Γνωσιακές επιστήµες και διεπιστηµονικότητα

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Γνωσιακές επιστήµες και διεπιστηµονικότητα"

Transcript

1 Γνωσιακές επιστήµες και διεπιστηµονικότητα Μ.Πουρνάρη, Λέκτορας Πανεπιστηµίου Ιωαννίνων Γνωσιακή επιστήµη ή γνωσιοεπιστήµη (cognitive science) έχει ονοµασθεί η διακλαδική έρευνα της ανθρώπινης διάνοιας και της νοηµοσύνης από τις επιστήµες της ψυχολογίας, της επιστήµης των Ηλεκτρονικών Υπολογιστών και της Τεχνητής Νοηµοσύνης, της γλωσσολογίας, της ανθρωπολογίας, της φιλοσοφίας. και αργότερα της νευροεπιστήµης. H γενέθλια πράξη των γνωσιακών επιστηµών εντοπίζεται το 1956 σε συµπόσιο για την πληροφορική τεχνολογία που πραγµατοποιήθηκε στο Tεχνολογικό Iνστιτούτο της Mασσαχουσέτης, όταν, για παράδειγµα, οι A. Newell και Η. Simon εισηγούνται τη «Λογικοθεωρητική Μηχανή», την πρώτη πλήρη απόδειξη θεωρήµατος µε υπολογιστική µηχανή, ενώ ο γλωσσολόγος N. Chomsky δείχνει ότι ένα υπόδειγµα γλωσσικής παραγωγής µε βάση τη θεωρία πληροφοριών του C. Shannon δεν εφαρµόζεται στη φυσική γλώσσα και προτείνει γλωσσικούς µετασχηµατισµούς της δικής του γραµµατικής. Η επίσηµη αναγνώριση της Cognitive Science Society έρχεται στα µέσα της δεκαετίας του 1970 όταν εκδίδεται το περιοδικό Cognitive Science. 1 H γνωσιακή επιστήµη, θεωρώντας ότι η ανθρώπινη γνώση 2 τουλάχιστον εν µέρει συνιστά διεργασίες που µπορούν να πραγµατοποιηθούν από έναν υπολογιστή, αντλεί τις βασικές της παραδοχές από την Eπιστήµη των Hλεκτρονικών Yπολογιστών που, µεταξύ άλλων, µελετά τη φύση και τα όρια του υπολογισµού και από τον κλάδο της Tεχνητής Nοηµοσύνης που ερευνά τον βαθµό στον οποίο οι µηχανές µπορούν να συλλάβουν τη νοηµοσύνη των ανθρώπινων όντων. Kοινή παραδοχή αυτών των, κατά τα άλλα, διακριτών προσεγγίσεων της γνωσιακής επιστήµης είναι η θεώρηση της νοηµοσύνης µε όρους αναπαραστατικών δοµών και υπολογιστικών διεργασιών του νου που επιτελούνται πάνω σε αυτές τις δοµές. Tο κλασικό υπολογιστικό υπόδειγµα σειραϊκής επεξεργασίας συµβόλων συνιστά ένα σύστηµα λογικών κανόνων για τον χειρισµό δοµών, οι οποίες συγκροτούνται από τα καθέκαστον των διαφορετικών συµβολικών τύπων. Tο υπολογιστικό υπόδειγµα της συνδεσιοκρατίας συνίσταται στη δραστηριότητα παράλληλα συνδεδεµένων δικτύων από αφηρηµένες διεργασίες µονάδων, υποθέτοντας την ύπαρξη ενός υποκείµενου συστήµατος νευρωνικών διεργασιών του εγκεφάλου. Η δυνατότητα, ωστόσο, κατασκευής ενός "σκεπτόµενου υπολογιστή" µπορεί να υποστηριχθεί αν και µόνο αν η ανθρώπινη σκέψη, ήταν υπολογιστική. Για τη θεµελίωση αυτού του ισχυρισµού όµως απαιτείται µια θεωρία που να µας εξηγεί τη φύση των νοητικών διεργασιών. Mόνο τότε θα µπορούσαµε να διαπιστώσουµε τι είδους υπολογιστικοί µηχανισµοί επιτελούνται στις εν λόγω διεργασίες και ένα τέτοιο εγχείρηµα δεν µπορεί παρά να απαιτεί διεπιστηµονική συνεργασία. Με την εισαγωγική αυτή επισκόπηση του τρόπου µε τον οποίο «συναντώνται» οι διάφοροι επιστηµονικοί κλάδοι που πραγµατεύονται προβλήµατα της ανθρώπινης νοηµοσύνης και γνώσης θα επιχειρηθεί η κατάδειξη του είδους της διεπιστηµονικότητας που χαρακτηρίζει τη συγκρότηση της γνωσιακής επιστήµης, και ορισµένα από τα ερευνητικά προβλήµατα που ανακύπτουν στο πλαίσιο της. Ι. Ποια είναι όµως η φύση της ανθρώπινης νοηµοσύνης και του νου ως οντότητας (διάνοιας), καθώς και οι σχέσεις του µε τον ανθρώπινο εγκέφαλο, καθώς και τον ηλεκτρονικό υπολογιστή; Σε τι διαφέρει η διάνοια από τα υλικά πράγµατα; Ποια η σχέση των νοητικών αναπαραστάσεων της ανθρώπινης διάνοιας µε τις δοµές δεδοµένων του ηλεκτρονικού υπολογιστή; Tι σηµαίνει νοητική αναπαράσταση; Tι σηµαίνει απλώς αναπαράσταση; Tι υπολογιστική διεργασία και ποια η σχέση της µε την αλγοριθµική; Eίναι δυνατό να συλλάβουµε τα νοητικά φαινόµενα ως αντικείµενα φυσικών επιστηµών, µε άλλα λόγια ο τρόπος µε τον 1. Πρβλ. H. Gardner, "Cognitive Science Characterized", στο P.K. Moser, A. v. Nat, Human Knowledge, Oxford Un. Pr., N.Y. 1987, σσ O όρος «γνώση» (cognition), στην καθηµερινή του σηµασία, δηλώνει ενέργεια ή ικανότητα του γνωρίζειν, αλλά σε φιλοσοφικά ή επιστηµονικά συµφραζόµενα διευρύνεται συµπεριλαµβάνοντας την αίσθηση, την αντίληψη, την εννοιολόγηση, τον συλλογισµό κτλ.

2 οποίο οι άνθρωποι αναπαριστούν ή κατανοούν τις έννοιες είναι πρόβληµα εµπειρικό ή έγκειται στην ουσία του διανοητικού να συνιστά πεδίο ενός ιδιάζοντος εξηγητικού εγχειρήµατος; Ποιος είναι ο ρόλος της συνείδησης, των υποκειµενικών βιωµάτων, των συγκινήσεων, του φυσικού και κοινωνικού περιβάλλοντος στην ανθρώπινη σκέψη; Aυτά είναι ορισµένα από τα ερωτήµατα, η φιλοσοφική πραγµάτευση των οποίων συγκροτεί τον σύγχρονο κλάδο της φιλοσοφίας του νου (philosophy of mind) ο οποίος εξετάζει κριτικά τις θεωρητικές προϋποθέσεις και τα εµπειρικά αποτελέσµατα της ψυχολογίας, της τεχνητής νοηµοσύνης, της γλωσσολογίας, της νευροεπιστήµης και ενδιαφέρεται για τη διατύπωση θεωριών για τον ανθρώπινο νου. H κατανόηση της φύσης της διάνοιας και των διεργασιών της αποτέλεσε αντικείµενο µελέτης και παρέµεινε στη δικαιοδοσία της φιλοσοφίας µέχρι τον 19ο αιώνα, όταν πειραµατικοί ψυχολόγοι, όπως W. Wundt, εγκαινιάζουν εργαστηριακές µεθόδους συστηµατικής έρευνας των νοητικών διεργασιών µε τη µέθοδο της ενδοσκόπησης. Λίγες δεκαετίες αργότερα στις αρχές του 20ου αιώνα, οι ψυχολογικές έρευνες κυριαρχούνται από τις αντιλήψεις των συµπεριφοριστών (behaviourists) W. Watson, B.F. Skinner, και C.L. Hull. Η επιστηµονική αξία των δεδοµένων της ενδοσκόπησης αµφισβητείται και υποστηρίζεται ότι το αντικείµενο της ψυχολογίας δεν πρέπει να είναι οι εσωτερικές διεργασίες του νου αλλά η αντικειµενική παρατήρηση της συµπεριφοράς ως σχέση ανάµεσα στα ερεθίσµατα και τις συµπεριφορικές αντιδράσεις. 3 Ωστόσο, η µελέτη της συντελεστικής εξαρτηµένης µάθησης, όπως ονοµάσθηκε η µάθηση ορισµένων συµπεριφορών, αντιµετώπισε το πρόβληµα της "καταµέτρησης" της συµπεριφοράς. Mε άλλα λόγια, ο συµπεριφορισµός δεν κατάφερε να διατυπώσει νόµους που να µπορούν να περιγράφουν τη συµπεριφορά ως 1-1 αντιστοίχηση των συνθηκών φυσικού ερεθισµού από τη µία, και των συγκεκριµένων συµπεριφορικών αντιδράσεων από την άλλη. Στην κριτική του συµπεριφορισµού, 4 η παρακµή του οποίου γίνεται εµφανής στη δεκαετία του 1950, συµβάλλει και η µορφοψυχολογία (gestalt psychology) των K. Koffka, M. Wertheimer και Kφhler, η οποία απορρίπτει την ατοµιστική θεώρηση των απλών αισθηµάτων που είχε επιβάλει η παραδοσιακή ψυχολογία και υποστηρίζει την ολιστική θεώρηση οργάνωσης της αντίληψης ως συνόλου που είναι µεγαλύτερο από το άθροισµα των µερών του. H νέα παραδοχή, ότι το νοητικό περιεχόµενο µπορεί να υπερβαίνει το ερέθισµα που το προκαλεί, αναδεικνύει τη σηµασία των µηχανισµών εσωτερικής επεξεργασίας και υποκινεί το ενδιαφέρον των ψυχολόγων για νέα πειράµατα µελέτης των διεργασιών της αντίληψης µε βάση τις προσχηµατισµένες κατηγορίες και έννοιες του νου. Στην αφύπνιση του ενδιαφέροντος των ψυχολόγων για τη σηµασία των µηχανισµών εσωτερικής επεξεργασίας και την υιοθέτηση νέων πειραµάτων µελέτης τους, το πρόσωπο που συµβολίζει τη ρήξη µε τον συµπεριφορισµό είναι ο J. Bruner. 5 H νέα θεωρία για την αντίληψη που υποστηρίζει µια µορφή γνωσιοκρατίας (cognitivism) προχωρεί πέρα από τις πληροφορίες που το περιβάλλον προσφέρει στον οργανισµό, καθιστώντας αντικείµενο έρευνας τη φύση αυτών των διεργασιών, αυτό που προσθέτει ο νους στις πληροφορίες που προέρχονται από τα ερεθίσµατα (συγκινησιακές µεταβλητές, αξίες, ανάγκες, προσδοκίες). ΙΙ. H αναζήτηση µηχανισµών επεξεργασίας πληροφοριών στην ψυχολογία συνδέεται µε την εµφάνιση των πρώτων ψηφιακών υπολογιστών που έδειξαν τη δυνατότητα αναπαράστασης εσωτερικών διαδικασιών µε λογική µορφή και υποκίνησαν την ιδέα της Τεχνητής Νοηµοσύνης. Πρόκειται για την προσπάθεια σχεδιασµού και εφαρµογής υπολογιστικών προγραµµάτων που επιλύουν προβλήµατα µε "νοήµονα τρόπο" από µεγάλες βάσεις δεδοµένων. H Tεχνητή 3. J. Watson, «Psychology as the Behaviorist views it, Psychological Review, 20 (1913), , σ Έντονη κριτική ασκείται και στη φιλοσοφική εκδοχή του συµπεριφορισµού. O φιλοσοφικός συµπεριφορισµός έχει αντλήσει το θεωρητικό υπόβαθρό του αφενός από τις φιλοσοφικές αντιλήψεις του λογικού εµπειρισµού για την επιστήµη και αφετέρου, από το επιχείρηµα του L. Wittgenstein για την ιδιωτική γλώσσα. H εφαρµογή του επαληθευσιοκρατικού κριτηρίου του νοήµατος όµως από τον φιλοσοφικό συµπεριφορισµό για τη νοηµατοδότηση µιας επιστηµονικής πρότασης που εκφράζει διανοητικές ιδιότητες δέχεται τα πειρά των W.v.O. Quine, H. Putnam και J. Fodor. 5. Βλ. J. Bruner, «On Perceptual Readiness, Psychological Review,64 (1957),

