Η μετατροπή του Prozac σε αντικαταθλιπτικό καθρεφτίζεται στην περίπτωση του Paxil, το οποίο επίσης δημιουργήθηκε το 70. Το Paxil δεν κατάφερε να μπει στην αγορά έως το 1993, ωστόσο, καθυστέρησε από την επικρατούσα σοφία της SmithKline, πάνω στο ότι τα νέα κατοχυρωμένα αντικαταθλιπτικά που έμπαιναν στην αγορά (τα SSRI), δεν ήταν τόσο αποτελεσματικά όσο τα ήδη υπάρχοντα. 27 Παδιγευμένη σε μία εφήμερη περίοδο φαρμακολογικής εντιμότητας, η SmithKline απέτυχε να καταλάβει ότι όταν η συζήτηση φτάνει σε πολυδιαφημισμένα φάρμακα σαν το Prozac, το να είσαι πιο αποτελεσματικός δεν έχει να κάνει με τίποτα. Φυσικά, η περίοδος αυτή έχει από τότε σβήσει. Το Paxil θα συνέχιζε για να γίνει τελικά ένα δημοφιλές φάρμακο για την αγορά αντικαταθλιπτικών το 90, και θα ήταν μία αποτελεσματική πίσω πόρτα για επανένταξη στην αγορά αγχολυτικών. «Από το προγεφύρωμα της κατάθλιψης», γράφει ο David Healy, «επιδρομές μπορούν να εξαπολυθούν στην ενδοχώρα του άγχους». Ή, όπως το έθεσε η GlaxoSmithKline το 2001, «Εκατομμύρια υποφέρουν από χρόνιο άγχος. Εκατομμύρια θα μπορούσαν να βοηθηθούν από το Paxil». 15

16 Με τις πωλήσεις αγχολυτικών να βρίσκονται στη σκιά αυτού που κάποτε ήταν, ο αριθμός των χορηγήσεων που συμπληρώθηκαν για τα αντικαταθλιπτικά, στις ΗΠΑ το 1989, αυξήθηκε πάνω από το διπλάσιο. Λιγότερο από δύο χρόνια μετά την απελευθέρωσή του, οι πωλήσεις του Prozac σχεδόν τριπλασιάστηκαν, από 125 εκατομμύρια δολάρια στα 350 εκατομμύρια δολάρια, οι οποίες είναι περισσότερες από τις συνολικές πωλήσεις όλων των άλλων αντικαταθλιπτικών αθροιστικά, στις ΗΠΑ. Μέχρι το 1990, όταν το εξώφυλλο του Newsweek ανακοίνωσε «Ένα Καινοτόμο Φάρμακο για την Κατάθλιψη», το Prozac είχε γίνει το πιο συχνά χορηγούμενο αντικαταθλιπτικό όλων των εποχών. Και η αγορά αντικαταθλιπτικών συνέχιζε να διευρύνεται. Οι ετήσιες πωλήσεις του Prozac, το 1993, έφτασαν στο σημείο του ενός δισεκατομμυρίου δολαρίων. Μέχρι το 1999, το Prozac θα γινόταν το υπ αριθμόν τρία σε πωλήσεις φάρμακο σε ολόκληρη την αγορά των χορηγούμενων φαρμακευτικών προϊόντων, με πάνω από 76 εκατομμύρια συμπληρωμένες χορηγήσεις. Στην πραγματικότητα, πάνω από 3 δισεκατομμύρια δόσεις SSRI καταναλώθηκαν το Το 2000, οι ετήσιες πωλήσεις αντικαταθλιπτικών έφτασαν το σημείο των 10 δισεκατομμυρίων δολαρίων, με τις Ηνωμένες Πολιτείες να έχουν το 70 τοις εκατό των παγκόσμιων πωλήσεων για το φάρμακο. Εντωμεταξύ, στην Ιαπωνία, η επανάσταση του Prozac ποτέ δεν έγινε. Λόγω του ότι οι Ιάπωνες είχαν ζήσει λιγότερα προβλήματα με τα αγχολυτικά, οι πωλήσεις τους παρέμειναν ισχυρές, και αυτό άφησε μικρά περιθώρια αγοράς, για να μηχανευτεί μέσα της μία επανάσταση του Prozac. Η σκέψη της κατασκευής ενός Εκλεκτικού Αναστολέα (υποδοχέων) της Σορονίνης (SSRI) δεν πηγάζει από τη Lilly αλλά από τη SmithKline, όμως όλοι οι κατασκευαστές SSRI σύντομα την αγκάλιασαν, για να προάγουν τα νέα τους φάρμακα σεροτονίνης. Όπως τη σύλληψη των υπολογιστών «Pentium» που συνήθιζαν να πουλάνε η Dell, η Gateway, και άλλες εταιρείες υπολογιστών, η σύλληψη των SSRI ήταν ένα λαμπρό αγοραστικό τέχνασμα. Ωστόσο, πέρα από την εξυπνάδα της, η σύλληψη των SSRI δεν είχε ποτέ πολλά πράγματα για να υποστηριχθεί. Τα Paxil, Zoloft, Prozac, Celexa, Luvox θεωρούνται SSRI, αλλά ο όρος «εκλεκτικά» έχει, από τότε, απαιτήσει μία δημοφιλή ερμηνεία που να προχωράει πέρα από αυτό που ίδιος μπορούσε να δώσει. Τα SSRI δεν είναι εκλεκτικά σε αυτά που θεραπεύουν, ή ακόμη, που ισχυρίζονται ότι θεραπεύουν, καθώς τώρα χαιρετίζονται ως θεραπευτικά των πάντων, από PMS, σε κρίσεις πανικού, κάπνισμα, ντροπαλότητα. Ούτε είναι εκλεκτικά στις βιοχημικές τους δράσεις στον εγκέφαλο. Ενώ τα παλαιότερα φάρμακα σε δύο χημικά νευροδιαβιβαστών του εγκεφάλου, ονομαστικά, η σεροτονίνη και η νοραδρεναλίνη, τα SSRI δρουν μόνο στο πρώτο. Εξ ου, και η ονομασία, «εκλεκτικοί αναστολείς (υποδοχέων) σεροτονίνης». Αλλά αυτό δεν είναι το μόνο που κάνουν. Τα SSRI μπορεί να μην επιδρούν άμεσα στη νοραδρεναλίνη, αλλά επηρεάζουν άμεσα άλλα βιοχημικά συστήματα, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που εμπεριέχουν τη ντοπαμίνη. Και αφού δρουν άμεσα σε αυτά τα συστήματα, τα SSRI δημιουργούν μία ακολουθία δευτερογενών και τριτογενών βιοχημικών και κυτταρικών επιδράσεων, όλες από τις οποίες παραμένουν φτωχά κατανοητές. Ενώ μία αρχική δόση του Prozac έχει δείξει ότι αυξάνει την δραστηριοποίηση της σεροτονίνης σε μία περιοχή του εγκεφάλου γνωστή ως Μαίλανος Ουσία, για παράδειγμα, η μακροχρόνια χρήση έχει δείξει ότι προκαλεί ακριβώς το αντίθετο. Αυτό που είναι ξεκάθαρο σχετικά με τα SSRI, ή τουλάχιστον θα έπρεπε να είναι, είναι ότι οι άνθρωποι δεν βιώνουν δυστυχία ή κατάθλιψη απλά και μόνο γιατί υποφέρουν μία χημικά ανισορροπία σεροτονίνης στον εγκέφαλο. Ενώ κάποια SSRI είναι πιο εκλεκτικά στον προσδιορισμό τους για τη σεροτονίνη από κάποια άλλα (Celexa), μερικά είναι πιο δραστικά στον να προκαλούν έκλυση σεροτονίνης από άλλα (Luvox), αυτές οι διαφορές δεν ερμηνεύουν πιο SSRI είναι πιο αποτελεσματικό από ένα άλλο. Επιπλέον, εφόσον φάρμακα σαν το Prozac αίρουν τα επίπεδα σεροτονίνης σχεδόν αμέσως, είναι δύσκολο να διαπιστωθεί πώς αυτό μπορεί να εξηγήσει τις θεραπευτικές ιδιότητες των SSRI, οι οποίες χρειάζονται μέρες ή εβδομάδες για να επιτευχθούν. VI 16

