BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 22 (2012)

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 22 (2012) 443-456"

Transcript

1 Neglected Barbarians, επιμ. έκδ. F. Cu r ta [Studies in the Early Middle Ages 32], Brepols Publishers n.v., Turnhout σ., 24 έγχρωμες εικόνες, ISBN: Η εποχή της ύστερης Αρχαιότητας, και κυρίως της μετανάστευσης των λαών, παρουσιάζει ένα μεγάλο εύρος ζητημάτων και αλλαγών που δύσκολα απαντά σε άλλες ιστορικές περιόδους. Η παρακμή του ρωμαϊκού κράτους, η κατάρριψη παγιωμένων για αιώνες συνόρων, η έλευση «άγνωστων» βαρβαρικών λαών και η σταδιακή μεταβολή της εθνολογικής και πολιτισμικής φυσιογνωμίας του ευρωπαϊκού χώρου συνιστούν ένα ιδιαίτερα ελκυστικό πεδίο έρευνας για τον ιστορικό και όχι μόνο. Στην ανάγκη ανάδειξης των σύνθετων ιστορικών και πολιτισμικών ζητημάτων που σχετίζονται με «παραμελημένους» λαούς της μεγάλης μετανάστευσης, σημαντική συμβολή αποτελεί ο τόμος Neglected Barbarians, συλλογικό έργο με 16 μελέτες γύρω από την ιστορία και τον πολιτισμό λαών με βραχύβια ή μεγαλύτερη συμμετοχή στις ανακατατάξεις του 5ου και 6ου αιώνα. Σε αυτό το πλαίσιο, ο τόμος καλύπτει κενά στην έρευνα και αναδεικνύει νέες προσεγγίσεις για τη μελέτη λαών, οι οποίοι, αν και διαδραμάτισαν κάποιο ρόλο στη διαδικασία της μεταβολής του ρωμαϊκού κόσμου, δεν έτυχαν ιδιαίτερης προσοχής τόσο από τους σύγχρονούς τους συγγραφείς όσο και μετέπειτα. Η απόδοση του επιθέτου παραμελημένοι δικαιολογείται κατ αρχήν από το γεγονός ότι οι πηγές παρέχουν μαρτυρίες για έναν βαρβαρικό λαό σχεδόν μόνο όταν αυτός εμφανίζεται στα σύνορα της αυτοκρατορίας. Επίσης, σύμφωνα με τους Curta και Steinacher, υπάρχει και άλλη μία διάσταση, ένας εσωτερικός διαχωρισμός των βαρβαρικών λαών σε παραμελημένους και μη. Σε πλεονεκτικότερη θέση βρίσκονται οι βάρβαροι που αφενός είχαν έναν «εθνικό» ιστορικό, όπως ο Ιορδάνης και ο Γρηγόριος της Τουρώνης, και BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 22 (2012)

2 444 ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ-book review αφετέρου εκείνοι που αναζητήθηκαν κατά τους νεότερους χρόνους ως πρόγονοι σημερινών λαών ή ως πρόσχημα για επεκτατικούς λόγους. Το άθροισμά τους ωστόσο και στις δύο περιπτώσεις είναι μικρό. Οι Γότθοι, οι Φράγκοι και οι Σλάβοι είναι εκείνοι που αναμφίβολα δεν κατατάσσονται στους «παραμελημένους βαρβάρους», ενώ για τη μεγάλη πλειοψηφία των βαρβαρικών λαών, πέρα από τις ελλιπείς μαρτυρίες των πηγών, η σύγχρονη έρευνα δεν έχει επιδείξει αντίστοιχο έργο. Με σημείο αναφοράς την ύστερη Αρχαιότητα και τον πρώιμο Μεσαίωνα, και εξέταση του γεωγραφικού χώρου από τα ανατολικά προς τα δυτικά, οι μελέτες του τόμου καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα βαρβαρικών λαών και πολιτισμών από τη Βαλτική θάλασσα και τον Καύκασο μέχρι την Ιβηρική χερσόνησο και το δυτικό τμήμα της βόρειας Αφρικής. Η εισαγωγή στην προβληματική των ζητημάτων γίνεται από τον Florin Curta, ενώ ο τόμος κλείνει με τις επισημάνσεις του Peter Heather. Πρώτη στη σειρά των αξιόλογων έως υποδειγματικών μελετών του τόμου είναι εκείνη της Audronė Bliujienė («The Backcountry Balts (Aesti) and the Northern Gold in Late Antiquity and the Early Middle Ages», σσ ), που αφορά την παραγωγή και διακίνηση του ήλεκτρου (του «χρυσού του βορρά») στον χώρο μεταξύ των ποταμών Βιστούλα και Νάρβα. Καταγράφονται οι εμπορικές σχέσεις της Ρώμης με τους Aesti, τα ευρήματα σχετικά με το ήλεκτρο, και δίνεται έμφαση στον 5ο και 6ο αιώνα, όπου παρατηρούνται πολιτισμικές μεταβολές στη σημερινή Λιθουανία. Στα παράλια της Βαλτικής είχαν αναπτυχθεί νωρίτερα σημαντικά εμπορικά κέντρα, ωστόσο μετά το 550 η παραγωγή του ήλεκτρου συνεχίζεται μόνο στην περιοχή της Lamata, στη δυτική Λιθουανία. Το γεγονός ότι αφενός οι χάντρες από ήλεκτρο στη γυναικεία διακόσμηση (περιδέραια), εντοπίστηκαν, μεταξύ άλλων, στον Μέσο Δούναβη και την Κριμαία και αφετέρου ότι στη Λιθουανία απαντούν διακοσμητικά στοιχεία της ζώνης και περόνες από τις παραπάνω περιοχές, τεκμηριώνει για τον συγγραφέα την υπόθεση ότι το ήλεκτρο απετέλεσε τη βάση για την ανάπτυξη εμπορικών και πολιτισμικών επαφών του λιθουανικού χώρου με τον ευρύτερο περίγυρό του μέχρι τον 8ο αιώνα. Ο Wojciech Nowakowski («The Mysterious Barbarians of Mazuria: The Riddle of the Olsztyn Group», σσ ), πραγματεύεται τα ευρήματα και τις εγκαταστάσεις του λεγόμενου πολιτισμού Olsztyn στη Μαζουρία (βορειοανατολική Πολωνία), ο οποίος άνθισε κατά τον 6ο και 7ο BYZANTINA SYMMEIKTA 22 (2012)

3 ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ-book review 445 αιώνα και ανέπτυξε μεγάλο δίκτυο επαφών. Εξετάζεται το ιστορικό υπόβαθρο της περιοχής από τους ρωμαϊκούς χρόνους (ο λαός των Galindae), τα αίτια του μεγάλου χάσματος στα αρχαιολογικά ευρήματα μεταξύ 350/75-450/75, η σταδιακή ανάπτυξη του Olsztyn και τα κύρια χαρακτηριστικά του (καύση νεκρών, τοξόσχημες περόνες, απουσία όπλων στις ταφές, ενταφιασμός ίππων κ.α.), οι έξωθεν επιδράσεις (ιδιαίτερα από τους Σλάβους) οι πολιτισμικές επαφές με τους Μεροβίγγειους, τον Μέσο και Άνω Δούναβη, και η παρακμή του πολιτισμού, η οποία συμπίπτει με τη διακοπή των έξωθεν επαφών του. Τίθεται το ζήτημα της ανάπτυξης του Olsztyn είτε από εσωτερικούς παράγοντες, όπως π.χ. οι κοινωνικές μεταβολές, είτε από την εγκατάσταση κάποιων άλλων πληθυσμιακών ομάδων στην περιοχή, όπως οι Γότθοι στα μέσα του 5ου αιώνα, ή οι Έρουλοι. Ο συγγραφέας θεωρεί ότι η περίοδος του χάσματος στα ευρήματα οριοθετεί την προσωρινή φυγή και επιστροφή των βαλτικών πληθυσμών (Galindae/Galindians) και αποδίδει σε αυτούς τον πολιτισμό Olsztyn. Ένα μεγάλης σημασίας κεφάλαιο στην πρώιμη ιστορία της Ανατολικής Ευρώπης αφορά η συμβολή του Bartłomiej Szymon Szmoniewski για τους Άντες («The Antes: Eastern Brothers of the Sclavenes?», σσ ). Παρατίθενται οι απόψεις γύρω από την σλαβική, αλανική ή γερμανική καταγωγή των Αντών και οι υποθέσεις για τη σύνδεσή τους με τους μεσαιωνικούς Ρως ή με τους σημερινούς Ουκρανούς. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον επίσης δίνεται στον πολιτισμό Penkovka, ο οποίος ταυτίζεται συχνά με τους Άντες, τα γεωγραφικά όρια του πολιτισμού καθώς και σε άλλους θησαυρούς εντός της αντικής επικράτειας. Αναφορικά με την καταγωγή των Αντών προσεγγίζεται η αμφιλεγόμενη μαρτυρία του Ιορδάνη για τους Venethi και τα διασωθέντα στις πηγές αντικά ανθρωπωνύμια. Ο μελετητής αμφισβητεί παραδοσιακές θέσεις όπως η ταύτιση των Αντών με τον πολιτισμό Penkovka, τον οποίο εκλαμβάνει ως κράμα σλαβικών και νομαδικών στοιχείων, ή η θεώρηση τους ως σλαβικού λαού, συγγενικού με τους Σκλαβηνούς. Αντίστοιχα με την άποψη του F. Curta στη μονογραφία του για τους Σλάβους του Κάτω Δούναβη, ο Szmoniewski θεωρεί το όνομα Άντες ως έναν όρο-ομπρέλα για τις ποικίλες πολιτικές και πολιτισμικές διαμορφώσεις στον δικό τους γεωγραφικό χώρο (κυρίως η ζώνη δάσουςστέπας της Ουκρανίας, μεταξύ Δνείπερου και Δνείστερου). BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 22 (2012)