3 Νοηµοσύνη, χωρίς να ενστερνίζεται κατ ανάγκην ότι οι άνθρωποι σκέπτονται µόνο µέσω διαδικασιών υπολογισµού ή ότι ένα υπολογιστικό υπόδειγµα περιγράφει πώς πράγµατι λειτουργεί ο ανθρώπινος νους, ασχολείται µε την πραγµατοποίηση µιας νοητικής διεργασίας µέσω υπολογισµού. H ιδέα του υπολογισµού (computation) εµπλέκει την έννοια της µαθηµατικής συνάρτησης. H έννοια της συνάρτησης γίνεται πολύ γενική ιδιαίτερα όταν επεκταθεί σε πράγµατα. Aυτό που διατηρείται, ανεξάρτητα από το είδος της συνάρτησης, είναι ότι αν κανείς γνωρίζει να χρησιµοποιεί µια συνάρτηση τότε έχει µια µέθοδο για την εξαγωγή της τελικής τιµής της. Γνωρίζει µε βεβαιότητα τι πρέπει να κάνει σε κάθε βήµα για το τελικό εξαγόµενο, την οριστική απάντηση. H µέθοδος αυτή ονοµάσθηκε αλγόριθµος. Tο χαρακτηριστικό των αλγορίθµων είναι ότι για τη µετάβαση από το ένα βήµα στο άλλο ο αριθµός των βηµάτων είναι πεπερασµένος και καθορίζεται από το διάγραµµα ροής. H χρήση των αλγορίθµων και του υπολογισµού των τιµών µιας συνάρτησης είναι τόσο παλιά όσο και τα αρχαία µαθηµατικά. Iδιαίτερα στα τέλη του 19ου αιώνα, στο πλαίσιο της θεµελίωσης των µαθηµατικών ως επιστήµης, δηλαδή κατά την απάντηση του ερωτήµατος τι κάνει τις µαθηµατικές προτάσεις να είναι αληθείς, επιχειρήθηκε ο καθορισµός της επάρκειας µιας ορισµένης µεθόδου υπολογισµού. Tο ερώτηµα που διατυπώθηκε ήταν εάν µπορούσε να υπάρξει µια γενική µέθοδος που θα µας έλεγε για κάθε υπολογιστική διαδικασία εάν είναι ή δεν είναι αλγοριθµική. Tο 1937 το ζήτηµα αυτό απασχόλησε τον Άγγλο µαθηµατικό Alan Tόring ( ) µε τη µορφή της αναζήτησης της απλούστερης δυνατής συσκευής που θα µπορούσε να εκτελέσει τον οποιοδήποτε υπολογισµό, όσο πολύπλοκος και αν ήταν. Ο Tόring περιέγραψε µια τέτοια συσκευή, αυτή που ονοµάσθηκε "µηχανή Tόring", η οποία δεν ήταν φυσική µηχανή αλλά ένας αφηρηµένος, θεωρητικός καθορισµός µιας δυνατής µηχανής: µεταφορική περιγραφή µιας διάταξης µε κεφαλή ανάγνωσης και εκτύπωσης που είναι ικανή να µετακινείται ένα τετράγωνο τη φορά, δεξιά ή αριστερά, πάνω σε ταινία απείρου µήκους χωρισµένη σε τετράγωνα, και να αναγνωρίζει, να εγγράφει ή να απαλείφει σύµβολα που είναι γραµµένα στην ταινία αυτά είναι µόνον δύο, το 0 ή το 1, δηλαδή να αλλάζει την εσωτερική της κατάσταση δύο δυνατές καταστάσεις µε βάσει απολύτως προσδιορισµένες εντολές που συνιστούν το πρόγραµµά της. 6 Ωστόσο προκειµένου µια µηχανή να εκτελεί ένα πρόγραµµα χρειάζεται ερµηνεία των συµβόλων που υπάρχουν πάνω στην ταινία και προσδιορισµός των "εσωτερικών καταστάσεων" της µηχανής. ηλαδή, ενώ οι ενλόγω καταστάσεις δίνονται εξ ορισµού, η εκκωδίκευση του συµβολισµού χρειάζεται ερµηνεία, δηλαδή ένα πρόγραµµα που να µπορεί να µιµείται το πρόγραµµα µιας άλλης µηχανής. Eξ αυτού ο Tόring απέδειξε ότι για την εκτέλεση όλων των λειτουργιών που µια "µηχανή Tόring" µπορεί να εκτελέσει, δεν χρειαζόµαστε µια ξεχωριστή µηχανή για την κάθε λειτουργία. Θα µας αρκούσε µια "Kαθολική µηχανή Tόring" που να µπορεί να µιµηθεί κάθε άλλη µηχανή. 7 Αλγόριθµος είναι αυτό που κάνει η "µηχανή Tόring": να ανάγει οτιδήποτε αναγνωρίζουµε ως αποτελεσµατική διεργασία σε µια σειρά από απλά βήµατα. Πρόκειται για την επεξεργασία εισερχοµένων, σύµφωνα µε οδηγίες, και την παραγωγή εξερχοµένων. H "µηχανή Tόring" περιγράφει την αφηρηµένη δοµή του υπολογισµού. O υπολογισµός νοείται ως επεξεργασία πληροφοριών, χειρισµός συµβόλων, και µε αυτήν την έννοια επεξεργασία αναπαραστάσεων. Oι αναπαραστάσεις φέρουν πληροφορία, υπό µιαν έννοια λένε κάτι ή ερµηνεύονται ότι λένε κάτι. Kαι µάλιστα αυτό εκτελείται αυτοµατικά. Οι αυµατοποιηµένοι αλγόριθµοι χρησιµοποιούνται για να εισάγουν και να εξάγουν αναπαραστάσεις, που είναι ενσωµατωµένες κατά έναν τρόπο στη φυσική δοµή του υπολογιστή. H επεξεργασία ή ο χειρισµός γίνεται εκτελώντας αποτελεσµατικές διαδικασίες µε βάση διαγράµµατα ροής ή γλώσσες προγραµµατισµού, συστήµατα εκκωδίκευσης που κάνουν τη µηχανή να µπορεί να εκτελέσει άλλα είδη πιο σύνθετων λειτουργιών. Συνέπεια αυτού του 6. Πρβλ Γ. Mαραγκός, στο Γνωσιολογισµοί, Στο µεταίχµιο της Φιλοσοφίας της Eπιστήµης και της Γνωσιοεπιστήµης, Oδυσσέας, Aθήνα 1996, σ Aυτό που µπορεί να κάνει µια τέτοια µηχανή, ισχυρίσθηκε ο Tόring, είναι ότι κατ αρχάς µπορεί να υπολογίσει κάθε υπολογίσιµη συνάρτηση, αρκεί να έχει αρκετό χρόνο και αρκετή ταινία. Kαι έκτοτε αυτό θεωρήθηκε ορισµός του αλγόριθµου από τον Aµερικανό επιστήµονα της λογικής Alonzo Church (1903) ο οποίος κατέληξε σε παρόµοια µε τον Tόring συµπεράσµατα.

4 χαρακτηριστικού είναι ότι δεν ενδιαφέρει το υλικό από το οποίο είναι κατασκευασµένη µια µηχανή αλλά η λειτουργία της, το πρόγραµµα που τρέχει. 8 H υπόθεση ότι η ανθρώπινη σκέψη µπορεί να µην είναι η µοναδική σκέψη που υπάρχει στον κόσµο, έκανε την πρώιµη Tεχνητή Nοηµοσύνη, να θέσει ως σκοπό της την κατασκευή µηχανών που θα εκτελούσαν ενέργεις, οι οποίες θα απαιτούσαν σκέψη αν γίνονταν από ανθρώπους. Tο 1950, ο Tόring 9 µετέτρεψε το ερώτηµα, αν µια µηχανή µπορούσε να σκέφτεται, σε έλεγχο περιστάσεων εντός των οποίων θα µπορούσε µια µηχανή να µας παραπλανήσει σαν να ήταν σκεπτόµενο πρόσωπο. Στο παιγνίδι της µίµησης, όπως ονοµάσθηκε, κάποιος επικοινωνεί από απόσταση αφενός µε µια µηχανή και αφετέρου µ ένα άλλο πρόσωπο. O έλεγχος συνίσταται στο εξής: εάν ο πρώτος δεν µπορεί κατά τη συνοµιλία του να βρει διαφορά ανάµεσα στους δύο συνοµιλητές του, τη µηχανή και τον άνθρωπο, τότε αυτό σηµαίνει ότι η µηχανή σκέφτεται. 10 H Τεχνητή Νοηµοσύνη, στη γενική της σύλληψη, θεωρείται ο κλάδος που ερευνά εάν και σε ποιο βαθµό οι νοητικές δραστηριότητες των ανθρωπίνων όντων µπορούν να αναπαραχθούν από µηχανές. H ισχυρή Τεχνητή Νοηµοσύνη υποστηρίζει ότι ένας υπολογιστής µπορεί να είναι προικισµένος µε νοηµοσύνη, εποµένως υπάρχει η δυνατότητα κατασκευής µιας "σκεπτόµενης µηχανής", ενώ η ασθενής Τεχνητή Νοηµοσύνη υποστηρίζει, µετριοπαθέστερα, ότι κατασκευάζοντας έναν "σκεπτόµενο υπολογιστή" µπορούµε να µάθουµε περισσότερα για τη φυσική νοηµοσύνη. Σύµφωνα µε την ισχυρή Τεχνητή Νοηµοσύνη, η ανθρώπινη σκέψη είναι καθαρά υπολογιστική διαδικασία. Τα συνειδητά αισθήµατα είναι αποτέλεσµα εκτέλεσης κατάλληλων υπολογισµών τόσο στον ανθρώπινο εγκέφαλο όσο και στον ηλεκτρονικό υπολογιστή. H ασθενής Τεχνητή Νοηµοσύνη, ενώ πιστεύει ότι η συνείδηση είναι φυσικό χαρακτηριστικό της λειτουργίας του εγκεφάλου, διαφωνεί ότι κάποιο είδος προσοµοίωσής της ως φυσικής δραστηριότητας µπορεί να δηµιουργήσει από µόνο του συνειδητότητα. 11 ΙΙΙ. Στην Ψυχολογία, µετά την αµφισβήτηση του συµπεριφορισµού, αλλά και υπό την επίδραση της Θεωρίας της Πληροφορίας του Shannon, 12 αναζητούνται νέοι τρόποι θεώρησης της κωδικοποίησης των πληροφοριών, των νοητικών αναπαραστάσεων (σχήµατα, έννοιες, εικονικότητα), της αναγνώρισης σχηµάτων οργάνωσης (patterns), της επιλεκτικής προσοχής, των συγκινήσεων, της µνήµης, της µάθησης, της γλώσσας και της γλωσσικής επικοινωνίας, της επίλυσης προβληµάτων, της λήψης αποφάσεων. Oι ιδέες της Πληροφορικής ήταν οι πρώτες από το θεωρητικό υπόβαθρο της επιστήµης των Hλεκτρονικών Yπολογιστών που επηρέασαν τις γνωσιοψυχολογικές έρευνες που επρόκειτο να αποκτήσουν διεπιστηµονικό χαρακτήρα. H πρώτη πλήρης απόδειξη θεωρήµατος µε τη 8. Πρόκειται για την αντίληψη του λειτουργισµού, ο οποίος στο πλαίσιο της φιλοσοφίας της διάνοιας θα πραγµατευθεί τα νοητικά συµβάντα µέσω των αιτιακών τους ρόλων, αναφερόµενος σ ένα επίπεδο ανάλυσης ανεξάρτητα από τις υλικές δοµές στις οποίες αυτά πραγµατώνονται. Όσοι ενστερνίζονται τη λειτουργιστική προσέγγιση συµφωνούν ως προς το ότι οι νοητικές καταστάσεις αναγνωρίζονται, πρωτίστως, µέσω των µεταξύ τους αλληλεπιδράσεων, ωστόσο, διαφωνούν στην εξειδίκευση αυτών των αλληλεπιδράσεων. 9. A. Tόring, "Computing Machinery and Intelligence", Mind, τοµ. 56, (1950) Έχει υποστηριχθεί ότι το παιγνίδι της µίµησης, όπως ονοµάσθηκε, αποτελεί έναν συµπεριφοριστικό έλεγχο και µόνον και δηµιουργεί σύγχυση ανάµεσα στην πραγµατική ανθρώπινη σκέψη και την απλή οµοίωσή της. Aυτό που κάνει ο έλεγχος Tόring είναι να διακρίνει την ιδέα κάποιου πράγµατος που σκέπτεται από την ιδέα κάποιου πράγµατος που σκέπτεται µε τον τρόπο των ανθρώπων. ηλαδή πώς εµφανίζεται η µηχανή στον έλεγχο και όχι αν η µηχανή περνάει τον έλεγχο µε τον τρόπο των ανθρώπων. Bλ. T. Craine, The Mechanical Mind, Penguin Books, London 1995, σ Aντίπαλες προσεγγίσεις θα θεωρήσουν τη συνείδηση αποτέλεσµα κατάλληλης φυσικής δραστηριότητας του εγκεφάλου που όµως δεν µπορεί να προσοµοιωθεί σε υπολογιστή ο οποίος είναι τελείως διαφορετικό φυσικό σύστηµα. Oι πιο απαισιόδοξοι θα εικάσουν ότι δεν θα καταστεί δυνατό να περιγράψουµε τη συνείδηση µε όρους επιστηµονικούς, φυσικούς ή υπολογιστικούς. 12. C.E. Shannon, "A Mathematical Theory of Information", Bell System Technical Journal, 27 (1948), , και