17 Εκτός από αυτά τα βασικά φαρμακολογικά δεδομένα, η Lilly και άλλοι κατασκευαστές SSRI, κατάφεραν τη δεκαετία του 90 να πείσουν το κοινό ότι μία επαναστατική ανακάλυψη είχε λάβει χώρα στον εγκέφαλο και στις φαρμακολογικές επιστήμες, μα τα SSRI να είναι ειδικά σχεδιασμένα στη διόρθωση μιας βιοχημικής ανισορροπίας, που τώρα θεωρείται σαν μια βασική αιτία στην κατάθλιψη. «Για να βοηθήσουν στην επαναφορά των επιπέδων σεροτονίνης σε φυσιολογικές τιμές», ισχυρίστηκε η Lilly σε διαφημίσεις δημοφιλών περιοδικών το 90, «το φάρμακο που οι ιατροί τώρα χορηγούν πιο συχνά, είναι το Prozac». Ξαφνικά, οποιοσδήποτε ένοιωθε πεσμένος και θλιμμένος παρουσιαζόταν με την πιθανότητα να υποφέρει από χαμηλά επίπεδα σεροτονίνης. Όπως το αναφέρει ο Peter Kramer στο Listening to Prozac, το βασικό στήριγμα των αντικαταθλιπτικών πριν τα SSRI οι ιμιπραμίνες «είναι βρώμικες στις κυρίες επιδράσεις τους και στις παρενέργειές τους επειδή επηρεάζουν και τη νοραδρεναλίνη και τη σεροτονίνη. Άπαξ και κατανοήθηκε ο μηχανισμός δράσης των ιμιπραμινών, οι φαρμακολόγοι ξεκίνησαν να συνθέτουν ένα καθαρό αντικαταθλιπτικό». Ο συχνός ισχυρισμός ότι μία επανάσταση έχει λάβει χώρα στην ψυχιατρική επιστήμη, επίσης υστερούσε στο δρόμο των αποδείξεων που θα τον στήριζε. Εξετάστε δύο άρθρα από δημοφιλή περιοδικά. Το πρώτο, από το Newsweek «Πέρα από το Prozac» - ισχυριζόταν το 1994 ότι «Η έρευνα που κάποτε χαρτογραφούσε τα όρια μιας νόσου αναγνωρίζοντας τη χημεία του εγκεφάλου που εμπεριέχεται στην κατάθλιψη, στην παράνοια και στην σχιζοφρένεια σήμερα περιφράσσεται στη χημεία της φυσιολογικής προσωπικότητας». Εν τούτοις, τρία χρόνια αργότερα, στο περιοδικό Time, ένα άλλο άρθρο δηλώνει ότι αυτές οι πτυχές του εγκεφάλου δεν έχουν γίνει όλες κατανοητές: Για την κατάθλιψη, τη βουλιμία, την παχυσαρκία και τις υπόλοιπες διαταραχές που σχετίζονται με τη σεροτονίνη, κανείς δε γνωρίζει με βεβαιότητα ποιο μέρος του εγκεφάλου εμπλέκεται ή γιατί ακριβώς το φάρμακο επιδρά αποτελεσματικά Ολόκληρη η ιστορία της σεροτονίνης και των φαρμάκων που την επηρεάζουν, έχει μετατραπεί κατά πολύ σε μία διαδικασία δικών και τυχαίων ανακαλύψεων καταφανών λαθών, απροσδόκητων διασυνδέσεων και απρόβλεπτων θεραπευτικών επιδράσεων Τα εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν για τη μεταχείριση της σεροτονίνης στον εγκέφαλο, μοιάζουν περισσότερα με μεγάλες μαχαίρες παρά με χειρουργικά νυστέρια που πιστεύεται. Το 1997, το άρθρο του Time, «Το Μόριο της Διάθεσης», παρόλα αυτά, βαδίζει στην επιβεβαίωση της γνώμης ότι τα SSRI προσφέρουν κάτι απόλυτα μοναδικό: Το 60, εμφανίστηκε μία δεύτερη κατηγορία αντικαταθλιπτικών Αυτά είχαν σημαντικές παρενέργειες, όμως, συμπεριλαμβανομένων της έντονης υπνηλίας και των καρδιακών ταχυπαλμιών. Ο λόγος, συμφώνησαν γενικά οι επιστήμονες, ήταν ότι επηρέαζαν πολύ ευρέως τη χημεία του εγκεφάλου. Η έρευνα έμοιαζε να καταδεικνύει τη σεροτονίνη σαν το πιο σημαντικό χημικό ανύψωσης της διάθεσης, όχι όμως το μόνο, κι έτσι οι νευροχημικοί ξεκίνησαν να αναζητούν ένα φάρμακο που θα ενίσχυε την επιρροή μόνο της σεροτονίνης. Το 1974, μετά από μια δεκαετία εργασιών, η Eli Lilly δημιούργησε το Prozac, πρώτο από τα περίφημα SSRI, και εγκρίθηκε τελικώς από την FDA το Παρόλα αυτά, το άρθρο διαψεύδει τον εαυτό του, όταν ισχυρίζεται ότι ένα νέο αντικαταθλιπτικό έχει φτάσει στην αγορά, το οποίο δεν δρα στη σεροτονίνη αλλά στο χημικό του νευρικού συστήματος που θεωρείται άσχετο με την κατάθλιψη, τη νοραδρεναλίνη: Οι ψυχίατροι στην Ευρώπη, ψιθυρίζουν σχετικά με το νέο φάρμακο, ότι έχει μόλις εγκριθεί για χρήση στη Βρετανία και φαίνεται ότι είναι πολύ πιο αποτελεσματικό από το Prozac, για σοβαρά καταθλιπτικούς ασθενείς. Εκτιθέμενο στην αγορά υπό την εμπορική ονομασία Edronax, αγνοεί παντελώς τη σεροτονίνη και στοχεύει ένα άλλο χημικό του εγκεφάλου, τη νοραδρεναλίνη, που επίσης θεωρείται ότι κατέχει ισχυρή επίδραση στη διάθεση. Σε αυτό το σημείο, το άρθρο του Newsweek, μας επαναφέρει στην αρχή, καταδεικνύοντας ότι ένα άλλο πρόσφατο φάρμακο, το Effexor, λειτουργεί ακόμα πιο αποτελεσματικά από τα SSRI, με το να δρα και στη νοραδρεναλίνη και στη σεροτονίνη: «Το Effexor αυξάνει και τη σεροτονίνη και τη νοραδρεναλίνη, μία δεύτερη χημική ουσία 17

18 αγγελιοφόρο που επηρεάζει τη διάθεση. Με τη μεγάλη του επίδραση, το Effexor πρέπει να βοηθήσει κάποιους καταθλιπτικούς ασθενείς που δεν ανταποκρίνονται στο Prozac». Ενώ ο εκλεκτικός στόχος της σεροτονίνης μπορεί να αποτελεί κλειδί για την πρόκληση ακαθησίας, αυτοτραυματισμών, αυτοκτονιών, και δολοφονιών, θα πρέπει να είναι σαφές, ακόμη και από αυτό το είδος δημοσιογραφίας, ότι δεν αποτελεί κλειδί για να φτιάξει τη διάθεση των ανθρώπων. Τα αντικαταθλιπτικά σαν το Edronax δείχνουν ότι άμεσες δράσεις πάνω στη σεροτονίνη, μπορεί ακόμη να μην προκαλούν αναγκαστικά ένα αντικαταθλιπτικό αποτέλεσμα. Στην πραγματικότητα, η γενική κατεύθυνση στο τέλος του αιώνα, ήταν μακριά από τα SSRI προς ένα νέο (ή τουλάχιστον πρόσφατα κατοχυρωμένο) συνδυασμό από μείγματα που δρουν και στη νοραδρεναλίνη και στη σεροτονίνη. Αφού έχασε την πατέντα της στο Prozac, η Lilly ανακοίνωσε στα τέλη του 2001, ότι ήλπιζε να βάλει στην αγορά ένα νέο και θεωρητικά πιο αποτελεσματικό αντικαταθλιπτικό από το Prozac, στα τέλη του Στο φάρμακο, duloxetine, έχει δοθεί ο τίτλος του παράγοντα «διπλής δράσης», επειδή όπως επεσήμανε η ιστοσελίδα της Lilly, «αυξάνει τα επίπεδα δύο σημαντικών χημικών του εγκεφάλου», τη σεροτονίνη και τη νοραδρεαναλίνη. Μία παρουσίαση του φαρμάκου από επιστήμονες της Lilly, στο συνέδριο του New Clinical Drug Evaluation, στο National Institute of Mental Health, κατέληξε ότι: «Τα αυξημένα εξωκυτταρικά επίπεδα της σεροτονίνης και της νοραδρεναλίνης, που προκαλούνται από τη χορήγηση duloxetine, προτείνουν ότι θα αυξανόταν η νευροδιαβίβαση σεροτονίνης και νοραδρεναλίνης και προσδοκάται ότι θα είναι δυναμικά στη θεραπεία της σοβαρής κατάθλιψης». Τόσο πολύ κατάφερε να ενσωματωθεί το Prozac, που θεωρούταν μία επαναστατική λύση στα αντικαταθλιπτικά, στις τελευταίες επιστημονικές γνώσεις. Ευτυχώς για τη Lilly, τα μίντια έχουν πολύ ασθενή μνήμη. Το Δεκέμβριο του 2001, η Boston Globe άρχισε να προωθεί το μελλοντικό φάρμακο της Lilly, αναφέροντας ότι «Ενώ το Prozac και τα φάρμακα σαν αυτό, αυξάνουν την ποσότητα της χημικής σεροτονίνης στον εγκέφαλο, τα Effexor και duloxetine εμπλουτίζουν τον εφοδιασμό δύο σημαντικών, ενισχυτικών της διάθεσης, χημικών: της σεροτινίνης και της νοραδρεναλίνης. Λόγω του ότι αυτά τα φάρμακα έχουν δύο διαφορετικούς μηχανισμούς δράσεις, κι όχι έναν, οι ιατροί πιστεύουν ότι ενδέχεται να είναι πιο δραστικά από τα φάρμακα σαν το Prozac, στο να βελτιώνουν τις διαθέσεις των ασθενών και μπορεί να βοηθήσουν τους πιο σοβαρά καταθλιπτικούς ανθρώπους». Τα SSRI φαίνεται ότι βρίσκονται στο στάδιο αποχώρησης, μερικώς χωρίς αμφιβολία λόγω των κινδύνων της συνέχισης της προώθησης φαρμάκων «εκλεκτικής σεροτονίνης». Η λατρεία για τα SSRI πάντως, διατηρείται ακόμη δυνατή. Τα SSRI είναι μαγικές σφαίρες, το κοινό έχει φτάσει να το πιστέψει, με οποιονδήποτε ισχυρισμό του αντιθέτου να ακολουθείται από έναν καταιγισμό φωνών και κατηγοριών. Έτσι, το 1999, όταν ο επιστημονικός συγγραφέας John Horgan έγραψε ένα κείμενο δεύτερης σελίδας με τίτλο «Το έθνος του Placebo» στους New York Times, ξεχύθηκαν γράμματα που παραπονιόντουσαν διότι τα νέα αντικαταθλιπτικά σαν το Prozac έχουν βοηθήσει εκατομμύρια ανθρώπων, βελτιώνοντας αμέτρητες ζωές. Το ότι το μήνυμα του Horgan προκάλεσε μία απάντηση δεν ήταν καθόλου έκπληξη, υποδηλώνοντας ότι άνθρωποι που πήραν Prozac και άλλα αντικαταθλιπτικά μπορούσαν να επωφεληθούν όχι μόνο από το κουτί που αποτελείται από φαρμακολογικά συστατικά αλλά από τη μεταχείριση που είναι, η εμπειρία της αγωγής. Για όσους είδαν τη διάθεσή τους να βελτιώνεται αφού πήραν Prozac, Paxil, Zoloft, ή οποιαδήποτε άλλα αντικαταθλιπτικά για αυτό το θέμα, ένας τέτοιος ισχυρισμός έρχεται σαν χαστούκι στο πρόσωπο. Το Prozac δεν είναι ένα placebo, αλλά ένα SSRI! Πράγματι είναι. Αλλά δεν ήταν αυτό το θέμα του Horgan. Όπως κάθε άλλο ψυχοδιεγερτικό φάρμακο, όπως η κοκαΐνη και το Ritalin, τα αντικαταθλιπτικά αποτελέσματα του Prozac είναι με αδιαχώριστο τρόπο συνδεδεμένα με τα ίδια ψυχοσωματικά αποτελέσματα, που πλημμυρίζουν όλες τις άλλες περιπτώσεις χρήσης φαρμάκου. Ο Horgan ισχυριζόταν ότι θα μπορούσε να λάβει χώρα μία ψευδής αντίδραση VII 18