4 446 ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ-book review Η συμβολή των Igor O. Gavritukhin και Michel Kazanski («Bosporus, the Tetraxite Goths, and the Northern Caucasus Region during the Second Half of the Fifth and the Sixth Centuries», σσ ) δίνει έμφαση στις πολιτισμικές επιδράσεις που παρατηρούνται στην περιοχή της Κριμαίας και του βόρειου Καύκασου μεταξύ 453 με 570 περίπου. Ο μεγάλος αριθμός αρχαιολογικών ευρημάτων που εξετάζονται (για τα οποία επισημαίνεται η ανεπαρκής δημοσίευση και ανάλυσή τους) δείχνει κατ αρχήν τη διάδοση ορισμένων τύπων διακόσμησης από τον Μέσο Δούναβη προς αυτές τις περιοχές, όπως οι τοξόσχημες περόνες με ή χωρίς εγχάρακτη διακόσμηση, οι πόρπες με διαμαντόσχημη πλάκα και εγχάρακτη διακόσμηση κ.α. Το κύριο ενδιαφέρον της μελέτης στρέφεται στις αλληλεπιδράσεις μεταξύ της πόλης του Βοσπόρου και των Τετραξιτών Γότθων με βαρβαρικούς πληθυσμούς στον βόρειο Καύκασο. Στην περιοχή του Κρασνοντάρ και του Κάτω Κουμπάν έχουν εντοπιστεί ποικίλα ευρήματα, όπως ελασμάτινες τοξόσχημες περόνες με τρία εξάρματα ή τετιγγόσχημες περόνες, που θεωρούνται μίμηση προτύπων του Βοσπόρου ενώ άλλα ευρήματα προέρχονται από εκεί. Αντίθετα, η περιοχή του Κισλοβόντσκ, του Κabardino-Βalkaria και η βόρεια Οσσετία φαίνεται ότι διατηρούσαν ισχυρότερες επαφές με το Βυζάντιο μέσω της Αμπχαζίας και των ορεινών περασμάτων του Έλμπρουζ. Για τις παραπάνω επιδράσεις του Βοσπόρου θεωρείται πιθανή η μετακίνηση πληθυσμών από την Κριμαία προς τον βόρειο Καύκασο. Πτυχή ενός ζητήματος παραμελημένου στην έρευνα, όπως οι Ούννοι του Μέσου Δούναβη μετά τη μάχη του Νεντάο το 454 και τη διάλυση του βασιλείου τους, αποτελεί η συμβολή της Margit Nagy («A Hun-Age Burial with Male Skeleton and Horse Bones Found in Budapest», σσ ), η οποία πραγματεύεται τα ευρήματα της ταφής ενός νεαρού ιππέα των μέσων του 5ου αιώνα που εντοπίστηκε στη Βουδαπέστη (Budapest-Zugló). Στην ταφή υπήρχε επίσης κρανίο και τρεις σπόνδυλοι ίππου μαζί με δύο μικρούς κώδωνες. Δίπλα στον ιππέα εντοπίστηκαν επτά επενδύσεις ζώνης κοσμημένες με χρυσό, δύο σιδερένιες πόρπες, σιδερένιο μαχαίρι, σιδερένια χαλινάρια κ.α. Επισημαίνεται η χρήση του συγκεκριμένου ταφικού εθίμου στους Σαρμάτες και τους Ούννους και κάποιες λεπτομέρειες που παραπέμπουν στους δεύτερους. Αναφέρονται ακόμη ορισμένες ύστερες ρωμαϊκές επιδράσεις στη διακόσμηση του ιππέα. Η συγγραφέας σημειώνει BYZANTINA SYMMEIKTA 22 (2012)

5 ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ-book review 447 ότι η μάχη του Νεντάο δεν επέφερε την άμεση εξάλειψη των έως τότε παραδόσεων στη διακόσμηση, η οποία συνδεόταν με την κοινωνική θέση των ανθρώπων, και υποστηρίζει τη συνέχιση για κάποιες δεκαετίες του υλικού πολιτισμού της «ουννικής αυτοκρατορίας». Η μελέτη της Ágnes B. Tóth («A Fifth-Century Burial from Old Buda (Budapest)», σσ ) πραγματεύεται μία γυναικεία ταφή που εντοπίστηκε στην παλαιά Βούδα. Επιχειρείται η ένταξη των ευρημάτων (χρυσά σπειροειδή εξαρτήματα, τμήμα χτένας, περόνη με πέντε εξάρματα, πόρπη ζώνης, σιδερένιο μαχαίρι κ.α.) σε ένα πολιτισμικό πλαίσιο και η συσχέτισή των αντικειμένων με ποικίλα άλλα βαρβαρικά. Με βάση τη μετα-ουννική χρονολόγηση της ταφής, που ανήκει σε πρόσωπο υψηλής κοινωνικής θέσης, προσεγγίζεται το ζήτημα των πληθυσμιακών δεδομένων στην περιοχή της Βουδαπέστης για τον ύστερο 5ο και πρώιμο 6ο αιώνα, τα οποία σχετίζονται με βαρβαρικές ηγεμονίες στον Μέσο Δούναβη. Σύμφωνα με την Tóth, η περόνη και η πόρπη αφορούν ένα πλούσια διακοσμημένο γυναικείο ένδυμα, όμοιο με εκείνα άλλων μελών της αριστοκρατίας σε κοινότητες της ανατολικής Ουγγαρίας ή της νότιας Γερμανίας που είχαν υιοθετήσει ουννικές και οστρογοτθικές παραδόσεις. Ο τρόπος στήριξης του μαχαιριού στη ζώνη παρουσιάζει αναλογίες με ευρήματα στη νότια Γερμανία, γεγονός που ερμηνεύεται ως μετακίνηση προς τα εκεί πληθυσμών με βραχύχρονη παρουσία στον Μέσο Δούναβη, πιθανότατα των Σουήβων. Εξετάζοντας το γεπιδικό κοιμητήριο του Bratei ΙΙΙ (περιοχή του Sibiou στην Τρανσυλβανία) που χρονολογείται στα τέλη του 6ου ή στον πρώιμο 7ο αιώνα (εγκαταλείφθηκε γύρω στο 650) ο Radu Harhoiu («Where Did All the Gepids Go? A Sixth- to Seventh-Century Cemetery in Bratei (Romania)», σσ ) θέτει το ερώτημα για το πού κατευθύνθηκαν οι Γεπίδες μετά το 567 και επιχειρεί να διακρίνει τη συνέχιση του υλικού τους πολιτισμού. Δίνονται πληροφορίες αφενός για ταφικά έθιμα, όπως ο ενταφιασμός με κατεύθυνση από τα δυτικά προς τα ανατολικά και απόθεση τροφής σε μικρά αγγεία, και αφετέρου για τα ποικίλα ευρήματα (περόνες, πόρπες, ενώτια, περιδέραια, χτένες, μαχαίρια, βέλη, ξίφη, στιλέτα και αναβολείς). Επισημαίνονται ακόμη ορισμένες διαφοροποιήσεις μεταξύ του παλαιότερου- δυτικού και του ανατολικού τμήματος του κοιμητήριου (στο τελευταίο, μεταξύ άλλων, κυριαρχούν τα χειροποίητα αγγεία ενώ απαντούν και ταφές ίππων). Σύμφωνα με τον Harhoiu, μεγάλος αριθμός BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 22 (2012)

6 448 ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ-book review ταφών στα τέλη του 6ου αιώνα παρέχει ενδείξεις ισχυρών αβαρικών επιδράσεων από τον Μέσο Δούναβη, γεγονός που ερμηνεύεται ως δείγμα αφομοίωσης των τοπικών Γεπιδών στην πρώιμη αβαρική κοινωνία. Αυτή η διαδικασία ολοκληρώθηκε κατά τον πρώιμο 7ο αιώνα, όπως προκύπτει κυρίως από το ανατολικό τμήμα του κοιμητήριου. Τα αρχαιολογικά κατάλοιπα των Γεπιδών στα Βαλκάνια είναι το θέμα της Anna Kharalambieva («Gepids in the Balkans: A Survey of the Archaeological Evidence», σσ ). Γίνεται σύντομη επισκόπηση των μετακινήσεων του λαού από τη Βαλτική προς τα βόρεια Καρπάθια, την ενσωμάτωσή τους στο βασίλειο του Αττίλα και τη μετέπειτα ηγεμονία τους με κέντρο το Σίρμιο. Εξετάζονται τα περιορισμένα αρχαιολογικά τους κατάλοιπα στη Βουλγαρία που αφορούν στοιχεία ενδυμασίας, κυρίως τοξόσχημες περόνες με πέντε εξάρματα και αετόσχημες πόρπες ζώνης. Η Kharalambieva υποστηρίζει ότι, εξαιτίας της πιθανής μετακίνησης κάποιων Γεπιδών, η ενδυμασία των γυναικών της γεπιδικής αριστοκρατίας στην περιοχή του Τισσού ποταμού αποτέλεσε αντικείμενο μίμησης στις βόρειες επαρχίες του Βυζαντίου κατά τον πρώιμο 6ο αιώνα. Το κεφάλαιο του Jaroslav Jiřík («Bohemian Barbarians: Bohemia in Late Antiquity», σσ ) πραγματεύεται τη Βοημία στην ύστερη Αρχαιότητα. Μετά από αναδρομή στα γερμανικά πολιτισμικά κατάλοιπα της περιοχής του 4ου αιώνα και τις γερμανικές ή νομαδικές επιδράσεις σε μεθοριακές περιοχές εγκατάστασης φοιδεράτων, ο Jiřík θέτει ως βάση για την κατανόηση των πολιτισμικών μεταβολών στη Βοημία μετά το 410 εκείνες που προηγήθηκαν στον Μέσο Δούναβη. Με κέντρο του ενδιαφέροντος τα ευρήματα της ομάδας Vinařice, εξετάζει την παρουσία των οστρογοτθικών (τοξόσχημες περόνες, χτένες από κέρας ελάφου, τροχήλατη κεραμική κ.α.) και ύστερων ρωμαϊκών στοιχείων (πόρπες με εγχάρακτη ή ζωόμορφη διακόσμηση, γυάλινα κύπελλα, πήλινες κανάτες κ.α.) και σημειώνει την επικράτηση του ενταφιασμού στα ταφικά έθιμα. Η ανάπτυξή του πολιτισμού Vinařice τοποθετείται μεταξύ 440/50 και 480/90 και για τη διαμόρφωσή του, δίπλα στις επιδράσεις από τον Μέσο Δούναβη και τον χώρο του Ρήνου/Μάιν, ο συγγραφέας θεωρεί πιθανή τη συμμετοχή των Βαυαρών (Baiuvari) οι οποίοι στις αρχές του 6ου αιώνα μετακινήθηκαν από τη βόρεια Βοημία προς τα νότια. Η μελέτη του Roland Steinacher («The Herules: Fragments of a History», σσ ) πραγματεύεται τους Έρουλους μέσα από τις BYZANTINA SYMMEIKTA 22 (2012)