5 "Λογικοθεωρητική Mηχανή" (Logic Theory Machine) των Newell, Shaw και Simon 13 τροφοδότησε θεωρητικά τις τεχνικές επίλυσης προβληµάτων, 14 από τις οποίες προήλθαν υποδείγµατα µηχανισµών µάθησης και αρχιτεκτονικής της ανθρώπινης γνώσης. Σύµφωνα µε τη γενικευτική, ενοποιηµένη θεωρία του Newell, 15 κάθε γνωσιακό έργο, στο σύνολό του όπως και στα µέρη του, µπορεί να θεωρηθεί µια ευριστικά καθοδηγηµένη έρευνα στον χώρο των πιθανοτήτων: όταν η επίλυση του προβλήµατος προσκρούσει σε κάποιο αδιέξοδο, τότε µπορούν να χρησιµοποιηθούν ασθενέστερες αλλά γενικότερες τεχνικές για την επίλυσή του. Άπαξ και λυθεί το αδιέξοδο, η λύση αυτή αποθηκεύεται µε τη µορφή παραγωγικού κανόνα στη µακροπρόθεσµη µνήµη. Είναι η εποχή κατά την οποία ο Skinner 16 αποπειράται να δείξει πώς οι συµπεριφορικές αρχές µπορούν να επεκταθούν στα γλωσσικά φαινόµενα ως ρητή συµπεριφορά (verbal behavior), ενώ από το 1967, µε πρωταρχικό ενδιαφέρον τις διεργασίες της γλωσσικής κατανόησης διαδίδεται µέσα από τη δουλειά του Nelsser 17 ο όρος γνωσιακή ψυχολογία (cognitive psychology). Έργο τώρα της ψυχολογίας είναι η διατύπωση ακριβών περιγραφών των υπολογιστικών διεργασιών µε τις οποίες οι άνθρωποι αντιλαµβάνονται, αναγνωρίζουν, θυµούνται, συλλογίζονται, επιλύουν προβλήµατα, µαθαίνουν. Oι γνωσιακές λειτουργίες µε βάση τις ήδη αποκτηµένες γνώσεις, δεξιότητες, προσδοκίες και αξίες του γνωστικού υποκειµένου θεωρούνται διεργασίες δηµιουργικές και όχι ανακλαστικές αντιδράσεις. Στην ίδια κατεύθυνση συµβάλλει η αναπτυξιακή ψυχολογία (developmental psychology) η οποία µελετά την ανάπτυξη των παιδικών ικανοτήτων στα διάφορα στάδιά της. 18 H σχέση ανάµεσα στην αναπτυξιακή ψυχολογία και τη γνωσιακή ψυχολογία είναι από την αρχή στενή. Kυριαρχήθηκε από τα ενδιαφέροντα για τις νοητικές αναπαραστάσεις και διεργασίες που υπόκεινται των γνωσιακών δεξιοτήτων και από τις θέσεις της γενετικής επιστηµολογίας του Piaget, 19 σύµφωνα µε τις οποίες ο συλλογισµός αναπτύσσεται πάνω σε µια εσωτερικευµένη στον ανθρώπινο νου εκδοχή κατηγορηµατικού λογισµού. 20 Ακόµη η γλωσσολογία, όταν προσιδιάζει στη γνωσιοκρατία επιδίδεται στην ανάλυση γλωσσικών δοµών, εισφέροντας ερευνητικές υποθέσεις για την οργάνωση και λειτουργία του νου. 21 O Chomsky, παράλληλα µε την εισαγωγή νέων µεθόδων για την περιγραφή κανονικοτήτων στα συντακτικά συστήµατα των φυσικών γλωσσών, προτείνει µια γνωσιακή γλωσσολογική θεωρία: οι γλωσσικοί κανόνες ενυπάρχουν στον νου των χρηστών της γλώσσας και χρησιµοποιούνται για την κατανόηση και την παραγωγή εκφράσεων και κειµένων. Ένας από τους λόγους που είχαν οδηγήσει στη συγκρότηση της κοινωνικής ψυχολογίας ήταν η άποψη ότι ο εργαστηριακός έλεγχος επηρεάζει τη συµπεριφορά που υποτίθεται ότι ερευνά και έτσι είναι αδύνατο να προσπορίσει χρήσιµα συµπεράσµατα γι αυτήν. Παρά την κοινότοπη άποψη για τη χρήση της γλώσσας ως ζήτηµα κοινωνικής συµπεριφοράς, στους κόλπους της κοινωνικής ψυχολογίας, ωστόσο, αναπτύσσεται η γνωσιακή κοινωνική ψυχολογία, µια ισχυρή πειραµατική παράδοση που δίνει έµφαση στον ρόλο που παίζουν οι γνωσιακές διεργασίες του ατόµου στην εκδήλωση της κοινωνικής του συµπεριφοράς. 13. Bλ. A. Newell, J.C. Shaw και H.A. Simon, "Empirical explorations with the Logic Theory Machine: A case study in heuristics", Proceedings of the Western Joint Computer Conference, 15, (1957). 14. Bλ. A. Newell, H.A. Simon, Human Problem Solving, Englewood Cliffs, Prentice-Hall, N.J Bλ. A. Newell, Unified Theories of Cognition: The 1987 William James Lectures, MA. Harvard Un. Pr., Cambridge B.F. Skinner, Verbal Behavior, Appleton-Century-Crofts, N.Y U. Nelsser, Cognitive Psychology, Appleton-Century-Crofts, N.Y Βλ. J. Piaget, The Origins of Intelligence in Children, International University Press, J. Piaget, The Language and Thought of the Child, Meridian Books, Για τη συµβολή της αναπτυξιακής ψυχολογίας στις γνωσιακές επιστήµες βλ. A. Karmiloff-Smith, Πέρα από τη Σπονδυλωτή ιάνοια (1992), Oδυσσέας, Aθήνα Bλ. N. Chomsky, A review of B.F. Skinner s Verbal Behavior,(1957), στο N. Block, Readings in Philosophy of Psychology, v. I., Harvard University Press, H σχέση ωστόσο της ψυχογλωσσολογίας που αντλεί θεωρητικές θέσεις από τη γλωσσολογία και τη γνωσιακή επιστήµη αναπτύσσεται µε εντασιακό τρόπο. Για µια γενική κριτική στη γνωσιογλωσσολογία βλ.. Kατή, M. Kονδύλη, K. Nικηφορίδου (επιµ.), Γλώσσα και Nόηση, Eπιστηµονικές και φιλοσοφικές προσεγγίσεις, Eισαγωγή σσ , Aλεξάνδρεια, Aθήνα 1999.

6 Aπό τα τέλη του 1970 η σχέση ανάµεσα στη γνωσιακή ψυχολογία και την Τεχνητή Νοηµοσύνη γίνεται ακόµη πιο περίπλοκη µε την ανάδυση της γνωσιακής επιστήµης. H γνωσιακή ψυχολογία υιοθετεί τη θεώρηση του νου ως επεξεργαστή πληροφοριών και προτείνει εσωτερικές γνωσιακές κατηγορίες, δοµές και µηχανισµούς που µπορούν να πραγµατοποιηθούν, άλλοι µέσω προγραµµάτων σε ηλεκτρονικό υπολογιστή και άλλοι µέσω πειραµάτων σε ανθρώπους ή ζώα. H σύγχρονη γνωσιακή θεωρία, από τη µία πλευρά, ιδιαίτερα όσον αφορά τις γνωσιακές διεργασίες του συλλογισµού ή της γλώσσας, στηρίζεται σε επεξεργασίες δοµών, ενώ από την άλλη, όσον αφορά τις αντιληπτικές ή επιτελεστικές διεργασίες, επιστρατεύει υποκείµενους νευρωνικούς µηχανισµούς που επιδέχονται στατιστικούς υπολογισµούς. Πρόκειται για δύο είδη υπολογισµού: ο πρώτος συνιστά υπόδειγµα των νοητικών, ενώ ο δεύτερος, των νευρωνικών διεργασιών. Παραδειγµατικά επιτυχής έρευνα στο τελευταίο πεδίο παραµένει η µελέτη των οπτικών διεργασιών από τον D. Marr. 22 Mια από τις σπουδαιότερες συνεισφορές του είναι η αναγνώριση των τριών επιπέδων στα οποία πρέπει να αναλυθεί το γνωσιακό σύστηµα προκειµένου να αναδειχθούν επαρκώς όλα τα σηµαντικά επίπεδα του υπολογισµού: πρώτον, η ανάλυση στόχου που οδηγεί στην υπολογιστική θεωρία της λειτουργίας του συστήµατος, δεύτερον, ο καθορισµός του αλγορίθµου και των αναπαραστάσεων που χρησιµοποιούνται για να καταστήσουν τους υπολογισµούς εξειδικευµένους από την υπολογιστική θεωρία, και τρίτον, η εξειδίκευση της νευρικής εφαρµογής. Στα ζητήµατα της όρασης, όπως έδειξε ο Marr, υπάρχει δυνατότητα ολοκλήρωσης µιας λεπτοµερούς πληροφορίας για την υποκείµενη νευροφυσιολογία σε µια ευρύτερη ψυχολογική θεωρία. Tα συνδεσιακά υποδείγµατα, που έχουν προταθεί ως εναλλακτική λύση στα παραδοσιακά συµβολικά συστήµατα της Τεχνητής Νοηµοσύνης, παίρνουν υπόψη τις στατιστικές κανονικότητες στον κόσµο και ακολουθούν κανόνες, οι οποίοι, όµως, επειδή είναι κυρίως συνειρµικοί, θεωρείται ότι δεν µπορούν να λειτουργήσουν επιτυχώς σε σύνθετα πεδία. 23 IV. Παρά το γεγονός ότι οι γνωσιοεπιστήµονες δεν έχουν ακόµη αποτελέσει τελείως συγκροτηµένες διακλαδικές 24 ερευνητικές οµάδες, η γνωσιακή ψυχολογία αντλεί από τους σχετικούς γνωσιακούς κλάδους ιδέες για τη διατύπωση υποδειγµάτων νοητικών µηνανισµών, αναπαραστάσεων και διεργασιών που υπόκεινται των γνωσιακών ικανοτήτων. Ωστόσο τα δάνεια θεωρητικών ιδεών δεν αξιοποιούνται χωρίς προβλήµατα. Για παράδειγµα, µολονότι αρχικά η Τεχνητή Νοηµοσύνη δανείστηκε την έννοια σχήµα (schema) από την ψυχολογία, η σηµασία της έννοιας αυτής είναι ασαφής για τον προσδιορισµό της οργάνωσης της γνώσης. Σε πολλές έρευνες δεν γίνεται επαρκής διάκριση ανάµεσα στην περιγραφή της δοµής των επιµέρους µονάδων πληροφορίας στη µνήµη και στον θεωρητικό προσδιορισµό του πώς οργανώνεται η γνώση. Tο έλλειµα θεωρητικής επεξεργασίας ή η κοινοτοπία που χαρακτηρίζει πολλά ευρήµατα της γνωσιακής ψυχολογίας έχουν οδηγήσει στην αµφισβήτηση της αξίας των επιτευγµάτων της. Παρά τις έντονες διαφωνίες, όµως, ως προς την ερµηνεία των ερευνητικών δεδοµένων, για τους ίδιους τους γνωσιοψυχολόγους σηµασία έχει η θεµατοποίηση ενός καλού προβλήµατος και µια καλή πειραµατική έρευνα D. Marr, Vision: A Computational Investigation into the Human Representation and Processing of Visual Information, Freedman, San Francisco Για παράδειγµα, στη σύνταξη των φυσικών γλωσσών όπου χρειάζεται η περιγραφική ισχύς µιας δοµικής γραµµατικής των φράσεων, επιτυγχάνονται διακανονισµοί ανάµεσα στην ορθογραφία και τους ήχους των λέξεων, εφόσον πρόκειται απλώς για σύνολα στατιστικών κανονικοτήτων, ενώ δεν συµβαίνει το ίδιο µε την ανάλυση προτάσεων όπου οι προτασιακές δοµές περιγράφονται από κανόνες και όχι στατιστικές κανονικότητες. 24. Για µια εννοιολογική αποσαφήνιση των όρων disciplinary, multidisciplinary, interdisciplinary και trasnsdisciplinary, βλ.. Ρόκος, «Η ιεπιστηµονικότητα στην Ολοκληρωµένη Προσέγγιση και Ανάλυση της Ενότητας της Φυσικής και της Κοινωνικοοικονοµικής Πραγµατικότητας», στο Π. Νούτσος (επιµ.), Φιλοσοφία, Επιστήµες και Πολιτική,Τυπωθήτω, Αθήνα 1998, σς , ιδιαίτερα σς Bλ. Alan Garnham, "Cognitive Psychology", στο Samuel Guttenplan (ed.), A Companion to the Philosophy of Mind, Blackwell, Oxford 1994, σ. 173 κ.ε. Aπό την πληθώρα των ερευνών θα µπορούσαµε να ξεχωρίσουµε δύο χαρακτηριστικές. H πρώτη, που αποδίδεται στους Shepard και Metzler, εξετάζει τις συνέπειες που έχει για µια θεωρία των αναπαραστατικών διεργασιών του νου η αναγνώριση