19 (placebo), με την πράξη της λήψης του φαρμάκου να θέτει σε κίνηση μία ισχυρή ψυχολογική ανάταση από την απελπισία στην αισιοδοξία. 28 Το Prozac έχει αληθινές επιδράσεις, και σε κάποιους χρήστες αυτές οι επιδράσεις μπορούν πολύ καλά να προκαλέσουν «φανταστικά αποτελέσματα», «μία ευλογημένη ανακούφιση», «μία πιο ευχάριστη, χαρούμενη διάθεση», και άλλα «εκπληκτικά αποτελέσματα». 29 Αλλά τα αποτελέσματα placebo σε κάθε περίπτωση είναι όσο πραγματικά όσο και τα φαρμακολογικά αποτελέσματα, και η ικανότητα διάκρισης μεταξύ τους, κατά τη διάρκεια φαρμακευτικής χρήσης δείχνει ότι το να γνωρίζεις τι είναι και τι δεν είναι ένα αποτέλεσμα των πλέον πρόσφατων μορίων για τη διαχείριση της συμπεριφοράς, δεν είναι τόσο εύκολο να το διακρίνει κανείς όπως θα θέλαμε να πιστεύουμε. Μία τέτοια περίπτωση ήταν ο συνδυασμός που συνέθεσε τα φαρμακευτικά Merck, MK-869. Στην κυριαρχία των ψυχιατρικών φαρμάκων, το ενδιαφέρον για τα αποτελέσματα placebo διαγράφεται μεγάλο, έτσι ώστε να κερδισθεί η έγκριση της FDA, οι φαρμακευτικές εταιρείες πρέπει να δείξουν ότι τα φάρμακά τους μπορούν να υπερτερήσουν μία placebo αντίδραση. Όπως γράφτηκε σε ένα άρθρο του περιοδικού Science, με τίτλο «Μπορούν τα Placebo να είναι η θεραπεία;», πρώιμες κλινικές δοκιμές οδήγησαν τη Merck στη σκέψη, ότι το νέο της μείγμα έδινε πολλές υποσχέσεις ως αντικαταθλιπτικό, και με λιγότερες παρενέργειες από άλλα αντικαταθλιπτικά, συμπεριλαμβανομένου του Prozac. Στις 22 Ιανουαρίου του 1999, παρόλα αυτά, όλα τα στοιχήματα έπεσαν έξω, καθώς η Merck ανακοίνωσε ότι δε θα ζητούσε την έγκριση της FDA, για το νέο της φάρμακο. Ο λόγος; Ενώ τα τελευταία στοιχεία έδειχναν ότι το φάρμακο ήταν όντως αποτελεσματικό στη θεραπεία της κατάθλιψης, δεν ήταν περισσότερο αποτελεσματικό από ένα placebo. «Ένα νέο μείγμα μία εφεύρεση της Merck, γνωστή σαν MK-869 που στις διάφορες τότε κλινικές δοκιμές, έδειχνε ότι θα γινόταν ένα νέο της χιλιετίας, για εκατομμύρια ανθρώπων οι οποίοι κάνουν αντικαταθλιπτική θεραπευτική αγωγή καθημερινά. Τα νέα (ότι το MK-869 θα αποσυρόταν) ξεκίνησαν μία σειρά δυσάρεστων αποτελεσμάτων για τη Merck και για τη Wall Street: οι τιμές των εμπορευμάτων της εταιρείας μειώθηκαν κατά 5%, την ημέρα που Merck διέδωσε τα νέα». Οι φαρμακευτικές εταιρείες δεν είναι οι μόνες που αντιμετωπίζουν την πρόκληση του placebo. Το ίδιο πρόβλημα ισχύει και σε οποιονδήποτε χρήστη ενός φαρμάκου, ο οποίος, αφού καταπίνει μερικά χάπια, θέλει να γνωρίζει τι είναι και τι δεν είναι ένα αποτέλεσμα του φαρμάκου. Για εκείνους που αναφέρουν θετικές φαρμακευτικές επιδράσεις όταν τους χορηγούνται SSRI, κάτι που για να συμβεί μπορεί να πάρει μέρες ή εβδομάδες, το ερώτημα παραμένει: μπορεί κάποιος να είναι τόσο βέβαιος ότι το αποτέλεσμα έρχεται στην πραγματικότητα λόγω του φαρμάκου; Δε θα μπορούσε να είναι τουλάχιστον μερικώς, ένα αποτέλεσμα placebo; Αυτό μπορεί να εμφανίζεται σαν την ίδια ερώτηση που τίθεται στους ενόρκους, σε υποθέσεις όπως του William Forsyth, εκτός από μία σημαντική διαφορά: οι επιδράσεις placebo, σπάνια εμπεριέχουν (εάν εμπεριέχουν) αντιδράσεις όπως αυτοτραυματισμούς, αυτοκτονίες ή δολοφονίες. Μία αναφορά του 1965, στο the Archives of General Psychiatry καταδεικνύει το γιατί δεν μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι ψυχολογικές επιδράσεις ενός φαρμάκου είναι μόνο αυτές και τίποτα άλλο. Ο Lee Park και ο Lino Covi, δύο νέοι ψυχίατροι στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins, έθεσαν το ζήτημα του τι θα γινόταν εάν οι ασθενείς τους λάμβαναν ένα placebo και βρήκαν πολλά. Για να απαντήσουν στο ζήτημα, πήραν δεκαπέντε προσφάτως αναγνωρισμένους ανήσυχους και καταθλιπτικούς ασθενείς και τους είπαν τα εξής: «Πολλοί άνθρωποι που βρίσκονται στην ίδια κατάσταση με σας έχουν βοηθηθεί από αυτό που κάποιες φορές αποκαλείται «χρυσό χάπι», και νομίζουμε ότι ένα τέτοιο χάπι μπορεί να βοηθήσει κι εσάς επίσης Ένα χρυσωμένο χάπι είναι ένα χάπι χωρίς καθόλου φάρμακο μέσα του Είστε πρόθυμοι να δοκιμάσετε αυτό το χάπι;» Από τους δεκατέσσερις ανθρώπους που απάντησαν ναι σ αυτήν την ερώτηση (όλοι πλην ενός), όλοι πήγαν στη δεύτερη συνάντηση, και όλοι πλην ενός ανέφεραν ότι πήραν τουλάχιστον τα δύο τρίτα των χορηγούμενων χαπιών. Προς έκπληξή τους, ο Park και ο Covi βρήκαν πως, ο κάθε ένας από όσους πήραν τα χρυσωμένα χάπια αισθάνθηκε μία ύφεση στην ψυχολογική τους ανησυχία. Ο μέσος «δείκτης ανησυχίας» μειώθηκε κατά 43 τοις εκατό, που σημαίνει ότι η πλειονότητα των ασθενών 19