7 ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ-book review 449 σχετικές μαρτυρίες για την περίοδο από το 268 έως το 550. Αναφέρονται οι συγκρούσεις και οι συμμαχίες με τη Ρώμη τον 3ο αιώνα, η ένταξή τους στον ύστερο ρωμαϊκό και πρώιμο βυζαντινό στρατό, η υπηρεσία τους σε άλλους βάρβαρους ηγεμόνες, η διαβίωσή τους στο ουννικό βασίλειο, η εφήμερη ηγεμονία τους στην Κάτω Αυστρία και τη νότια Μοραβία, η οποία καταλύθηκε από τους Λογγοβάρδους, η εγκατάστασή τους από τον Αναστάσιο στη Δεύτερη Παννονία και η πολιτική του Ιουστινιανού απέναντί τους. Η πορεία των Ερούλων από τη Σκανδιναβία στην Αζοφική, την Κεντρική Ευρώπη κ.α. και η επιστροφή στην αρχική τους πατρίδα που καταγράφουν ο Ιορδάνης και ο Προκόπιος εκλαμβάνεται από τον Steinacher ως ιστοριογραφικός μύθος, εμπνεόμενος από προφορικές παραδόσεις και την ανάγκη της αρχαίας ιστοριογραφίας να «δημιουργήσει» μία μακρινή πατρίδα των βαρβαρικών λαών. Ο συγγραφέας θεωρεί ότι οι Έρουλοι δεν διέφεραν από τους υπόλοιπους βαρβαρικούς λαούς (gentes), καθώς δεν ήταν μόνο ένα σώμα πολεμιστών στην υπηρεσία της αυτοκρατορίας, όπως προκύπτει από την αφήγηση του Προκόπιου. Ο Αλέξανδρος Σαράντης («The Justinianic Herules: From Allied Barbarians to Roman Provincials», σσ ) προσεγγίζει τις συνθήκες γύρω από την ιδιότυπη πολιτική, γεωγραφική και πολιτισμική κατάσταση των Ερούλων στα βόρεια σύνορα της αυτοκρατορίας μεταξύ 527 και 550. Καταγράφει συνοπτικά την ιστορία τους από τα μέσα του 5ου αιώνα έως την εποχή του Ιουστινιανού και, με έμφαση στην τελευταία, επισημαίνεται η διευρυμένη έκταση της εγκατάστασής τους και η προσπάθεια εκχριστιανισμού των Ερούλων, με στόχο την ένταξή τους στην αυτοκρατορία. Σημειώνεται επίσης η συμμετοχή τους στον βυζαντινό στρατό και η εξέγερση μέρους των Ερούλων εναντίον των Βυζαντινών το Ο Σαράντης παρατηρεί την απόκλιση του Προκόπιου από τους κοινούς τόπους για τους βαρβάρους όταν αναφέρεται στους Έρουλους φοιδεράτους και πιστεύει ότι οι Έρουλοι είναι «παραμελημένοι» διότι δεν δημιούργησαν πολύ ισχυρή ηγεμονία ή πολιτισμό, ενώ η πολιτική της αυτοκρατορίας καθόρισε σε μεγαλύτερο βαθμό τη μοίρα τους συγκριτικά με άλλους λαούς. Η παύση της μνείας τους στις πηγές αποδίδεται στο ότι οι Έρουλοι που μετακινήθηκαν νότια του Δούναβη αφομοιώθηκαν γρήγορα και μετατράπηκαν από σύμμαχοι σε επαρχιακούς πληθυσμούς της αυτοκρατορίας. BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 22 (2012)

8 450 ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ-book review Το αρκετά ακανθώδες και αμφιλεγόμενο σλαβικό ζήτημα στην Ελλάδα είναι το αντικείμενο πραγμάτευσης του Florin Curta («Still Waiting for the Barbarians? The Making of the Slavs in Dark-Age Greece», σσ ). Ο συγγραφέας, αναγνωρίζοντας ότι το θέμα δεν αφορά «παραμελημένους βαρβάρους», προσφέρει διεξοδική παρουσίαση των ερευνητικών δεδομένων και των ιστοριογραφικών παραμέτρων του ζητήματος εντός και εκτός Ελλάδας, αρχής γενομένης από τις θέσεις του Fallmerayer. Προσεγγίζοντας διεπιστημονικά το ζήτημα, ο Curta αξιοποιεί τα δεδομένα των γραπτών πηγών και των αρχαιολογικών ευρημάτων για να αποκαταστήσει τη δική του εικόνα αναφορικά με τον ελληνικό χώρο κατά τους λεγόμενους Σκοτεινούς Χρόνους. Δίχως να αγνοεί τα θεωρούμενα ως «βαρβαρικά» (σλαβικά ή νομαδικά) ευρήματα που εντοπίστηκαν στην υπόλοιπη Ελλάδα, ο συγγραφέας επικεντρώνει το ενδιαφέρον του στην Πελοπόννησο, όπου κι εδώ συγκρίνει τα ευρήματα με αντίστοιχά τους στο barbaricum και προβαίνει σε επανεκτιμήσεις για την προέλευση ή τη χρονολόγησή τους. Ανάμεσά τους αξιοσημείωτη είναι η αμφισβήτηση του σλαβικού χαρακτήρα των τεφροδόχων στην Ολυμπία. Ο Curta υποστηρίζει ότι στην Πελοπόννησο δεν υπήρξαν σλαβικές εγκαταστάσεις μέχρι περίπου το 700, οι Σκλαβηνίες βορειότερα αποτελούσαν ζώνη άμυνας για το θέμα Ελλάδας ενώ θεωρεί ότι σχετίζονται μεταξύ τους και ανήκουν σε τοπικές φρουρές η ταφή του ιππέα στην Κόρινθο, το κοιμητήριο στο Τηγάνι και οι τεφροδόχες υδρίες στην Ολυμπία. Τρεις «άγνωστους» λαούς της Ιβηρικής χερσονήσου, ευρισκόμενους στη σκιά των εξελίξεων κατά την ύστερη και μεταρωμαϊκή περίοδο, φέρνει στο φως η μελέτη του Santiago Castellanos («Astures, Cantabri, and Vascones: The Peoples of the Spanish North during the Late and Post-Roman Period», σσ ) για τους Αστούριους, τους Καντάβριους και τους Βάσκονες (Βάσκους). Ως προς το ιστορικό πλαίσιο, εξετάζει τις μαρτυρίες του Υδάτιου για τον 5ο αιώνα και καταγράφει τις σχέσεις αυτών των λαών με γειτονικούς βαρβάρους, όπως οι Σουήβοι, οι Βησιγότθοι και οι Φράγκοι. Επιχειρώντας την αναθεώρηση παραδοσιακών απόψεων, ο Castellanos προβαίνει σε συγκριτική εξέταση των εκεί πόλεων και του αγροτικού συστήματος των villae (το οποίο στηριζόταν στη μεγάλη γαιοκτησία) με την υπόλοιπη ρωμαϊκή Ισπανία, και διαπιστώνει ότι η κεντρική βόρεια Ισπανία ήταν πλήρως ενταγμένη στην οικονομική διοίκηση της επαρχίας. BYZANTINA SYMMEIKTA 22 (2012)

9 ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ-book review 451 Ο συγγραφέας απορρίπτει το ιστοριογραφικό σχήμα περί «βαρβάρων» στην κεντρική βόρεια Ισπανία οι οποίοι ζούσαν μακριά από την επίδραση του ρωμαϊκού πολιτισμού, θεωρεί ότι η άρχουσα τάξη τους αποδέχτηκε το ρωμαϊκό διοικητικό σύστημα και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι «οι βόρειες περιοχές της χερσονήσου είχαν βεβαίως τοπικές ιδιαιτερότητες, όμως η αντίληψη περί φυλετικών κοινωνιών που ήταν διαρκώς σε θέση μάχης απέναντι σε μία αστική κοινωνία στον νότο δεν είναι παρά ένας ιστοριογραφικός μύθος». Παραμένοντας στην Ιβηρική, αρκετά πρωτότυπη εμφανίζεται η μελέτη του Fernando López Sánchez («Suevic Coins and Suevic Kings ( ): The Visigothic Connection», σσ ) για το πρώιμο σουηβικό βασίλειο ( ) στο κεντρικό και ανατολικό τμήμα της χερσονήσου και τη σχέση υποτέλειας προς τους Βησιγότθους με βάση το νομισματικό υλικό (περίπου 200 σουηβικά νομίσματα του 5ου και 6ου αιώνα). Γίνεται αναφορά στις σχέσεις της Μπράγκα με τη Ραβέννα και την Τουλούζ και εξετάζονται διεξοδικά τα σουηβικά νομίσματα στα οποία, αντίστοιχα με τα βησιγοτθικά, παρατηρείται η απεικόνιση του αυτοκράτορα της Δύσης στην πρόσθια όψη. Ακόμη, κάποια άλλα νομίσματα παραπέμπουν στη συμμαχία των Σουήβων με τους Βησιγότθους το 449. Ο Sánchez επιχειρεί να ανατρέψει την παραδοσιακή άποψη ότι τα νομισματικά ευρήματα μαρτυρούν τη σχέση των Σουήβων με τη Ραβέννα ως συμμάχων της και υποστηρίζει ότι αφορούν τις σχέσεις των Σουήβων με τους Βησιγότθους. Μέσω των νομισμάτων, οι Σουήβοι δήλωναν την πρόθεσή τους να βρεθούν στην υπηρεσία των βησιγότθων βασιλέων, οι οποίοι θεωρούσαν τους ηγεμόνες στη Μπράγκα ως εκπροσώπους τους στην Ισπανία. Η ισχυροποίηση των Σουήβων και η απευθείας επικοινωνία με τη Ραβέννα που δημιουργήθηκε από τον βασιλέα Rechiar ( ) σηματοδότησε τις πρώτες αξιώσεις των Σουήβων για ανεξαρτησία, τις οποίες κατέπνιξε η επέμβαση του Θεοδώριχου Β. Ο Sánchez υποστηρίζει ότι οι στρατιωτικές συγκρούσεις μεταξύ των Βησιγότθων και των Σουήβων δεν μπορούν να θεωρηθούν ως πόλεμοι μεταξύ βαρβάρων αλλά «αντιθέσεις δύο εταίρων σε κοινή επιχείρηση». Οι δύο τελευταίες συμβολές εστιάζουν στη ρωμαϊκή Αφρική. Η μελέτη του Guido Berndt («Hidden Tracks: On the Vandal s Paths to an African Kingdom», σσ ), μία από τις πληρέστερες του τόμου, πραγματεύεται την ιστορία των Βανδάλων εντός των παλαιών ρωμαϊκών BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 22 (2012)