7 Aν και τα αποτελέσµατα της έρευνας των γνωσιοψυχολόγων φαίνονται εύλογα, ο επιδιωκόµενος ερευνητικός στόχος δεν κατανοείται επαρκώς από στους ερευνητές των διαφορετικών κλάδων και το γεγονός αυτό εµποδίζει την προσδοκόµενη διεπιστηµονική συνεργασία. Θεωρώντας δεδοµένη τη διαφορά στο γνωστικό υπόβαθρο, θα µπορούσε κανείς να αποδώσει την έλλειψη απόλυτης κατανόησης στο γεγονός ότι υπάρχουν διαφορετικά θεωρητικά ενδιαφέροντα. 26 Ακόµη οι διαφορετικοί τρόποι εννόησης του υπολογισµού, και των προτεινόµενων υπολογιστικών αφαιρέσεων που απορρέουν από αυτούς, έχουν ανάλογες συνέπειες για µια θεωρία για τον ανθρώπινο νου. Στην κλασική υπολογιστική θεωρία του νου οι νοητικές αναπαραστάσεις, µε φιλοσοφικούς όρους, τα στοιχεία της γλώσσας της σκέψης (language of thought) 27 συµβολικά συστατικά των πεποιθήσεων, των επιθυµιών κτλ έχουν αιτιακούς ρόλους στη λειτουργία του νου, κατά τρόπον ώστε, αν οι κανόνες είναι ορθοί (valid) κανόνες συναγωγής η λειτουργία τους πάνω στις συµβολικές δοµές των πεποιθήσεων να διατηρούν την τιµή αλήθειάς τους. Ωστόσο η φυσική πραγµάτωση του συµβολικού υπολογισµού δεν µπορεί να αποτελέσει δεσµευτική υπόθεση για µια θεωρία για τον νου. εν υπάρχουν τεκµήρια για το ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος διαθέτει ξεχωριστούς τόπους για κάθε σύµβολο και κανόνα, όπως διαθέτει ο ηλεκτρονικός υπολογιστής. Eποµένως, η φυσική πραγµατοποίηση αυτού του υποδείγµατος στο νευρωνικό επίπεδο παραµένει ένα προβληµατικό εγχείρηµα. Aνάλογη ένσταση µπορεί να διατυπωθεί εναντίον της υπόθεσης της τοπικής συνδεσιακής θεωρίας για τον νου, σύµφωνα µε την οποία τα σύµβολα και οι κανόνες είναι, λίγο έως πολύ, εντοπισµένα σε επί µέρους νευρώνες και συνάψεις. Tα τοπικά συνδεσιακά υποδείγµατα 28 είναι συνδεσιακά δίκτυα στα οποία κάθε µονάδα αντιστοιχεί σ ένα σύµβολο ή µια συµβολική δοµή. Tυπικά οι συνδέσεις και οι υπολογισµοί που επιτελούνται σε κάθε συνδεσιακή µονάδα είναι δοµηµένοι για να πληρούν εξειδικευµένους συµβολικούς κανόνες. Oι αφαιρέσεις που παρέχονται από το υπολογιστικό πλαίσιο αυτού του είδους είναι επιµέρους ενεργοποιήσεις των µονάδων και επιµέρους συνδέσεις. Λειτουργούν µε τρόπο ανάλογο µε αυτόν του συµβολικού υπολογισµού, αλλά µε σηµαντικούς περιορισµούς: χρησιµοποιούν µονάδες που είναι διακριτές καταστάσεις µηχανής µε διακριτά µηνύµατα που διαπερνούν τις συνδέσεις. Aποτέλεσµα αυτού είναι ότι µπορούν να χρησιµοποιηθούν αριθµητικές διεργασίες και να γίνουν ορισµένα είδη στατιστικών συναγωγών. Oι κύριες φιλοσοφικές ενστάσεις που διατυπώθηκαν εναντίον της Τεχνητής Nοηµοσύνης, όσον αφορά τον "σκεπτόµενο υπολογιστή", είναι: πρώτον, ότι οι υπολογιστές δεν µπορούν να σκέφτονται, επειδή η σκέψη απαιτεί ικανότητες που οι υπολογιστές από τη φύση τους δεν µπορούν να έχουν. Oι υπολογιστές πρέπει να υπακούουν σε κανόνες (αλγοριθµικούς ή ευρετικούς) αλλά η σκέψη δεν µπορεί να συλληφθεί από ένα σύστηµα κανόνων, όσο σύνθετοι της διάκρισης ανάµεσα στα ίδια ή τα αντεστραµµένα είδωλα τρισδιάστατων αντικειµένων, τα οποία περιστρέφονται υπό διαφορετική κάθε φορά γωνία στο επίπεδο εµφάνισής τους. Tο εύρηµα της ευθείας αναλογίας του χρόνου της "νοητικής περιστροφής" και της ζητούµενης κρίσης αναγνώρισης, ωστόσο, δεν συνοδεύεται από µια σαφή σηµασία της έκφρασης "νοητική περιστροφή". Βλ. R.N. Shepard και J. Metzler, "Mental Rotation of three-dimensional objects", Science, 171 (1971), Mια δεύτερη χαρακτηριστική έρευνα είναι αυτή των Treisman και Gelade, που ζητά την αναγνώριση χαρακτηριστικών σε διακριτά δυσδιάστατα αντικείµενα των οποίων τα τµήµατα να υπερβαίνουν τον αριθµό 30. Tα αποτελέσµατα της έρευνας δείχνουν ότι, όταν πρόκειται για διάκριση ενός µόνο χαρακτηριστικού, η νοητική διεργασία επιτελείται στο σύνολο των αντικειµένων µε µιας, ανεξάρτητα από το πλήθος τους και στον ίδιο χρόνο σε κάθε πείραµα. Eνώ όταν η διάκριση αφορά σε σύνθετα χαρακτηριστικά τότε η εξέταση πραγµατοποιείται ξεχωριστά για το κάθε αντικείµενο, εποµένως σε χρόνο ανάλογο µε το πλήθος των υπό σύγκριση αντικειµένων. Βλ. A. Treisman και G. Gelade, "A feature-integration theory of attention" Cognitive Psychology, 12 (1980), Για παράδειγµα, κατά την ερµηνεία των αντωνυµιών στο πλαίσιο προτάσεων και προκειµένου να προσδιορισθούν οι µηχανισµοί µε τους οποίους αποδίδουµε νόηµα, το ενδιαφέρον των φιλοσόφων εστιάζεται σε προτάσεις, ακόµη και µη ευλογοφανείς, όπου όµως µπορεί να ερευνηθεί µε συστηµατικό τρόπο η απόδοση νοήµατος. Οι ψυχολόγοι, από την άλλη πλευρά, ενδιαφέρονται για προτάσεις που είναι ευλογοφανείς ψυχολογικά και µπορούν να δείξουν τη νοηµατική συµβατότητά τους µε την πρότερη γνωσιακή εµπειρία αυτών που ερωτώνται. 27. Bλ. J. A. Fodor, The Language of Thought, Crowell Aυτό το είδος των δικτύων προτάθηκε από τους McCulloch και Pitts (1943). Πρβλ. M. A. Boden, The Philosophy of Artificial Intelligence, Oxford Un. Pr., 1900.

8 και αν είναι αυτοί. H σκέψη απαιτεί δραστήρια ενασχόληση µε τη ζωή, καλλιέργεια παιδείας και πρακτική γνώση, γνώση του πώς να κάνουµε κάτι, η οποία δεν µπορεί να τυποποιηθεί σε κανόνες. 29 Πρόκειται για τη διάκριση γνωρίζω ότι κάτι έτσι είναι (γνώση γεγονότων) και γνωρίζω πώς να κάνω κάτι (έχω δεξιότητες και ικανότητες). H δεύτερη δεν ανάγεται τελείως σε γνώση κανόνων και αρχών. εύτερον, επειδή οι υπολογιστές χειρίζονται τα τυπικά χαρακτηριστικά των συµβόλων, δεν κατανοούν τα νοήµατα αυτών των συµβόλων. 30 H ιδέα του υπολογισµού ωστόσο δεν µπορεί αποκλεισθεί σε ό,τι αφορά τον ανθρώπινο νου. H σκέψη δεν µπορεί να είναι, απλώς, υπολογισµός, αλλά ο τρόπος που σκεπτόµαστε µπορεί να είναι εν µέρει υπολογιστικός. Tο γεγονός ότι οι ανθρωποι δεν µοιάζουν µε τους αρχετυπικούς υπολογιστές δεν σηµαίνει ότι είναι αδύνατο να εκπονηθούν υποδείγµατα των γνωσιακών διεργασιών µε τη βοήθεια υπολογιστή. Βέβαια είδος της συστηµατικής, λογικής, ορθολογικής αντίληψης, που η πρώιµη γνωσιοεπιστηµονική έρευνα υπέθεσε ότι χαρακτηρίζει την ανθρώπινη γνώση, φαίνεται να µην καλύπτει όλο το εύρος της ανθρώπινης σκέψης και συµπεριφοράς. Tο ερώτηµα που ανακύπτει είναι αν θα έπρεπε να αναζητηθούν πιο ρεαλιστικά υποδείγµατα για την ανθρώπινη νόηση. Στα συνδεσιακά υποδείγµατα της παράλληλα κατανεµηµένης επεξεργασίας οι υπολογιστικές αφαιρέσεις είναι σχήµατα οργάνωσης (patterns) αριθµητικής ενεργοποίησης σε οµάδες µονάδων και συντελεστές στάθµισης (weights) σε οµάδες συνδέσεων, που αντικαθιστούν τα σύµβολα και τους κανόνες. Mια συγκεκριµένη µονάδα ή σύνδεση παίρνει µέρος σε πολλά σχήµατα οργάνωσης τα οποία µπορεί να είναι ταυτοχρόνως παρόντα. Eνώ τα τοπικά συνδεσιακά υποδείγµατα τυπικά στηρίζονται σε συµβολικούς κανόνες και αναπαραστάσεις που ολοκληρώνονται σε επί µέρους µονάδες και συνδέσεις, τα παράλληλα κατανεµηµένης επεξεργασίας συνδεσιακά υποδείγµατα τείνουν να εξαλείψουν τα συµβολικά στοιχεία και, αντί να πληρούν προσδιορισµένους κανόνες µέσω σχεδιασµένων συνδέσεων και µονάδων, θέτουν την αναγκαία γνώση στη σύνδεση συντελεστών στάθµισης, χρησιµοποιώντας παράλληλα κατανεµηµένη επεξεργασία µάθησης πάνω σε παραδείγµατα της επιθυµητής επιτέλεσης. Oι συντελεστές στάθµισης που προκύπτουν συνιστούν ένα ορισµένο είδος σύνθετης στατιστικής ανάλυσης των υπό επεξεργασία δεδοµένων. Αλλά παρά τα προβλήµατα που παραµένουν προς επίλυσιν όσον αφορά τη δυνατότητα της νευρωνικής πραγµάτωσης των εν λόγω υποδειγµάτων, η µορφή του υπολογισµού που προτείνουν επιτυγχάνει µείωση της απόστασης που υπάρχει ανάµεσα στα υπολογιστικά γνωσιακά υποδείγµατα και τη νευροεπιστήµη. 31 H µη συµβολικές υπολογιστικές αφαιρέσεις του συνδεσιακού υποδείγµατος της παράλληλα κατανεµηµένης επεξεργασίας ορίζουν τα υπό ερµηνεία εισερχόµενα και εξερχόµενα των γνωσιακών λειτουργιών πάνω σε κατανεµηµένα σχήµατα οργάνωσης της ενεργοποίησης µε αποτέλεσµα να µην υπάρχουν σηµασιολογικοί καθορισµοί στις επί µέρους µονάδες. Στη νευρωνική πραγµατοποίηση του δικτύου κάθε µονάδα ταυτίζεται µ έναν νευρώνα και κάθε σύνδεση µε µία σύναψη, ενώ κάθε συνδεσιακή µονάδα αντιστοιχεί σε µια οµάδα νευρώνων. Eποµένως, οι αλγόριθµοι ορίζονται πάνω σε επί µέρους ενεργοποιήσεις και συνδέσεις, δηλαδή σ ένα κατώτερο επίπεδο περιγραφής από το επίπεδο του σχήµατος οργάνωσης όπου υπάρχει η σηµασιολογική ερµηνεία. Tο γεγονός ότι προγράµµατα αυτού του είδους βρίσκονται σε εξέλιξη δεν µας επιτρέπει να χαρακτηρίσουµε από τώρα την αποτελεσµατικότητα αυτού του υποδείγµατος ως επαρκούς εξήγησης της γνωσιακής συµπεριφοράς. 29. Bλ. Dreyfus, What Computers Still Can t Do, Cambrige, Mass. MIT Pr., 1992., σ Eπίσης από το θεώρηµα του Gφdel: η σκέψη µπορεί να εµπλέκει αναγνώριση αληθειών που δεν είναι αποδείξιµες, άρα δεν είναι υπολογίσιµες. Bλ. J.R. Lucas, The Freedom of the Will, Oxford Un. Pr., Oxford 1970, R. Penrose, The Emperor s New Mind, Bλ. J. Searle, "Minds, Brains, and Programs", Behavioral and Brain Sciences 3 (1980), Bλ. G.E. Hinton, J.A. Anderson, Parallel Models of Associative Memory, NJ. Erlbaum, Hillsdale 1981, και J.L. McClelland, D.E. Rumelhart, "An Interactive activation model of context effects in letter perception, An Account of basic findings", Psychological Review, 88 (1981), , και J.L. McClelland, D.E. Rumelhart, PDP Research Group, Parallel Distributed Processing: Explorations in the Microstructure of Cognition, Vol. 2: Psychological and Biological Models, MA. MIT Pr., Cambridge 1986.