20 ένοιωσε αρκετά καλύτερα, μετά από μία εβδομάδα λήψης χρυσωμένων χαπιών. Όταν τους ζητήθηκε να εξηγήσουν γιατί θα μπορούσαν να νοιώθουν καλύτερα, δεδομένου ότι έπαιρναν χρυσωμένα χάπια, εννέα από τους συμμετέχοντες υπέδειξαν το χάπι, πέντε από τους οποίους πραγματικά υποψιάζονταν ή επιμένανε ότι τους δόθηκε ένα κανονικό φάρμακο κι όχι ένα placebo. Από τους εναπομείναντες πέντε, δύο απέδωσαν τη βελτίωσή τους στη φροντίδα των ιατρών από ότι στα φάρμακα, και τρεις στους εαυτούς τους. Ανάμεσα στους πρώτους, ήταν ένας 45χρονος άντρας, που διαγνώστηκε ως άκαμπτος, ανθεκτικός στην επιρροή, και παθών «ταραγμένης κατάθλιψης». Ο άνθρωπος είχε περάσει σοβαρή αϋπνία, ανορεξία, συναισθήματα απελπισίας, επιθυμίες θανάτου, και κάποια σωματικά συμπτώματα. Κατά τη διάρκεια της συνέντευξης, κατέθεσε μία ύφεση όλων των συμπτωμάτων, εκτός της ανορεξίας του. Στην αρχή της συνέντευξης, κατευθείαν δήλωσε ότι «δεν ήταν χρυσωμένο χάπι, ήταν φάρμακο!». Τόνισε επίσης ότι καθόσον έπαιρνε τα χάπια, ήταν ικανός να σκέφτεται πιο καθαρά, το οποίο οδήγησε σε μια θετικά μεταβολή της στάσης του απέναντι στα προβλήματά του και το μέλλον. Επιπλέον των θετικών ψυχολογικών επιδράσεων, ο 45χρονος ανέφερε σαφείς παρενέργειες των χαπιών, συμπεριλαμβανομένων της ξηροστομίας και της νευρικότητας. Όταν ρωτήθηκε σχετικά με τη βελτίωσή του, υπαινίχθηκε ότι ίσως ψευδώς πληροφορήθηκε ότι του δόθηκε placebo, έτσι ώστε να υποδείκνυε τη βελτίωση του στον εαυτό του, κι όχι στο φάρμακο. Ένα δεύτερο άτομο που έζησε αυτήν την εμπειρία ήταν μία 24χρονη γυναίκα με τρία παιδιά. Ήταν σαφώς καταθλιπτική και παραπονιότανε για αϋπνία, ανορεξία, οξυθυμία, και ένταση. Μία εβδομάδα αφού έπαιρνε χρυσωμένα χάπια, κι αυτή επίσης κατέθεσε ότι «δεν είναι χρυσωμένα χάπια επειδή λειτούργησαν». Αυτή η γυναίκα, ήταν στην πραγματικότητα πολύ σκεπτική για το αν ένα placebo μπορεί να είναι αποτελεσματικό στον οποιοδήποτε, και δήλωσε ότι τα χάπια που έλαβε ήταν πράγματι πιο αποτελεσματικά από άλλα φάρμακα που είχε πάρει. Σημείωσε ότι ένοιωθε καλύτερα από όσο είχε νοιώσει τα τελευταία 20 χρόνια, κι ότι ήταν ευχαριστημένη με την ιδέα να συνεχίσει με τον ίδιο γιατρό και τα ίδια χάπια. Σαφώς, τα τεκμήρια που προσφέρουν οι άνθρωποι υπέρ ενός φαρμάκου, δεν είναι αναγκαστικά ορθά ή ισχυρά. Ο καθορισμός του τι είναι και τι δεν είναι μία επίδραση ενός φαρμάκου, απαιτεί την εξαγωγή της φαρμακευτικής επίδρασης από ένα ολόκληρο φάσμα αυξανομένων βιωμάτων, κάτι που δε θα είναι αναγκαία εύκολο μπορεί ακόμη να είναι θεωρητικά αδύνατο, καθώς αυτές οι φαρμακολογικές και μη-φαρμακολογικές επιδράσεις δε συμβαίνουν δίπλα-δίπλα σε δύο ξεχωριστές περιοχές ενδιαφέροντος, αλλά αντίθετα βιώνονται σε συνδυασμούς, με το σύνολο να καταλήγει σε περισσότερο από ένα επιμέρους άθροισμα. Το θέμα γίνεται ακόμη πιο περίπλοκο από το γεγονός ότι, σύμφωνα με κριτικούς της αντικαταθλιπτικής βιβλιογραφίας, οι περισσότεροι χρήστες SSRI έχουν στην πράξη υποστεί placebo. Όπως συνόψισαν οι New York Times, «Μία κριτική μιας έρευνας placebo για τα μοντέρνα αντικαταθλιπτικά φάρμακα, κατέληξε ότι τα ψευτοφάρμακα και τα αληθινά φάρμακα λειτούργησαν σχεδόν το ίδιο». Αυτό σημαίνει ότι πολλά από τα εύσημα που αποδόθηκαν στα SSRI, θα έπρεπε να αποδοθούν στην επίδραση placebo αντί αυτών. Η αναφορά που παρατέθηκε στους Times ήταν μία από τις τρεις μετά-αναλύσεις της αντικαταθλιπτικής βιβλιογραφίας που εμφανίστηκαν το 90, κάθε μία από τις οποίες ανεξάρτητα συμπέρανε ότι οι επιδράσεις placebo αποτελούν κατά πολύ την αποτελεσματικότητα των αντικαταθλιπτικών. 31 Συνολικά, περίπου τα δύο τρίτα της αποτελεσματικότητας που αποδόθηκε στα SSRI φαίνεται να είναι λόγω της επίδρασης placebo. Αυτοί οι αριθμοί μπορεί να μπερδεύουν. Ο κόσμος συχνά συνδέει μία επίδραση placebo με ένα χάπι placebo, κι έτσι θεωρεί τις επιδράσεις φαρμάκων και placebo ως αμοιβαία αποκλειστικές. Πώς μπορεί μία επίδραση ενός φαρμάκου να καταλήξει να είναι μερικώς ή κατά πολύ μία επίδραση placebo; Στην πραγματικότητα, οι επιδράσεις placebo αποτελούν έναν άλλο τρόπο για να πει κάποιος ότι μη φαρμακολογικοί παράγοντες μπορούν να συνεισφέρουν σημαντικά στις υποτιθέμενες φαρμακευτικές επιδράσεις. Εάν οι επιδράσεις placebo επιστρατεύονται από πεποιθήσεις και προσδοκίες, όπως με μεγάλη βεβαιότητα κάνουν, τότε τι θα ήταν καλύτερο από ένα λειτουργικό φάρμακο για την 20

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία Εισαγωγή «Όποιος έχει υγεία, έχει ελπίδα. Και όποιος έχει ελπίδα, έχει τα πάντα.» Τόμας Κάρλαϊλ Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο Ο πατέρας μου είναι γιατρός, ένας από τους καλύτερους παθολόγους που

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η αυτοκτονική συµπεριφορά ορίζεται ως η συµπεριφορά, κατά την οποία το άτοµο θέλει να κάνει κακό στον εαυτό του µε σκοπό να δώσει ένα τέλος στη ζωή του. ιαχωρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο

Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Τα παιδιά της Πρωτοβουλίας και η Δώρα Νιώπα γράφουν ένα παραμύθι - αντίδωρο Ο Ηλίας ανεβαίνει Ψηλά Ψηλότερα Κάθε Μάρτιο, σε μια Χώρα Κοντινή, γινόταν μια Γιορτή! Η Γιορτή των Χαρταετών. Για πρώτη φορά,

Διαβάστε περισσότερα

Συμπτώματα συνεξάρτησης

Συμπτώματα συνεξάρτησης Συμπτώματα συνεξάρτησης Οι συνεξαρτητικές συμπεριφορές είναι αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές. Το συνεξαρτητικό άτομο προσπαθεί να βοηθήσει τους άλλους καταστρέφοντας τον εαυτό του. Τέτοιου είδους συμπεριφορές

Διαβάστε περισσότερα

Όλοι καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε διάφορα συναισθήματα και διαθέσεις. Ορισμένες φορές νιώθουμε ευτυχισμένοι και ενθουσιασμένοι.