10 452 ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ-book review εδαφών. Γίνεται συνοπτική αναφορά στην ιστορία τους έως το 406 (όταν πέρασαν τον Ρήνο) και διεξοδικότερη μέχρι την υποταγή τους στον Ιουστινιανό το 534. Κύριοι σταθμοί στην πορεία τους, η οποία χαρακτηρίζεται ως επιθυμία των Βανδάλων να μετάσχουν στα δρώμενα της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, είναι η τριετής παραμονή τους στη Γαλατία, η εικοσαετής στην Ισπανία ( ) και η μετανάστευσή τους στη βόρεια Αφρική το 429 μαζί με Σουήβους, Αλανούς, Γότθους κ.α. Αφού επισημαίνει αρχικά το χάσμα στις πηγές από τα τέλη του 2ου έως τις αρχές του 5ου αιώνα, ο Berndt προσεγγίζει το ζήτημα της βανδαλικής εθνογένεσης από την οπτική των ιστορικών περιστάσεων. Καθοριστικό για την αφομοίωση οργανωτικών προτύπων της Ρώμης, τα οποία διαμόρφωσαν το πλαίσιο της κρατικής οργάνωσης και εθνογένεσης στη βόρεια Αφρική, θεωρείται το διάστημα μεταξύ 406 και 429. Ο συγγραφέας απορρίπτει τη μετακίνηση του Γιζέριχου ως αποτέλεσμα συνεννόησης με τον ρωμαίο διοικητή της Αφρικής Βονιφάτιο και πιστεύει ότι κύριος λόγος για αυτή ήταν η επισφαλής κατάσταση στην Ισπανία εξαιτίας της πίεσης των Βησιγότθων και της Ραβέννας αλλά και της αυξανόμενης δύναμης των Σουήβων. Σύμφωνα με τον Berndt, τα γεγονότα του 429 σηματοδοτούν την απαρχή της βανδαλικής εθνογένεσης, η οποία συνεχίστηκε μέχρι το 534, καθώς στη βόρεια Αφρική ενοποιήθηκαν πολιτικά ποικίλες πληθυσμιακές ομάδες υπό το όνομα των Βανδάλων και διαμόρφωσαν ένα διακριτό gens Vandalorum. Η συμβολή του Philipp von Rummel («The Frexes: Late Roman Barbarians in the Shadow of the Vandal Kingdom», σσ ) δικαιώνει ίσως όσο καμία άλλη τη θέση της σε ένα συλλογικό έργο για «παραμελημένους» βαρβάρους, καθώς πραγματεύεται τους Φρέξιους (φύλο των Μαυρούσιων) στη σκιά του βανδαλικού βασίλειου. Το όνομά τους απαντά μόνο στον Κόριππο (Iohannis) ενώ ο ηγέτης τους Αντάλας είναι γνωστός και από τον Προκόπιο. Εξετάζεται ο χώρος της εγκατάστασής τους στη σημερινή Τυνησία και Αλγερία, οι σχέσεις των Φρέξιων με τους Βανδάλους και τους Βυζαντινούς, η διάκριση των Φρέξιων του Αντάλα από τους άλλους ομοεθνείς τους, η γλώσσα, η θρησκεία, ο καθημερινός βίος, τα εξωτερικά χαρακτηριστικά, η πολεμική τέχνη και οι συνθήκες ανάδυσής τους στο προσκήνιο, οι οποίες συνδέονται με την κρίση του ύστερου 5ου αιώνα στις νότιες περιοχές του βανδαλικού βασίλειου. Ο Rummel θεωρεί ότι οι Φρέξιοι ήταν μία εγκατεστημένη κοινότητα με τρόπο ζωής που δεν BYZANTINA SYMMEIKTA 22 (2012)

11 ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ-book review 453 διέφερε ουσιαστικά από τους επαρχιακούς ρωμαϊκούς πληθυσμούς και απέκτησαν ιδιαίτερη ταυτότητα όταν βρέθηκαν υπό την ηγεσία ισχυρών φυλάρχων, όπως ο Γκουενφάν και ο Αντάλας. Οι συγγραφείς του τόμου επιχείρησαν είτε μία γενική επισκόπηση είτε εξέτασαν κάποιες ιδιαίτερες όψεις των βαρβαρικών λαών, ακολουθώντας τη δική τους μεθοδολογία στην πραγμάτευση του υλικού τους. Το συλλογικό έργο προβάλλει ποικίλα και πολύμορφα ζητήματα τα οποία υποβοηθούν τη διαμόρφωση μιας πιο ξεκάθαρης εικόνας για την περίοδο της μετανάστευσης των λαών. Στο πλαίσιο αυτό θα μπορούσαν να γίνουν κάποιες γενικότερες και ειδικότερες παρατηρήσεις. Σύμφωνα με τον επιμελητή του τόμου, «το εγχείρημα δεν αποσκοπεί να συμφιλιώσει τις διαφορετικές ερμηνείες που προκύπτουν από διαφορετικές κατηγορίες μαρτυριών. Αντίθετα, φέρνοντας μαζί ορισμένους ειδικούς σε έναν τόμο γίνεται ένα πρώτο βήμα προς την επανεκτίμηση κάποιων σημαντικών τρόπων με τους οποίους η μελέτη των παραμελημένων βαρβάρων μπορεί να αλλάξει την κατανόησή μας για την ύστερη Αρχαιότητα». Ακολούθως επισημαίνονται τα τρία κεντρικά ζητήματα στο έργο: «πρώτον, γιατί έχει παραμεληθεί ένας βαρβαρικός λαός; Σχετίζεται με τις πηγές ή κάτι βαθύτερο, όπως ιστοριογραφικοί λόγοι; δεύτερον, πόσα μπορεί να μάθει κάποιος για μία συγκεκριμένη ομάδα παραμελημένων βαρβάρων και πώς μπορεί να τους ανακαλύψει; τρίτον, τι είδους μελλοντική έρευνα χρειάζεται ώστε να επεκταθεί και να συμπληρωθεί η κατανόησή μας για μία ομάδα παραμελημένων βαρβάρων;». Ως γενική παρατήρηση, όλες οι εργασίες έχουν άριστη βιβλιογραφία ενώ μέρος των συγγραφέων προβαίνει σε διεξοδική παρουσίαση των ερευνητικών δεδομένων για το θέμα του. Οι μελέτες διακρίνονται για τη διεπιστημονική τους προσέγγιση και την κριτική στάση τόσο απέναντι στα στερεότυπα της αρχαίας ιστοριογραφίας όσο και στην παραδοσιακή θεώρηση των αρχαιολογικών ευρημάτων με την απόδοση συγκεκριμένης εθνικής ταυτότητας σε έναν υλικό πολιτισμό. Αναφορικά με το πρώτο ζήτημα, δίπλα στις δύο αιτίες που επισημαίνονται αναλυτικότερα στην εισαγωγή του έργου, μπορεί να προστεθεί και η διάσταση των ευρημάτων, καθώς συχνά δεν λαμβάνονται υπόψη από τους ιστορικούς. Για το δεύτερο ζήτημα, μία παρατήρηση θα αφορούσε, λαμβάνοντας υπόψη και τις δυνατότητες για ένα μεγαλύτερης έκτασης έργο, να είχαν συμπεριληφθεί σε αυτό κι άλλοι λαοί, γεγονός που θα συνέβαλε στην καλύτερη γνώση BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 22 (2012)