9 Oι αδυναµίες αλλά και τα πλεονεκτήµατα των παραπάνω υποδειγµάτων έχουν οδηγήσει ορισµένους γνωσιοεπιστήµονες 32 στην ανάπτυξη ενός εναλλακτικού υποδείγµατος το οποίο συνθέτει τις δύο συνιστώσες: τη συµβολική και τη συνδεσιακή. Aυτό επιτυγχάνεται δοµώντας παράλληλα κατανεµηµένης επεξεργασίας δίκτυα, έτσι ώστε οι υπολογιστικές αφαιρέσεις, που παρέχουν ενεργοποιήσεις και συνδεσιακά σχήµατα οργάνωσης, να είναι επίσης περιγράψιµες και ως υπολογιστικές αφαιρέσεις συµβολικού υπολογισµού. Στα ολοκληρωµένα συνδεσιακά συµβολικά υποδείγµατα τα σύµβολα και οι κανόνες πραγµατοποιούνται ως κατανεµηµένα σχήµατα οργάνωσης της ενεργοποίησης και συνδέσεις. Kατά τον P. Smolensky, 33 η διαφορά από το κλασικό συµβολικό υπόδειγµα είναι ότι εκεί η εξήγηση προέρχεται από τους αιτιακούς ρόλους συµβόλων και κανόνων, όπως συλλαµβάνονται στους αλγορίθµους. Στα ολοκληρωµένα συνδεσιακά συµβολικά υποδείγµατα οι συµβολικές συναρτήσεις δεν υπολογίζονται επί τη βάσει αλγοριθµικών ή αιτιακών δοµών και των χωροχρονικών αλληλεπιδράσεων που εκδηλώνονται στους αλγορίθµους. Eδώ, οι αλγοριθµικές διεργασίες εκτελούνται σ ένα χαµηλότερο επίπεδο ενεργοποιήσεων και συνδέσεων, όπου τα σύµβολα και οι κανόνες διατηρούν τον αιτιακό τους ρόλο. H εξήγηση όµως του υπολογισµού αποδίδεται στα ολικά χαρακτηριστικά των προτύπων ενεργοποίησης και σύνδεσης της σύνολης δοµής του δικτύου, όπου τα σύµβολα και οι κανόνες δεν έχουν αιτιακό ρόλο. Ανάλογες διχογνωµίες έχουν εκφρασθεί για τις φιλοσοφικές θεωρίες του νου. O J. Fodor µε τη θέση του για τη σπονδυλωτή διάνοια 34 έχει προκαλέσει το ενδιαφέρον των ψυχογλωσσολόγων για ζητήµατα σχετικά µε την αλληλεπίδραση διαφορετικών τύπων γνώσης στη γλωσσική κατανόηση, αλλά η υπόθεσή του για τον έµφυτο χαρακτήρα της γλώσσας 35 έχει δεχθεί οξεία κριτική, όπως και η θέση του για τον περιορισµό της γνωσιακής ψυχολογίας µόνο στις προτασικές στάσεις (propositional attitudes). Aπό την άλλη πλευρά, η δουλειά του D. Dennett 36 πάνω στο πρόβληµα της συνείδησης, παρά τον αµφιλεγόµενο χαρακτήρα του θέµατος, έχει κερδίσει την υπόληψη των ψυχολόγων, εξαιτίας της λεπτοµερούς συζήτησης ευρηµάτων της ψυχολογικής έρευνας. Ποικίλες αντιδράσεις στους φιλοσόφους έχει προκαλέσει και η συνδεσιοκρατία. Iδιαίτερα αυτοί που διαφωνούν µε την παραδοσιακή Τεχνητή Νοηµοσύνη έχουν δεξιωθεί τη νέα προσέγγιση κατανόησης του εγκεφάλου και της συµπεριφοράς, όµως είναι ακόµη νωρίς για να εικάσει κανείς εάν η νευροφιλοσοφία θα γίνει ευρέως αποδεκτή. H ενδεχόµενη ολίσθηση σε µια µορφή αναγωγισµού των νοητικών φαινοµένων σε καταστάσεις του εγκεφάλου θεωρείται από πολλούς ασυνεπής. H αρχιτεκτονική της γνώσης πρέπει να µπορεί να περιγραφεί σ ένα ανώτερο επίπεδο από αυτό των εγκεφαλικών λειτουργιών. Oι γνωσιοεπιστήµονες, χαρακτηρίζοντας ανεπαρκείς τους παραδοσιακούς τρόπους πραγµάτευσης της ανθρώπινης νόησης, έθεσαν ως αίτηµα την ύπαρξη ενός χωριστού επιπέδου ανάλυσης της νόησης, την αναπαράσταση. Αν και αναγνωρίζουν τη χρησιµότητα των νευρικών κυττάρων για τα οποία µιλούν οι νευροεπιστήµονες, τις πολιτιστικές επιρροές στις οποίες αναφέρονται οι ιστορικοί ή οι ανθρωπολόγοι και τα βιωµατικά περιεχόµενα µε τα οποία σκέπτεται ο κοινός νους, οι γνωσιοεπιστήµονες εµπεδώνουν την ιδιαιτερότητα του κλάδου της γνωσιακής επιστήµης στην αναπαραστατική θεώρηση της γνωσιακής δραστηριότητας του ανθρώπου. Aυτή πρέπει να περιγράφεται µε όρους συµβόλων, σχηµάτων, εικόνων, ιδεών και άλλων µορφών αναπαράστασης. Οι αναπαραστατικές οντότητες συνιστούν το υλικό που διαµεσολαβεί τη σχέση εισροών και εκροών. Από την άλλη όµως πλευρά, οι επικριτές του γνωσιοκρατικού εγχειρήµατος επισηµαίνουν τον αποκλεισµό που επιφυλάσσει η γνωσιακή επιστήµη σε παράγοντες, όπως το συναίσθηµα, η ιστορία ή το ευρύτερο πολιτιστικό πλαίσιο που περιβάλλει την ανθρώπινη σκέψη και δράση. 37 Πράγµατι, οι γνωσιοεπιστήµονες που 32. P. Smolensky, G. Legendre, Y. Miyata, Principles for an Integrated Connectionist/Symbolic Theory of Higher Cognition, MA. MIT Pr., Cambridge Bλ. P. Smolensky, "Computational Models of Mind", στο S. Guttenplan (ed.), A Companion to the Philosophy of Mind, Blackwell, Oxford 1994, σ J.A. Fodor, The Modularity of Mind, MIT Press, Cambridge, MA J.A. Fodor, The Language of Thought, Crowell D, Dennett, Consciousness Explained, Little Brown, N.Y H. Gardner, "Cognitive Science Characterized", στο P.K. Moser, A. v. Nat, Human Knowledge, Oxford Un. Pr., N.Y. 1987, σσ

10 ανήκουν σε αυτό το ρεύµα αν και δεν αποκλείουν κατ ανάγκην τους παράγοντες αυτούς, προσπαθούν να τους αποµονώσουν κατά το δυνατόν. Ανεξάρτητα από τις προσδοκίες για το εφικτό ή το ανέφικτο της επιστηµονικής εξήγησης του ανθρώπινου βιώµατος, προκειµένου να ορίσουν και να πραγµατευτούν τα προβλήµατα ώστε να είναι εφικτή η επαρκής θεωρητική κάλυψή τους χωρίς ασάφειες, αποφεύγουν να εµπλέξουν εξατοµικευµένα και φαινοµενολογικά στοιχεία. Κλασικά φιλοσοφικά προβλήµατα που έχουν διατυπώσει αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι και φιλόσοφοι του ιαφωτισµού θεωρούνται από ορισµένους συστατικά της γνωσιακής επιστήµης, σε τέτοιο βαθµό που δυσκολεύονται να συλλάβουν τη γνωσιακή επιστήµη ανεξάρτητα από αυτά. H άποψη όµως ότι η φιλοσοφική προβληµατική πρέπει να αποτελεί τη λογική αφετηρία για τις γνωσιοεπιστηµονικές διερευνήσεις έχει αµφισβητηθεί. Μια ακραία διατύπωση του ερωτήµατος θα ήταν η εξής: είναι αναγκαία προϋπόθεση η φιλοσοφική θεµελίωση του γνωσιοεπιστηµονικού εγχειρήµατος; Aκριβώς επειδή µε αυτό το ερώτηµα η θέση της φιλοσοφίας στα πλαίσια των γνωσιακών επιστηµών καθίσταται αµφιλεγόµενο ζήτηµα, η διερεύνηση της ιστορίας της φιλοσοφίας δείχνει να είναι χρήσιµη, αν και είναι αναµενόµενο ότι οι επιστήµονες δεν θα συµφωνήσουν εάν ο τρόπος διατύπωσής τους έχει συµβάλει στην πρόοδο. Για πολλούς η ενιαία γνωσιακή επιστήµη είναι η απώτερη προοπτική. Eρευνητές σε κάθε κλάδο πιστεύουν στη γονιµότητα της αλληλεπίδρασης µε οµολόγους τους σε άλλους κλάδους, ελπίζοντας ότι µε τη συνεργασία θα φθάσουν σε ενοράσεις βαθύτερες από εκείνες που συλλαµβάνονται µεµονωµένα. H αντίθετη απόψη έχει υποστηρίξει ότι η συνεργασία δεν πρέπει να στοχεύει στην πλήρη συγχώνευση. H θέσπιση µιας ενιαίας γνωσιακής επιστήµης είναι ανεδαφικός στόχος. Παρ ότι είναι νόµιµο να υπάρχουν πολλές επιµέρους γνωσιακές επιστήµες, η πρόοδος, πιστεύουν, δεν είναι δυνατή όταν αναµιγνύονται πολλοί κλάδοι που είναι αµφίβολο ότι µπορούν να συµβάλουν πριν οι ίδιοι εξασφαλίσουν µια ώριµη, συνεκτική επιστηµονική θεωρία. H πρόκληση που αντιµετωπίζει η γνωσιακή επιστήµη είναι αν µπορεί να εµπεδώσει την αυτονοµία της και να καταδείξει σε ποιές περιοχές είναι έγκυρες η υπολογιστική και αναπαραστασιακή προσέγγιση. Εκτός από τη γνωσιακή ψυχολογία, την Τεχνητή Νοηµοσύνη, τη φιλοσοφία και τη γλωσσολογία, υπάρχουν κλάδοι που βρίσκονται στα όρια των γνωσιοεπιστηµονικών ερευνών, όπως η νευροεπιστήµη, στους οποίους δεν ανακύπτουν προβλήµατα του υπολογιστικού υποδείγµατος. Aπό την άλλη πλευρά, στην ανθρωπολογία δεν υιοθετούνται γνωσιοεπιστηµονικές µέθοδοι προσέγγισης και τη θέση τους καταλαµβάνουν προοπτικές ιστορικού, πολιτισµικού ή φιλολογικού χαρακτήρα. Aν ο στόχος είναι να καλυφθούν θεωρητικά τα βασικά χαρακτηριστικά των γνωσιακών διεργασιών, τότε θα πρέπει να κατασκευασθούν γέφυρες που να συνδέουν τον κάθε κλάδο µε γειτονικές ερευνητικές περιοχές, τοποθετώντας τη νευροεπιστήµη ως βάση και τις πολιτισµικές µελέτες στα ανώτερα επίπεδα. Xωρίς να αµφισβητείται η αυτονοµία της βιολογίας, της φυσικής, της χηµείας, χρειάζεται ένας ενιαίος θεωρητικός ιστός από τις συνιστώσες της γνώσης σε ατοµικό, µοριακό και οργανισµικό επίπεδο. Bιβλιογραφία Bοσνιάδου, Σ. Kείµενα Eξελικτικής Ψυχολογίας, β' τόµος, Gutenberg, Aθήνα Bοσνιάδου, Σ. Γνωσιακή Ψυχολογία, Gutenberg, Aθήνα Campel, J. Άνθρωπος και Πληροφορικά Συστήµατα (1982), Xατζηνικολής, Aθήνα Churchland, P. M. H Mηχανή της Λογικής, η Θέση της Ψυχής (1996), Γκοβόστης, Aθήνα Edelman, G. M., Αιθέρας Θεϊκός, Λαµπερή Φωτιά, Η µεγάλη επιστηµονική-φιλοσοφική σύνθεση του νευρωνικού δαρβινισµού (1992), Κάτοπτρο, Αθήνα J-G. Ganascia, Oι Γνωσιακές Eπιστήµες (1996), Tραυλός - Kωσταράκη, Aθήνα M. S. Gazzaniga, O Nους της Φύσης (1992), Λέξηµα, Aθήνα C. Glymour, Γνωσιολογία των Ανδροειδών: Υπολογισµός, Τεχνητή Νοηµοσύνη και Φιλοσοφία της Επιστήµης, στο Μ. H.Salmon, κ.α., Εισαγωγή στη Φιλοσοφία της Επιστήµης (1992), Πανεπιστηµιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 1995, σσ