Όλοι καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε διάφορα συναισθήματα και διαθέσεις. Ορισμένες φορές νιώθουμε ευτυχισμένοι και ενθουσιασμένοι. Μελαγχολία Το φυλλάδιο θα σου φανεί χρήσιμο στην περίπτωση που νιώθεις θλίψη ή μελαγχολία. Θα σε βοηθήσει να καταλάβεις αν έχεις συμπτώματα κατάθλιψης και πώς μπορείς να βοηθήσεις τον εαυτό σου ή κάποιον

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Όλα όσα θέλετε να ξέρετε αν κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι ασθενής

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Όλα όσα θέλετε να ξέρετε αν κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι ασθενής www.agaliazo.gr ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Λεωσθένους 21-23, 18536 Πειραιάς - Τ: 210 4181641 - F: 210 4535343 e: oekk@otenet.gr - www.oekk.gr ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ν. ΑΧΑΙΑΣ Πατρέως 8-10, 26221 Πάτρα - Τ/F: 2610 226122 e:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Ποιός είναι ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί;

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Ποιός είναι ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί; www.agaliazo.gr ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Λεωσθένους 21-23, 18536 Πειραιάς - Τ: 210 4181641 - F: 210 4535343 e: oekk@otenet.gr - www.oekk.gr ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ν. ΑΧΑΙΑΣ Πατρέως 8-10, 26221 Πάτρα - Τ/F: 2610 226122 e:

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Αλκοολισμός και Προβληματική Κατανάλωση Προβλήματα με την κατανάλωση αλκοόλ Κοινωνική κατανάλωση οινοπνεύματος

Αλκοολισμός και Προβληματική Κατανάλωση Προβλήματα με την κατανάλωση αλκοόλ Κοινωνική κατανάλωση οινοπνεύματος Αλκοολισμός και Προβληματική Κατανάλωση (Πηγή: http://www.patient.co.uk/health/alcoholism-and-problem-drinking) Απόδοση στα ελληνικά: Αθανάσιος Μπάκας (υπεύθυνος του προγράμματος) Αλκοολισμός είναι η λέξη

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση ναρκωτικών έχει τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις, ωστόσο ο εθισμός στα ναρκωτικά είναι πάθηση που μπορεί να θεραπευτεί.

Η χρήση ναρκωτικών έχει τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις, ωστόσο ο εθισμός στα ναρκωτικά είναι πάθηση που μπορεί να θεραπευτεί. 1 Η χρήση ναρκωτικών έχει τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις, ωστόσο ο εθισμός στα ναρκωτικά είναι πάθηση που μπορεί να θεραπευτεί. Η θεραπεία απεξάρτησης μπορεί να προσφέρει τα μέγιστα στο

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός»

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 «Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» (Φλώρινα - Μακεδονία Καύκασος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα

Το κυνηγί της φώκιας νέο index Το κυνήγι της φώκιας...2 Λεξιλόγιο...2 Ερωτήσεις...4 Κείμενο...5 Το κυνήγι της φώκιας...5

Το κυνηγί της φώκιας νέο index Το κυνήγι της φώκιας...2 Λεξιλόγιο...2 Ερωτήσεις...4 Κείμενο...5 Το κυνήγι της φώκιας...5 Το κυνηγί της φώκιας νέο index Το κυνήγι της φώκιας...2 Λεξιλόγιο...2 Ερωτήσεις...4 Κείμενο...5 Το κυνήγι της φώκιας....5 Page 1Τ Το κυνήγι της φώκιας Λεξιλόγιο Καταλαβαίνεις τις λέξεις; 1. Ολοκληρώνομαι

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΙΟΥΝΙΟΣ 2009

ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΙΟΥΝΙΟΣ 2009 EUFAMI ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΙΟΥΝΙΟΣ 2009 Επιμέλεια Πανελ. Συλ. Οικογ. για την Ψυχική Ύγεία ΣΟΨΥ 1 1 Σκοποί της έρευνας To 2008, η EUFAMI έκανε μια έρευνα σε 11 Ευρωπαϊκές χώρες, για να αξιολογήσει:

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΠΟΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗ = ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ

ΕΜΠΟΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗ = ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΕΜΠΟΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΩΝ ΠΡΟΛΗΨΗ = ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ 27 Φεβρουαρίου, 2014 Παναγιώτα Χριστοδούλου Κοινωνική Λειτουργός ΜΑ, Υπ. Διδάκτορας Ορισμός Εμπορίας Προσώπων Σύμφωνα με τον περί Καταπολέμησης της Εμπορίας και

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ 5ο μάθημα Διδάσκουσα Δήμητρα Ιορδάνογλου ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΤΡΕΣ Διεθνές Εθνικό Οργανισμού Πανεπιστημίου Διαπροσωπικό Ατομικό ΜΕΡΙΚΟΙ ΟΡΙΣΜΟΙ ΑΓΧΟΣ: Ένας "μη

Διαβάστε περισσότερα

Η υπο- αντιμετώπιση του πόνου.

Η υπο- αντιμετώπιση του πόνου. Η υπο- αντιμετώπιση του πόνου. Ο όρος ολιγοαναλγησία χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά το 1989 από τους Wilson και Pendleton σε μία εργασία σχετική με την πλημμελή αντιμετώπιση του πόνου των προσερχόμενων

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά

Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά Άρτεμις Τσίτσικα Επίκ. Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Εφηβικής Ιατρικής Παν/μιου Αθηνών Επιστ. Υπεύθυνος Μονάδας Εφηβικής Υγείας (ΜΕΥ) Β Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Antoine de Saint-Exupéry. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση από τα Γαλλικά Ηρακλής Λαμπαδαρίου

Antoine de Saint-Exupéry. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση από τα Γαλλικά Ηρακλής Λαμπαδαρίου Antoine de Saint-Exupéry Ο Μικρός Πρίγκιπας Μετάφραση από τα Γαλλικά Ηρακλής Λαμπαδαρίου 1 13 Ο τέταρτος πλανήτης ήταν αυτός του επιχειρηματία. Αυτός ο άνθρωπος ήταν τόσο πολύ απασχολημένος που δεν σήκωσε

Διαβάστε περισσότερα

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη

ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Ημερομηνία 25/2/2015 Μέσο Συντάκτης Link diastixo.gr Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης http://diastixo.gr/sinentefxeis/xenoi/3524-william-landay ΟΥΙΛΙΑΜ ΛΑΝΤΕΪ συνέντευξη στον Ελπιδοφόρο Ιντζέμπελη Δημοσιεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Πανταζής Α. Ιορδανίδης Διδάκτωρ Ψυχιατρικής Α.Π.Θ Καθηγητής Ψυχολογίας & Διατροφής, ΑΤΕΙ Ιορδανίδης,, 10/3/11 1 ρ.πανταζής Ιορδανίδης, 10/3/11 2

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ

Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΜΠΡΟΣΤΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΛΑΠΛΗ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗ Τρόποι θετικής προσαρμογής Ελένη Τσαχαγέα Κλινική Ψυχολόγος Επιστ. Συνεργάτης Νευρολογικό Τμήμα Γ.Ν.Α «Γιώργος Γεννηματάς» Σκοπός Ομιλίας Να παρουσιάσει το

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα;

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Το λέμφωμα είναι δυνητικά ιάσιμη νόσος Με την επιστημονική συνεργασία του Αιματολογικού Τμήματος, Γ Πανεπιστημιακής Παθολογικής Κλινικής,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ

Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ EURO RUN www.nea-trapezogrammatia-euro.eu Η ΆΝΝΑ ΚΑΙ Ο ΑΛΈΞΗΣ ΕΝΆΝΤΙΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΧΑΡΆΚΤΕΣ - 2 - Η Άννα και ο Αλέξης είναι συμμαθητές και πολύ καλοί φίλοι. Μπλέκουν πάντοτε σε φοβερές καταστάσεις.

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

Η λεοπάρδαλη, η νυχτερίδα ή η κουκουβάγια βλέπουν πιο καλά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι;

Η λεοπάρδαλη, η νυχτερίδα ή η κουκουβάγια βλέπουν πιο καλά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι; ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Η λεοπάρδαλη, η νυχτερίδα ή η κουκουβάγια βλέπουν πιο καλά μέσα στο απόλυτο σκοτάδι; Κανένα από αυτά τα ζώα. Στο απόλυτο σκοτάδι είναι αδύνατο να δει κανείς ο,τιδήποτε. Ποια δουλειά

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΗΓΙΕΣ. Στους οικογενειακούς λόγους περιλαµβάνεται και η φροντίδα παιδιών ή άλλων εξαρτώµενων µελών της οικογένειας.