12 454 ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ-book review μας για ακόμη περισσότερους παραμελημένους βαρβάρους. Λαοί όπως οι Αλανοί, οι Αλαμαννοί, οι Σκίροι, οι Ρούγιοι, οι Σάξωνες και οι Σαρμάτες θα αναζητούσαν εύλογα, μαζί με αρκετούς άλλους, τη θέση τους στον τόμο. Ανεξάρτητα από αυτό, η κριτική, με βάση και το δεύτερο ζήτημα που θέτει ο τόμος, εστιάζεται κυρίως στο ότι δεν υπάρχει ομοιομορφία των συμβολών ως προς την παρουσίαση των λαών που αναφέρονται. Θα ήταν αναμενόμενο οι συμβολές σε έναν τόμο με τίτλο Παραμελημένοι βάρβαροι να προσφέρουν τόσο μία συνολική εικόνα της ιστορίας και του υλικού τους πολιτισμού όσο και, σε συνάρτηση με αυτά, τα πληρέστερα και πιο σύγχρονα ερευνητικά δεδομένα. Αυτό παρατηρείται σε ένα μέρος των μελετών ενώ αντίθετα άλλες, παρά το υψηλό τους επίπεδο, δίνουν αποσπασματική εικόνα, αφού πραγματεύονται μόνο κάποια ευρήματα ή περιορισμένη χρονική περίοδο. Ακόμη, θα μπορούσε να αποφευχθεί η καταχώρηση δύο συμβολών για τον ίδιο λαό, όπως συμβαίνει με τους Έρουλους, οι οποίες για την εποχή του Ιουστινιανού αλληλοεπικαλύπτονται σε μεγάλο βαθμό, ή με τους Γεπίδες. Από την άλλη πλευρά, οφείλει κάποιος να αναγνωρίσει ότι για ορισμένους λιγότερο ή περισσότερο γνωστούς λαούς (Βάνδαλοι, Φρέξιοι/Μαυρούσιοι, Αστούριοι, Καντάβριοι, Βάσκονες κ.α.) οι αντίστοιχες συμβολές αποτελούν μία καλή βάση για κάθε ενδιαφερόμενο. Αναφορικά με το αρκετά υποκειμενικό ερώτημα του τρίτου ζητήματος, ο διεπιστημονικός χαρακτήρας της έρευνας και η έμφαση στις διαπολιτισμικές σχέσεις μεταξύ των βαρβάρων θα μπορούσε ίσως να δώσει νέα στοιχεία για την υπόσταση παραμελημένων λαών και τη διαμόρφωση της ταυτότητάς τους. Ωστόσο, αν και αυτό μπορεί να διακριθεί σε ορισμένες συμβολές, θα έπρεπε να αποτελέσει θέμα ενός συλλογικού έργου με επίκεντρο τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά των βαρβαρικών λαών και όχι μίας προσπάθειας «γενικότερου ενδιαφέροντος» όπως προκύπτει από τον τίτλο της. Ακόμη, η επισήμανση του Σαράντη για τους Έρουλους (η οποία ισχύει για πολλούς λαούς) ότι δεν έχουν διερευνηθεί η δημογραφική σύνθεση και τα κοινωνικά-οικονομικά δεδομένα τους, θέτει ζητήματα τα οποία μπορούν να δώσουν ώθηση στην ανάπτυξη των ερευνητικών δεδομένων και τη συνολικότερη αποκατάσταση του βαρβαρικού κόσμου. Περνώντας σε επιμέρους παρατηρήσεις, στη μελέτη της Kharalambieva, αν και αναφέρεται στον τίτλο της η Βαλκανική, δεν εξετάζονται τα BYZANTINA SYMMEIKTA 22 (2012)

13 ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ-book review 455 γεπιδικά κατάλοιπα στη Σερβία. Το συμπέρασμα του Α. Σαράντη για τους Έρουλους ότι «εντεταγμένοι» βάρβαροι τείνουν να είναι «παραμελημένοι» βάρβαροι, χαρακτηρίζεται από τον Curta ως παράδοξο και με το ερώτημα: «εάν πράγματι εντάχθηκαν, ήταν ακόμη βάρβαροι;» Σε κάθε περίπτωση, δεν μπορεί να ισχύσει ως κανόνας ότι η παραμέληση των βαρβάρων στην ιστοριογραφία οφείλεται στην ένταξή τους στην υπηρεσία της αυτοκρατορίας ή και τη σταδιακή αφομοίωσή τους. Σε ολική και πραγματιστική βάση θέτει το ζήτημα της μετανάστευσης ο Berndt, καθώς διακρίνει τους παράγοντές της σε εκείνους που εξωθούν τους λαούς από μία περιοχή και σε εκείνους που τους προσελκύουν σε κάποια άλλη. Ακόμη, η προσέγγιση των παραμέτρων της εθνογένεσης και της διαμόρφωσης εθνικής ταυτότητας ενός λαού που επιχειρεί φανερώνει ταυτόχρονα μία από τις αδυναμίες άλλων συμβολών καθώς δεν τις θίγουν. Η μελέτη του Curta αποτελεί, όπως το σύνολο των συμβολών, την «τελευταία λέξη» στα ερευνητικά δεδομένα του θέματός του. Ο συγγραφέας χειρίζεται εξίσου καλά τα δεδομένα των πηγών και των ευρημάτων και προσθέτει νέες υποθέσεις στις ήδη πολλές υπάρχουσες. Έξω από την πραγμάτευσή του ωστόσο μένει η ιδιαίτερη αναφορά στο τοπωνυμικό υλικό. Ένα καίριο ερώτημα που προκύπτει από τα συμπεράσματά του είναι η διαφοροποίηση στα ταφικά έθιμα των τριών συνόλων που συσχετίζει μεταξύ τους. Κατά τη γνώμη μας, και ανεξάρτητα από τα συμπεράσματα που διατυπώνονται ή τη διάσταση που μπορούν να δώσουν στο μέλλον κάποια νέα ευρήματα, το λεγόμενο σλαβικό ζήτημα έχει ήδη μακρά παράδοση στην έρευνα και είναι λιγότερο ελκυστικό απ ότι στο παρελθόν, ενώ έχουν σχεδόν εκλείψει και οι εκατέρωθεν ακραίες προσεγγίσεις του. Τέλος, αρκετά αμφιλεγόμενα είναι τα συμπεράσματα του Rummel. Από τις μαρτυρίες του Προκόπιου τουλάχιστον, το μόνο που προκύπτει είναι ότι ο Αντάλας υπήρξε ένας πιστός στους Βυζαντινούς φύλαρχος, δίχως να γίνεται κάποια ιδιαίτερη διάκριση ανάμεσα στους Μαυρούσιους. Ο ίδιος ο Rummel επισημαίνει την ανεπάρκεια των αρχαιολογικών δεδομένων, και για διάφορα στοιχεία που πραγματεύεται, όπως η θρησκεία και τα εξωτερικά χαρακτηριστικά αναγνωρίζει ότι δεν υπάρχει ξεκάθαρη εικόνα. Επίσης, είναι μάλλον άστοχο το επιχείρημα για κοινά στοιχεία πολεμικής τέχνης των Φρέξιων με τη Ρώμη, αφενός γιατί τα όπλα που γνωρίζουμε δεν διέφεραν από πολλούς άλλους λαούς BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 22 (2012)

14 456 ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΣΙΑ-book review και αφετέρου οι Φρέξιοι, όπως όλοι οι Μαυρούσιοι, χρησιμοποιούσαν καμήλες στη μάχη. Πιθανόν λόγω των επαφών τους με τη Ρώμη ή το Βυζάντιο και τους Βανδάλους, οι Φρέξιοι να ήταν εγγύτερα από τους υπόλοιπους Μαυρούσιους στον «δυτικό» πολιτισμό, η θεώρησή τους όμως ως εκρωμαϊσμένων πληθυσμών είναι παρακινδυνευμένη. Συμπερασματικά, ο τόμος για τους παραμελημένους βαρβάρους, παρά τις ανωτέρω -υποκειμενικές πάντα- επισημάνσεις, αποτελεί ένα απαραίτητο βοήθημα για τον μελετητή της μετανάστευσης των λαών αλλά και των πολιτισμικών διεργασιών στο λεγόμενο barbaricum. Θα πρέπει σε κάθε περίπτωση να αναγνωρίσουμε στον επιμελητή και συντονιστή της προσπάθειας ότι κατόρθωσε να συγκεντρώσει μεγάλο αριθμό ειδικών για την πραγμάτευση των επιμέρους θεμάτων, και για τον λόγο αυτό το τελικό αποτέλεσμα μπορεί να χαρακτηριστεί ως ένα πολύ υψηλού επιπέδου έργο. Γιώργος Καρδαράς Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών/ΕΙΕ BYZANTINA SYMMEIKTA 22 (2012)

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 1. Εισαγωγή - Η πιο παραμελημένη περίοδος της ιστορίας της Ελληνικής είναι η μεσαιωνική. Για λόγους καθαρά ιδεολογικούς και πολιτικούς, το

Διαβάστε περισσότερα

Ευρύκλεια Κολέζα ΑΠΟ ΤΟ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ ΩΣ ΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΚΑΙ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΟΥ ΒΕΡΝΤΕΝ (565-843)

Ευρύκλεια Κολέζα ΑΠΟ ΤΟ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ ΩΣ ΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΚΑΙ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΟΥ ΒΕΡΝΤΕΝ (565-843) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΑΠΟ ΤΟ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ ΩΣ ΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΚΑΙ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΟΥ ΒΕΡΝΤΕΝ (565-843) μεγάλες εδαφικές απώλειες ενίσχυση ελληνικότητας νέοι θεσμοί πλαίσιο μέσα στο οποίον το Βυζάντιο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ. Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογοςιστορικός

ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ. Αμαλία Κ. Ηλιάδη, φιλόλογοςιστορικός ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗ ΧΑΜΕΝΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ 1 ΒΥΖΑΝΤΙΟ Η ΜΑΚΡΟΒΙΟΤΕΡΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΑΣ 2 ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΠΛΕΥΡΑ Συνομωσίες, ίντριγκες και μηχανορραφίες. Θρησκευτικός φανατισμός Δεισιδαιμονία.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΣΛΑΒΩΝ Α. Αγγελική Παπαγεωργίου Δρ. Βυζαντινής Ιστορίας

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΣΛΑΒΩΝ Α. Αγγελική Παπαγεωργίου Δρ. Βυζαντινής Ιστορίας ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΣΛΑΒΩΝ Α Αγγελική Παπαγεωργίου Δρ. Βυζαντινής Ιστορίας ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Συγγράμματα: Γ. Κάτσοβσκα-Μαλιγκούδη, Οι Σλάβοι των Βαλκανίων, Εισαγωγή στην ιστορία και στον πολιτισμό τους,

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών του Μαθήµατος. Α Τάξη 1 ου Κύκλου Τ.Ε.Ε. 2 ώρες /εβδοµάδα. Αθήνα, Απρίλιος 2001

Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών του Μαθήµατος. Α Τάξη 1 ου Κύκλου Τ.Ε.Ε. 2 ώρες /εβδοµάδα. Αθήνα, Απρίλιος 2001 Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών του Μαθήµατος Α Τάξη 1 ου Κύκλου Τ.Ε.Ε. 2 ώρες /εβδοµάδα Αθήνα, Απρίλιος 2001 Σελίδα 1 από 8 Μάθηµα: «Ιστορία Ενδυµασίας Ι». Α. ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ Ι ΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Το µάθηµα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΠ11 ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Βυζάντιο και Χριστιανισμός: η δυναμική της θρησκείας στον καθορισμό της φυσιογνωμίας της αυτοκρατορίας και των

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ. αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις

7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ. αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις 7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις πώς διαχειρίστηκε ο Ηράκλειος τόσο τους κινδύνους που απειλούσαν τα σύνορα του ανατολικού ρωμαϊκού κράτους όσο και τα σοβαρά προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054

ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 ΗΕΠΟΧΗΤΗΣΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 Η ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ: ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟ ΤΗΣ ΕΙΚΟΝΟΜΑΧΙΑΣ ΩΣ ΤΟ ΣΧΙΣΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΕΚΚΛΗΣΙΩΝ 843-1054 867 886 912 913

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ 1. Από τη Γραμμική Β στην εισαγωγή του αλφαβήτου - Στον ελληνικό χώρο, υπήρχε ένα σύστημα γραφής μέχρι το 1200 π.χ. περίπου, η

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ α. η αραβική εξάπλωση με την καθοδήγηση των δύο πρώτων χαλιφών οι Άραβες εισέβαλαν και κατέκτησαν σε σύντομο χρονικό διάστημα τις πλούσιες χώρες της Εγγύς

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ

ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ Η Ευρώπη είναι ήπειρος κυρίως πεδινή, χωρίς έντονο ανάγλυφο. Τα 2/3 της ηπείρου είναι πεδινές εκτάσεις. Έχει το χαμηλότερο μέσο υψόμετρο από την επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Γεωλογία - Γεωγραφία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 ΜΑΘΗΜΑ 1, Οι έννοιες «γεωγραφική» και «σχετική» θέση 1. Με τη βοήθεια του χάρτη στη σελ.12, σημειώστε τις παρακάτω πόλεις στην

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΡΙΑ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΣΤΟΡΙΑ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΣΤΟΡΙΑ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Απαραίτητη προϋπόθεση για την κατανόηση του μαθήματος είναι η διδασκαλία της ύλης χωρίς χάσματα και ασυνέχειες. Η αποσπασματικότητα δεν επιτρέπει στους μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το μάθημα προφέρει μια συστηματική και

Διαβάστε περισσότερα

κάντε κλικ στη Τρίτη επιλογή : Οι Θεσσαλονικείς αδελφοί ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος

κάντε κλικ στη Τρίτη επιλογή : Οι Θεσσαλονικείς αδελφοί ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος ΤΑΞΗ Δ ΜΑΘΗΜΑ : ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Κύριλλος και Μεθόδιος : Ιεραπόστολοι στους σλαβικούς λαούς. ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ 1. Να αντιληφθούν οι μαθητές ότι μέσα από την ιεραποστολή του Κυρίλλου

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία Σλαβικών Λαών

Ιστορία Σλαβικών Λαών ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 12 η :Μαυροβούνιο Αγγελική Δεληκάρη Λέκτορας Μεσαιωνικής Ιστορίας των Σλαβικών Λαών Τμήμα Ιστορίας Αρχαιολογίας ΑΠΘ Άδειες Χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ 4ΟΣ-7ΟΣ ΑΙΩΝΑΣ

ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ 4ΟΣ-7ΟΣ ΑΙΩΝΑΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ 4ΟΣ-7ΟΣ ΑΙΩΝΑΣ Βαλκάνια: το όνοµα, ο χώρος, το φυλετικό υπόστρωµα Τα ονόµατα Βαλκανική ή χερσόνησος του Αίµου, που χρησιµοποιούµε για να ορίσουµε τον βαλκανικό χώρο, είναι

Διαβάστε περισσότερα

Σύνθεση Ευρημάτων της Ανάλυσης των Αναλυτικών Προγραμμάτων που ισχύουν στις χώρες των εταίρων

Σύνθεση Ευρημάτων της Ανάλυσης των Αναλυτικών Προγραμμάτων που ισχύουν στις χώρες των εταίρων Perception, Attitude, Movement Identity Needs Action (PAM-INA) - 502077-LLP-1-2009-1-DE-COMENIUS-CMP WP3 Ανάλυση Σχολικών Προγραμμάτων Σύνθεση Ευρημάτων της Ανάλυσης των Αναλυτικών Προγραμμάτων που ισχύουν

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΓΕΝΙΚΑ ΛΥΚΕΙΑ

ΗΜΕΡΗΣΙΑ ΓΕΝΙΚΑ ΛΥΚΕΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΙΑΙΟΣ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ Π/ΘΜΙΑΣ & Δ/ΘΜΙΑΣ ----- ΕΚΠ/ΣΗΣ Δ/ΝΣΗ ΣΠΟΥΔΩΝ Δ/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ Ταχ. Δ/νση: ΤΜΗΜΑ Ανδρέα Παπανδρέου Α 37 Τ.Κ. Πόλη: 15180

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Κατάλογος διευκρινιστικού υλικού..................................... 18 Πρόλογος....................................................... 27 Ευχαριστίες......................................................

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Φλώρινα, Δεκέμβριος 2012 Η εξωτερική μετανάστευση από και προς τη Δυτική Μακεδονία στην περίοδο 1990-2009 και οι επιπτώσεις στην αγορά εργασίας

Φλώρινα, Δεκέμβριος 2012 Η εξωτερική μετανάστευση από και προς τη Δυτική Μακεδονία στην περίοδο 1990-2009 και οι επιπτώσεις στην αγορά εργασίας Φλώρινα, Δεκέμβριος 2012 Η εξωτερική μετανάστευση από και προς τη Δυτική Μακεδονία στην περίοδο 1990-2009 και οι επιπτώσεις στην αγορά εργασίας Χρήστος Νίκας Εισαγωγή Η εισροή μεταναστών στην Ελλάδα και

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Ανθρωπιστικών Επιστημών. Δρ. Μανόλης Μανωλεδάκης Λέκτορας Αρχαιολογίας της Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδος

Σχολή Ανθρωπιστικών Επιστημών. Δρ. Μανόλης Μανωλεδάκης Λέκτορας Αρχαιολογίας της Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδος Σχολή Ανθρωπιστικών Επιστημών Δρ. Μανόλης Μανωλεδάκης Λέκτορας Αρχαιολογίας της Σχολής Ανθρωπιστικών Επιστημών Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδος Μαύρη Θάλασσα. Ιστορία και Πολιτισμός MA in Black Sea Cultural

Διαβάστε περισσότερα

2. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ (610-641). ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ

2. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ (610-641). ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ 2. Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ (610-641). ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ Συμπλήρωση κενών Να συμπληρώσετε τα κενά του αποσπάσματος, βάζοντας στην κατάλληλη θέση μία από τις ακόλουθες λέξεις (τρεις

Διαβάστε περισσότερα

Έννοια, ρόλος και επιμέρους κατηγοριοποιήσεις των στελεχών του Τραπεζικού κλάδου

Έννοια, ρόλος και επιμέρους κατηγοριοποιήσεις των στελεχών του Τραπεζικού κλάδου Κεφάλαιο 2 Έννοια, ρόλος και επιμέρους κατηγοριοποιήσεις των στελεχών του Τραπεζικού κλάδου Εισαγωγικές Παρατηρήσεις Προκειμένου να προσδιορίσουμε τον πληθυσμό, τον οποίο θα κάλυπτε η συγκεκριμένη έρευνα,

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ Α1 α. σχολικό βιβλίο, σελ. 46. Φεντερασιόν: ήταν μεγάλη πολυεθνική εργατική οργάνωση της Θεσσαλονίκης, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές από την ανοικτή σε νέες ιδέες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014 2015

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014 2015 09:00-12:00 Μεσαία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014 2015 ΔΕΥΤΕΡΑ, 08-06-2015 ΤΡΙΤΗ, 09-06-2015 ΤΕΤΑΡΤΗ, 10-06-2015

Διαβάστε περισσότερα

A. ΠΗΓΕΣ &ΜΕΛΕΤΗ ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΩΝ ΤΑΣΕΩΝ ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΟΒΟΛΕΣ ΣΥΝΟΛΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ

A. ΠΗΓΕΣ &ΜΕΛΕΤΗ ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΩΝ ΤΑΣΕΩΝ ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΟΒΟΛΕΣ ΣΥΝΟΛΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ A. ΠΗΓΕΣ &ΜΕΛΕΤΗ ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΩΝ ΤΑΣΕΩΝ ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΡΟΒΟΛΕΣ ΣΥΝΟΛΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ (πηγές) 1. ΕΛΣΤΑΤ : πληθυσμιακά μεγέθη και ηλικιακή δομή Απογραφές πληθυσμού 2001, 2011 (Σύνολο Χώρας, NUTS2-επίπεδο περιφέρειας)

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 1: Εισαγωγή στις έννοιες και τα εγχειρίδια της βυζαντινής φιλολογίας. Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Mια πρώτη επαφή με τη Βυζαντινή Φιλολογία.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ [επιστήμης κοινωνία]

ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ [επιστήμης κοινωνία] ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ [επιστήμης κοινωνία] ειδικές μορφωτικές εκδηλώσεις 2014 2015 www.eie.gr Νέες προσεγγίσεις στην Ιστορία του Νότου της Ρωσικής Aυτοκρατορίας, 1784-1914 ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΔΙΟΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΟΝΟΜΑΣΤΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Το αρχαίο Δίον του Ολύμπου βρίσκεται 15 χλμ. νότια της Κατερίνης, στους πρόποδες του Ολύμπου δίπλα στο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΡΜΑΝΙΑ Που βρίσκεται; Ξεκινώντας από τον βορρά και προχωρώντας προς το νότο διακρίνονται τέσσερις φυσικές περιοχές που διαφέρουν μεταξύ τους: το Γερμανικό Βαθύπεδο (Norddeutsche Tiefebene), τα Μεσαία

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

ποδράσηη Διονυσία Διονυσίου Σιδώνια Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ Γυμνάσιο Αγιάς Λάρισας

ποδράσηη Διονυσία Διονυσίου Σιδώνια Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ Γυμνάσιο Αγιάς Λάρισας ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ 9 ποδράσηη 5 Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 «Αθανασάκειο» Αρχαιολογικό Μουσείο Βόλου Γυμνάσιο Αγιάς Λάρισας Διονυσία Διονυσίου Σιδώνια ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία Ενδεικτικοί διδακτικοί στόχοι Οι διδακτικοί στόχοι για τη διδασκαλία της εισαγωγής προσδιορίζονται στο βιβλίο για τον καθηγητή, Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός για εκπαιδευτικούς