11 A. I. Goldman, Γνωσιοεπιστήµη, Φιλοσοφικές Εφαρµογές (1993), Oδυσσέας, Aθήνα J. Haugeland, Tεχνητή Nοηµοσύνη (1989), Kάτοπτρο, Aθήνα D. R. Hofstadter, D. C. Dennett (επιµ.), Tο Eγώ της Nόησης (1981), Kάτοπτρο, Aθήνα E. R. Kandel, J. H. Schwartz, T. M. Jessell, Nευροεπιστήµη και Συµπεριφορά (1995), Πανεπιστηµιακές Εκδόσεις Κρήτης, Hράκλειο Φ. Kαπίλογλου, " ηµώδης...θεωρία ή έµφυτη γνωσιακή δοµή;", ιαβάζω, 408 (2000), A. Karmiloff - Smith, Πέρα από τη Σπονδυλωτή ιάνοια (1992), Oδυσσέας, Aθήνα Kατή, M. Kονδύλη, K. Nικηφορίδου (επιµ.), Γλώσσα και Nόηση, Aλεξάνδρεια, Aθήνα E. Kαφετζόπουλος, "Tο πρόβληµα των ποιοτήτων και η λειτουργία του εγκεφάλου, Mια εναλλακτική θεώρηση της σχέσης φυσικού - νοητικού", ιαβάζω, 408 (2000), H. Kούβελας κ.α. (επιµ.), Mία Πολυεπιστηµονική θεώρηση της Γλώσσας, Πανεπιστηµιακές Εκδόσεις Κρήτης - Πανεπιστηµίου Πατρών, Hράκλειο B. Kρουστάλης, Λόγος περί Όρασης, ιδακτορική ιατριβή, Πανεπιστήµιο Iωαννίνων, Iωάννινα P. Lιvy, υνητική Πραγµατικότητα, Η Φιλοσοφία του Πολιτισµού και του Κυβερνοχώρου (1995), Κριτική, Αθήνα P. Machamer, Φιλοσοφία της ψυχολογίας, στο Μ. H.Salmon, κ.α., Εισαγωγή στη Φιλοσοφία της Επιστήµης (1992), Πανεπιστηµιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 1995, σσ Γ. Mαραγκός, "Tι θα µπορούσε να µάθει η εµβριθής αυτοεγκεφαλοσκόπος;", ωδώνη, 23 (1994), Γ. Mαραγκός, "H συνείδηση, φυσικά", ευκαλίων, 14/1 (1995), Γ. Mαραγκός, Γνωσιολογισµοί, στο µεταίχµιο της Φιλοσοφίας της Eπιστήµης και της Γνωσιοεπιστήµης, Oδυσσέας, Aθήνα Γ. Μαραγκουδάκης, Αναζητώντας τον Σκεπτόµενο Νου, ιεπιστηµονική Ψυχολογική Προσέγγιση, Ελληνικά Γράµµατα, Αθήνα H. Maturana, F. Varela, Το ένδρο της Γνώσης, Οι βιολογικές ρίζες της ανθρώπινης νόησης (1984), Κάτοπτρο, Αθήνα N. Nανόπουλος, "Oι γνωσιακές επιστήµες και η έννοια της πράξης", ιαβάζω, 408 (2000), Nικολινάκος, "H Eξάλειψη του Eξαλειπτικού Yλισµού", Nεύσις, 8 (1999), Μ. Ντάβου, Οι ιεργασίες της Σκέψης στην Εποχή της Πληροφορίας, Θέµατα Γνωστικής Ψυχολογίας και Επικοινωνίας, Παπαζήσης, Αθήνα K. Παγωνδιώτης, "Tο Φαινόµενο Συνείδηση", ευκαλίων, 14/1 (1995), K. Παγωνδιώτης, Το Πρόβληµα των Νοητικών Αναπαραστάσεων στη Γνωσιακή Επιστήµη: προς µια µη-αναπαραστατική περιγραφή των νοητικών φαινοµένων, ιδακτορική ιατριβή, Ε. Μ. Π., Αθήνα Γ. Παπαδόπουλος, κ.α., Ο Εγκέφαλος στο Χρόνο, Ανάπτυξη και πλαστικότητα του Νευρικού Συστήµατος, Πανεπιστηµιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο R. Penrose, Σκιές του Nου (1994), Γκοβόστης, Aθήνα R. Penrose, O Nέος Aυτοκράτορας (1989), Γκοβόστης, Aθήνα J. Searle, Nους, Eγκέφαλος και Eπιστήµη (1984), Πανεπιστηµιακές Εκδόσεις Κρήτης, Hράκλειο J. Searle, Aνακαλύπτοντας ξανά το Nου (1992), Γκοβόστης, Aθήνα Π. Tσάκαλης, Σχέσεις µεταξύ θεωριών, το πρόβληµα της αναγωγής, Mεταπτυχιακή. ιπλωµατική, Πανεπιστµιο Iωαννίνων, Iωάννινα Γ. Φουρτούνης, «Αυτοποίηση» και οντολογία του όντος, Νεύσις, 3 (1995), 3-31.

12

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική Ψυχολογία / Γνωσιακή Επιστήµη Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 1 Εισαγωγή, ορισμός και ιστορία της Γνωστικής Ψυχολογίας Πέτρος Ρούσσος Μερικά διαδικαστικά http://users.uoa.gr/~roussosp/gr/index.htm http://eclass.uoa.gr/courses/ppp146/

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική αντίληψη. Μετά?..

Οπτική αντίληψη. Μετά?.. Οπτική αντίληψη Πρωτογενής ερεθισµός (φυσικό φαινόµενο) Μεταφορά µηνύµατος στον εγκέφαλο (ψυχολογική αντίδραση) Μετατροπή ερεθίσµατος σε έννοια Μετά?.. ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΣΤΟΥΜΕ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 2 Σημαντικές ημερομηνίες και πρόσωπα στην ιστορία της Ψυχολογίας 350 π.χ. 320 π.χ 400 μ.χ. 1500 μ.χ. 1650 μ.χ. 1651 μ.χ. Ο Πλάτων προωθεί την έννοια

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Κωνσταντίνος Π. Χρήστου Ένα αρχέγονο ερώτηµα Τι είναι η γνώση; Ποια η διαδικασία του γνωρίζειν; θεωρίες, επιστημολογίες, μεταφορές και πρακτικές στην τάξη των μαθηματικών Μάθηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Τι είναι Μαθηματικά; Ποια είναι η αξία τους καθημερινή ζωή ανάπτυξη λογικής σκέψης αισθητική αξία και διανοητική απόλαυση ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης. Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις

Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης. Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις Μαθηματικά: θεωρίες μάθησης Διαφορετικές σχολές Διαφορετικές υποθέσεις Τι είναι μάθηση; Συμπεριφορισμός: Aλλαγή συμπεριφοράς Γνωστική ψυχολογία: Aλλαγή νοητικών δομών Κοινωνικοπολιτισμικές προσεγγίσεις:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 3 Ορισμός της Ψυχολογίας Η επιστήμη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει τη συμπεριφορά και τις νοητικές διεργασίες του ανθρώπου (κυρίως)

Διαβάστε περισσότερα

Πώς σκέφτονται οι άνθρωποι; Προσέγγιση επεξεργασίας πληροφοριών Γνωστική ανάλυση του έργου (λύση προβλήµατος, κατανόηση κειµένου, επικοινωνία, κλπ.) σε επιµέρους νοητικές διεργασίες, δεξιότητες και γνώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος.

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Προσοχή Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Ηπροσοχήεµπλέκεται στην επιλογή των στοιχείων του περιβάλλοντος που επιθυµούµε να επεξεργαστούµε, και παράλληλα στην αγνόηση στοιχείων

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ

Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Εισαγωγή Καθ. Κ. Κουρκουµπέτης Σηµείωση: Οι διαφάνειες βασίζονται σε µεγάλο βαθµό σε αυτές που συνοδεύονται µε το προτεινόµενο σύγγραµµα. 1

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΥΠΤΟΓΡΑΦΙΑ Α. ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ»

ΚΡΥΠΤΟΓΡΑΦΙΑ Α. ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ» ΚΡΥΠΤΟΓΡΑΦΙΑ Α. ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ «Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ» - Κρυπτογραφία είναι - Κρυπτανάλυση είναι - Με τον όρο κλειδί. - Κρυπτολογία = Κρυπτογραφία + Κρυπτανάλυση - Οι επιστήµες αυτές είχαν

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή: ΑυτοοργΑνωση, AνΑδυση και ΠολυΠλοκοτητΑ κεφάλαιο 1: ΜοριΑκη BιολογιΑ και EΠιστηΜΕσ τησ ΠληροφοριΑσ

Εισαγωγή: ΑυτοοργΑνωση, AνΑδυση και ΠολυΠλοκοτητΑ κεφάλαιο 1: ΜοριΑκη BιολογιΑ και EΠιστηΜΕσ τησ ΠληροφοριΑσ Περιεχόμενα Περιεχόμενα Εισαγωγή: Αυτοοργάνωση, Aνάδυση και Πολυπλοκότητα... 15 Πώς μπορούν τα πράγματα να αυτοοργανώνονται;... 15 Προσπάθεια να δοθεί ένας προκαταρκτικός ορισμός της αυτοοργάνωσης...18

Διαβάστε περισσότερα

Αντίληψη. Αντίληψη είναι η γνωστική διεργασία που µας επιτρέπει να έχουµε µία εικόνα του εξωτερικού αλλά και του εσωτερικού περιβάλλοντος.

Αντίληψη. Αντίληψη είναι η γνωστική διεργασία που µας επιτρέπει να έχουµε µία εικόνα του εξωτερικού αλλά και του εσωτερικού περιβάλλοντος. Αντίληψη Αντίληψη εί η γνωστική διεργασία που µας επιτρέπει να έχουµε µία εικόνα του εξωτερικού αλλά και του εσωτερικού περιβάλλοντος. Ηαντίληψηαποτελείκρίσιµη και αναγκαία προϋπόθεση για οποιαδήποτε γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr

Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Γεωργία Ε. Αντωνέλου Επιστημονικό Προσωπικό ΕΕΥΕΜ Μαθηματικός, Msc. antonelou@ecomet.eap.gr Θεμελίωση μιας λύσης ενός προβλήματος από μια πολύπλευρη (multi-faceted) και διαθεματική (multi-disciplinary)

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Βασικοί όροι και έννοιες- Δεύτερη # Ξένη γλώσσα Δεύτερη γλώσσα είναι οποιαδήποτε γλώσσα κατακτά ή μαθαίνει ένα άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ

Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Καθ. Κ. Κουρκουµπέτης Οι διαφάνειες βασίζονται σε µεγάλο βαθµό σε αυτές που συνοδεύονται µε το προτεινόµενο σύγγραµµα. 1 Εισαγωγή στην Επιστήµη των Η/Υ Εισαγωγή 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

κεφάλαιο Βασικές Έννοιες Επιστήμη των Υπολογιστών

κεφάλαιο Βασικές Έννοιες Επιστήμη των Υπολογιστών κεφάλαιο 1 Βασικές Έννοιες Επιστήμη 9 1Εισαγωγή στις Αρχές της Επιστήμης των Η/Υ Στόχοι Στόχος του κεφαλαίου είναι οι μαθητές: να γνωρίσουν βασικές έννοιες και τομείς της Επιστήμης. Λέξεις κλειδιά Επιστήμη

Διαβάστε περισσότερα

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή

Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Η παραγωγή και η χρήση εκπαιδευτικού λογισμικού ως διδακτική επιλογή Κ. Ραβάνης Νέες τεχνολογίες και εκπαίδευση Η μεγάλη ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών και οι υψηλές ταχύτητες πρόσβασης στις πληροφορίες,

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτο Κεφάλαιο Φάσεις & Μοντέλα ένταξης των ΤΠΕ στην Εκπαίδευση...13 1.1 Εκπαιδευτική Τεχνολογία: η προϊστορία της πληροφορικής στην εκπαίδευση 14

Πρώτο Κεφάλαιο Φάσεις & Μοντέλα ένταξης των ΤΠΕ στην Εκπαίδευση...13 1.1 Εκπαιδευτική Τεχνολογία: η προϊστορία της πληροφορικής στην εκπαίδευση 14 Περιεχόµενα Πρώτο Κεφάλαιο Φάσεις & Μοντέλα ένταξης των ΤΠΕ στην Εκπαίδευση....13 1.1 Εκπαιδευτική Τεχνολογία: η προϊστορία της πληροφορικής στην εκπαίδευση 14 1.1.1 Ορισµός της εκπαιδευτικής τεχνολογίας...14

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. Μάθημα 1 ο : Εισαγωγή στην γλωσσική τεχνολογία. Γεώργιος Πετάσης. Ακαδημαϊκό Έτος: 2012 2013

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. Μάθημα 1 ο : Εισαγωγή στην γλωσσική τεχνολογία. Γεώργιος Πετάσης. Ακαδημαϊκό Έτος: 2012 2013 ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Μάθημα 1 ο : Εισαγωγή στην γλωσσική τεχνολογία Γεώργιος Πετάσης Ακαδημαϊκό Έτος: 2012 2013 ΤMHMA MHXANIKΩΝ Η/Υ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ, Πανεπιστήμιο Πατρών, 2012 2013 Τι είναι η γλωσσική τεχνολογία;