Ο ΗΓΙΕΣ. Στους οικογενειακούς λόγους περιλαµβάνεται και η φροντίδα παιδιών ή άλλων εξαρτώµενων µελών της οικογένειας. Ο ΗΓΙΕΣ Το πρώτο ερώτηµα (Ερώτηµα 83) λειτουργεί σαν «φίλτρο» για να ξεχωρίσουµε τους εργαζόµενους και µπορούµε να το συµπληρώσουµε βάσει των απαντήσεων στο κυρίως ερωτηµατολόγιο. Αν ο ερευνόµενος είναι

Διαβάστε περισσότερα

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική Πόλεμος για το νερό Συγγραφική ομάδα Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική 3 ο Δημοτικό Σχολείο Ωραιοκάστρου Τάξη ΣΤ1 Θεσσαλονίκη 2006 ΠΟΛΕΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΡΟ Άκουγα

Διαβάστε περισσότερα

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups INTERVIEWS REPORT February / March 2012 - Partner: Vardakeios School of Hermoupolis - Target group: Immigrants, women 1 η συνέντευξη Από την Αλβανία Το 2005 Η γλώσσα. Ήταν δύσκολο να επικοινωνήσω με τους

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΩ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΟΥ ΝΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΙ ΤΟ ΛΕΜΦΩΜΑ;

ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΩ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΟΥ ΝΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΙ ΤΟ ΛΕΜΦΩΜΑ; ΠΩΣ ΜΠΟΡΩ ΝΑ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΩ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΜΟΥ ΝΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΕΙ ΤΟ ΛΕΜΦΩΜΑ; Με την επιστημονική συνεργασία της Αιματολογικής Μονάδας, Γ Πανεπιστημιακή Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Με

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

02/06/15. Όταν αισθανθούμε ότι κάτι μας απειλεί ο οργανισμός μας ετοιμάζεται για το σύνδρομο Fight or Flight, δηλαδή παλεύω ή φεύγω.

02/06/15. Όταν αισθανθούμε ότι κάτι μας απειλεί ο οργανισμός μας ετοιμάζεται για το σύνδρομο Fight or Flight, δηλαδή παλεύω ή φεύγω. Αντιμετωπίζοντας το στρες για μια χαρούμενη και δημιουργική ζωή Το στρες μπορεί από εχθρός μας να γίνει σύμμαχος Ένα ποσοστό άγχους είναι αναγκαίο στη ζωή μας γιατί μας βοηθάει να ενεργοποιηθούμε και να

Διαβάστε περισσότερα

Ίντα Ελιάου BSc, MSc, PGDip, MA Συμβουλευτική Ψυχολόγος eliaouida@gmail.com

Ίντα Ελιάου BSc, MSc, PGDip, MA Συμβουλευτική Ψυχολόγος eliaouida@gmail.com ΣΥΝΕΔΡΙΟ: ΠΡΟΛΗΨΗ & ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Limneon, Καστοριά, 19.12.15 «Ενημέρωση του ασθενούς & των συνοδών του με καρκίνο του πνεύμονα. Προβλήματα στην ελληνική πραγματικότητα»

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Αθήνα 26 Απριλίου 2006 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Δυο χιλιάδες πεντακόσια έμβρυα ήταν τα θύματα(τεχνητές εκτρώσεις) στην Ελλάδα το 1986 από το πυρηνικό ατύχημα του Τσερνομπίλ, λόγω του φόβου

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος

Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Σχολικό πλαίσιο Οικογένεια με αυτιστικό παιδί Δώρα Παπαγεωργίου Κλινική Ψυχολόγος Η απώλεια του «ονειρεμένου παιδιού» Οι γονείς βιώνουν μιαν απώλεια. Βιώνουν την απώλεια του παιδιού που έκτισαν μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΚΟΣ ΜΠΟΛΑΡΗΣ (Υπουργός Υγείας και Κοινωνικής. Αγαπητέ συνάδελφε, ευχαριστώ πολύ για την ερώτηση. Κατ αρχάς θα πρέπει

ΜΑΡΚΟΣ ΜΠΟΛΑΡΗΣ (Υπουργός Υγείας και Κοινωνικής. Αγαπητέ συνάδελφε, ευχαριστώ πολύ για την ερώτηση. Κατ αρχάς θα πρέπει ΜΑΡΚΟΣ ΜΠΟΛΑΡΗΣ (Υπουργός Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης): Ευχαριστώ πολύ, κύριε Πρόεδρε. Αγαπητέ συνάδελφε, ευχαριστώ πολύ για την ερώτηση. Κατ αρχάς θα πρέπει να σας πω ότι στο αρχείο μου έχω έγγραφη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ.

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 22-3-2011 ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 1. Εισαγωγή 2. Η Πρώτη Συνάντηση της Ομάδας Μαθητών. 3. Η Δεύτερη

Διαβάστε περισσότερα

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος»

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος» Ο εγωιστής γίγαντας Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης «Αλέξανδρος Δελμούζος» 2010-2011 Κάθε απόγευμα μετά από το σχολείο τα παιδιά πήγαιναν για να παίξουν στον κήπο του γίγαντα.

Διαβάστε περισσότερα

Aγχώδεις διαταραχές. Αυτό το φυλλάδιο εξηγεί τι είναι οι αγχώδεις διαταραχές και πώς μπορείτε να βρείτε βοήθεια.

Aγχώδεις διαταραχές. Αυτό το φυλλάδιο εξηγεί τι είναι οι αγχώδεις διαταραχές και πώς μπορείτε να βρείτε βοήθεια. Αυτό το φυλλάδιο εξηγεί τι είναι οι αγχώδεις διαταραχές και πώς μπορείτε να βρείτε βοήθεια. Οι αγχώδεις διαταραχές, όπως η Γενικευμένη Αγχώδης Διαταραχή, η Διαταραχή Πανικού και η Κοινωνική Φοβία, συνήθως

Διαβάστε περισσότερα

ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΚΥΣΤΙΚΗ ΙΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α Αγγελική Πρεφτίτση

ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΚΥΣΤΙΚΗ ΙΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α Αγγελική Πρεφτίτση ΖΩΝΤΑΣ ΜΕ ΚΥΣΤΙΚΗ ΙΝΩΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α Αγγελική Πρεφτίτση Όταν, σε ηλικία 11 ετών, µου ανακοίνωσαν ότι πάσχω από Κυστική Ίνωση, µια ασθένεια παντελώς άγνωστη σε µένα µέχρι τότε, είναι αλήθεια πως δεν θορυβήθηκα

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ ΠΡΩΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΠΙΛΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ(Διαφ.1) Στη 10χρονη εμπειρία μου με χρήστες ηρωίνης

Διαβάστε περισσότερα

Επομένως είναι πολύ σημαντικό για εμάς να αποκτήσουμε όσο το δυνατόν περισσότερες γνώσεις πάνω σε αυτή τη νόσο.

Επομένως είναι πολύ σημαντικό για εμάς να αποκτήσουμε όσο το δυνατόν περισσότερες γνώσεις πάνω σε αυτή τη νόσο. Έντυπο πληροφόρησης και συγκατάθεσης ασθενών για συμμετοχή στη μελέτη μητρώου της Αυτοσωματικής Υπολειπόμενης Πολυκυστικής Νόσου Νεφρών (Autosomal Recessive Polycystic Kidney Disease, ARPKD) Mελέτη ARegPKD

Διαβάστε περισσότερα

Ενσωματωμένες υπηρεσίες Συμπεριφορικής Υγείας στις δομές υγείας. Β Μέρος

Ενσωματωμένες υπηρεσίες Συμπεριφορικής Υγείας στις δομές υγείας. Β Μέρος Ενσωματωμένες υπηρεσίες Συμπεριφορικής Υγείας στις δομές υγείας Β Μέρος Κατάθλιψη Αξιολόγηση Χρήση ψυχομετρικών εργαλείων Ερωτήσειςγια: Συναίσθημα Ύπνο Ενδιαφέροντα Ενοχή Ενέργεια Συγκέντρωση Όρεξη Ψυχοκοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Πουλάω 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η καταναλωτική συμπεριφορά των πελατών

Διαβάστε περισσότερα

Θα σε βοηθούσε για παράδειγμα να γράψεις και εσύ μια λίστα με σκέψεις σαν αυτή που έκανε η Ζωή και εμφανίστηκε ο «Αγχολέων»!

Θα σε βοηθούσε για παράδειγμα να γράψεις και εσύ μια λίστα με σκέψεις σαν αυτή που έκανε η Ζωή και εμφανίστηκε ο «Αγχολέων»! Η Ζωή είναι 8 χρονών και πριν 3 χρόνια ο παιδιάτρος και οι γονείς της, της εξήγησαν πως έχει Νεανική Ιδιοπαθή Αρθρίτιδα. Από τότε η Ζωή κάνει όλα αυτά που τη συμβούλεψε ο παιδορευματολόγος της και είναι

Διαβάστε περισσότερα

Αυξάνονται τα µονοµελή νοικοκυριά

Αυξάνονται τα µονοµελή νοικοκυριά Το Βήµα 13/01/2002 Αυξάνονται τα µονοµελή νοικοκυριά * Η γήρανση του πληθυσµού και οι αλλαγές στην αγορά εργασίας αποθαρρύνουν τους νέους για τη δηµιουργία οικογένειας Της ΜΑΡΙΑΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ Η ηρωίδα στην

Διαβάστε περισσότερα

Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή

Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή Παραμύθι για την υγιεινή διατροφή Τζήκου Βασιλική Το δίλημμα της Λένιας 1 Παραμύθι πού έχω κάνει στο πρόγραμμα Αγωγής Υγείας που είχε τίτλο: «Γνωρίζω το σώμα μου, το αγαπώ και το φροντίζω» με την βοήθεια

Διαβάστε περισσότερα

Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις. Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν.

Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις. Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν. Αποστόλη Λαμπρινή (brines39@ymail.com) ΔΥΝΑΜΗ ΨΥΧΗΣ Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν. Θα σε χτυπάνε, θα σε πονάνε,

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρηση της Ποιότητας Ζωής σε Κλινικές Μελέτες για ΚΙ: Ένα ακόμη κομμάτι του παζλ

Μέτρηση της Ποιότητας Ζωής σε Κλινικές Μελέτες για ΚΙ: Ένα ακόμη κομμάτι του παζλ Κλινικές Μελέτες Μέτρηση της Ποιότητας Ζωής σε Κλινικές Μελέτες για ΚΙ: Ένα ακόμη κομμάτι του παζλ Janice Abbott, PhD Καθηγήτρια Ψυχολογικής Υγείας Σχολή Επιστημών Υγείας University of Central Lancashire

Διαβάστε περισσότερα

Διπολική διαταραχή μανιοκατάθλιψη,

Διπολική διαταραχή μανιοκατάθλιψη, ΨΥΧΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Ο όρος ψυχική διαταραχή περιλαμβάνει ένα μεγάλο εύρος προβλημάτων που έχουν σχέση με την ψυχική κατάσταση και την συμπεριφορά ενός ατόμου. Οι διάφορες ψυχικές διαταραχές εκδηλώνονται

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ «Δεν γράφω για να είμαι αγαπητή» Βικτόρια Χίσλοπ: «Τον Ερντογάν τον φοβάμαι. Είναι δικτάτορας!» H Βικτόρια Χίσλοπ Η συγγραφέας Βικτόρια Χίσλοπ, γνωστή για «Το Νησί» που μεταφέρθηκε με μεγάλη επιτυχία στην

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

Άν καπνίζεις... Η ιστορία του καπνίσματος

Άν καπνίζεις... Η ιστορία του καπνίσματος Άν καπνίζεις... Η ιστορία του καπνίσματος Οι πρώτοι που ανακάλυψαν τις χαλαρωτικές ιδιότητες του καπνού ήταν οι Ινδιάνοι. Συνήθιζαν να καπνίζουν πίπα ή πούρο. Με την άφιξη των πρώτων ευρωπαίων στην αμερικανική

Διαβάστε περισσότερα

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης

Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή. Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Συµµόρφωση στη φαρµακευτική αγωγή Ευαγγελία Χαρέλα Νοσηλεύτρια MSc Β ΚΚ Ιπποκράτειο Θεσ/νικης Η καρδιακή ανεπάρκεια αποτελεί ένα σύνδροµο µε ζοφερή πρόγνωση :! ΝΥΗΑ Ι-ΙΙ: 2-5% θνητότητα ανά έτος! ΝΥΗΑ

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

της μακροχρόνιας νοσηλείας και παρακολούθησης

της μακροχρόνιας νοσηλείας και παρακολούθησης Η άποψη του ασθενή Τα προβλήματα στην διάρκεια της μακροχρόνιας νοσηλείας και παρακολούθησης Γ.Ν.Α ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ 2015 Σαλιάγα Άννα ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ Ξενώνες φιλοξενίας οι δυνατές χημειοθεραπείες

Διαβάστε περισσότερα

Breaking. Β Προπαιδευτική Παθολογική Νικολαΐδου Βαρβάρα Ειδικευόμενη Παθολογίας

Breaking. Β Προπαιδευτική Παθολογική Νικολαΐδου Βαρβάρα Ειδικευόμενη Παθολογίας Breaking Β Προπαιδευτική Παθολογική Νικολαΐδου Βαρβάρα Ειδικευόμενη Παθολογίας Πώς θα την προσεγγίσετε; Γυναίκα 57 ετών πρόσφατα υποβλήθηκε σε κολονοσκόπηση. Κατά την εξέταση βρέθηκε μάζα μεγέθους 2cm

Διαβάστε περισσότερα

Τα περισσότερα παιδιά έχουν κατοικίδια στην αυλή τους. Υπάρχουν πολλά αδέσποτα στο Δήμο που δηλητηριάζονται. Η επιθυμία των παιδιών να γνωρίσουν τα

Τα περισσότερα παιδιά έχουν κατοικίδια στην αυλή τους. Υπάρχουν πολλά αδέσποτα στο Δήμο που δηλητηριάζονται. Η επιθυμία των παιδιών να γνωρίσουν τα ΣΤ τάξη Δημοτικού Σχολείου Μακρυγιάλου 2009-2010 1 Τα περισσότερα παιδιά έχουν κατοικίδια στην αυλή τους. Υπάρχουν πολλά αδέσποτα στο Δήμο που δηλητηριάζονται. Η επιθυμία των παιδιών να γνωρίσουν τα άγρια

Διαβάστε περισσότερα

Ένα ερωτηματολόγιο που θα σας βοηθήσει να γνωρίσετε καλύτερα τον αγωνιστικό σας εαυτό!

Ένα ερωτηματολόγιο που θα σας βοηθήσει να γνωρίσετε καλύτερα τον αγωνιστικό σας εαυτό! Επιμέλεια-μετάφραση: Αλέξανδρος Νικολόπουλος, Ph.D. Ένα ερωτηματολόγιο που θα σας βοηθήσει να γνωρίσετε καλύτερα τον αγωνιστικό σας εαυτό! Πόσο ψυχολογικά προετοιμασμένος μπορεί να είστε πριν από έναν

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Τι είναι ''social media''; Τι είναι ο εθισμός; Τι είναι εθισμός στο διαδίκτυο;

Εισαγωγή. Τι είναι ''social media''; Τι είναι ο εθισμός; Τι είναι εθισμός στο διαδίκτυο; Εισαγωγή Τι είναι ''social media''; Ως μέσα κοινωνικής δικτύωσης (social media) ορίζονται τα μέσα, τα οποία αλληλεπιδρούν μεταξύ ομάδων ανθρώπων μέσω των διαδικτυακών κοινοτήτων. Υπάρχουν διάφορες μορφές

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ: ΕΓΓΕΝΗΣ Η ΕΠΙΚΤΗΤΗ; Η επιθετικότητα είναι η πιο κοινή συναισθηματική αντίδραση του νηπίου. Διαφορετικές απόψεις έχουν διατυπωθεί

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Δημητριάννα Σκουρτσή Γ2 Σχολικό έτος 2014-15 Τάξη Γ Γυμνασίου Λογοτεχνικό Εξωσχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Έρευνας Αγοράς Ανάμεσα σε με Ιδιοπαθή Φλεγμονώδη. Ασθενείς με. Νοσήματα του Εντέρου. Αθήνα, Μάιος 2011. Ετοιμάστηκε για την:

Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Έρευνας Αγοράς Ανάμεσα σε με Ιδιοπαθή Φλεγμονώδη. Ασθενείς με. Νοσήματα του Εντέρου. Αθήνα, Μάιος 2011. Ετοιμάστηκε για την: Παρουσίαση Αποτελεσμάτων Έρευνας Αγοράς Ανάμεσα σε με Ιδιοπαθή Φλεγμονώδη Ασθενείς με Νοσήματα του Εντέρου Ετοιμάστηκε για την: Αθήνα, Μάιος 2011 Ταυτότητα Έρευνας Μεθοδολογία: Κοινό-στόχος στόχος: 1.