Οδηγός για εκπαιδευτικούς Πάµε να εξερευνήσουµε την Ευρώπη! - φυλλάδιο και εκπαιδευτικό διαδικτυακό παιχνίδι για παιδιά ηλικίας 9-12 ετών Οδηγός για εκπαιδευτικούς I. ΣΤΟΧΟΙ Καλλιέργεια του ενδιαφέροντος των παιδιών ηλικίας 9-12

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 24 (2014) 391-397

BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 24 (2014) 391-397 M. Wołoszyn, Theophylaktos Simokates und die Slawen am Ende des westlichen Ozeans die erste Erwähnung der Ostseeslawen? (Teofilakt Simokatta i Słowianie znad brzegu Oceanu Zachodniego. Najstarsze świadectwo

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΠΠΣ. ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ

ΔΕΠΠΣ. ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ ΔΕΠΠΣ ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών ΔΕΠΠΣ Φ.Ε.Κ., 303/13-03-03, τεύχος Β Φ.Ε.Κ., 304/13-03-03, τεύχος Β Ποιοι λόγοι οδήγησαν στην σύνταξη των ΔΕΠΠΣ Γενικότερες ανάγκες

Διαβάστε περισσότερα

Μουσεία και Εκπαίδευση (υποχρεωτικό 3,4 εξ.) Προσδοκώμενα αποτελέσματα: Στη διάρκεια του μαθήματος οι φοιτητές/τριες

Μουσεία και Εκπαίδευση (υποχρεωτικό 3,4 εξ.) Προσδοκώμενα αποτελέσματα: Στη διάρκεια του μαθήματος οι φοιτητές/τριες Μουσεία και Εκπαίδευση (υποχρεωτικό 3,4 εξ.) Περιγραφή του μαθήματος - στόχοι: Το μάθημα εξετάζει τις κοινωνικές, πολιτισμικές και ιστορικές διαστάσεις της ανάπτυξης του θεσμού του μουσείου και η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής»

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής» Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της Γεωμετρική ς Εποχής; Ερωτήματα - κλειδιά: 2 Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Γεωμετρικής Εποχής; Υπήρχαν αρχηγοί στις ομάδες των ανθρώπων

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή. Μάθημα 1ο

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή. Μάθημα 1ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή 1 ΚΥΡΙΩΣ ΒΙΒΛΙΟ Τίτλος : Κοινωνική Ψυχολογία: Εισαγωγή στη μελέτη της κοινωνικής συμπεριφοράς Συγγραφέας : Κοκκινάκη, Φ. 2 Μάθημα 1 ον -Δομή Μαθήματος Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Μάριος Βρυωνίδης Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εθνικός Συντονιστής Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας

Μάριος Βρυωνίδης Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εθνικός Συντονιστής Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας Μάριος Βρυωνίδης Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εθνικός Συντονιστής Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας Χριστίνα Παπασολομώντος Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Μέλος Ομάδας Συντονισμού για Ευρωπαϊκή Κοινωνική Έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ

ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ Επισκόπηση της Ελληνικής Ιστορίας, Β. Θ. Θεοδωρακόπουλος, Ph.D. Διόρθωση - Επιμέλεια: Λίλυ Πανούση Εκδόσεις Γιαλός Αθήνα, Δεκέμβριος 2015 ISBN: 978 960 82275 0 7 Εκδόσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ. Διάλεξη 4 Ο Πέμπτος Αιώνας (β' μισό) 457-518: Λέων Α' (457-474) Ζήνων (474-491) - Αναστάσιος (491-518)

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ. Διάλεξη 4 Ο Πέμπτος Αιώνας (β' μισό) 457-518: Λέων Α' (457-474) Ζήνων (474-491) - Αναστάσιος (491-518) ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Διάλεξη 4 Ο Πέμπτος Αιώνας (β' μισό) 457-518: Λέων Α' (457-474) Ζήνων (474-491) - Αναστάσιος (491-518) Νικόλαος Γ. Χαραλαμπόπουλος Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Βασικός σκοπός της

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοι ήταν οι Βίκινγκς

Ποιοι ήταν οι Βίκινγκς Βίκινγκς Ποιοι ήταν οι Βίκινγκς Οι Βίκινγκς ζούσαν στους βόρειους λαούς της Ευρώπης: στη Νορβηγία, τη Σουηδία, τη Δανία και την Ισλανδία. Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, εμφανίστηκαν ως εξερευνητές, πειρατές,

Διαβάστε περισσότερα

Σκούρτου, Ε. (2011). Η Διγλωσσία στο Σχολείο. Αθήνα: Gutenberg. Γλώσσες και Διγλωσσία στον Κόσμο. Κεφάλαιο Πρώτο

Σκούρτου, Ε. (2011). Η Διγλωσσία στο Σχολείο. Αθήνα: Gutenberg. Γλώσσες και Διγλωσσία στον Κόσμο. Κεφάλαιο Πρώτο Σκούρτου, Ε. (2011). Η Διγλωσσία στο Σχολείο. Αθήνα: Gutenberg. Γλώσσες και Διγλωσσία στον Κόσμο Κεφάλαιο Πρώτο Η διγλωσσία / πολυγλωσσία είναι ένα παλιό φαινόμενο. Πάει χέρι με χέρι με τις μετακινήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΡΑΤΟΥ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΟΔΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΥ ΤΟΥ ΑΙΜΟΥ ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ

ΠΕΡΙΟΔΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΥ ΤΟΥ ΑΙΜΟΥ ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ Βαλκανικά σύμμεικτα ΠΕΡΙΟΔΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΥ ΤΟΥ ΑΙΜΟΥ ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ Υπεύθυνος: Μέλη: Καθ. Παρασκευή Νάσκου Περράκη Καθ. Φώτιος Σιώκης Καθ. Κυριάκος Κεντρωτής Λέκτ. Ελευθερία

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1 ΤΡΙΤΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΔΙΚΤΥΟΥ «ΕΛΕΝΗ ΣΚΟΥΡΑ» για την «Ενίσχυση της Συμμετοχής των Γυναικών που ανήκουν σε ευπαθείς κοινωνικά ομάδες» στις Θέματα Συνάντησης Ολοκλήρωση προτάσεων για την

Διαβάστε περισσότερα

Η Ευρωπαϊκή εμπειρία από θεσμούς ένταξης μεταναστών

Η Ευρωπαϊκή εμπειρία από θεσμούς ένταξης μεταναστών Η Ευρωπαϊκή εμπειρία από θεσμούς ένταξης μεταναστών Δήμητρα Κονδύλη, ερευνήτρια ΕΚΚΕ Καλαμάτα 6/6/2010 Η Ευρωπαϊκή Εμπειρία στον τομέα ένταξης μεταναστών Το ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο για τη μετανάστευση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές:

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές: ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣΚΑΙΟΙΠΕΡΙΑΥΤΟΝ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΟΙKAI BOYΛΕΥΤΕΣ (HONESTIORES ΕΝΤΙΜΟΤΑΤΟΙ) - ΣΤΡΑΤΟΣ- ΚΛΗΡΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Αυτοκράτορας: H ανάρρηση στο θρόνο χάρη στο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΕΛΠ 11: Ελληνική Ιστορία Ακ. Έτος: 2008-9 ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΜΑ: Η βυζαντινή αριστοκρατία κατά τους 9 ο έως 12 ο αιώνα: δομή και χαρακτηριστικά, ανάπτυξη και σχέσεις

Διαβάστε περισσότερα

BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 20 (2010) 323-327

BYZANTINA ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ 20 (2010) 323-327 An t h o n y Ka l d e l l i s St e p h a n o s Efthymiadis, The Prosopography of Byzantine Lesbos, 284 1355 A.D. A Contribution to the Social History of the Byzantine Province, Verlag der Österreichischen

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια.

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια. ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΛΙΝΔΟΙΑ ΣΥΝΟΨΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΠΟΛΗΣ: Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΣΜΑ ΦΥΛΟΥ ΣΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ: Η ΣΩΡΕΥΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΑΝΙΣΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΥ ΤΗΣ ΖΩΗΣ

ΧΑΣΜΑ ΦΥΛΟΥ ΣΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ: Η ΣΩΡΕΥΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ ΤΗΣ ΑΝΙΣΟΤΗΤΑΣ ΣΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΥ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ 4ο διεθνές επιστημονικό συνέδριο Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΣΗΜΕΡΑ: ΚΡΙΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ Αθήνα, 10-11 Νοεμβρίου 2011 ΧΑΣΜΑ ΦΥΛΟΥ ΣΤΗΝ ΤΡΙΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

Νότια Ευρώπη. Συνεργασία στη λεκάνη της Μεσογείου : Ενεργειακά ζητήματα. Ελληνικά

Νότια Ευρώπη. Συνεργασία στη λεκάνη της Μεσογείου : Ενεργειακά ζητήματα. Ελληνικά Νότια Ευρώπη Συνεργασία στη λεκάνη της Μεσογείου : Ενεργειακά ζητήματα H ενεργειακή εξάρτηση της ΕΕ ανήλθε στο 44% το 1995, θα έχει αυξηθεί κατά 65% μέχρι το 2025 και έως και 80% για το φυσικό αέριο. Η

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ

ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ 33Οι επιπτώσεις της Βιομηχανικής Επανάστασης 33Η ανάπτυξη της εκπαίδευσης 33Τα ανθρώπινα δικαιώματα στην ιστορία της τέχνης 3 3 Η Ευρώπη και ο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΠ 40. Εθνοπολιτισμικές ταυτότητες και χορευτικά ρεπερτόρια του Βορειοελλαδικού χώρου.

ΕΛΠ 40. Εθνοπολιτισμικές ταυτότητες και χορευτικά ρεπερτόρια του Βορειοελλαδικού χώρου. ΕΛΠ 40 Εθνοπολιτισμικές ταυτότητες και χορευτικά ρεπερτόρια του Βορειοελλαδικού χώρου. Διαμόρφωση κεφαλαίων εργασίας: 1. Μουσική και χορός: απαραίτητα στοιχέια κουλτούρας 2. Βορειοελλαδικός χώρος και πληθυσιακές

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργος Σταμέλος ΠΤΔΕ Πανεπιστήμιο Πατρών

Γιώργος Σταμέλος ΠΤΔΕ Πανεπιστήμιο Πατρών ΣΤΑΜΕΛΟΣ Γ., 004, Η αναγκαιότητα ύπαρξης μιας εκπαιδευτικής πολιτικής για τη διαπολιτισμική εκπαίδευση στα ελληνικά σχολεία, εις ΓΕΩΡΓΟΓΙΑΝΝΗΣ Π. (επιμ), Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: Πρακτικά 1 ου Πανελλήνιου

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ο κατακόρυφος διαμελισμός;

Τι είναι ο κατακόρυφος διαμελισμός; ΟΡΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ Τι είναι ο κατακόρυφος διαμελισμός; Διαμελισμός Κατακόρυφος είναι: Τα βουνά, οι πεδιάδες, οι λόφοι, οι κοιλάδες, τα φαράγγια και γενικά το ανάγλυφο μιας περιοχής. Άλπεις Οι Άλπεις είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! Η Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΟΥ Μ.Σ.Θ.

ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! Η Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΤΟΥ Μ.Σ.Θ. ΤΟ ΜΟΥΣΙΚΟ ΠΑΕΙ ΜΟΥΣΕΙΟ! ΜΟΥΣΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗ ΑΓΩΓΗ, 2012-2013 ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ: Α. ΑΡΖΟΓΛΟΥ & Ε. ΤΖΗΜΟΥΛΗ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ-ΣΥΝΟΔΟΙ: Τ. ΚΥΡΙΑΖΙΚΙΔΟΥ & Δ. ΤΖΟΒΑΝΑΚΗΣ Παρασκευή,

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 8: Οργάνωση των ομάδων κατά τη Νεολιθική Εποχή

Διδακτική πρόταση 8: Οργάνωση των ομάδων κατά τη Νεολιθική Εποχή Πώς οργανωνόμαστε; Διδακτική πρόταση 8: Οργάνωση των ομάδων κατά τη Νεολιθική Εποχή Ερώτημα-κλειδί Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Νεολιθικής Εποχής; Ποιοι έπαιρναν τις αποφάσεις; Σύνδεση

Διαβάστε περισσότερα

11ο Συνέδριο Γεροντολογίας Γηριατρικής

11ο Συνέδριο Γεροντολογίας Γηριατρικής Λήδα 1 11ο Συνέδριο Γεροντολογίας Γηριατρικής Μοναχικοί Ηλικιωμένοι στην Ευρώπη: Πού και Πόσο Φαίνεται η Απουσία της «Οικογενειακής Αλληλεγγύης»; Θωμάς Γεωργιάδης 1 Διευθετήσεις διαβίωσης ατόμων 8+: Ορισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο Ζ Ηανάπτυξητης Μακεδονίας.

Κεφάλαιο Ζ Ηανάπτυξητης Μακεδονίας. Πρόταση διδασκαλίας Κεφάλαιο Ζ Ηανάπτυξητης Μακεδονίας. Ενότητα 4. Το έργο του Αλέξανδρου Κύρια σημεία της ενότητας Περιγραφή της γεωγραφικής έκτασης και της ποικιλίας των λαών του κράτους που δημιούργησε

Διαβάστε περισσότερα

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ. Νικόλαος Γ. Χαραλαμπόπουλος Τμήμα Φιλολογίας

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ. Νικόλαος Γ. Χαραλαμπόπουλος Τμήμα Φιλολογίας ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Διάλεξη 6 Ιουστινιανός Α (β μέρος: 548-565) Διάδοχοι Ιουστινιανού: Ιουστίνος Β (565-578) Τιβέριος (578-582) Μαυρίκιος (582-602) - Φωκάς (602-610) Νικόλαος Γ. Χαραλαμπόπουλος Τμήμα Φιλολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3

Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3 Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3 Η Σπάρτη ήταν πόλη- κράτος στην Αρχαία Ελλάδα, χτισμένη στις όχθες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΥΤ Κ*ΑΤοΡ1Α. Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΥΤ*Κ*ΑΤοΡ1Α. Η 3υζαντινή εποχή Γ* - * **-^ Διασυνδέσεις. ΒιΒλιογραφία Τ Τ"*-*

Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΥΤ Κ*ΑΤοΡ1Α. Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΥΤ*Κ*ΑΤοΡ1Α. Η 3υζαντινή εποχή Γ* - * **-^ Διασυνδέσεις. ΒιΒλιογραφία Τ Τ*-* Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΥΤΚΑΤοΡ1Α Η 3υζαντινή εποχή Η ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΥΤ ΚΑΤοΡ1Α Κωνσταντινούπολη, Μ' ένα λεωφορείο τριγυρνάμε όλοι μέσα στην πόλη, σελ. 59-63. Βυζαντινή αυτοκρατορία, Εμπορικοί δρόμοι, σελ 34 Μύθοι και

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΙ-ΠΕΡΙΟΔΟΙ-ΕΠΟΧΕΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΙ-ΠΕΡΙΟΔΟΙ-ΕΠΟΧΕΣ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΙ-ΠΕΡΙΟΔΟΙ-ΕΠΟΧΕΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Ορισμός,

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία του φωτός σαν παραμύθι

Η ιστορία του φωτός σαν παραμύθι Η ιστορία του φωτός σαν παραμύθι περιγραφή της δράσης Χρήστος Γκοτζαρίδης Φυσικός ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΚΑΤΑΡΤΙΚΗ ΦΑΣΗ Μικρή Περιγραφή: Οι μαθητές θα παρακολουθήσουν μία ιστορία, για την εξέλιξη των

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Χ. ΑΠ. ΛΑΔΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η ΧΩΡΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ Ι. ΤΑ ΚΡΙΣΙΜΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ Οι κοινωνικές και οικονομικές μεταβολές επηρεάζουν τον χώρο. Ο Χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA12] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Β Αρχαιολογία των κλασικών και ελληνιστικών χρόνων (480 π.χ. - 1ος αι. π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Τι είναι Aρχαιολογία; Η επιστήμη της αρχαιολογίας: Ασχολείται με την περισυλλογή,

Διαβάστε περισσότερα

Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου

Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου Είδος διδακτικής πρακτικής: project, ομαδοσυνεργατική διδασκαλία Προτεινόμενη διάρκεια: 20 ώρες Εισαγωγικές παρατηρήσεις Η διδακτική ενότητα «Τα φύλα στη λογοτεχνία»

Διαβάστε περισσότερα

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές EΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Επαναληπτικό διαγώνισμα στα μαθήματα 12-18 1. Χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις με το γράμμα (Σ), αν είναι σωστές, και a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΗΜΑΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΘΝΟΣΗΜΟ

Η ΣΗΜΑΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΘΝΟΣΗΜΟ Η ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ Η ΣΗΜΑΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΘΝΟΣΗΜΟ Η σημαία της Βουλγαρίας αποτελείται από τρεις ισομεγέθεις οριζόντιες λωρίδες χρώματος λευκού(στην κορυφή), πράσινου και κόκκινου. Το λευκό αντιπροσωπεύει την ειρήνη,

Διαβάστε περισσότερα

Νότια Ευρώπη. Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός. Ελληνικά

Νότια Ευρώπη. Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός. Ελληνικά Νότια Ευρώπη Οικονομική Κρίση: Αγροτικές/αστικές ανισότητες, περιφερειακή σύγκλιση, φτώχεια και κοινωνικός αποκλεισμός Η πρόσφατη οικονομική κρίση επηρέασε εκατομμύρια Ευρωπαίων πολιτών με πολλούς να χάνουν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΕΩΣ ΤΟΝ 8ο ΑΙΩΝΑ μ.χ. 1

ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΕΩΣ ΤΟΝ 8ο ΑΙΩΝΑ μ.χ. 1 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η μονογραφία αυτή έρχεται να καλύψει ένα μεγάλο κενό στην ελληνόγλωσση βιβλιογραφία σε σχέση με την πλούσια ιστορία ενός λαού που διατήρησε πολλές και ποικίλες επαφές με τον Ελληνισμό, σε όλες

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α Γυμνασίου Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο 1 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Διαφάνειες Οι Έλληνες και η ελληνική γλώσσα 3-4 Η καταγωγή του ελληνικού αλφαβήτου 5-7 Οι διάλεκτοι της Αρχαίας

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΚΑΛΥΔΩΝΑΣ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΦΩΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ. Το άρθρο αυτό έχει ως σκοπό την παράθεση των αποτελεσμάτων πάνω σε μια έρευνα με τίτλο, οι ιδέες των παιδιών σχετικά με το

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 3/12/2013 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ. Ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) ανακοίνωσε σήμερα τα αποτελέσματα της έρευνας PISA 2012.

Αθήνα, 3/12/2013 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ. Ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) ανακοίνωσε σήμερα τα αποτελέσματα της έρευνας PISA 2012. Αθήνα, 3/12/2013 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ Ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) ανακοίνωσε σήμερα τα αποτελέσματα της έρευνας PISA 2012. 1 PISA 2012 ΜΕΣΗ ΒΑΘΜΟΛΟΓΙΑ ΧΩΡΩΝ/ΟΙΚΟΝΟΜΙΩΝ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου

Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου Ιστορία ΣΤ' Δημοτικού Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου Βιβλίο μαθητή ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ Ιωάννης Κολιόπουλος Ομότιμος Καθηγητής Ιάκωβος Μιχαηλίδης Επίκουρος Καθηγητής, ΑΠΘ Αθανάσιος Καλλιανιώτης Σχολικός

Διαβάστε περισσότερα

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ 1. ΗΜΟΓΡΑΦΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ 1.1 Πληθυσµός Κατά την εκπόνηση του

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία

Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Εισαγωγή στη Βυζαντινή Φιλολογία Ενότητα 6: Ιστορικό Πλαίσιο 8ου-9ου αιώνα: Σκοτεινοί αιώνες-εικονομαχία. Θεοφάνης: Βίος και Έργο. Κιαπίδου Ειρήνη-Σοφία Τμήμα Φιλολογίας Σκοποί ενότητας Οι φοιτητές θα

Διαβάστε περισσότερα