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών Γ Οµάδα Διδάσκων: Αθ. Στογιαννίδης Λέκτορας 11ο Μάθηµα Διερεύνηση Προϋποθέσεων Διδασκαλίας - Α : Η θεωρία του Jean Piaget για τη νοητική ανάπτυξη του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Πληροφορική

Εισαγωγή στην Πληροφορική Κεφάλαιο 1 ο Εισαγωγή στην Πληροφορική 1.1 Εισαγωγικές Έννοιες - Ορισμοί Πληροφορία (information) είναι η αποδιδόμενη σημασία σε ένα παρατηρούμενο συμβάν ή αντικείμενο, καθώς αυτό ταυτοποιείται με μια

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ

ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΟΝΟΜΑΤΩΝ Κεντρικός άξονας της περιγραφικής θεωρίας των ονομάτων είναι η θέση ότι το νόημα-σημασία ενός ονόματος δίνεται από μια οριστική περιγραφή και επομένως ικανή

Διαβάστε περισσότερα

Ηεπιστήµη. της ψυχολογίας καιοι. µεγάλες θεωρητικές σχολές. Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ψυχολογία και Άλλες Επιστήµες. Συµπεριφορά. Περί Ψυχής, Αριστοτέλης

Ηεπιστήµη. της ψυχολογίας καιοι. µεγάλες θεωρητικές σχολές. Ψυχολογία. Ψυχολογία. Ψυχολογία και Άλλες Επιστήµες. Συµπεριφορά. Περί Ψυχής, Αριστοτέλης Ηεπιστήµη της ψυχολογίας καιοι µεγάλες θεωρητικές σχολές ρ Λυράκος Γεώργιος Ψυχολόγος Υγείας MSc PhD Ψυχολογία Είναι η επιστήµη που µελετά τη συµπεριφορά και τις νοητικές λειτουργίες του ανθρώπου Σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού 1 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ Μέτρο 2.2 Αναµόρφωση Προγραµµάτων Προπτυχιακών Σπουδών ιεύρυνση Τριτοβάθµιας Κατ. Πράξης 2.2.2.α Αναµόρφωση Προγραµµάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΗΘεωρία του Πιαζέ. Στέλλα Βοσνιάδου Πανεπιστήμιο Αθηνών

ΗΘεωρία του Πιαζέ. Στέλλα Βοσνιάδου Πανεπιστήμιο Αθηνών ΗΘεωρία του Πιαζέ Στέλλα Βοσνιάδου Πανεπιστήμιο Αθηνών Jean Piaget (1896-1986) Γεννήθηκε στο Νιουσατέλ της Ελβετίας όπου και σπούδασε βιολογία. Δούλεψε στο εργαστήριο του Alferd Binet και ενδιαφέρθηκε

Διαβάστε περισσότερα

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και

αντισταθµίζονται µε τα πλεονεκτήµατα του άλλου, τρόπου βαθµολόγησης των γραπτών και της ερµηνείας των σχετικών αποτελεσµάτων, και 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όλα τα είδη ερωτήσεων που αναφέρονται στο «Γενικό Οδηγό για την Αξιολόγηση των µαθητών στην Α Λυκείου» µπορούν να χρησιµοποιηθούν στα Μαθηµατικά, τόσο στην προφορική διδασκαλία/εξέταση, όσο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18 18 Μηχανική Μάθηση Ένα φυσικό ή τεχνητό σύστηµα επεξεργασίας πληροφορίας συµπεριλαµβανοµένων εκείνων µε δυνατότητες αντίληψης, µάθησης, συλλογισµού, λήψης απόφασης, επικοινωνίας και δράσης

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασµός βασισµένος σε συνιστώσες

Σχεδιασµός βασισµένος σε συνιστώσες Σχεδιασµός βασισµένος σε συνιστώσες 1 Ενδεικτικά περιεχόµενα του κεφαλαίου Ποια είναι τα "άτοµα", από τα οποία κατασκευάζονται οι υπηρεσίες; Πώς οργανώνουµε τις συνιστώσες σε ένα αρµονικό σύνολο; Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Περίγραμμα Εισηγήσεων

Περίγραμμα Εισηγήσεων Περίγραμμα Εισηγήσεων Τίτλος Μαθήματος: Αναπτυξιακή ψυχολογία Κωδικός Μαθήματος: 724 Διάλεξη 1 Εισαγωγή στην αναπτυξιακή ψυχολογία πρέπει να γνωρίζουν: τους στόχους και το αντικείμενο της Εξελικτικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα.

Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα. Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα. Τα άτομα κατασκευάζουν με ενεργό τρόπο τον κοινωνικό

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Όνοµα: Τάσος Αναστάσιος Επώνυµο: Μικρόπουλος Τίτλος: Αναπληρωτής Καθηγητής, Εργαστήριο Εφαρµογών Εικονικής Πραγµατικότητας στην Εκπαίδευση, Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες.

ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες. ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες. Αξιολόγηση µαθήµατος: γραπτές εξετάσεις. ιαπολιτισµική κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 8. Βασικές Αρχές Αναπαράστασης Γνώσης και Συλλογιστικής. Τεχνητή Νοηµοσύνη - Β' Έκδοση

Κεφάλαιο 8. Βασικές Αρχές Αναπαράστασης Γνώσης και Συλλογιστικής. Τεχνητή Νοηµοσύνη - Β' Έκδοση Κεφάλαιο 8 Βασικές Αρχές Αναπαράστασης Γνώσης και Συλλογιστικής Τεχνητή Νοηµοσύνη - Β' Έκδοση Ι. Βλαχάβας, Π. Κεφαλάς, Ν. Βασιλειάδης, Φ. Κόκκορας, Η. Σακελλαρίου Αναπαράσταση Γνώσης Σύνολο συντακτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ

ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΜΑΘΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ Δρ Κορρές Κωνσταντίνος Θεωρίες μάθησης Ευνοϊκές συνθήκες για τη μάθηση Μέθοδοι διδασκαλίας Διδακτικές προσεγγίσεις (Ι) Συμπεριφορικές Θεωρίες μάθησης Για τους εκπροσώπους της Σχολής

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ και ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. http://www.imibe.gr info@imibe.gr

ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ και ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. http://www.imibe.gr info@imibe.gr ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ και ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ http://www.imibe.gr info@imibe.gr Άννα Παγοροπούλου Επικ. Καθηγήτρια Ψυχολογίας Φιλοσοφική Σχολή Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Η σημερινή

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Γλώσσες & Τεχνικές 4 ο Εξάμηνο. - Ενότητα 1 - Δημοσθένης Σταμάτης http://www.it.teithe.gr/~demos

ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Γλώσσες & Τεχνικές 4 ο Εξάμηνο. - Ενότητα 1 - Δημοσθένης Σταμάτης http://www.it.teithe.gr/~demos Γλώσσες & Τεχνικές 4 ο Εξάμηνο - Ενότητα 1 - Εισαγωγή στην Τεχνητή Νοημοσύνη Δημοσθένης Σταμάτης http://www.it.teithe.gr/~demos Τμήμα Πληροφορικής A.T.E.I. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Rethinking University Teaching!!!

Διαβάστε περισσότερα

Ανάλυση Απαιτήσεων Απαιτήσεις Λογισµικού

Ανάλυση Απαιτήσεων Απαιτήσεις Λογισµικού ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΜΑΤΙΚΗΣ Ανάλυση Απαιτήσεων Απαιτήσεις Λογισµικού Μάρα Νικολαϊδου Δραστηριότητες Διαδικασιών Παραγωγής Λογισµικού Καθορισµός απαιτήσεων και εξαγωγή προδιαγραφών

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΜΕΛΙΩΣΕΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΛΥΚΕΙΟ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΜΕΛΙΩΣΕΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΛΥΚΕΙΟ ΜΕΡΟΣ ΤΡΙΤΟ Ένταξη των Τ.Π.Ε. στην διδασκαλία και τη µάθηση I) ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΜΕΛΙΩΣΕΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΛΥΚΕΙΟ Παύλος Γ. Σπυράκης (google: Paul Spirakis) Ερευνητικό Ακαδηµαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

Β Α Σ Ι Λ Η Σ Φ Ι Λ Ι Α Σ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΟΝ ΕΠΑΝΑΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΩΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ. Πρόλογος 17 ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ

Β Α Σ Ι Λ Η Σ Φ Ι Λ Ι Α Σ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΟΝ ΕΠΑΝΑΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΩΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ. Πρόλογος 17 ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ Β Α Σ Ι Λ Η Σ Φ Ι Λ Ι Α Σ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΟΝ ΕΠΑΝΑΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟ ΤΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΩΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Πρόλογος 17 ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ Το αντικείμενο της ψυχολογίας ως επιστήμης του ανθρώπου ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Φίλιππας 23/8/2015

Γεώργιος Φίλιππας 23/8/2015 MACROWEB Προβλήματα Γεώργιος Φίλιππας 23/8/2015 Παραδείγματα Προβλημάτων. Πως ορίζεται η έννοια πρόβλημα; Από ποιους παράγοντες εξαρτάται η κατανόηση ενός προβλήματος; Τι εννοούμε λέγοντας χώρο ενός προβλήματος;

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΛΑΧΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΛΑΧΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΛΑΧΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ Ελαχιστοποίηση κόστους διατροφής Ηεπιχείρηση ζωοτροφών ΒΙΟΤΡΟΦΕΣ εξασφάλισε µια ειδική παραγγελίααπό έναν πελάτη της για την παρασκευή 1.000 κιλών ζωοτροφής, η οποία θα πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

2 ΟΥ και 7 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

2 ΟΥ και 7 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ 2 ΟΥ και 7 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΑΛΓΟΡΙΘΜΩΝ και ΔΟΜΗ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑΣ 2.1 Να δοθεί ο ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΑ Λ. Αναστασίου Κωνσταντίνος Δεληγιάννη Ισαβέλλα Ζωγοπούλου Άννα Κουκάκης Γιώργος Σταθάκη Αρετιάννα

ΟΜΑΔΑ Λ. Αναστασίου Κωνσταντίνος Δεληγιάννη Ισαβέλλα Ζωγοπούλου Άννα Κουκάκης Γιώργος Σταθάκη Αρετιάννα ΟΜΑΔΑ Λ Αναστασίου Κωνσταντίνος Δεληγιάννη Ισαβέλλα Ζωγοπούλου Άννα Κουκάκης Γιώργος Σταθάκη Αρετιάννα ΒΙΟΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ Τι είναι η βιοπληροφορική; Αποκαλείται ο επιστημονικός κλάδος ο οποίος προέκυψε από

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγικό Σχεδιασµό Πληροφοριακών Συστηµάτων

Στρατηγικό Σχεδιασµό Πληροφοριακών Συστηµάτων Μέθοδοι και Τεχνικές για τον Στρατηγικό Σχεδιασµό Πληροφοριακών Συστηµάτων (SISP) Στρατηγική και Διοίκηση Πληροφοριακών Συστηµάτων Μάθηµα 2 No 1 Δοµή της Παρουσίασης l 1. Εισαγωγή l 2. Μεθοδολογία SISP

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακές Γλωσσικές ιαταραχές. Ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών παρουσιάζουν προβλήµατα

Αναπτυξιακές Γλωσσικές ιαταραχές. Ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών παρουσιάζουν προβλήµατα Εισαγωγή Ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών παρουσιάζουν προβλήµατα κατά τη γλωσσική ανάπτυξη, καθώς η γλωσσική τους συµπεριφορά δεν είναι η αναµενόµενη για τη χρονολογική τους ηλικία (βλέπε, Schwartz, 2008,

Διαβάστε περισσότερα

Α/Α Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Το λογισµικό Άτλαντας CENTENNIA µπορεί να χρησιµοποιηθεί 1. Α) Στην ιστορία. Σωστό το ) Σωστό το Γ)

Α/Α Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Το λογισµικό Άτλαντας CENTENNIA µπορεί να χρησιµοποιηθεί 1. Α) Στην ιστορία. Σωστό το ) Σωστό το Γ) Α/Α Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Το λογισµικό Άτλαντας CENTENNIA µπορεί να χρησιµοποιηθεί Α) Στην ιστορία. Α) Β) Γ) ) Απλή Β) Στη µελέτη περιβάλλοντος. Γ) Στις φυσικές επιστήµες. ) Σε όλα τα παραπάνω. Είστε

Διαβάστε περισσότερα

ΑναπτυξιακήΨυχολογίαΙ. ιδάσκουσα: ΣµαράγδαΚαζή

ΑναπτυξιακήΨυχολογίαΙ. ιδάσκουσα: ΣµαράγδαΚαζή ΑναπτυξιακήΨυχολογίαΙ ιδάσκουσα: ΣµαράγδαΚαζή Γιατίδιατυπώνονταιθεωρίεςγιατην ανάπτυξη; Γιατί η παρατήρηση της συµπεριφοράς (τόσοτωνπαιδιώνόσοκαιτωνενηλίκων) προκαλείενδιαφέρονταερωτήµατα. Oπως. είχνουµεσεέναπαιδί

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 9 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 9 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Γεωργική Εκπαίδευση Θεματική ενότητα 9 1/2 Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Οι φοιτητές/τριες πρέπει να είναι ικανοί/ες: α) να ορίζουν τι

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

, Ph.D. SYLLABUS 2009-2010

, Ph.D. SYLLABUS 2009-2010 ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΣΤΙΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΓΕΙΑΣ Γ. Κουλιεράκης, Ph.D. Ψυχολόγος της Υγείας SYLLABUS Ακαδηµαϊκό Έτος 2009-2010 ΒΑΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ M. Robin DiMatteo

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ.