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

Ιανουαριος 2015. Κωνσταντίνα Μοσχοτά. Αντιπρόεδρος Καταφυγίου Γυναίκας

Ιανουαριος 2015. Κωνσταντίνα Μοσχοτά. Αντιπρόεδρος Καταφυγίου Γυναίκας Ιανουαριος 2015 Κωνσταντίνα Μοσχοτά Αντιπρόεδρος Καταφυγίου Γυναίκας Ανεξάρτητη, µη κυβερνητική, µη κερδοσκοπική οργάνωση. Όραµά µας η καταπολέµηση κάθε µορφής κακοποίησης εις βάρος των γυναικών. Λειτουργία

Διαβάστε περισσότερα

Όταν τα διαγράμματα «μιλούν»*

Όταν τα διαγράμματα «μιλούν»* Η ΥΠΟΘΕΣΗ «ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΡΙΣΗ» 13 Αντί Εισαγωγής Όταν τα διαγράμματα «μιλούν»* Στο διάστημα από τον Οκτώβριο του 2009 μέχρι το Μάιο του 2010, η Ελλάδα δέχτηκε μια πρωτοφανή χρηματοπιστωτική επίθεση, που οδήγησε

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Κατσάµπα, Γ.Ευσταθίου

Ε.Κατσάµπα, Γ.Ευσταθίου Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης γυναίκας µε Υποχονδρίαση και Ιδεοψυχαναγκαστική ιαταραχή και στοιχεία Ιδεοψυχαναγκαστικής ιαταραχής Προσωπικότητας 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας της Ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

Αποστολή διερεύνησης της κατάστασης των μεταναστών «χωρίς έγγραφα» που εισέρχονται στην Ελλάδα

Αποστολή διερεύνησης της κατάστασης των μεταναστών «χωρίς έγγραφα» που εισέρχονται στην Ελλάδα Αποστολή διερεύνησης της κατάστασης των μεταναστών «χωρίς έγγραφα» που εισέρχονται στην Ελλάδα Γιατροί Χωρίς Σύνορα- Ελληνικό Τμήμα, 20 Μαΐου 2008 Εισαγωγή Η Ελλάδα βρίσκεται στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής

Διαβάστε περισσότερα

BREAST SCREENING The Facts

BREAST SCREENING The Facts BREAST SCREENING GREEK The Facts ΕΞΕΤΑΣΗ ΜΑΣΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Τα στοιχεία Τι είναι η εξέταση µαστού; Η εξέταση µαστού (µαστογραφία) είναι µια ακτινογραφία των µαστών. Η εξέταση µαστού µπορεί να ανιχνεύσει όγκους

Διαβάστε περισσότερα

http://hallofpeople.com/gr/ Μισελ ντε Μονταιν ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (απόσπασμα από την αρχή) Τα συναισθήματα μας επεκτείνονται πέρα από εμάς

http://hallofpeople.com/gr/ Μισελ ντε Μονταιν ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (απόσπασμα από την αρχή) Τα συναισθήματα μας επεκτείνονται πέρα από εμάς http://hallofpeople.com/gr/ Μισελ ντε Μονταιν ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (απόσπασμα από την αρχή) Τα συναισθήματα μας επεκτείνονται πέρα από εμάς Εκείνοι που κατηγορούν τους ανθρώπους ότι τρέχουν διαρκώς πίσω

Διαβάστε περισσότερα

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη γερμανική εφημερίδα Die Welt, στο οποίο εξηγεί στους Γερμανούς Το συγκλονιστικό άρθρο του Γλέζου στη Welt Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 γερμανική

Διαβάστε περισσότερα

The Keele STarT Back Screening Tool

The Keele STarT Back Screening Tool The Keele STarT Back Screening Tool Σκεπτόμενος (-η) τις 2 τελευταίες εβδομάδες σημειώστε την απάντησή σας στα ακόλουθα ερωτήματα: Διαφωνώ Συμφωνώ 0 1 1 Ο πόνος στην μέση μου απλώθηκε κάτω στο (-α) πόδι

Διαβάστε περισσότερα

Ένας δράκος στην Ανάποδη Παραμυθοχώρα

Ένας δράκος στην Ανάποδη Παραμυθοχώρα Ένας δράκος στην Ανάποδη Παραμυθοχώρα Εκδόσεις Λευκή Σελίδα ΠΑΡΑΜΥΘΙ Κέλλυ Παντελίδη Ένας δράκος στην Ανάποδη Παραμυθοχώρα Διορθώσεις: Ελένη Ζαφειρούλη Σελιδοποίηση: Γιάννης Χατζηχαραλάμπους Μακέτα εξωφύλλου:

Διαβάστε περισσότερα

Ζώντας με Πνευμονική Αρτηριακή Υπέρταση

Ζώντας με Πνευμονική Αρτηριακή Υπέρταση H Πνευμονική Υπέρταση Ελλάδας ευχαριστεί την PH EUROPE για την συνδρομή της στην δημιουργία αυτού του εργαλείου Ζώντας με Πνευμονική Αρτηριακή Υπέρταση Πνευμονική Υπέρταση Ελλάδας - HPH Δερβενακίων 11β

Διαβάστε περισσότερα

ΒΛΑΣΤΗΣΗ (ΜΑΤΘΑΙΟΥ) !"Τίτλος διερεύνησης: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το πόσο γρήγορα θα βλαστήσουν τα σπέρματα των οσπρίων.

ΒΛΑΣΤΗΣΗ (ΜΑΤΘΑΙΟΥ) !Τίτλος διερεύνησης: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το πόσο γρήγορα θα βλαστήσουν τα σπέρματα των οσπρίων. ΒΛΑΣΤΗΣΗ (ΜΑΤΘΑΙΟΥ)!"Τίτλος διερεύνησης: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το πόσο γρήγορα θα βλαστήσουν τα σπέρματα των οσπρίων.!"σύντομη περιγραφή διερεύνησης: Στη διερεύνησή μας μετρήθηκε ο χρόνος που χρειάστηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της αγάπης

Το παραμύθι της αγάπης Το παραμύθι της αγάπης Μια φορά και ένα καιρό, μια βασίλισσα έφερε στον κόσμο ένα παιδί τόσο άσχημο που σχεδόν δεν έμοιαζε για άνθρωποs. Μια μάγισσα που βρέθηκε σιμά στη βασίλισσα την παρηγόρησε με τούτα

Διαβάστε περισσότερα

Το ταξίδι στην 11η διάσταση

Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το κείμενο αυτό δεν αντιπροσωπεύει το πώς παρουσιάζονται οι 11 διστάσεις βάση της θεωρίας των υπερχορδών! Είναι περισσότερο «τροφή για σκέψη» παρά επιστημονική άποψη. Οι σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

«Ενημερωθείτε για την Υγεία σας, Ζήστε καλύτερα! Άνοια Νευροπαθητικός Πόνος λόγω Σακχαρώδη Διαβήτη Σεξουαλική Ζωή στην Τρίτη Ηλικία - Ακράτεια»

«Ενημερωθείτε για την Υγεία σας, Ζήστε καλύτερα! Άνοια Νευροπαθητικός Πόνος λόγω Σακχαρώδη Διαβήτη Σεξουαλική Ζωή στην Τρίτη Ηλικία - Ακράτεια» Το Εθνικό Διαδημοτικό Δίκτυο Υγιών Πόλεων Προαγωγής Υγείας και οι Δήμος Νεάπολης-Συκεών, στα πλαίσια της συνεργασίας τους για την έγκυρη ενημέρωση των πολιτών σε θέματα Υγείας και Πρόληψης, διοργάνωσαν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΩΣΤΕ ΤΕΛΟΣ ΣΤΗΝ ΤΑΛΑΙΠΩΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΛΕΡΓΙΑ

ΔΩΣΤΕ ΤΕΛΟΣ ΣΤΗΝ ΤΑΛΑΙΠΩΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΛΕΡΓΙΑ ΔΩΣΤΕ ΤΕΛΟΣ ΣΤΗΝ ΤΑΛΑΙΠΩΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΛΕΡΓΙΑ Αλλεργία και άσθμα; Αν πάσχετε από αυτές τις παθήσεις, θα υποφέρετε για όλη σας τη ζωή ; ΟΙ ΜΕΛΕΤΕΣ ΤΗΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑΣ ΔΕΚΑΕΤΙΑΣ ΛΕΝΕ ΟΧΙ. Η Ελληνική Εταιρεία Αλλεργιολογίας,

Διαβάστε περισσότερα

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Ο Μικρός Πρίγκιπας έφτασε στη γη. Εκεί είδε μπροστά του την αλεπού. - Καλημέρα, - Καλημέρα, απάντησε ο μικρός πρίγκιπας, ενώ έψαχνε να βρει από πού ακουγόταν η

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Δειγματοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ. Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών

Δειγματοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ. Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών Δειγματοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΗΛ: 2310892819

Διαβάστε περισσότερα

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε.

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε. Μάχη Νικολάρα: Θα μιλήσουμε για τον τομέα της εκπαίδευσης από μια άλλη σκοπιά. Οι ανακοινώσεις του Υπουργείου Παιδείας εχθές ανέτρεψαν κατά κάποιο τρόπο τον προγραμματισμό αυτής της εκπομπής, όμως όλα

Διαβάστε περισσότερα

Παράδειγμα: Αυτοθεραπεία

Παράδειγμα: Αυτοθεραπεία Παράδειγμα: Αυτοθεραπεία Μέρος Γ: Πράξη Θα ήθελα 1 κουτάκι από αυτό που διαφημίζει η τηλεόραση το... πως το λένε να δεις Παναντόλ Κολντ εντ φλού Ο φαρμακοποιός έχει ενσωματώσει στην σκέψη του και στην

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΟΥΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ. Συνεργάτης ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ. Τμήμα Νοσηλευτικής

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΟΥΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ. Συνεργάτης ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ. Τμήμα Νοσηλευτικής ΚΟΥΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ Συνεργάτης ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ Τμήμα Νοσηλευτικής ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Το παιδί από τη γέννησή του μέχρι την ηλικία των 19 έως 20 ετών παρουσιάζει μία αύξηση του βάρους αλλά και του ύψους. Αν

Διαβάστε περισσότερα