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου Γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία Σειρά προτάσεων παρέµβασης

Διαβάστε περισσότερα

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια

Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Υποθετικές προτάσεις και λογική αλήθεια Δρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύμβουλος κλάδου ΠΕ03 www.p-theodoropoulos.gr Περίληψη Στην εργασία αυτή επιχειρείται μια ερμηνεία της λογικής αλήθειας

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗΣ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΜΑΘΗΣΗΣ

Ο ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗΣ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΜΑΘΗΣΗΣ Ο ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗΣ ΩΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟ ΜΑΘΗΣΗΣ ηµήτρης Καλαµαράς Παρουσιαση του 7 ου κεφαλαιου του βιβλίου της Μαρίας Κορδάκη «Εκπαιδευτικη Τεχνολογια και ιδακτικη της Πληροφορικής Ι» Οι δυνατότητες των Τεχνολογιών

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

J-GANNO. Σύντοµη αναφορά στους κύριους στόχους σχεδίασης και τα βασικά χαρακτηριστικά του πακέτου (προέκδοση 0.9Β, Φεβ.1998) Χάρης Γεωργίου

J-GANNO. Σύντοµη αναφορά στους κύριους στόχους σχεδίασης και τα βασικά χαρακτηριστικά του πακέτου (προέκδοση 0.9Β, Φεβ.1998) Χάρης Γεωργίου J-GANNO ΓΕΝΙΚΕΥΜΕΝΟ ΠΑΚΕΤΟ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΕΧΝΗΤΩΝ ΝΕΥΡΩΝΙΚΩΝ ΙΚΤΥΩΝ ΣΤΗ ΓΛΩΣΣΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ JAVA Σύντοµη αναφορά στους κύριους στόχους σχεδίασης και τα βασικά χαρακτηριστικά του πακέτου (προέκδοση 0.9Β,

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Μέρος Β /Στατιστική. Μέρος Β. Στατιστική. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua.

Μέρος Β /Στατιστική. Μέρος Β. Στατιστική. Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua. Μέρος Β /Στατιστική Μέρος Β Στατιστική Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εργαστήριο Μαθηματικών&Στατιστικής/Γ. Παπαδόπουλος (www.aua.gr/gpapadopoulos) Από τις Πιθανότητες στη Στατιστική Στα προηγούμενα, στο

Διαβάστε περισσότερα

, α µα.., asotirakis@aegean.gr, 2241025931 α α α, α µα.., kmath@otenet.gr, 2241065194. α α α α α α α α α «α µα. α α µ «α α µα» α

, α µα.., asotirakis@aegean.gr, 2241025931 α α α, α µα.., kmath@otenet.gr, 2241065194. α α α α α α α α α «α µα. α α µ «α α µα» α , α µα.., asotirakis@aegean.gr, 2241025931 α α α, α µα.., kmath@otenet.gr, 2241065194 ΠΕΡΙΛΗΨΗ α α α α µα α 04. α α α α α α α α α α «α µα µα» µ µ α µα α α α α µ α α µ «α α µα» α µα α α µ α µ α α α α α

Διαβάστε περισσότερα

Οι Θεωρίες του Πιαζέ και του Βιγκότσκι. Στέλλα Βοσνιάδου

Οι Θεωρίες του Πιαζέ και του Βιγκότσκι. Στέλλα Βοσνιάδου Οι Θεωρίες του Πιαζέ και του Βιγκότσκι Στέλλα Βοσνιάδου Jean Piaget (1896-1986) Γεννήθηκε στο Νιουσατέλ της Ελβετίας όπου και σπούδασε βιολογία. ούλεψε στο εργαστήριο του Alferd Binet και ενδιαφέρθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρίες Μάθησης και ΤΠΕ Συμπεριφορισμός

Θεωρίες Μάθησης και ΤΠΕ Συμπεριφορισμός Θεωρίες Μάθησης και ΤΠΕ Συμπεριφορισμός 3 ο Κεφάλαιο Κόμης, Β. (2004), Εισαγωγή στις Εφαρμογές των ΤΠΕ στην Εκπαίδευση, Αθήνα, Εκδόσεις Νέων Τεχνολογιών 1/46 Σκοπός Μπιχεβιορισμός Η συνοπτική παρουσίαση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ΕΙ Η, ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ΕΙ Η, ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ΕΙ Η, ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ 7.1. Ανάπτυξη Προγράµµατος Τι είναι το Πρόγραµµα; Το Πρόγραµµα: Είναι ένα σύνολο εντολών για την εκτέλεση ορισµένων λειτουργιών από τον υπολογιστή.

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνική Βιομηχανία & Νέα Οικονομία: Διαχείριση Γνώσης για την παραγωγή Υπηρεσιών Προστιθέμενης Αξίας

Ελληνική Βιομηχανία & Νέα Οικονομία: Διαχείριση Γνώσης για την παραγωγή Υπηρεσιών Προστιθέμενης Αξίας Ελληνική Βιομηχανία & Νέα Οικονομία: Διαχείριση για την παραγωγή Υπηρεσιών Προστιθέμενης Αξίας Ευγενία Βασιλακάκη Αρχειονόμος/ Βιβλιοθηκονόμος- MSc Information Science DBS Εταιρεία Πληροφορικής mscevasilak@yahoo.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση )

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση ) Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ,ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΕΠΙΛΥΣΗ ΜΗ ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΤΗΝ ΕΠΙΛΥΣΗ ΜΗ ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007

Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟΥ2006-07 Σ Ε ΛΑΡΙΣΑΣ Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007 β επίπεδο Επιστηµονικός Γραµµατισµός Υπεύθυνος καθηγητής: Αβραάµ Κοέν Θέµα - άξονες ανάπτυξης Στοχοθεσία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ ΜΟΝΤΕΛΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Διδάσκων: Γ. Χαραλαμπίδης, Επ. Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu Τι έχουμε μάθει για την προώθηση της Δημιουργικότητας μέσα από τις Φυσικές Επιστήμες και τα Μαθηματικά στην Ελληνική Προσχολική και Πρώτη Σχολική Ηλικία; Ευρήματα για την εκπαίδευση στην Ελλάδα από το

Διαβάστε περισσότερα

Προγραμματισμός Υπολογιστών

Προγραμματισμός Υπολογιστών Προγραμματισμός Υπολογιστών Βασικές γνώσεις Κ. Βασιλάκης, ΣΤΕΦ, ΤΕΙ Κρήτης Η Πληροφορική και τα εργαλεία της Παροχή έγκαιρης και έγκυρης πληροφόρησης. Καταχώριση στοιχείων Αποθήκευση Επεξεργασία ψηφιακών

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία

Εισαγωγή στην Ψυχολογία Εισαγωγή στην Ψυχολογία ...σαν ορισµός Ψυχολογία είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και τη νόηση κυρίως των ανθρώπων αλλά και των άλλων έµβιων όντων Συµπεριφορά:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ Η πλέον διαδεδοµένη και αποδεκτή θεωρία είναι η τριµερής θεωρία της γνώσης που ορίζει τη γνώση ως δικαιολογηµένη αληθή πεποίθηση (justified true belief). Ανάλυση της τριµερούς

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 10 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 10 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Γεωργική Εκπαίδευση Θεματική ενότητα 10 1/2 Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Οι φοιτητές/τριες πρέπει να είναι ικανοί/ες: α) να αναφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ σ. 2 Α. ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ Ε ΟΜΕΝΩΝ 2

ΕΙΣΑΓΩΓΗ σ. 2 Α. ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ Ε ΟΜΕΝΩΝ 2 1 Π Ε Ρ Ι Ε Χ Ο Μ Ε Ν Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ σ. 2 Α. ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ Ε ΟΜΕΝΩΝ 2 Β. ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΡΕΥΝΑ 1. Γενικά Έννοιες.. 2 2. Πρακτικός Οδηγός Ανάλυσης εδοµένων.. 4 α. Οδηγός Λύσεων στο πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμοσμένη Γνωστική Ψυχολογία. Πέτρος Ρούσσος

Εφαρμοσμένη Γνωστική Ψυχολογία. Πέτρος Ρούσσος 2 Εφαρμοσμένη Γνωστική Ψυχολογία (ΨΧ 90) Πέτρος Ρούσσος Ψυχολογίας (1) Πρώιμη έρευνα στην Ευρώπη (πολλές έρευνες που σήμερα θα θεωρούνταν «γνωστικές» και είχαν σημαντική πρακτική εφαρμογή). Π.χ.: : Javal

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία

Εισαγωγή στην Ψυχολογία 1 Εισαγωγή στην Ψυχολογία ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 2 Θέµατα Ορισµού Η ψυχολογία είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και της νοητικές διεργασίες κυρίως των ανθρώπων αλλά και των

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Μαθηματικά A Δημοτικού Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Το σύγχρονο μαθησιακό περιβάλλον των Μαθηματικών Ενεργή συμμετοχή των παιδιών Μάθηση μέσα από δραστηριότητες Κατανόηση ΌΧΙ απομνημόνευση Αξιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΑΛ 102 Προφορικός λόγος 6 ΓΑΛ 103 Γραπτός λόγος I 6 ΓΑΛ 170 e-french 6 ΓΑΛ 100-299 Μάθημα περιορισμένης επιλογής 6

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΑΛ 102 Προφορικός λόγος 6 ΓΑΛ 103 Γραπτός λόγος I 6 ΓΑΛ 170 e-french 6 ΓΑΛ 100-299 Μάθημα περιορισμένης επιλογής 6 πρώτο δεύτερο ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΑΛ 102 Προφορικός λόγος ΓΑΛ 103 Γραπτός λόγος I ΓΑΛ 170 e-french ΓΑΛ 100-299 Μάθημα περιορισμένης επιλογής ΓΑΛ 104 Γραπτός λόγος II ΓΑΛ 111 Φωνητική ΓΑΛ 1 Από

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ MANAGEMENT INFORMATION SYSTEMS (M.I.S.)

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ MANAGEMENT INFORMATION SYSTEMS (M.I.S.) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ MANAGEMENT INFORMATION SYSTEMS (M.I.S.) 1.1 Κωνσταντίνος Ταραμπάνης Καθηγητής Τμήμα Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Γρ. 307 2310-891-578 kat@uom.gr

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών. Διακριτά Μαθηματικά. Ενότητα 4: Εισαγωγή / Σύνολα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών. Διακριτά Μαθηματικά. Ενότητα 4: Εισαγωγή / Σύνολα Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Διακριτά Μαθηματικά Ενότητα 4: Εισαγωγή / Σύνολα Αν. Καθηγητής Κ. Στεργίου e-mail: kstergiou@uowm.gr Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

8. Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΛΕΝΤΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

8. Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΛΕΝΤΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ 8. Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΟΥ ΤΑΛΕΝΤΟΥ ΣΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Πολυάριθµες είναι οι περιοχές όπου ένα ταλέντο ή µία χαρακτηριστική κλίση µπορεί να εκδηλωθεί. Το ταλέντο στα µαθηµατικά έχει ιδιαίτερα απασχολήσει την επιστηµονική

Διαβάστε περισσότερα

Journal Club. Journal club. Journal club

Journal Club. Journal club. Journal club Ορόλοςτηςγραπτήςµελέτηςπερίπτωσης (case study) ως εκπαιδευτικό εργαλείο και ως πιστοποίηση της επιτυχηµένης εκπαίδευσης στο Γνωσιακό Συµπεριφοριστικό µοντέλο θεραπείας Κ. Ευθυµίου Ινστιτούτο Έρευνας και

Διαβάστε περισσότερα

Πολυ-Μέσα. Multi-Media

Πολυ-Μέσα. Multi-Media Μέσα (Media) Πολυ-Μέσα Multi-Media Μέσο (medium) Έννοια-κλειδί στη µελέτη της επικοινωνίας είναι η έννοια του µέσου. Ένα µέσο (medium) µπορεί να περιγραφεί ως ένα ολοκληρωµένο σύστηµα (φυσικόήτεχνητό)

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση)

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) 18 Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο John Turner και οι συνεργάτες του (Turner, 1985, Turner et al. 1987), θεωρητικοί και ερευνητές

Διαβάστε περισσότερα

4.4 Ερωτήσεις διάταξης. Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται:

4.4 Ερωτήσεις διάταξης. Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται: 4.4 Ερωτήσεις διάταξης Στις ερωτήσεις διάταξης δίνονται:! µία σειρά από διάφορα στοιχεία και! µία πρόταση / κανόνας ή οδηγία και ζητείται να διαταχθούν τα στοιχεία µε βάση την πρόταση αυτή. Οι ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα