Μέθοδοι και τεχνικές στη γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία ενηλίκων Γ. Ευσταθίου

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Μέθοδοι και τεχνικές στη γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία ενηλίκων Γ. Ευσταθίου"

Transcript

1 Μέθοδοι και τεχνικές στη γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία ενηλίκων Γ. Ευσταθίου Η γνωσιακή - συµπεριφοριστική ψυχοθεραπεία αποτελεί σύνθεση γνωσιακών και συµπεριφοριστικών προσεγγίσεων. Στόχος της παρέµβασης είναι η αναγνώριση των προτύπων δυσλειτουργικής σκέψης και συµπεριφοράς, µε αποτέλεσµα σε ορισµένες φάσεις της θεραπείας να δίνεται µεγαλύτερη έµφαση σε συµπεριφοριστικές τεχνικές και σε άλλες φάσεις σε γνωσιακές τεχνικές (Hawton, Salkovskis, Kirk, & Clark, 1996). Ο βασικός πυρήνας της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας αποτελείται από τρεις βασικές αρχές: η γνωστική λειτουργία επηρεάζει τη συµπεριφορά η γνωστική λειτουργία µπορεί να µεταβληθεί και να ελεγχθεί οι επιθυµητές αλλαγές στη συµπεριφορά µπορούν να επηρεαστούν από γνωστικές αλλαγές Η πιο σηµαντική διαφορά ανάµεσα στην παραδοσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία και στο γνωσιακό συµπεριφορισµό είναι ο τρόπος µε τον οποίο ερµηνεύει ο θεραπευτής στο θεραπευόµενο τη βελτίωση της κατάστασής του κατά τη θεραπεία. Οι θεραπευτές συµπεριφοριστικής κατεύθυνσης ερµηνεύουν τη θεραπευτική βελτίωση µέσω των νόµων της µάθησης, ενώ οι θεραπευτές γνωσιακής κατεύθυνσης την ερµηνεύουν ως αποτέλεσµα αλλαγής των αντιλήψεων, πεποιθήσεων και του τρόπου σκέψης του ατόµου. Στο πλαίσιο αυτό, η γνωσιακή συµπεριφοριστική προσέγγιση έχει αφοµοιώσει συµπεριφοριστικές τεχνικές, οι οποίες όµως χρησιµοποιούνται µε διαφορετική συλλογιστική. Για παράδειγµα, η τεχνική της έκθεσης στη συµπεριφοριστική θεραπεία στοχεύει στην εξοικείωση του ατόµου µε το φοβογόνο αντικείµενο, ενώ στη γνωσιακή ψυχοθεραπεία στην αµφισβήτηση και ανασκευή των µη ρεαλιστικών πεποιθήσεων του ατόµου για τη φοβογόνο κατάσταση. Ο Beck (1976) υποστηρίζει ότι, παρ ότι ο στόχος της συµπεριφοριστικής παρέµβασης είναι η ανακούφιση του συµπτώµατος και η παρέµβαση απευθύνεται άµεσα στο σύµπτωµα και την έκδηλη συµπεριφορά του ατόµου, ο τρόπος µε τον οποίο αυτή η παρέµβαση τελικώς λειτουργεί µπορεί να αναλυθεί µε γνωσιακούς όρους. Για παράδειγµα, ένα άτοµο που κατορθώνει, µέσω συµπεριφοριστικών ασκήσεων, να είναι διεκδικητικό σε µία περίσταση (π.χ. να διαµαρτυρηθεί επειδή κάποιος του πήρε τη θέση στην ουρά της τράπεζας), µετά από την εµπειρία αυτή έχει την ευκαιρία να αµφισβητήσει τις µη ρεαλιστικές σκέψεις που βρίσκονταν πίσω από το φόβο του να είναι διεκδικητικό (π.χ. «Αν διεκδικήσω, ο άλλος θα θυµώσει και θα µε βρίσει»). Μετά από µία επιτυχηµένη εµπειρία διεκδίκησης, το άτοµο µπορεί να καταλάβει ότι οι σκέψεις του σχετικά µε την εκδήλωση διεκδικητικότητας δεν είχαν ρεαλιστική βάση («Ήµουν διεκδικητικός και παρ όλα αυτά κανένας δε θύµωσε, ούτε µε έβρισε»). Άλλο παράδειγµα είναι η συστηµατική απευαισθητοποίηση, µέσω της οποίας το άτοµο, βιώνοντας το αγχογόνο ερέθισµα σε µικρές δόσεις, έχει την ευκαιρία εφόσον η άσκηση προβλέπει να µη δηµιουργηθεί άγχος- να δει την κατάσταση πιο αντικειµενικά και ρεαλιστικά. Στο παρόν κεφάλαιο γίνεται προσπάθεια να περιγραφούν συνοπτικά οι βασικές γνωσιακές συµπεριφοριστικές µέθοδοι που αντιστοιχούν στα διάφορα στάδια της παρέµβασης, από την εδραίωση της θεραπευτικής σχέσης έως τη λήξη της θεραπείας. Για µία συνοπτική παρουσίαση των αρχών της γνωσιακής - συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας βλ. Χαρίλα (1995). 1. Εισαγωγική φάση εδραίωση θεραπευτικής σχέσης Η σχέση θεραπευτή θεραπευόµενου αποτελεί κεντρικό στόχο των πρώτων συνεδριών. Αν δε λυθούν τα προβλήµατα της σχέσης, κανένα άλλο πρόβληµα του θεραπευόµενου δεν πρόκειται να λυθεί στη συνέχεια (Persons, 1989). Από την αρχή δροµολογείται η συνεργατική σχέση µεταξύ θεραπευτή και θεραπευόµενου, η οποία βασίζεται σε ένα συµβόλαιο εργασίας µε σαφή προσδιορισµό του ρόλου του καθενός, µε άλλα λόγια διαµορφώνεται το πλαίσιο της θεραπευτικής συµµαχίας. Ο θεραπευτής πρέπει από την πρώτη στιγµή να αντικρούσει κοινά σε όλους µας γνωστικά σχήµατα που προέρχονται από τον παραδοσιακό τρόπο άσκησης της ιατρικής - ο οποίος σταδιακά διαφοροποιείται και αυτός- τα οποία θέλουν τον ιατρό ως αυθεντία, ως τον ειδικό δηλαδή που µόνο αυτός γνωρίζει και δίνει τη λύση στο πρόβληµα του ασθενούς. Η θεραπευτική σχέση αναπτύσσεται σε αµοιβαία βάση. Αυτό σηµαίνει ότι κανένας από τους δύο δεν αναλαµβάνει ρόλο ανωτέρου. Ο ρόλος του θεραπευόµενου ορίζεται ουσιαστικά µε την υποχρέωση τήρησης ορισµένων κανόνων, οι οποίοι βασίζονται στο θεωρητικό υπόβαθρο της γνωσιακής συµπεριφοριστικής θεραπείας. Η ενεργός 1

2 συµµετοχή κατά την διάρκεια της θεραπείας εξασφαλίζεται µε κλειστές και ανοιχτές ερωτήσεις, τήρηση ηµερολογίων για αυτοπαρατήρηση, εκτέλεση καθηκόντων, επιλογές προτεραιοτήτων στην καθηµερινή ζωή βάσει του θεραπευτικού προγράµµατος κ.λ.π. Σε αυτή τη φάση είναι επίσης πολύ σηµαντικό να κατανοήσει ο θεραπευόµενος τη σηµασία της δουλειάς στο σπίτι και να εξασφαλιστεί η συνεργασία του σε αυτόν τον τοµέα, µέσω της ανάλυσης και επεξεργασίας των πιθανών αντιρρήσεων και αµφιβολιών του. Τεχνικές για την εδραίωση της συνεργατικής θεραπευτικής σχέσης H συνεργατική φύση της θεραπευτικής σχέσης µπορεί να καλλιεργηθεί µε τους ακόλουθους τρόπους (Beck, Emery, & Greenberg, 1985): Αποφεύγονται οι κρυφές διαδικασίες. Όλα τα βήµατα της θεραπείας περιγράφονται και εξηγούνται αναλυτικά στο θεραπευόµενο. Σε µερικές περιπτώσεις, ο θεραπευτής συνιστά στο θεραπευόµενο να διαβάσει κάποιο κατάλληλο σύγγραµµα, προκειµένου να µπορέσει να κατανοήσει καλύτερα τη διαδικασία. Πολύ βοηθητικά έχουν αποδειχθεί τα λεγόµενα βιβλία αυτοβοήθειας, ενώ σε ορισµένες περιπτώσεις εξαιρετικά χρήσιµα αποδεικνύονται βιβλία που θεραπευόµενοι περιγράφουν τις εµπειρίες τους από τη γνωσιακή συµπεριφοριστική ψυχοθεραπεία. Η δουλειά για το σπίτι καθορίζεται συνεργατικά. Ο θεραπευτής ενθαρρύνει το θεραπευόµενο να πει τη γνώµη του σχετικά µε τη δουλειά για το σπίτι αν πιστεύει ότι θα τα καταφέρει, αν πιστεύει ότι θα τον βοηθήσει, µε ποιον άλλο τρόπο θα µπορούσε να πραγµατοποιηθεί κλπ. Ο θεραπευτής παραδέχεται τα λάθη του. Όταν ο θεραπευτής κάνει κάποιο λάθος (π.χ. πει κάτι που δεν έπρεπε να πει, παρανοήσει κάτι κλπ.), πρέπει αµέσως να το παραδεχτεί και να το διορθώσει. Αυτή η στάση είναι πολύ πιο αποτελεσµατική από τη στάση αυθεντίας του θεραπευτή. Το περιβάλλον της συνεδρίας είναι διαµορφωµένο κατάλληλα. Αυτό µπορεί να επιτευχθεί µε την κατάλληλη επιλογή και τοποθέτηση των επίπλων, τη διακόσµηση κλπ. Σε αυτό το σηµείο ορισµένες λεπτοµέρειες είναι σηµαντικές. Για παράδειγµα, σε ορισµένα γραφεία παρατηρείται το λάθος η καρέκλα του θεραπευόµενου είναι πιο χαµηλή από αυτήν του θεραπευτή. Οδηγίες για τη θεραπευτική συνέντευξη Οι Beck, Rush, Shaw, & Emery (1979) δίνουν τις παρακάτω οδηγίες για τη θεραπευτική συνέντευξη: Ο θεραπευτής πρέπει να έχει κατάλληλα εκπαιδευτεί, ώστε να αναγνωρίσει το προσωπικό πρότυπο σκέψης του θεραπευόµενου, ο οποίος βλέπει τον κόσµο µε το δικό του τρόπο, έχει τις δικές του ιδέες και πεποιθήσεις, τις οποίες θεωρεί και βιώνει ως αδιάσειστες πραγµατικότητες. Ο θεραπευτής µπορεί να βλέπει ξεκάθαρα ότι το πρότυπο αυτό σκέψης είναι δυσλειτουργικό, αλλά δεν πρέπει να έχει αυτήν την απαίτηση από το θεραπευόµενο. Το πρότυπο σκέψης του θεραπευόµενου θα µπορέσει να κλονιστεί και να τροποποιηθεί µόνο όταν θα έχει προετοιµαστεί κατάλληλα, ώστε να είναι σε θέση να αναγνωρίσει την ύπαρξη δυσλειτουργίας. Ο θεραπευτής πρέπει να αποφεύγει τους γενικούς χαρακτηρισµούς (ετικέτες ή ταµπέλες) και τις αξιολογικές κρίσεις. Ο θεραπευτής πρέπει να βλέπει το θεραπευόµενο ως ένα άτοµο που έχει συγκεκριµένα προβλήµατα και ορισµένες παράλογες σκέψεις και όχι ως ένα παράλογο άτοµο, µε διαταραγµένη προσωπικότητα. Για το λόγο αυτό, είναι σηµαντικό ο θεραπευτής να αποφεύγει τη χρήση διαγνωστικών χαρακτηρισµών, ακόµα και επιστηµονικού περιεχοµένου, για το θεραπευόµενο (π.χ. παθητικοεπιθετικός, οιστριονικός, νευρωσικός κλπ.). Οι χαρακτηρισµοί αυτοί επηρεάζουν τη στάση του θεραπευτή απέναντι στο θεραπευόµενο, αλλά και τη στάση του θεραπευόµενου προς τον εαυτό του. Επιπλέον, υποδηλώνουν ότι τα χαρακτηριστικά αυτά του θεραπευόµενου δεν πρόκειται να αλλάξουν. Τέλος, εµποδίζουν και τους δύο να δουν κάποιες άλλες, υγιείς πλευρές του θεραπευόµενου. Ο θεραπευτής δεν πρέπει να αποδίδει τις δυσλειτουργικές συµπεριφορές σε ασυνείδητες επιθυµίες. Στη γνωσιακή ψυχοθεραπεία, ο θεραπευτής θεωρεί ως καθοριστικό παράγοντα της συµπεριφοράς του ατόµου τις σκέψεις του για τον εαυτό του, τη ζωή του και το µέλλον του συνεπώς, στα πλαίσιο αυτής της κατεύθυνσης, η ερµηνεία της παρούσας συµπεριφοράς βάσει ασυνείδητων παρελθουσών επιθυµιών µπορεί να προκαλέσει προβλήµατα. Ενηµέρωση για το γνωσιακό µοντέλο Από τις πρώτες συνεδρίες, ο θεραπευτής πρέπει να εξοικειώσει το θεραπευόµενο µε τις αρχές του γνωσιακού µοντέλου. Είναι σηµαντικό ο θεραπευόµενος να καταλάβει την έννοια «γνωσία» και να κατανοήσει τη σχέση της µε τα συναισθήµατα και τις συµπεριφορές του. Ως γνωσία ο θεραπευτής µπορεί να ορίσει «οποιαδήποτε σκέψη ή εικόνα περνάει από το µυαλό µας χωρίς να το καταλαβαίνουµε, παρά µόνο αν εστιάσουµε την προσοχή µας σε αυτή». Οι Beck et al. (1979) προτείνουν την ακόλουθη διατύπωση, η οποία βασίζεται σε ένα παράδειγµα, προκειµένου να κατανοήσει καλύτερα ο θεραπευόµενος το µοντέλο: Τα συναισθήµατα των ανθρώπων σε διάφορες καταστάσεις καθορίζονται από τον τρόπο µε τον οποίο ερµηνεύουν τις καταστάσεις. Για παράδειγµα, πρόσφατα µία θεραπευόµενή µου, η 2

3 οποία έχει πλέον ολοκληρώσει την θεραπεία, µου µίλησε για τις σκέψεις της κάθε φορά που µε περίµενε στο χώρο αναµονής. Παρακολουθούσε ακριβώς την ώρα που την καλούσα για τη συνεδρία µας. Όταν καθυστερούσα, ακόµη και λίγα λεπτά, σκεφτόταν «ε θέλει να µε δει» και αισθανόταν στενοχώρια. Όταν την καλούσα λίγο νωρίτερα, σκεφτόταν «εν πρέπει να τα πηγαίνω καλά, γι αυτό αφιερώνει περισσότερο χρόνο για να µε βοηθήσει» και αισθανόταν άγχος. Όταν η συνεδρία ξεκινούσε ακριβώς στην ώρα της, σκεφτόταν «Ο θεραπευτής είναι ψυχρός επαγγελµατίας. εν είµαι παρά µία ακόµα πελάτισσα για αυτόν» και αισθανόταν θυµό. Όπως καταλαβαίνετε, άσχετα µε την ώρα έναρξης της θεραπείας (νωρίς, αργά ή ακριβώς), η γυναίκα αυτή σκεφτόταν αρνητικά και ένιωθε άσχηµα για τον εαυτό της και για τη θεραπεία και δεν µπορούσε να καταλάβει τη σχέση που υπήρχε ανάµεσα στις σκέψεις που έκανε και τα δυσάρεστα συναισθήµατά της. Όταν έµαθε να εντοπίζει και να αναφέρει τις σκέψεις της, κατάλαβε ότι οι σκέψεις της δεν ήταν ρεαλιστικές. Την επόµενη φορά που ήρθαν αυτές οι σκέψεις στην αίθουσα αναµονής και ένιωσε αρνητικά συναισθήµατα, άρχισε να διορθώνει τις εσφαλµένες εκτιµήσεις της. Μόλις το έκανε αυτό, τα δυσάρεστα συναισθήµατα εξαφανίστηκαν. Ο θεραπευτής, επιπλέον, ενηµερώνει το θεραπευόµενο ότι στόχος της γνωσιακής παρέµβασης είναι το άτοµο να αποκτήσει δεξιότητες που θα του επιτρέψουν να βοηθήσει τον εαυτό του, τόσο στην παρούσα δύσκολη κατάσταση, όσο και σε µελλοντικά πιθανά προβλήµατα. Επιπλέον, τονίζεται ότι σε αυτό το είδος παρέµβασης παίζει ιδιαίτερα σηµαντικό ρόλο η δουλειά στο σπίτι, καθότι το µεγαλύτερο και ουσιαστικότερο µέρος της θεραπείας πραγµατοποιείται στις συνθήκες της καθηµερινής ζωής, όπου εφαρµόζονται αυτά που απλώς µαθαίνονται κατά τη διάρκεια των συνεδριών επιπλέον, τονίζεται η συνεργατική φύση της θεραπευτικής σχέσης και αναλύεται ο ρόλος του θεραπευόµενου σε αυτή τη σχέση (ο οποίος περιλαµβάνει την ενεργό του συµµετοχή, µέσω παροχής πληροφοριών, επανατροφοδότησης και προτάσεων) (Kirk, 1989). Κατάρτιση καταλόγου προβληµάτων O κατάλογος προβληµάτων αποτελεί τη λίστα που περιλαµβάνει όλες τις δυσκολίες που αντιµετωπίζει το άτοµο. Ο ρόλος του είναι εξαιρετικά σηµαντικός, καθότι καθοδηγεί τη θεραπεία χωρίς αυτόν, δεν θα ήταν δυνατό να οριστούν θεραπευτικοί στόχοι, µε αποτέλεσµα την αποτυχία της θεραπείας. Η λεπτοµερής και εξαντλητική κατάρτιση καταλόγου προβληµάτων αποτελεί και το πρώτο βήµα για τη διατύπωση διαγνωστικών υποθέσεων. Σπανιότατα κάποιο άτοµο που προσέρχεται για θεραπεία εµφανίζει ένα µόνο πρόβληµα. Συνήθως στους καταλόγους προβληµάτων περιλαµβάνονται 8 µε 10 προβλήµατα. Είναι πολύ σηµαντικό ο θεραπευτής να περιλάβει στη λίστα όλα τα προβλήµατα του θεραπευόµενου, ακόµα και αυτά που δε θα αποτελέσουν άµεσο στόχο της θεραπείας (π.χ. ανεργία). Η διαδικασία κατάρτισης του καταλόγου δεν είναι πάντοτε εύκολη συχνά οι θεραπευόµενοι δεν αναφέρουν κάποιες προβληµατικές πτυχές της ζωής τους είτε επειδή ντρέπονται γι αυτές (π.χ. υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ), είτε επειδή η αναφορά τους σε αυτές είναι επίπονη (π.χ. ο άντρας που δεν αναφέρει ότι η σύζυγός του έχει εξωσυζυγική σχέση), είτε επειδή δεν τις θεωρούν προβληµατικές (π.χ. µία κοπέλα µε έντονες εξαρτητικές τάσεις δε διέθετε δίπλωµα οδήγησης, ούτε επεδίωκε να το αποκτήσει, χωρίς όµως αυτό να το θεωρεί προβληµατικό). Ωστόσο, ο θεραπευτής πρέπει να επιµείνει στη συµπερίληψη όλων των προβληµάτων στον κατάλογο πολύ συχνά τα θέµατα που ο θεραπευόµενος δυσκολεύεται να αναφέρει είναι ζωτικής σηµασίας για τη θεραπεία. Η κατάρτιση του καταλόγου προβληµάτων αρχίζει από την πρώτη συνεδρία και συνεχίζεται στις επόµενες σε µετέπειτα φάσεις της θεραπείας, ο κατάλογος µπορεί να τροποποιηθεί, βάσει νέων στοιχείων που πιθανόν να προκύψουν. 3. Γνωσιακή διερεύνηση της προβληµατικής συµπεριφοράς Η κεντρική ιδέα είναι ότι οι συγκεκριµένες συµπεριφορές - στόχοι θα πρέπει να αναλυθούν σύµφωνα µε τη λειτουργία τους ως µέσα για την επίτευξη υπερκειµένων στόχων. Ήδη από το 1960 οι Miller, Galanter και Pribram τόνισαν την ιεραρχική δοµή της συµπεριφοράς (π.χ. όταν ο στόχος είναι να πάει κάποιος στο σχολείο όποιο µέσο και να πάρει -λεωφορείο, ταξί, ποδήλατο κλπ. - έχει την ίδια λειτουργική σηµασία). Η ανάλυση σχετικά µε υπερκείµενους στόχους παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες στην κλινική πρακτική διότι πολλές φορές ούτε και το ίδιο το άτοµο δεν τους έχει ξεκαθαρίσει ή δεν µπορεί να τους εκφράσει ή πάλι βασίζονται σε παράλογες πεποιθήσεις. Σε αυτή τη φάση της θεραπείας, ο θεραπευτής µπορεί να αρχίσει να κάνει υποθέσεις και σχετικά µε το γνωστικό µηχανισµό που βρίσκεται πίσω από τα προβλήµατα του θεραπευόµενου. Αυτό είναι ένα από τα δυσκολότερα, αλλά και δηµιουργικότερα, µέρη της θεραπείας (Persons, 1989). Στον καθορισµό του βασικού γνωστιακού µηχανισµού βοηθάει σηµαντικά η προσεκτική επισκόπηση του καταλόγου προβληµάτων του θεραπευόµενου. Ο θεραπευτής, µελετώντας τον κατάλογο, µπορεί να ανακαλύψει ότι πολλά ή και όλα- τα προβλήµατα που περιλαµβάνει έχουν κάποια κοινά στοιχεία. Για παράδειγµα, τα 3

4 προβλήµατα: δυσκολία ανάληψης πρωτοβουλιών, αναζήτηση επιβεβαίωσης και φόβος µοναξιάς παραπέµπουν στην πεποίθηση «εν µπορώ να τα καταφέρω µόνος µου». Το πρότυπο της συµπεριφοράς του ατόµου, επίσης, µπορεί να προσφέρει χρήσιµες πληροφορίες. Η ερώτηση «τι πεποιθήσεις µπορεί να έχει ένα άτοµο που συµπεριφέρεται µε αυτόν τον τρόπο;» µπορεί να βοηθήσει το θεραπευτή στη διαµόρφωση της υπόθεσής του για τα προβλήµατα του θεραπευόµενου. Για παράδειγµα, ένα άτοµο που ζητάει συχνά επιβεβαίωση από τους άλλους, µπορεί να έχει την πεποίθηση «Αν οι άλλοι δεν µε εκτιµούν, δεν αξίζω» ένα άτοµο που αφιερώνει πολύ χρόνο για να ολοκληρώσει δραστηριότητες προκειµένου να τις κάνει όπως ακριβώς θέλει, µπορεί να έχει την πεποίθηση «αν δεν τα κάνω όλα τέλεια, οι άλλοι θα µε απορρίψουν». Χρήσιµες πληροφορίες για τον εντοπισµό της υποβόσκουσας πεποίθησης λαµβάνονται και από το κλασικό µοντέλο ανάλυσης συµπεριφοράς (ABC): Συνθήκες που προηγούνται (Antecedents), συµπεριφορά (Behavior) και συνέπειες (Consequences), στο οποίο αναλύονται τα γεγονότα που προηγούνται της προβληµατικής συµπεριφοράς και αυτά που έπονται αυτής. Ακολουθούν παραδείγµατα (βλ. Πίν. 1): Πίνακας 1. Η κλασική ανάλυση της συµπεριφοράς (ABC) ως µέσο για τον εντοπισµό της υποβόσκουσας πεποίθησης Γεγονός που προηγείται Συµπεριφορά Γεγονός που έπεται Ο σύντροφός µου εργάζεται και Πονάει το κεφάλι µου Σταµατάει να εργάζεται και µε δε µου µιλάει συµβουλεύει τι να κάνω Πιθανή υποβόσκουσα αντίληψη: Μπορώ να τραβήξω την προσοχή των άλλων, αν έχω σωµατικά προβλήµατα Η µητέρα µου ζητάει να πάω για Αρνούµαι γιατί έχω διάβασµα Λέει ότι κουράζεται πολύ και ότι ψώνια θα την πεθάνω Πιθανή υποβόσκουσα αντίληψη: Αν διεκδικώ τα δικαιώµατα µου, κάνω κακό στους ανθρώπους που αγαπάω Ερωτήσεις για τον εντοπισµό των αυτόµατων σκέψεων Ο θεραπευτής µπορεί να διδάξει το θεραπευόµενο να θέτει ορισµένες ερωτήσεις στον εαυτό του, προκειµένου να εντοπίσει τις αυτόµατες σκέψεις του (Greenberger, & Padesky, 1995): Τι περνούσε από το µυαλό µου ακριβώς πριν αρχίσω να αισθάνοµαι έτσι; Π.χ. «εν θα τα καταφέρω» Αν αυτό ισχύει, τι σηµαίνει για µένα; Π.χ. «Ότι δεν τα καταφέρνω, δεν είµαι ικανός» Τι σηµαίνει για τον εαυτό µου, τη ζωή µου και το µέλλον µου; Π.χ. «Ότι δε θα πετύχω, η ζωή µου θα είναι µίζερη και το µέλλον µου αβέβαιο» Τι φοβάµαι ότι µπορεί να συµβεί; Π.χ. «Φοβάµαι ότι δε θα βελτιωθώ ποτέ και δε θα βρω ποτέ δουλειά» Ποιο είναι το χειρότερο πράγµα που µπορεί να συµβεί αν ισχύει; Π.χ. «Να µείνω για πάντα στο περιθώριο» Τι σηµαίνει αυτό σχετικά µε το πώς µε βλέπουν οι άλλοι; Π.χ. «Οι άλλοι θα µε βλέπουν ως παρείσακτο» Τι σηµαίνει αυτό για τους άλλους ανθρώπους γενικά; Π.χ. «Είναι ένδειξη ανικανότητας» Τι εικόνες ή µνήµες έχω στην κατάσταση αυτή; Π.χ. «Θυµάµαι όταν ήµουν µικρός και ο πατέρας µου µου έλεγε, κουνώντας το δάχτυλο, πως ό,τι πιάνω στα χέρια µου, χαλάει». Πληροφόρηση του θεραπευόµενου για τις αυτόµατες σκέψεις Οι Beck et al. (1985) αναφέρουν τα παρακάτω χαρακτηριστικά των αυτόµατων σκέψεων, τα οποία πρέπει να γνωρίζει ο θεραπευόµενος, προκειµένου να διευκολυνθεί στον εντοπισµό τους: Μοιάζουν να έρχονται «ουρανοκατέβατες». εν προκύπτουν ως αποτέλεσµα συνειδητής και λογικής σκέψης. εν είναι ρεαλιστικές. Παρότι δεν είναι ρεαλιστικές, την ώρα που τις σκεφτόµαστε, µας φαίνονται αξιόπιστες και λογικές. εν υπηρετούν κάποια χρήσιµη λειτουργία αντιθέτως, µας εµποδίζουν να ελέγξουµε τη συµπεριφορά µας και να την κατευθύνουµε όπως θέλουµε. 4

5 Σε αυτή τη φάση, είναι σηµαντικό ο θεραπευόµενος να µάθει να διακρίνει τις σκέψεις από τα συναισθήµατά του. Στο στάδιο αυτό µπορεί να εισαχθεί, ως δουλειά για το σπίτι, το τρίστηλο ηµερολόγιο. Οι τρεις στήλες του ηµερολογίου αντιστοιχούν στο γεγονός που προκάλεσε το δυσάρεστο συναίσθηµα, το συναίσθηµα που προκλήθηκε και τις σχετικές αυτόµατες σκέψεις. Ζητείται από το θεραπευόµενο να συµπληρώνει το ηµερολόγιο για κάθε συµβάν που θα τον προβληµατίζει. Ακολουθούν παραδείγµατα τρίστηλων αναφορών (βλ. Πίν. 2): Πίνακας 2. Παράδειγµα καταγραφής σε τρίστηλο ερωτηµατολόγιο Γεγονός Συναίσθηµα Αυτόµατες σκέψεις Ο φίλος µου έχει καθυστερήσει 15 Θυµός εν µε υπολογίζει Ο φίλος µου έχει καθυστερήσει 15 Άγχος Κάτι κακό θα έχει πάθει «Κόπηκα» σε ένα µάθηµα, ενώ είχα Απογοήτευση ε θα το περάσω ποτέ προετοιµαστεί Ο προϊστάµενός µου µε συνεχάρη για τη Λύπη Το είπε από ευγένεια δουλειά µου Μπήκα στο ασανσέρ Άγχος Θα χαλάσει, θα κλειστώ µέσα και δε θα µπορώ να αναπνεύσω Έχοντας συλλέξει όλες τις παραπάνω πληροφορίες, ο θεραπευτής µπορεί να καταλήξει σε κάποιες υποθέσεις σχετικά µε τις βασικές γνωστικές κατασκευές (παράλογες πεποιθήσεις σχήµατα) που προκαλούν την προβληµατική συµπεριφορά (Persons, 1989). Οι υποθέσεις αυτές βοηθούν το θεραπευτή να κατανοήσει τις σχέσεις που υπάρχουν ανάµεσα στα διάφορα προβλήµατα του θεραπευόµενου, καθοδηγούν το θεραπευτή στην επιλογή του τρόπου προσέγγισης του θεραπευόµενου και των στρατηγικών παρέµβασης που θα χρησιµοποιήσει, διευκολύνουν την πρόβλεψη, κατανόηση και αντιµετώπιση µελλοντικών προβληµάτων του θεραπευόµενου, καθώς και δυσκολιών που µπορεί να προκύψουν στη θεραπευτική σχέση η γνώση των βασικών αιτιολογικών γνωστικών µηχανισµών παίζει πολύ σηµαντικό ρόλο για την επιτυχή έκβαση της θεραπείας. Αν η θεραπεία συναντά αδιέξοδα ή παραµένει στάσιµη, ίσως οι υποθέσεις του θεραπευτή να χρειάζεται να αναθεωρηθούν. Η αρχική υπόθεση που κάνει ο θεραπευτής για τους µηχανισµούς που σχετίζονται µε το πρόβληµα του θεραπευόµενου ελέγχεται και εξετάζεται καθ όλη τη διάρκεια της θεραπείας, βάσει των δεδοµένων που προκύπτουν από τα καθήκοντα που εκτελεί ο θεραπευόµενος στο σπίτι και από την πορεία της θεραπευτικής σχέσης (Kirk, 1989). Ο θεραπευτής πρέπει να ενηµερώνει το θεραπευόµενο σχετικά µε τις υποθέσεις που έχει κάνει για τους µηχανισµούς που ευθύνονται για το πρόβληµα από τα αρχικά στάδια της θεραπείας (Beck, & Freeman, 1990). Στη διαµόρφωση των υποθέσεων σχετικά µε τους βασικούς αιτιολογικούς γνωστικούς µηχανισµούς περιλαµβάνονται πέντε στοιχεία: (1) ο υποθετικός υποβόσκων µηχανισµός, (2) η σχέση του µηχανισµού αυτού µε τα προβλήµατα του θεραπευόµενου, (3) οι συνθήκες που προκαλούν τα παρόντα προβλήµατα, (4) οι πηγές της κύριας βασικής πεποίθησης, (5) τα εµπόδια που µπορεί να προκύψουν εξαιτίας της στην πορεία της θεραπείας. 3. Συµφωνία για τους θεραπευτικούς στόχους Σε αυτή τη φάση φαίνεται καθαρά πόσο σηµαντική είναι η συνεργασία µεταξύ θεραπευτή και θεραπευόµενου. Οι στόχοι της θεραπείας πρέπει να είναι προϊόν κοινής συνεργασίας και να µην έρχονται σε σύγκρουση µε τους γενικούς στόχους ζωής του θεραπευόµενου. Οι στόχοι επιτρέπουν στο άτοµο να καταλάβει τι µπορεί να περιµένει από τη θεραπεία επιπλέον, µεταδίδουν το µήνυµα ότι είναι εφικτό να επιτευχθούν αλλαγές και εστιάζουν σε µελλοντικές θετικές καταστάσεις επιτρέπουν να οργανωθεί και να δοµηθεί η θεραπευτική συνεργασία τέλος, προετοιµάζουν το θεραπευόµενο για τη λήξη της θεραπείας, η οποία θα ακολουθήσει την επίτευξη των στόχων, και επιτρέπουν την αξιολόγηση της αποτελεσµατικότητάς της (Kirk, 1989). Γενικοί θεραπευτικοί στόχοι Αρχικά επιλέγονται οι γενικοί στόχοι της θεραπείας και στη συνεχεία οι επιµέρους στόχοι, οι οποίοι αποτελούν τα βήµατα για την επίτευξη των γενικών στόχων. Προκειµένου να τεθούν οι γενικοί θεραπευτικοί στόχοι, λαµβάνονται υπ όψιν ορισµένοι παράγοντες: Αν οι στόχοι του ατόµου αφορούν αλλαγές στο ίδιο το άτοµο. Πολλοί θεραπευόµενοι αναφέρουν στόχους που αφορούν αλλαγές σε άλλους ανθρώπους. Για παράδειγµα, «θέλω οι γονείς µου να µε καταλάβουν», «θέλω η µητέρα µου να πάψει να στενοχωριέται», «θέλω ο σύζυγός µου να γίνει πιο τρυφερός» κλπ. Τα παραπάνω παραδείγµατα αναφέρονται σε αλλαγές στη συµπεριφορά άλλων ανθρώπων. Το άτοµο δεν είναι σε θέση άµεσα να προκαλέσει αυτές τις αλλαγές, συνεπώς δεν µπορούν να αποτελέσουν στόχο της θεραπείας. Στην περίπτωση που η θεραπευόµενη αναφέρει ως αίτηµα «θέλω ο σύζυγός µου να γίνει πιο τρυφερός», µπορεί πράγµατι να προβληµατίζεται σχετικά µε την έλλειψη τρυφερότητας εκ µέρους του. Ωστόσο, ο στόχος της θεραπείας πρέπει να έχει σχέση µε τη δική 5

6 της συµπεριφορά, π.χ. να αποφασίσει µε ποιον τρόπο θα χειριστεί αυτήν την έλλειψη τρυφερότητας, αν θα συζητήσει µαζί του για αυτό ή αν θα βρει έναν άλλο τρόπο να αντιµετωπίσει την κατάσταση. Παρότι τελικά η αλλαγή στη δική της συµπεριφορά µπορεί να προκαλέσει αλλαγή στη συµπεριφορά του συζύγου της, αυτό δεν µπορεί κανείς να το γνωρίζει µε βεβαιότητα η αλλαγή στη συµπεριφορά ενός άλλου ατόµου εξαρτάται σε µεγάλο βαθµό από άλλους παράγοντες. Αν ο στόχος περιλαµβάνει παράγοντες που ο θεραπευόµενος δεν µπορεί να ελέγξει. Σε πολλές περιπτώσεις, οι στόχοι που προτείνει ο θεραπευόµενος δεν εξαρτώνται αποκλειστικά από τον ίδιο. Για παράδειγµα, «θέλω να γίνω διευθυντής», «θέλω να τελειώσω σε ένα χρόνο τη σχολή», «θέλω να βγω πρώτος στο διαγωνισµό», «θέλω να µην ξανατσακωθώ ποτέ µε τον άντρα µου». Σε όλες τις παραπάνω περιπτώσεις, οι στόχοι απαιτούν βέβαια κάποιες προσπάθειες από την πλευρά του ατόµου, αλλά δεν εξαρτώνται αποκλειστικά από αυτές. Μπορεί κάποιος να προετοιµαστεί τέλεια για το διαγωνισµό, αλλά η κριτική επιτροπή να επιλέξει κάποιον άλλο. Μπορεί κάποιος να συγκεντρώσει τα προσόντα για να γίνει διευθυντής, αλλά τελικά κάποιος άλλος να πάρει τη θέση. Αν ο θεραπευτικός στόχος εξαρτάται από τρίτους, η θεραπεία κινδυνεύει να καταλήξει σε αποτυχία. Ο στόχος πρέπει να είναι κάτι που εξαρτάται από το θεραπευόµενο. Αν ο στόχος είναι ρεαλιστικός. Συχνά ο θεραπευόµενος επιθυµεί να επιτύχει στόχους µη ρεαλιστικούς. Για παράδειγµα, «θέλω να µην ξανανιώσω άγχος στη ζωή µου», «θέλω να µην ξανασκεφτώ ποτέ αρνητικά», «θέλω να µην ξαναεκνευριστώ ποτέ µε το γιο µου». Τα παραπάνω παραδείγµατα περιλαµβάνουν στόχους που είναι αδύνατο να πραγµατοποιηθούν. Όλοι οι άνθρωποι, κάποιες στιγµές, αισθάνονται άγχος και είναι επόµενο το ίδιο να ισχύει για το θεραπευόµενο. Αν τεθεί ως θεραπευτικός στόχος «να µην ξανανιώσω άγχος στη ζωή µου», την πρώτη φορά που θα νιώσει άγχος το άτοµο, πράγµα που είναι αδύνατο να αποφύγει, η θεραπεία θα έχει στεφθεί µε αποτυχία. Η Gambrill (1977) συνιστά να αποφεύγονται οι «στόχοι των πεθαµένων» τέτοιοι στόχοι είναι αυτοί που ένας ζωντανός άνθρωπος είναι αδύνατο να επιτύχει, π.χ. «να µην ξανατσακωθώ ποτέ», «να µην ξαναφάω γλυκό», «να µην ξαναστενοχωρηθώ ποτέ» κλπ. Αντιθέτως, αν τεθούν µικρότεροι, αλλά ρεαλιστικοί στόχοι, είναι πιθανότερο να επιτευχθούν, προσφέροντας στο άτοµο ικανοποίηση και κίνητρο για συνέχεια. Ρεαλιστικοί στόχοι θα µπορούσαν να είναι οι εξής: «θέλω να µπορέσω να µπω σε µέσο µαζικής µεταφοράς χωρίς να πάθω κρίση πανικού», «θέλω να µπορώ να µιλάω περισσότερο, όταν είµαι σε παρέα», «θέλω όταν τσακώνοµαι µε τον άντρα µου να καταφέρνω να ελέγχω το θυµό µου». Οι θεραπευτικοί στόχοι θα πρέπει να υποβληθούν σε έναν «έλεγχο ουτοπίας», δηλαδή να εξεταστεί κατά πόσο είναι δυνατόν να πραγµατοποιηθούν, αν ο θεραπευόµενος έχει τις ικανότητες / δυνατότητες να πετύχει την αλλαγή, αν οι επιπτώσεις από τις αντιδράσεις του περιβάλλοντος είναι τέτοιες ώστε να µην είναι δυνατή η πραγµατοποίηση τους και εάν δεν έρχονται σε ριζική αντίθεση µε ηθικές και κοινωνικές αξίες. Οι στόχοι πρέπει να διατυπώνονται µε θετικούς όρους αυτό σηµαίνει να διατυπώνονται βάσει αυτών που ο θεραπευόµενος θέλει να µπορεί να κάνει και όχι βάσει αυτών που θέλει να αποφύγει (Kirk, 1989). Για παράδειγµα, ο στόχος «να µην ξαναζητήσω επιβεβαίωση», µπορεί να διατυπωθεί «όταν χρειάζοµαι επιβεβαίωση, να βρίσκω τρόπο να την αντλώ από τον εαυτό µου» ο στόχος «να µην ξανατσακωθώ µε το φίλο µου», µπορεί να διατυπωθεί µε θετικούς όρους «όταν διαφωνώ µε το φίλο µου, να µπορώ να συζητάω µαζί του τη διαφωνία µας διεξοδικά» κ.ο.κ. Επιµέρους θεραπευτικοί στόχοι Ο κάθε στόχος µπορεί να επιµεριστεί σε µικρότερους, ειδικούς στόχους. Οι µικρότεροι στόχοι πραγµατοποιούνται ευκολότερα και γρηγορότερα, µε αποτέλεσµα το άτοµο να λαµβάνει ενίσχυση για τις προσπάθειές του µε αυτόν τον τρόπο αρχίζει να ανασκευάζει την αρνητική θεώρηση του εαυτού του και αρχίζει να πιστεύει ότι µπορεί να αλλάξει (Beck et al., 1979). Προκειµένου ένας γενικός στόχος να επιµεριστεί σε µικρότερους στόχους βήµατα επιτυχίας ο θεραπευτής και ο θεραπευόµενος πρέπει να εξετάσουν ορισµένους παράγοντες, ανάλογα µε την περίπτωση. Κάποιες από τις ερωτήσεις που βοηθούν στον καθορισµό επιµέρους στόχων είναι οι ακόλουθες (Padesky, & Greenberger, 1996): Ερωτήσεις για τον καθορισµό των επιµέρους στόχων Ποια µικρότερα βήµατα µπορεί να γίνουν για να επιτευχθεί ο γενικός στόχος; Πώς πρέπει να ξεκινήσει για την επίτευξη του στόχου ποιο είναι το πρώτο βήµα που πρέπει να κάνει; Σε πόσο καιρό θεωρεί ότι θα µπορέσει να επιτύχει το στόχο; Τι µπορεί να κάνει ενδιάµεσα προς την κατεύθυνσή του; Ποια θα είναι η πρώτη ένδειξη προόδου; Αν ένας φίλος του θεραπευόµενου είχε θέσει αυτό το στόχο, από πού θα του έλεγε να ξεκινήσει; Υπάρχουν κάποιες µικρές αλλαγές που θα µπορούσε να κάνει ο θεραπευόµενος, οι οποίες θα τον έκαναν να αισθανθεί καλύτερα και θα του έδειχναν ότι βρίσκεται σε καλό δρόµο για την επίτευξη του στόχου; Οι επιµέρους στόχοι είναι παρατηρήσιµοι; Πώς θα κρίνει ο θεραπευόµενος αν σηµειώνει πρόοδο; Τι θα αλλάξει στη ζωή του; 6

7 Στις περιπτώσεις όπου τίθενται περισσότεροι από ένας στόχοι, ο θεραπευτής και ο θεραπευόµενος πρέπει να αποφασίσουν από ποιον στόχο θα αρχίσουν. Αυτή η απόφαση αποτελεί συνάρτηση πολλών παραγόντων: Επιλογή του αρχικού στόχου Αν κάποιος από τους στόχους επείγει, προκειµένου να αποφευχθεί κάποια κρίση. Ποιος στόχος θα προκαλούσε τη µεγαλύτερη βελτίωση στη ζωή του θεραπευόµενου; Ποιος από τους στόχους είναι σηµαντικότερος για το άτοµο; Ποιος από τους στόχους είναι ευκολότερος; 4. Σχεδιασµός, επιλογή και εφαρµογή ειδικών µεθόδων Ένα βασικό χαρακτηριστικό της γνωσιακής συµπεριφοριστικής παρέµβασης είναι ότι οι θεραπευτικές τεχνικές σχεδιάζονται και εφαρµόζονται µόνο αφού ολοκληρωθούν οι παραπάνω διεργασίες. Το γεγονός ότι πρέπει να πληρούνται οι κύριες προϋποθέσεις για παρέµβαση πριν ξεκινήσουν οι συγκεκριµένες θεραπευτικές πρακτικές αντικρούει τους µύθους γύρω από τις γνωσιακές -συµπεριφοριστικές θεραπείες, ότι δηλαδή αυτές είναι απλά η εφαρµογή τεχνικών και µεθόδων (βλ. Καλαντζή - Αζίζι, 1984, 1995). Αν ο θεραπευτής επιχειρήσει να τροποποιήσει τις δυσλειτουργικές γνωσίες του θεραπευόµενου πρόωρα, είναι πολύ πιθανό οι παρεµβάσεις του να καταλήξουν σε αποτυχία (Beck, 1976). Τέλος, τόσο η εφαρµογή των παρεµβάσεων όσο και η αποτελεσµατική τους χρήση είναι εξάρτηση της επεξεργασίας πληροφοριών του θεραπευτή και των τεχνικών γνώσεων του. Σε αυτό το θέµα, έχει την πλήρη ευθύνη ο θεραπευτής. Ακόµη και γνωστές και πολυχρησιµοποιηµένες τεχνικές πρέπει να πληρούν τους όρους, που ορίζονται από την ατοµικότητα του θεραπευόµενου. Ο θεραπευτής πρέπει, βάσει των πληροφοριών που έχει συλλέξει, να δηµιουργήσει ένα αιτολογικό µοντέλο για τα προβλήµατα του συγκεκριµένου θεραπευόµενου. Το µοντέλο αυτό βέβαια δε θεωρείται ότι αποτελεί αναµφισβήτητη πραγµατικότητα, αλλά υπόθεση, η οποία πρέπει να ελεγχθεί, σε συνεργασία µε το θεραπευόµενο (Beck et al., 1979). Βάσει αυτού του µοντέλου ο θεραπευτής επιλέγει τις στρατηγικές και τις τεχνικές που θα χρησιµοποιήσει σε κάθε ξεχωριστή περίπτωση. Γενικές αρχές που πρέπει να τηρούνται κατά το σχεδιασµό της θεραπείας Καθ' όλη τη διάρκεια της φάσης αυτής, ο θεραπευτής θα πρέπει να τηρήσει ορισµένες γενικές αρχές (Beck et al., 1979): Να αποφεύγει να εντάσσει το θεραπευόµενο σε στερεότυπες κατηγορίες: Ο θεραπευόµενος παρουσιάζει προβλήµατα, δηµιουργεί ίσως προβλήµατα, αλλά δεν αποτελεί ο ίδιος το πρόβληµα. Αν ο θεραπευτής πέσει στην παγίδα να θεωρήσει ότι ο θεραπευόµενος εξ ολοκλήρου αποτελεί το πρόβληµα, θα δυσκολευτεί να βρει τρόπους και διεξόδους για να τον βοηθήσει. Να διατηρεί την αισιοδοξία του. Πολλοί «δύσκολοι» θεραπευόµενοι, οι οποίοι τελικά παρουσιάζουν βελτίωση, αναφέρουν ότι η επιµονή του θεραπευτή και η άρνησή του να «καταθέσει τα όπλα» αποτέλεσε πολύ σηµαντική βοήθεια για τη θεραπεία τους. Να εντοπίζει, να χειρίζεται και να ελέγχει τις δικές του δυσλειτουργικές σκέψεις. Κατά την αλληλεπίδραση µε τους ασθενείς, ιδιαίτερα αυτούς που παρουσιάζουν σηµαντικές δυσκολίες, ο θεραπευτής πρέπει να επαγρυπνεί για να εντοπίζει τις δικές του δυσλειτουργικές σκέψεις, όπως «Ο θεραπευόµενος παρουσιάζει εξαιρετικά αργή βελτίωση, άρα δεν είµαι καλός θεραπευτής», «µε απορρίπτει», «είναι αχάριστος» κλπ. Να αντέχει τη µαταίωση. Σε περιπτώσεις «δύσκολων» θεραπευόµενων, ο θεραπευτής είναι καλό να αντέχει τις µαταιώσεις και να αντιδρά στη στασιµότητα, την αρνητικότητα και την αµφισβήτηση εστιάζοντας σε συγκεκριµένους στόχους και θέµατα. Να διατηρεί στάση επίλυσης προβληµάτων απέναντι στις δυσκολίες που προκύπτουν. Κάθε δυσκολία στη θεραπεία πρέπει να αντιµετωπίζεται ως πρόβληµα: ο θεραπευτής να τη διατυπώνει ως συγκεκριµένο πρόβληµα και να τη συζητάει µε το θεραπευόµενο, αναζητώντας εναλλακτικές λύσεις για την επίλυσή του. Γνωσιακή αναδόµηση Στη φάση της παρέµβασης, βασικός στόχος είναι ο θεραπευόµενος (1) να µάθει να αναγνωρίζει και να τροποποιεί τις δυσλειτουργικές του σκέψεις και συµπεριφορές και (2) να αναγνωρίσει και να αλλάξει τις γνωστικές κατασκευές που τις προκαλούν (Beck et al., 1979). Ο αρχικός στόχος της παρέµβασης είναι η απαλλαγή του θεραπευόµενου από τα συµπτώµατα αφού επιτευχθεί αυτό, η θεραπεία εστιάζεται στην τροποποίηση των «βαθύτερων» γνωστικών παραγόντων που προδιέθεσαν το άτοµο στην εκδήλωση των συµπτωµάτων αυτών (Beck et al., 1985). Καθ' όλη τη διάρκεια της θεραπείας, καθώς αποκαλύπτονται οι αυτόµατες σκέψεις του θεραπευόµενου, προκύπτουν ορισµένα γενικά ζητήµατα, τα οποία κατέχουν κεντρική θέση στο γνωστικό σύστηµα του θεραπευόµενου και καθορίζουν τον τρόπο µε 7

8 τον οποίο βιώνει την πραγµατικότητα. Ο θεραπευτής καταλήγει σε αυτά τα ζητήµατα ακολουθώντας την επαγωγική µέθοδο: ξεκινάει από τις συµπεριφορές και τα συναισθήµατα του θεραπευόµενου, προχωράει στη διερεύνηση των αυτόµατων σκέψεων, εν συνεχεία φτάνει στις γενικότερες παραδοχές που υπαγορεύουν τις σκέψεις αυτές και τελικά καταλήγει στο κύριο σχήµα του θεραπευόµενου. Ακόµα και αν χρησιµοποιήσει την παραγωγική µέθοδο, ξεκινώντας από πιο κεντρικά ζητήµατα και προχωρώντας στις αυτόµατες σκέψεις και εν συνεχεία στα συναισθήµατα και τις συµπεριφορές, τα βασικά στοιχεία που θα περιλαµβάνει η παρέµβαση είναι τα ίδια: οι συµπεριφορές και τα συναισθήµατα, οι αυτόµατες σκέψεις, οι πεποιθήσεις και τα σχήµατα (Greenberger, & Padesky, 1995). Στάδια αµφισβήτησης του µη ρεαλιστικού τρόπου σκέψης Ο Beck (1976) επισηµαίνει ότι ο µη ρεαλιστικός τρόπος σκέψης αποτελεί συνήθως παγιωµένη συνήθεια του ατόµου, µε αποτέλεσµα η αµφισβήτησή του να πρέπει να διέλθει από τα εξής στάδια: Να εντοπίσει και να συνειδητοποιήσει το περιεχόµενο των σκέψεών του Να αναγνωρίσει τις µη ρεαλιστικές σκέψεις Να αντικαταστήσει τις άτοπες εκτιµήσεις του µε έγκυρες Να αναζητήσει επανατροφοδότηση, προκειµένου να καταλάβει αν αυτή η αλλαγή που πραγµατοποίησε είναι προς τη σωστή κατεύθυνση. Για παράδειγµα, κάποιος που αντικαθιστά τη µη ρεαλιστική αντίληψη «Αν µιλήσω σε µία κοπέλα, θα µε απορρίψει οπωσδήποτε», µε την αντίληψη «Αν µιλήσω σε µία κοπέλα, αποκλείεται να µε απορρίψει», δεν οδεύει στην σωστή κατεύθυνση για την τροποποίηση των µη ρεαλιστικών του εκτιµήσεων. Προσεγγίσεις για την πιο ρεαλιστική εκτίµηση της πραγµατικότητας Ο Beck (1976) αναφέρεται σε τρεις διαφορετικές προσεγγίσεις που µπορούν να βοηθήσουν το άτοµο να κάνει πιο ρεαλιστικές εκτιµήσεις για τα γεγονότα της πραγµατικότητας: Τη νοητική προσέγγιση, η οποία συνίσταται στον εντοπισµό των παρανοήσεων και των παρερµηνειών, τον έλεγχο της ορθότητάς τους και την αντικατάστασή τους µε πιο κατάλληλες και ρεαλιστικές αντιλήψεις. Τη βιωµατική προσέγγιση, κατά την οποία το άτοµο εκτίθεται σε εµπειρίες που από µόνες τους µπορεί να λειτουργήσουν «διορθωτικά», συµβάλλοντας στην αλλαγή των µη ρεαλιστικών εκτιµήσεών του. Η αλληλεπίδραση µε άλλους ανθρώπους, στα πλαίσια οµαδικής ή ατοµικής ψυχοθεραπείας, µπορεί να βοηθήσει το άτοµο να αποκτήσει πιο ρεαλιστικές αντιλήψεις για τους άλλους και, κατά συνέπεια, να αλλάξει τη στάση του απέναντί τους. Για παράδειγµα, ένα άτοµο που έχει τη µη ρεαλιστική αντίληψη ότι, αν εµπιστευθεί κάποιον, αυτός θα το εκµεταλλευτεί, αν ενθαρρυνθεί να εµπιστευθεί το θεραπευτή, θα ανακαλύψει ότι αυτή η σκέψη του δεν είναι ρεαλιστική σε όλες τις περιπτώσεις αυτή η διαπίστωση µπορεί να συµβάλλει σηµαντικά στην αµφισβήτησή της. Τη συµπεριφορική προσέγγιση, κατά την οποία το άτοµο ενθαρρύνεται να εκδηλώσει συµπεριφορές που µπορεί να το βοηθήσουν να αναθεωρήσει κάποιες µη ρεαλιστικές εκτιµήσεις του. Για παράδειγµα, ένα άτοµο που φοβάται να µιλήσει µπροστά σε κοινό, αν ενθαρρυνθεί να το κάνει, µπορεί να αλλάξουν οι µη ρεαλιστικές του εκτιµήσεις (π.χ. «θα τα θαλασσώσω», «θα µε κοροϊδεύουν» κλπ) σχετικά µε την κατάσταση και θα αυξηθεί η αυτοεκτίµησή του. Παράγοντες που καθορίζουν την επιλογή των τεχνικών Η επιλογή των τεχνικών που θα χρησιµοποιηθούν σε κάθε περίπτωση αποτελεί το αποτέλεσµα συνεξέτασης διάφορων παραγόντων (Beck et al., 1979): Η «θεραπευτική συνεργασία» αποτελεί συνήθως καλή βάση για τη λήψη τέτοιου είδους αποφάσεων. Ο θεραπευτής µπορεί να εντοπίσει κάποιες προβληµατικές περιοχές και κάποιους πιθανούς τρόπους αντιµετώπισής τους και να συζητήσει µε το θεραπευόµενο σχετικά µε την επιλογή κάποιων από αυτούς. Η θεραπευτική προσέγγιση θα πρέπει να είναι σε συµφωνία µε το µορφωτικό και νοητικό επίπεδο του θεραπευόµενου, τις στρατηγικές αντιµετώπισης που ήδη χρησιµοποιεί και τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς του. Συχνά απαιτείται «δοκιµή και πλάνη». Ο θεραπευτής οφείλει να ενηµερώσει το θεραπευόµενο ότι υπάρχει πλήθος τεχνικών, εκ των οποίων µπορεί να χρειαστεί να δοκιµάσει αρκετές, προκειµένου να βρει αυτές που ταιριάζουν καλύτερα στον ίδιο και στο πρόβληµά του και µπορούν να βοηθήσουν να ξεπεράσει τις δυσκολίες του. Επειδή ακριβώς δεν είναι όλες οι τεχνικές το ίδιο αποτελεσµατικές για όλους τους θεραπευόµενους και σε όλες τις περιπτώσεις, η εφαρµογή κάθε τεχνικής είναι σηµαντικό να συνοδεύεται από αξιολόγηση της αποτελεσµατικότητάς της. Η νοητική προσέγγιση Η αποκάλυψη των αυτόµατων σκέψεων του θεραπευόµενου έχει ξεκινήσει µε τη χρήση του τρίστηλου ερωτηµατολογίου. Κατά τη διάρκεια της παρέµβασης, ο θεραπευόµενος εκπαιδεύεται ώστε να εντοπίζει, 8

9 να αµφισβητεί και τελικά να τροποποιεί το περιεχόµενο αυτών των σκέψεων, αλλά και να διορθώνει τις γνωσιακές παραποιήσεις (Beck et al., 1985). Σε αυτή τη φάση το τρίστηλο ηµερολόγιο εµπλουτίζεται από τέσσερις επιπλέον στήλες και ο θεραπευόµενος εκπαιδεύεται στη συµπλήρωσή τους. Οι δύο στήλες που ακολουθούν τη στήλη των αυτόµατων σκέψεων περιλαµβάνουν τα δεδοµένα που υποστηρίζουν την αυτόµατη σκέψη και αυτά που την αντικρούουν. Ακολουθεί η στήλη που περιλαµβάνει την εναλλακτική σκέψη, ενώ στην τελευταία στήλη περιγράφεται το συναίσθηµα του ατόµου µετά από την εναλλακτική σκέψη. Ακολουθεί ένα παράδειγµα επτάστηλου ηµερολογίου (βλ. Πίν. 3): Η στήλη 5 περιλαµβάνει τα δεδοµένα της πραγµατικότητας που υποστηρίζουν τη σκέψη του θεραπευόµενου. Χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή κατά τη συµπλήρωσή της, ώστε να µην περιλαµβάνει διεργασικά λάθη, όπως το διάβασµα της σκέψης και τα αυθαίρετα συµπεράσµατα. Για παράδειγµα, αν το άτοµο προσπαθεί να αµφισβητήσει τη σκέψη «οι φίλοι µου θα περάσουν τις εξετάσεις, ενώ εγώ όχι», δεν µπορεί να γράψει στη στήλη 5 «οι φίλοι µου είναι καλύτερα διαβασµένοι από εµένα», γιατί αυτό αποτελεί τη δική του εκτίµηση της πραγµατικότητας, η οποία µπορεί να µην αληθεύει αντί αυτού, µπορεί να περιληφθούν τα εξής: «Ο Πέτρος διαβάζει από την Πέµπτη, ενώ εγώ από την Παρασκευή», «Η Μαρία µου είπε ότι έχει κάνει τρεις επαναλήψεις» κλπ. Είναι σηµαντικό στη στήλη 5 να περιλαµβάνονται πραγµατικά δεδοµένα και όχι εκτιµήσεις του ατόµου. Η στήλη 6 περιλαµβάνει τα δεδοµένα της πραγµατικότητας που αντικρούουν τη σκέψη του θεραπευόµενου. Συχνά το άτοµο δυσκολεύεται να εντοπίσει αυτά τα δεδοµένα, εξαιτίας των υποβοσκουσών πεποιθήσεων που υπαγορεύουν τη σκέψη και προκαταλαµβάνουν την προσοχή του. Σε αυτό το σηµείο µπορεί να χρειαστεί, τουλάχιστον στα αρχικά στάδια της παρέµβασης, ο θεραπευτής να βοηθήσει το θεραπευόµενο στον εντοπισµό αυτών των στοιχείων. ιάφορες ερωτήσεις µπορούν να βοηθήσουν το θεραπευόµενο να εξετάσει αν τα δεδοµένα της πραγµατικότητας συµφωνούν µε το περιεχόµενο των σκέψεών του (Beck et al., 1985 Greenberger, & Padesky, 1995): Ερωτήσεις προκειµένου ο θεραπευόµενος να ελέγξει αν το περιεχόµενο των σκέψεών του είναι σύµφωνο µε την πραγµατικότητα Βάσει ποιας λογικής εξάγω αυτό το συµπέρασµα; Μήπως υπεραπλουστεύω µία αιτιώδη σχέση; Μήπως νοµίζω ότι η εκτίµησή µου για την κατάσταση περιγράφει την κατάσταση όπως πραγµατικά είναι; Μήπως σκέφτοµαι µε απόλυτο τρόπο; Μήπως βλέπω τα πράγµατα µόνο µαύρα ή µόνο άσπρα; Μήπως επιλέγω και αξιολογώ µόνο συγκεκριµένες περιστάσεις από το σύνολο των εµπειριών µου; Μήπως χρησιµοποιώ γνωστικούς µηχανισµούς άµυνας (π.χ. «δεν µπορώ να βγω έξω, (όχι γιατί φοβάµαι) γιατί βαριέµαι», «δε θα συζητήσω σήµερα µε το σύζυγό µου, (όχι γιατί φοβάµαι), γιατί δεν έχω χρόνο» κλπ); Μήπως, αντί να σκέφτοµαι ότι η εκδοχή µου είναι απλώς µία πιθανότητα, τη θεωρώ απολύτως βέβαιη; Μήπως δίνω µεγάλη πιθανότητα να συµβεί κάτι που έχει µικρή πιθανότητα να συµβεί ή το αντίστροφο; Μήπως οι κρίσεις µου βασίζονται κυρίως στα συναισθήµατά µου και όχι στα γεγονότα; Μήπως εστιάζω την προσοχή µου σε µεµονωµένα ή άσχετα γεγονότα; Είχα ποτέ µου κάποια εµπειρία που µου απέδειξε ότι αυτή η σκέψη δεν ισχύει σε όλες τις περιπτώσεις; Αν ο/η καλύτερός/ή µου φίλος/η ή κάποιο αγαπηµένο µου πρόσωπο σκεφτόταν έτσι, τι θα του/της έλεγα; Αν ο/η καλύτερός/ή µου φίλος/η ή κάποιος που νοιάζεται για µένα ήξερε ότι σκέφτοµαι έτσι, τι θα µου έλεγε; Τι επιχειρήµατα και δεδοµένα θα µου παρέθετε για να µε πείσει ότι η σκέψη µου δεν είναι 100% αληθινή; Έχω αντιµετωπίσει στο παρελθόν κάποια παρόµοια κατάσταση; Τι συνέβη τότε; ιαφέρει η σηµερινή κατάσταση από τις προηγούµενες; Τι µε έχουν διδάξει οι προηγούµενες εµπειρίες µου, από το οποίο µπορώ τώρα να επωφεληθώ; Μήπως υπάρχουν κάποια δεδοµένα που αντικρούουν τις σκέψεις µου, τα οποία εγώ µπορεί να θεωρώ ασήµαντα και να τα παραβλέπω; Αν µετά από πέντε χρόνια θυµηθώ την τωρινή κατάσταση, θα µου φανεί διαφορετική; Μήπως τότε θα εστιάσω σε διαφορετική πλευρά της; Μήπως υπάρχουν κάποια θετικά στοιχεία στην κατάσταση ή σε εµένα, τα οποία αγνοώ; Μήπως εξάγω συµπεράσµατα που δεν υποστηρίζονται απολύτως από τα δεδοµένα; 9

10 Πίνακας 3. Παράδειγµα καταγραφής σε επτάστηλο ερωτηµατολόγιο Γεγονός/ Συναίσθηµα Αυτόµατες εδοµένα που εδοµένα που Εναλλακτικές Συναίσθηµα Κατάσταση σκέψεις υποστηρίζουν τη αντικρούουν τη σκέψεις σκέψη µου σκέψη µου Πίνω καφέ µε το Βασίλη δε φαίνεται χαρούµενος ιαβάζω για τις αυριανές εξετάσεις και νιώθω νυσταγµένος Λύπη 80% Άγχος 90% Απογοήτευση 70% Θα µε θεωρεί βαρετή ε θα περάσω, δεν έχω προετοιµαστεί. -Είπα ένα ανέκδοτο και δε γέλασε - εν είναι χαρούµενος -Κοιτάει το ρολόι του - εν µπορώ να συνεχίσω το διάβασµα - εν προλαβαίνω να κάνω τελική επανάληψη -Σε δύο αστεία που είπα γέλασε -Όταν ξεκινάω την κουβέντα, δείχνει ενδιαφέρον -Μου έχει πει ότι µε βρίσκει ενδιαφέρουσα -Αυτός µου πρότεινε να βγούµε - ιαβάζω εδώ και δέκα µέρες για αυτό το µάθηµα -Στην τελευταία επανάληψη που έκανα θυµόµουν πολλά πράγµατα -Έχω κάνει ήδη µία επανάληψη -Και άλλες φορές που έχω δώσει χωρίς να κάνω τελική επανάληψη, έχω περάσει Μπορεί να είναι κατσούφης επειδή δίνει εξετάσεις ή για κάποιον άλλο λόγο. εν έχω ενδείξεις ότι µε θεωρεί βαρετή Το ότι δεν µπορώ να συνεχίσω τώρα δε σηµαίνει ότι θα κοπώ. Έχω προετοιµαστεί τον υπόλοιπο καιρό, άρα µάλλον θα περάσω. Λύπη 10% Ανακούφιση 90% Άγχος 30% Απογοήτευση 5% Ο Νίκος άργησε µισή ώρα να επιστρέψει από τη δουλειά Κατωτερότητα, µειονεξία Θυµό 90% Οι φίλοι µου θα περάσουν και εγώ θα είµαι ο µόνος που δεν τα κατάφερε Καρφί δεν του καίγεται για µένα -Ο Αλέξης µου είπε ότι έχει ήδη τελειώσει µε τις επαναλήψεις -Έχει καθυστερήσει, ενώ ξέρει ότι τον περιµένω -Το πρωί που έφυγε δε µε φίλησε -Ο Πέτρος δεν έχει καν ολοκληρώσει την ύλη -Με βοηθάει στις δουλειές του σπιτιού -Συνήθως δεν αργεί -Με φιλάει συχνά -Επιδιώκει να κάνουµε πράγµατα µαζί -Άλλες φορές που έχει αργήσει, έχει µπλέξει σε µποτιλιάρισµα εν έχω ενδείξεις ότι οι φίλοι µου θα περάσουν και εγώ θα µείνω, αυτό είναι κάτι που δεν µπορώ να προβλέψω Η συµπεριφορά του γενικά δείχνει ότι µε υπολογίζει, οπότε µάλλον για κάποιον άλλο λόγο καθυστερεί. Θα µου πει όταν έρθει Αισιοδοξία 80% Θυµός 0% Ανακούφιση 90% θα έχει βρει παρέα και θα διασκεδάζει, ενώ εγώ περιµένω -Έχει φίλους στη δουλειά και συχνά πηγαίνουν µαζί για καφέ -Όταν πρόκειται να καθυστερήσει µε παρέα, πάντοτε µε ειδοποιεί 10

11 Η στήλη 6 περιλαµβάνει τις εναλλακτικές σκέψεις, οι οποίες προκύπτουν από την επισκόπηση των στηλών 4 και 5. Η εναλλακτική σκέψη µπορεί να περιλαµβάνει µία εναλλακτική ή πιο λειτουργική εκτίµηση της κατάστασης. Αν, µετά από τη διαδικασία συλλογής δεδοµένων και ανεύρεσης εναλλακτικής λύσης, δεν παρουσιαστεί κάποια αλλαγή στην ποιότητα ή την ένταση του συναισθήµατος, ο θεραπευτής πρέπει να ελέγξει µήπως έχουν παραληφθεί κάποιες σκέψεις από τη στήλη 3, κάποια δεδοµένα από τη στήλη 5 ή µήπως το άτοµο δεν µπορεί να πιστέψει την εναλλακτική σκέψη που τελικά αναφέρει. Σε περίπτωση που συµβαίνει το τελευταίο, ο θεραπευόµενος και ο θεραπευτής θα πρέπει να ανατρέξουν ξανά στις στήλες 4 και 5, προκειµένου να σχηµατίσουν µία εναλλακτική σκέψη που να αποδέχεται και να πιστεύει ο θεραπευόµενος. Η νοητική προσέγγιση µπορεί να λάβει τρεις διαφορετικές κατευθύνσεις, ανάλογα µε τον τρόπο µε τον οποίο επιδιώκεται η τροποποίηση των δυσλειτουργικών σκέψεων και η παραγωγή εναλλακτικών σκέψεων (Beck et al., 1985): Κατευθύνσεις της νοητικής προσέγγισης Η ορθολογιστική προσέγγιση: Βασίζεται στην ερώτηση «Τι δεδοµένα, αποδείξεις και στοιχεία έχω ότι αυτό ισχύει;». Η αµφισβήτηση των γνωσιών γίνεται µέσω εντοπισµού λογικών σφαλµάτων, διεργασικών λαθών, ελέγχου υποθέσεων και αξιοποίησης όλων των πληροφοριών. Στο ηµερολόγιο µπορεί να προστεθεί, µετά τη στήλη των αυτόµατων σκέψεων, µία επιπλέον στήλη, στην οποία το άτοµο θα καταγράφει ποιο διεργασικό λάθος χαρακτηρίζει τη συγκεκριµένη σκέψη του. Η νοοκατασκευαστική προσέγγιση: Βασίζεται στην ερώτηση «Με ποιον άλλο τρόπο θα µπορούσα να δω την κατάσταση;». Ο θεραπευόµενος παροτρύνεται να σκεφτεί εναλλακτικές οπτικές για τη συγκεκριµένη κατάσταση, να διευρύνει την προοπτική του, να αποστασιοποιηθεί από το πρόβληµα και τελικά να το επαναπροσδιορίσει. Η πραγµατιστική προσέγγιση: Βασίζεται στην ερώτηση «Τι θα ήταν το χειρότερο που θα µπορούσε να συµβεί, αν η γνωσία αυτή ίσχυε/ ανταποκρινόταν στην πραγµατικότητα;». Με αυτόν τον τρόπο συχνά οι καταστροφικές και ασαφείς συνέπειες που το άτοµο φαντάζεται ότι θα επακολουθήσουν συζητώνται µε συγκεκριµένο τρόπο και βάσει όλων των διαθέσιµων δεδοµένων, µε αποτέλεσµα να χάνουν τον καταστροφικό τους χαρακτήρα. Η συµπεριφορική προσέγγιση Οι συµπεριφοριστικές τεχνικές έχουν ενσωµατωθεί στο πλαίσιο της γνωσιακής - συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας και υπηρετούν τους στόχους της, οι οποίοι σχετίζονται µε την αλλαγή των δυσλειτουργικών αντιλήψεων του ατόµου (Beck et al., 1979). Συνεπώς, οι διάφορες συµπεριφοριστικές τεχνικές χρησιµοποιούνται προκειµένου το άτοµο να έχει την ευκαιρία να ελέγξει, σε πραγµατικές συνθήκες, κάποιες δυσλειτουργικές του σκέψεις. Ακολουθούν µερικά παραδείγµατα: Η απόσυρση των καταθλιπτικών ασθενών από όλες τις συνήθεις δραστηριότητές τους σχετίζεται µε τη γνωσία «εν είµαι ικανός να κάνω τίποτα». Για να αλλάξει αυτή η γνωσία, πρέπει το άτοµο να ενθαρρυνθεί να εµπλακεί σε κάποιες δραστηριότητες, ούτως ώστε να αποδειχθεί έµπρακτα ότι µπορεί να κάνει διάφορα πράγµατα. Στη θεραπεία της κατάθλιψης, η εφαρµογή συµπεριφοριστικών τεχνικών προηγείται τις περισσότερες φορές της εφαρµογής γνωσιακών τεχνικών. Ένα άτοµο µε αγοραφοβία σκέφτεται «Αν βγω από το σπίτι, κάτι κακό θα µου συµβεί». Για να αλλάξει αυτή η γνωσία, το άτοµο πρέπει, σε κατάλληλες συνθήκες και µετά από κατάλληλη προετοιµασία, να βγει από το σπίτι, ώστε να ελέγξει αν η σκέψη του αντιστοιχεί στην πραγµατικότητα. Κάποιος που φοβάται να διεκδικήσει µπορεί να σκέφτεται «Αν ζητήσω αυτό που θέλω, ο άλλος θα θυµώσει». Για να αλλάξει αυτή η σκέψη, το άτοµο θα πρέπει να τολµήσει να διεκδικήσει, ούτως ώστε να ελέγξει αν πράγµατι η διεκδικητικότητά του θα προκαλέσει θυµό. Είναι εξαιρετικά σηµαντικό ο θεραπευόµενος να κατανοήσει τη λογική των συµπεριφοριστικών τεχνικών. Σε πολλές περιπτώσεις, ο θεραπευόµενος, µετά από την εφαρµογή της τεχνικής, δεν είναι σε θέση να αξιολογήσει το αποτέλεσµά της. Για παράδειγµα, ένα άτοµο µε κατάθλιψη µπορεί να εκτελέσει κάποιες δραστηριότητες επιτυχώς, αλλά χωρίς αυτό να κλονίσει την πεποίθησή του «Είµαι ανάξιος να κάνω οτιδήποτε». Ο θεραπευόµενος και ο θεραπευτής πρέπει να συµφωνήσουν για το νόηµα των αποτελεσµάτων αυτών των «συµπεριφορικών πειραµάτων» προκειµένου αυτά να κλονίσουν το δυσλειτουργικό τρόπο σκέψης του θεραπευόµενου. 11

12 Η επίλυση προβληµάτων Η επίλυση προβληµάτων αποτελεί µία προσέγγιση βάσει της οποίας ο θεραπευόµενος υποστηρίζεται στην ανεύρεση λύσεων σε ζητήµατα που τον απασχολούν. Οι σκοποί της επίλυσης προβληµάτων είναι (Hawton, & Kirk, 1989): Σκοποί της επίλυσης προβληµάτων Να βοηθήσει το θεραπευόµενο να καθορίσει κάποια προβλήµατα που του προκαλούν δυσφορία Να τον βοηθήσει να αναγνωρίσει τα αποθέµατα που διαθέτει για να αντιµετωπίσει τα προβλήµατα αυτά Να τον διδάξει µία συστηµατική µέθοδο επίλυσης προβληµάτων Να ενισχύσει την αίσθησή του ότι µπορεί να ελέγξει τα προβλήµατα που τον απασχολούν Να τον εφοδιάσει µε µία µέθοδο αντιµετώπισης πιθανών µελλοντικών προβληµάτων. Η επίλυση προβληµάτων εφαρµόζεται σε περιπτώσεις ατόµων που είτε διαθέτουν ανεπαρκείς δεξιότητες αντιµετώπισης προβληµάτων, είτε διαθέτουν επαρκείς δεξιότητες, αλλά δεν µπορούν στην παρούσα κατάσταση να τις εφαρµόσουν, λόγω προσωπικής συναισθηµατικής φόρτισης ή λόγω της φύσης της κατάστασης. Ο θεραπευτής, πριν προχωρήσει στην επίλυση προβληµάτων, οφείλει να αξιολογήσει την κατάσταση: να καθορίσει µε συγκεκριµένους όρους το πρόβληµα, καθώς και τα αποθέµατα αντιµετώπισης που διαθέτει το άτοµο, να πάρει (αν χρειάζεται) πληροφορίες από άλλες πηγές. Ο καθορισµός του προβλήµατος µε συγκεκριµένους όρους αποτελεί βασική προϋπόθεση για την εφαρµογή της προσέγγισης. Για παράδειγµα, το πρόβληµα «Η κατάσταση στη δουλειά µου είναι ανυπόφορη», µπορεί να διατυπωθεί µε συγκεκριµένους όρους ως εξής: «Οι συνάδελφοί µου µου ζητάνε συχνά πράγµατα που δεν εµπίπτουν στις αρµοδιότητές µου και εγώ δεν αρνούµαι να τα πραγµατοποιήσω». Φάσεις επίλυσης προβληµάτων Εν συνεχεία, η επίλυση προβληµάτων διέρχεται από τις εξής φάσεις: Παραγωγή πιθανών λύσεων. Σε αυτή τη φάση, το άτοµο ενθαρρύνεται να σκεφτεί όσο το δυνατό περισσότερες λύσεις, ακόµα και αν κάποιες από αυτές µοιάζουν ουτοπικές (brainstorming), άβολες, δύσκολες ή παράλογες. Για παράδειγµα: Αν µου ξαναπούν να κάνω κάτι που δε θέλω, να αρνηθώ δείχνοντας ότι θύµωσα Αν µου ξαναπούν να κάνω κάτι που δε θέλω, να κάνω ότι δεν ακούω Αν µου ξαναπούν να κάνω κάτι που δε θέλω, να πω ότι αυτό δεν είναι δουλειά µου Να µιλήσω στο διευθυντή για το πρόβληµά µου Να µιλήσω στους συναδέλφους µου για το πρόβληµά µου Αν µου ξαναπούν να κάνω κάτι που δε θέλω, να το κάνω Να τους κόψω την καληµέρα Να τους ζητάω και εγώ να κάνουν πράγµατα που δεν εµπίπτουν στις αρµοδιότητές τους Εξέταση των πλεονεκτηµάτων και των µειονεκτηµάτων των πιθανών λύσεων. Σε αυτή τη φάση, ο θεραπευόµενος καλείται να καταρτίσει δύο στήλες, στις οποίες θα περιλάβει τα «υπέρ» και τα «κατά» καθεµίας από τις εναλλακτικές που ανέφερε προηγουµένως. Σε ιδιαίτερα δύσκολα προβλήµατα, αυτό µπορεί να καθοριστεί ως καθήκον του για το σπίτι. Για παράδειγµα: Αν µου ξαναπούν να κάνω κάτι που δε θέλω, να αρνηθώ δείχνοντας ότι θύµωσα Υπέρ Κατά ε θα κάνω αυτό που µου ζητάνε Μπορεί να µην καταλάβουν γιατί είµαι θυµωµένη Θα ξεσπάσω ε θα τους έχω εξηγήσει, άρα µπορεί να το επαναλάβουν Να µιλήσω στους συναδέλφους µου για το πρόβληµά µου Υπέρ Θα καταλάβουν ότι έχουν άδικο Θα καταλάβουν ότι µε ενοχλεί Μπορεί να σταµατήσουν να το κάνουν Κατά Μπορεί να µε θεωρήσουν υπερβολική ή τεµπέλα Γνωσιακή πρόβα. Σε αυτή τη φάση, ο θεραπευόµενος καθοδηγείται ώστε να πραγµατοποιήσει στη φαντασία του, βήµα-βήµα, τη λύση που έχει επιλέξει, µε σκοπό να εντοπίσει πιθανές παγίδες, αλλά και πλεονεκτήµατα και µειονεκτήµατα που δεν είχε προβλέψει. Για παράδειγµα, η θεραπευόµενη µε τα προβλήµατα στο χώρο της δουλειάς, πραγµατοποιώντας στη φαντασία τη λύση «να τους µιλήσω για το 12

13 πρόβληµά µου», ανακάλυψε τη δυσκολία να βρει όλους τους συναδέλφους της µαζί, ώστε να τους µιλήσει. Ξεπέρασε αυτή τη δυσκολία αποφασίζοντας να τους προτείνει να τους προτείνει να πάνε κάπου όλοι µαζί για µεσηµεριανό φαγητό. Παιχνίδι ρόλων και αντίστροφων ρόλων. Το παιχνίδι ρόλων επιτρέπει στο θεραπευόµενο να «δοκιµάσει» την εφαρµογή µίας λύσης, έχοντας ως συνοµιλητή του το θεραπευτή. Με αυτόν τον τρόπο εντοπίζονται πιθανές δυσκολίες και ελλιπείς δεξιότητες του θεραπευόµενου στο συγκεκριµένο τοµέα, οι οποίες µπορεί να καλυφθούν και να ξεπεραστούν µε την αντιστροφή ρόλων, κατά την οποία ο θεραπευτής αναλαµβάνει το ρόλο του θεραπευόµενου, υποδεικνύοντάς πιθανές αντιδράσεις και λύσεις. Προγραµµατισµός δραστηριοτήτων. Η φάση αυτή αποτελεί σηµαντικό βήµα σε περιπτώσεις όπου απαιτείται οργάνωση του χρόνου και διευθέτηση διάφορων δραστηριοτήτων, προκειµένου να επιτευχθεί ένας στόχος. Αµφισβήτηση των δυσλειτουργικών σκέψεων. Οι δυσλειτουργικές σκέψεις του θεραπευόµενου µπορεί να προκαλέσουν δυσκολίες κατά την επίλυση προβληµάτων. Για παράδειγµα, «αν εφαρµόσω αυτή τη λύση, θα σηµαίνει ότι είµαι κακιά». Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι σκέψεις που παρεµποδίζουν τη διαδικασία θα πρέπει να αµφισβητηθούν και να τροποποιηθούν. Έλεγχος συνεπειών. Ο θεραπευόµενος µπορεί να ορίσει κάποιες θετικές συνέπειες (αυτοενίσχυση) που θα ακολουθήσουν την εφαρµογή µίας λύσης. Για παράδειγµα, «αν καταφέρω να τους µιλήσω για το πρόβληµά µου, θα πάω το βράδυ µε το φίλο µου στο αγαπηµένο µας εστιατόριο για να το γιορτάσουµε». 5. Μεγιστοποίηση της προόδου και ολοκλήρωση της θεραπείας Η απλοϊκή αισιοδοξία των πρώτων θεραπευτών της Συµπεριφοράς, οι οποίοι πίστευαν ότι οι επιτυχίες κατά η διάρκεια της θεραπείας θα γενικευθούν αυτόµατα, έχει ξεπεραστεί. Επειδή, λοιπόν, υπάρχει περίπτωση µεγάλο µέρος της προόδου που έχει επιτευχθεί κατά τη θεραπευτική διαδικασία να χαθεί, η λήξη της θεραπείας πρέπει να γίνει µε κατάλληλο τρόπο (Beck et al., 1979). Αν η λήξη της θεραπείας γίνει µε τον κατάλληλο τρόπο και µετά από τη δέουσα προετοιµασία, ο θεραπευόµενος είναι πιθανότερο να σταθεροποιήσει και να ενισχύσει τα οφέλη που αποκόµισε από τη θεραπεία και να γενικεύσει τις νέες του στρατηγικές και δεξιότητες σε άλλες καταστάσεις και µελλοντικά προβλήµατα. εν είναι εφικτό, ούτε απαραίτητο, κατά τη διάρκεια της ψυχοθεραπείας να επιλυθούν όλα τα προβλήµατα του θεραπευόµενου, ούτε να προβλεφθούν και να προληφθούν όλες οι πιθανές µελλοντικές δυσκολίες (Beck, 1976). Η γνωσιακή-συµπεριφοριστική παρέµβαση έχει ως στόχο να µάθει το άτοµο νέους τρόπους αφοµοίωσης των εµπειριών και επίλυσης προβληµάτων µε λίγα λόγια, να «µάθει να µαθαίνει». Ο Beck (1976, σελ. 230) παραλληλίζει τη θεραπευτική διαδικασία µε τη µάθηση µαθηµατικών τύπων: Ένας από τους σκοπούς της θεραπείας ήταν να σε βοηθήσει να µάθεις νέους τρόπους να χειρίζεσαι τα προβλήµατά σου. Έτσι, όταν θα προκύπτει ένα πρόβληµα, θα εφαρµόζεις αυτά που έχεις ήδη µάθει. Για παράδειγµα, όταν µάθαινες µαθηµατικά, έµαθες απλώς τους βασικούς κανόνες των πράξεων. εν ήταν απαραίτητο να µάθεις κάθε πρόσθεση ή αφαίρεση ξεχωριστά αφού έµαθες τους κανόνες των πράξεων, µπορούσες πλέον να τους εφαρµόσεις σε κάθε αριθµητικό πρόβληµα. Ένα σηµαντικό στοιχείο της γνωσιακής ψυχοθεραπείας είναι ότι ο θεραπευόµενος αρχίζει να αφοµοιώνει πολλές από τις θεραπευτικές τεχνικές του θεραπευτή. Για παράδειγµα, πολλοί θεραπευόµενοι αναφέρουν ότι µαθαίνουν να χρησιµοποιούν µόνοι τους τις ερωτήσεις που χρησιµοποιεί ο θεραπευτής κατά τη γνωσιακή αναδόµηση, σε διάφορες περιστάσεις εκτός θεραπευτικών συνεδριών και µετά τη λήξη της θεραπείας (Beck et al., 1979). Η χρήση των ερωτήσεων προς τον εαυτό επιτρέπει τη γενίκευση των γνωσιακών τεχνικών σε νέες καταστάσεις και προβλήµατα. Θεραπευτικοί χειρισµοί για την οµαλή λήξη της θεραπείας Παρακάτω αναφέρονται ορισµένοι θεραπευτικοί χειρισµοί που διευκολύνουν και επιτρέπουν την οµαλή λήξη της θεραπείας (Παπακώστας, 1994): Η συχνότητα των συνεδριών µειώνεται σταδιακά και προγραµµατίζονται αναµνηστικές συνεδρίες Η απόφαση για τη λήξη της θεραπείας λαµβάνεται κατόπιν συµφωνίας του θεραπευτή και του θεραπευόµενου και δεν αποτελεί αυθαίρετη απόφαση του πρώτου Ο θεραπευτής γίνεται όλο και λιγότερο παρεµβατικός κατά τη φάση του τερµατισµού Ο θεραπευόµενος εκπαιδεύεται στη διάκριση του περιστασιακού πισωγυρίσµατος (lapsus) από την πλήρη υποτροπή (relapsus). Είναι απολύτως βέβαιο ότι, µετά τη λήξη της θεραπείας, ο θεραπευόµενος 13

14 θα ξανασυναντήσει δυσκολίες σχετικές µε το πρόβληµά του (π.χ. ένας καταθλιπτικός, µετά το πέρας της θεραπείας πιθανότατα κάποια στιγµή θα αισθανθεί ξανά θλίψη, ένα ζευγάρι, µετά το πέρας της θεραπείας ζεύγους, θα ξανατσακωθεί κλπ.) οι δυσκολίες αυτές δεν αποτελούν υποτροπές, αλλά µέρος της πραγµατικότητας της ζωής. Αν ο θεραπευόµενος έχει προετοιµαστεί για αυτό το ενδεχόµενο και τρέφει ρεαλιστικές προσδοκίες για τη ζωή του µετά τη λήξη της θεραπείας, θα µπορέσει να αντιµετωπίσει αυτές τις δυσκολίες ως µικρά «πισωγυρίσµατα», τα οποία αποτελούν πρόκληση για να δοκιµάσει τις νέες του δεξιότητες. Αν όµως ο θεραπευόµενος αναµένει να µην ξανασυναντήσει καµία δυσκολία µετά το τέλος της θεραπείας, το ελάχιστο «πισωγύρισµα» µπορεί να του προκαλέσει τεράστια συναισθηµατική φόρτιση, η οποία τελικά µπορεί να οδηγήσει σε υποτροπή. Οι διακυµάνσεις της θεραπευτικής προόδου είναι αναµενόµενες και κατά τη διάρκεια της θεραπείας. Ο θεραπευτής πρέπει από την αρχή να έχει προετοιµάσει το θεραπευόµενο για αυτές, ούτως ώστε να µην προκληθεί, εξαιτίας µίας ελαφριάς δυσκολίας, πλήρης υποτροπή (Beck et al., 1979). Είναι αναµενόµενο ένα αγχογόνο ερέθισµα (π.χ. σεισµός, πιεστικό πρόγραµµα κλπ.) να εντείνει το άγχος ενός θεραπευόµενου µε αγχώδη διαταραχή, ενώ η θεραπεία του έχει παρουσιάσει σηµαντική πρόοδο παροµοίως, είναι αναµενόµενο µία απώλεια να προκαλέσει σχετική επιδείνωση των καταθλιπτικών συναισθηµάτων σε ένα θεραπευόµενο µε κατάθλιψη, ενώ έχει απαλλαγεί σε µεγάλο βαθµό από την καταθλιπτική συµπτωµατολογία. Αν ο θεραπευόµενος είναι ενήµερος για τις διακυµάνσεις αυτές και έχει ρεαλιστικές προσδοκίες, οι πιθανότητες ένα «πισωγύρισµα» να καταλήξει σε υποτροπή µειώνονται. Υποτροπή Τα ερευνητικά δεδοµένα δείχνουν ότι στη γνωσιακή θεραπεία οι υποτροπές µετά τη λήξη της θεραπείας είναι λιγότερες, σε σχέση µε άλλες θεραπευτικές προσεγγίσεις. Ωστόσο, ο θεραπευτής πρέπει να προετοιµάσει το θεραπευόµενο για αυτό το ενδεχόµενο. Συνήθως η επανεµφάνιση των συµπτωµάτων µπορεί να διαρκέσει λίγες ηµέρες και µπορεί να αντιµετωπιστεί επιτυχώς από το θεραπευόµενο, βάσει των δεξιοτήτων που έχει αποκτήσει κατά τη διάρκεια της θεραπείας αν δε συµβεί κάτι τέτοιο, θα πρέπει να κανονιστεί µία θεραπευτική συνεδρία, προσκειµένου να διερευνηθούν οι ιδιαιτερότητες και οι δυσκολίες της συγκεκριµένης κατάστασης. Φαίνεται ότι συνήθως οι υποτροπές αντιµετωπίζονται ταχύτερα και ευκολότερα, σε σχέση µε το αρχικό πρόβληµα. Επιπλέον, παίζουν ένα σηµαντικότατο ρόλο: δίνουν την ευκαιρία στο θεραπευόµενο να «δοκιµάσει» τις δυνάµεις και τις δεξιότητές του σε µία κατάσταση που στο παρελθόν του είχε φανεί απροσπέλαστη (Παπακώστας, 1994). Βιβλιογραφία Beck, A. T. (1976). Cognitive therapy and the emotional disorders. New York. International Universities Press. Beck, A. T., Emery, G., & Greenberg, R. (1985). Anxiety disorders and phobias: A cognitive perspective. New York: Basic Books. Beck, A. T., & Freeman, A. (1990). Cognitive therapy of personality disorders. New York: Guilford Press. Beck, A. T., Rush, A. J., Shaw, B. F., & Emery, G. (1979). Cognitive therapy of depression. New York: Guilford Press. Gambrill, E. D. (1977). Behavior modification: Handbook of assessment, intervention and evaluation. San Francisco: Jossey-Bass. Greenberger, D., & Padesky, C. A. (1995). Mind over mood: Change how you feel by changing the way you think. New York: The Guilford Press. Hawton, K., & Kirk, J. (1989). Problem-solving. Στο K. Hawton, P. M. Salkowskis, J. Kirk, & D. M. Clark (Επιµ. Έκδ.), Cognitive Behaviour Therapy for psychiatric problems: A practical guide. Oxford Medical Publications. Hawton, K., Salkovskis, P. M., Kirk, J., & Clark, D. M. (Επιµ. Έκδ.) (1989). Cognitive behaviour therapy for psychiatric problems: A practical guide. Oxford: Oxford University Press. Kirk, J. (1989). Cognitive-behavioural assessment. Στο K. Hawton, P. M. Salkovskis, J. Kirk, & D. M. Clark (Επιµ. Έκδ.), Cognitive behaviour therapy for psychiatric problems: A practical guide (σελ ). Oxford University Press. Miller, G. A., Galanter, E., & Pribram, K. H. (1960). Plans and the structure of behavior. New York: Holt, Rinehart, & Winston. Padesky, C.A., & Greenberger, D. (1996). Clinician s guide to mind over mood. New York: The Guilford Press. Persons, J. B. (1989). Cognitive Therapy in practice: A case formulation approach. New York: W. W. Norton & Company. Καλαντζή-Αζίζι, Α. (1984, Α Έκδ.). Αυτογνωσία: Αυτοανάλυση και αυτοέλεγχος (ψυχολογική θεώρηση). Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα. Καλαντζή Αζίζι, Α. (1995). Θεραπεία της Συµπεριφοράς: Νεότερες εξελίξεις στη θεραπεία, έρευνα, εκπαίδευση. Στο Ι. Μπουλουγούρης (Επιµ. Έκδ.), Θέµατα Γνωσιακής και Συµπεριφοριστικής Θεραπείας (σελ ). Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα. Παπακώστας, Ι. (1994). Γνωσιακή Ψυχοθεραπεία. Αθήνα: Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συµπεριφοράς. Χαρίλα, Ν. (1995). Γνωσιακή θεραπεία της συµπεριφοράς. Στο Ι. Μπουλουγούρης (Επιµ. Έκδ.), Θέµατα Γνωσιακής και Συµπεριφοριστικής Θεραπείας (σελ ). Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα. 14

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτική διαδικασία Γεώργιος Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr

Θεραπευτική διαδικασία Γεώργιος Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr ΣΤΑ ΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ Θεραπευτική διαδικασία Γεώργιος Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr 1. Εισαγωγική φάση εδραίωση θεραπευτικής συµµαχίας 2. Γνωσιακή διερεύνηση 3. ιατύπωση περίπτωσης 4. Σχεδιασµός θεραπείας

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ.

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου Γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία Σειρά προτάσεων παρέµβασης

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Κατσάµπα, Γ.Ευσταθίου

Ε.Κατσάµπα, Γ.Ευσταθίου Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης γυναίκας µε Υποχονδρίαση και Ιδεοψυχαναγκαστική ιαταραχή και στοιχεία Ιδεοψυχαναγκαστικής ιαταραχής Προσωπικότητας 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας της Ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

Θα σε βοηθούσε για παράδειγμα να γράψεις και εσύ μια λίστα με σκέψεις σαν αυτή που έκανε η Ζωή και εμφανίστηκε ο «Αγχολέων»!

Θα σε βοηθούσε για παράδειγμα να γράψεις και εσύ μια λίστα με σκέψεις σαν αυτή που έκανε η Ζωή και εμφανίστηκε ο «Αγχολέων»! Η Ζωή είναι 8 χρονών και πριν 3 χρόνια ο παιδιάτρος και οι γονείς της, της εξήγησαν πως έχει Νεανική Ιδιοπαθή Αρθρίτιδα. Από τότε η Ζωή κάνει όλα αυτά που τη συμβούλεψε ο παιδορευματολόγος της και είναι

Διαβάστε περισσότερα

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ Τί σε απασχολεί; Διάβασε τον κατάλογο που δίνουμε παρακάτω και, όταν συναντήσεις κάποιο θέμα που απασχολεί κι εσένα, πήγαινε στις σελίδες που αναφέρονται εκεί. Διάβασε τα κεφάλαια, που θα βρεις σ εκείνες

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

ιακοϖή καϖνίσµατος: Παρουσίαση ενός εγχειριδίου για θεραϖευτές και θεραϖευόµενους K. Ευθυµίου & Α. Σοφιανοϖούλου, Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραϖείας της Συµϖεριφοράς ιακόϖτουµε το κάϖνισµα ζούµε ξανά ελεύθεροι

Διαβάστε περισσότερα

«Γκρρρ,» αναφωνεί η Ζέτα «δεν το πιστεύω ότι οι άνθρωποι μπορούν να συμπεριφέρονται έτσι μεταξύ τους!»

«Γκρρρ,» αναφωνεί η Ζέτα «δεν το πιστεύω ότι οι άνθρωποι μπορούν να συμπεριφέρονται έτσι μεταξύ τους!» 26 σχεδιασε μια ΦωτογρΑΦιΑ τήσ προσκλήσήσ που ελαβεσ Απο τον ΔΑσκΑλο σου. παρουσιασε το λογοτυπο και το σλογκαν που χρήσιμοποιει το σχολειο σου για τήν εβδομαδα κατα τήσ παρενοχλήσήσ. ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΣΩΜΑΤΩΜΕΝΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΙΣ ΔΟΜΕΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΕΝΣΩΜΑΤΩΜΕΝΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΙΣ ΔΟΜΕΣ ΥΓΕΙΑΣ ΕΝΣΩΜΑΤΩΜΕΝΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΣΤΙΣ ΔΟΜΕΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΣυμπεριφορικήΥγεία» Θέματα Κλινικής Ψυχολογίας αλλά και Ψυχολογίας της Υγείας Απομάκρυνση από το κλασικό πρότυπο παροχής υπηρεσιών ψυχικής

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ Δρ. Μαρία Μαυροπούλου ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ; Διαφωνία μεταξύ δύο ή περισσοτέρων ατόμων ή ομάδων σε ένα θέμα αμοιβαίου ενδιαφέροντος Δρ. Μαρία Μαυροπούλου 1 ΟΜΑΔΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΝΟΣ ΧΡΗΣΙΜΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΕΣ ΣΥΝΔΙΑΛΛΑΓΕΣ Αγγελική Γουδέλη, 2011 Κοινωνικό Άγχος Αμηχανία Φόβος Το κοινωνικό άγχος, ή αλλιώς κοινωνική φοβία, θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ

ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ Μυρτώ Λεμονούδη και Έλλη Κουβαράκη MSc Κλινική Ψυχολογία Παν/μίου Αθηνών -Ψυχοθεραπεύτριες Επόπτης: Γιώργος Ευσταθίου Διδάκτωρ Κλινικής Ψυχολογίας Παν/μίου Αθηνών-Ψυχοθεραπευτής

Διαβάστε περισσότερα

ΒΛΑΣΤΗΣΗ (ΜΑΤΘΑΙΟΥ) !"Τίτλος διερεύνησης: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το πόσο γρήγορα θα βλαστήσουν τα σπέρματα των οσπρίων.

ΒΛΑΣΤΗΣΗ (ΜΑΤΘΑΙΟΥ) !Τίτλος διερεύνησης: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το πόσο γρήγορα θα βλαστήσουν τα σπέρματα των οσπρίων. ΒΛΑΣΤΗΣΗ (ΜΑΤΘΑΙΟΥ)!"Τίτλος διερεύνησης: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το πόσο γρήγορα θα βλαστήσουν τα σπέρματα των οσπρίων.!"σύντομη περιγραφή διερεύνησης: Στη διερεύνησή μας μετρήθηκε ο χρόνος που χρειάστηκαν

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Μια µατιά στην διαχείριση του χρόνου

Μια µατιά στην διαχείριση του χρόνου ΧΟΡΕΥΟΝΤΑΣ ΜΕ ΤΟ ΧΡΟΝΟ Μια µατιά στην διαχείριση µ η χ ρ η του χρόνου η ημέρα είναι ατελείωτη, για εκείνον που γνωρίζει πώς να την εκτιμά και να την εκμεταλλεύεται GOETHE H επιτυχία είναι μια διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Τα αποτελέσµατα της οµαδικής Γνωσιακής/Συµπεριφοριστικής παρέµβασης στη διακοπή του καπνίσµατος µε και χωρίς τη χρήση bupropion

Τα αποτελέσµατα της οµαδικής Γνωσιακής/Συµπεριφοριστικής παρέµβασης στη διακοπή του καπνίσµατος µε και χωρίς τη χρήση bupropion Τα αποτελέσµατα της οµαδικής Γνωσιακής/Συµπεριφοριστικής παρέµβασης στη διακοπή του καπνίσµατος µε και χωρίς τη χρήση bupropion Αγγελή, Κ., Ευθυµίου, Κ., Χαρίλα,, Ν., Καλπάκογλου,, Θ., Βλάχου, Μ., & Καλαντζή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ. Communications Crisis Management

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ. Communications Crisis Management ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ Communications Crisis Management ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΡΙΣΕΩΝ Καράβια βουλιάζουν. Αεροσκάφη πέφτουν. Προϊόντα ανακαλούνται. Εταιρίες μηνύονται για ληγμένα τρόφιμα ή

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Πουλάω 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η καταναλωτική συμπεριφορά των πελατών

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη (150 λέξεις) Ελληνικά (και Αγγλικά αν ζητείται) Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής:

Περίληψη (150 λέξεις) Ελληνικά (και Αγγλικά αν ζητείται) Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Έντυπο Συµµόρφωσης προς το Υπόδειγµα Συγγραφής Μελέτης Περίπτωσης µε Κύρια ιάγνωση στον Άξονα Ι Σηµειώστε: Τίτλος Έναρξη µε "Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης..."

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος

Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Ηβραχείαςµορφής Συµβουλευτική διαδικασία Η εφαρµογή του Γνωσιακού-Συµπερι φοριστικού µοντέλου ψυχοθεραπείας στη διακοπή του καπνίσµατος Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Το διαθεωρητικό

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη από τη. ηµοσιογράφοι. κα Τατιάνα Στεφανίδου. Είµαι πολλά χρόνια δηµοσιογράφος, από το 1992.

Συνέντευξη από τη. ηµοσιογράφοι. κα Τατιάνα Στεφανίδου. Είµαι πολλά χρόνια δηµοσιογράφος, από το 1992. ΑΞΙΖΕΙ ΝΑ ΤΟ ΙΑΒΑΣΕΙΣ Συνέντευξη από τη δηµοσιογράφο κα Τατιάνα Στεφανίδου ηµοσιογράφοι Χάρης Μιχαηλίδης ηµήτρης Μαρούδας Φένια Πάσσα Αµαλία Τζήµα Λυδία Τούµπη Συντονισµός -επιµέλεια κειµένου Όµιλος δηµοσιογραφίας

Διαβάστε περισσότερα

Η χαμηλή αυτοπεποίθηση - Βοηθείστε το παιδί σας. Επιμέλεια football-academies Τρίτη, 27 Μάρτιος 2012

Η χαμηλή αυτοπεποίθηση - Βοηθείστε το παιδί σας. Επιμέλεια football-academies Τρίτη, 27 Μάρτιος 2012 Εισηγήσεις που μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά σας - Μια μαγική λέξη που κάνει τους ανθρώπους και κυρίως τα παιδιά να αισθάνονται άνετα, πολύ καλά με τον εαυτό τους και τους άλλους. ΑΠΟΦΥΓΕΤΕ τα αρνητικά

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Γονείς και Έφηβοι Λίγο Πριν τις Πανελλαδικές: Τρόποι Αποδοτικής Μελέτης και Διαχείρισης του Άγχους Τι είναι το Άγχος και τι το Προκαλεί;

Γονείς και Έφηβοι Λίγο Πριν τις Πανελλαδικές: Τρόποι Αποδοτικής Μελέτης και Διαχείρισης του Άγχους Τι είναι το Άγχος και τι το Προκαλεί; Γονείς και Έφηβοι Λίγο Πριν τις Πανελλαδικές: Τρόποι Αποδοτικής Μελέτης και Διαχείρισης του Άγχους Τι είναι το Άγχος και τι το Προκαλεί; Τι είναι το άγχος; Άγχος είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιδρά το

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

«Προγραμματίζοντας την Επιτυχία μας εν μέσω κρίσης»

«Προγραμματίζοντας την Επιτυχία μας εν μέσω κρίσης» ΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΔΙΑΣΥΝΔΕΣΗ 2013 «Προγραμματίζοντας την Επιτυχία μας εν μέσω κρίσης» Δημήτρης Γκόντας Περιβάλλον κρίσης! Τι σημαίνει κρίση; Μισθοί της πείνας. Οικονομικό αδιέξοδο. Ανεργία άνω του 25%, δεν βρίσκω

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών:

Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών: Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών: 1. Αν αισθάνεστε ως γονείς πως δεν έχετε καταφέρει να αντιμετωπίζετε ικανοποιητικά τον θυμό του παιδιού σας, ξεκινήστε να διαβάζετε, να

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ-Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΒΛΕΨΗΣ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Η ακαδημαϊκή επιτυχία συνδέεται με την αναγνωστική ικανότητα καθώς και με τις

ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ-Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΒΛΕΨΗΣ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Η ακαδημαϊκή επιτυχία συνδέεται με την αναγνωστική ικανότητα καθώς και με τις ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ-Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΒΛΕΨΗΣ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Η ακαδημαϊκή επιτυχία συνδέεται με την αναγνωστική ικανότητα καθώς και με τις ικανότητες του γραμματισμού. Έτσι, οι μαθητές με αναπτυγμένες

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 1. Ανάπτυξη και Ενδυνάμωση του Εαυτού 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ: 1.2 Συναισθηματική Εκπαίδευση

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής:

Περίληψη Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Έντυπο Συµµόρφωσης προς το Υπόδειγµα Συγγραφής Μελέτης Περίπτωσης µε Κύρια ιάγνωση ιαταραχή Προσωπικότητας Σηµειώστε: Τίτλος Έναρξη µε "Περιγραφή ατοµικής

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα;

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; Σύντομη περιγραφή διερεύνησης: Σκοπός αυτής της διερεύνησης ήταν να κάνουν κάποιες υποθέσεις

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας Ιωαννίνων Αριθμητικός Γραμματισμός Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη ΘΕΜΑ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ «Προγραμματισμός-Οργάνωση και υλοποίηση μιας διδακτικής ενότητας στον Αριθμητικό Γραμματισμό» ΠΡΟΣΘΕΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Κατανόηση γραπτού λόγου Επίπεδο Γ Τρίτη διδακτική πρόταση Πονοκέφαλος και θυμός Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: 1 διδακτική ώρα ενήλικες κατανόηση της δομής του κειμένου και δείκτες

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

Συμπτώματα συνεξάρτησης

Συμπτώματα συνεξάρτησης Συμπτώματα συνεξάρτησης Οι συνεξαρτητικές συμπεριφορές είναι αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές. Το συνεξαρτητικό άτομο προσπαθεί να βοηθήσει τους άλλους καταστρέφοντας τον εαυτό του. Τέτοιου είδους συμπεριφορές

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

ΨΗΦΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΚΙΝΗΤΗΣ

ΨΗΦΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΚΙΝΗΤΗΣ 1 of 18 4/16/2015 4:11 PM ΨΗΦΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΚΙΝΗΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Το ερωτηματολόγιο αυτό έχει διάφορες ενότητες για τα ψηφιακά παιχνίδια που παίζονται σε συσκευές κινητής τεχνολογίας και ειδικότερα

Διαβάστε περισσότερα

www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point.

www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point. www.thelonaxero.com Η συγκεκριμένη εργασία αφορά την παρουσίαση του βιβλίου «www.thelonaxero.com» με αξιοποίηση του εργαλείου Power Point. Συγγραφέας του βιβλίου είναι η Τζακλίν Ουίλσον και απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσιάσεις με Αντίκτυπο (High Impact Presentations) Χαρίκλεια Τσαλαπάτα 19/10/2015

Παρουσιάσεις με Αντίκτυπο (High Impact Presentations) Χαρίκλεια Τσαλαπάτα 19/10/2015 Παρουσιάσεις με Αντίκτυπο (High Impact Presentations) Χαρίκλεια Τσαλαπάτα 19/10/2015 Τι Είναι μια Παρουσίαση Επικοινωνία σε προφορικό λόγο Η Σημασία του Προφορικού Λόγου (1) Έχει μεγαλύτερη δύναμη από

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος μαθήματος: ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ. Ενότητα 3 Η ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ

Τίτλος μαθήματος: ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ. Ενότητα 3 Η ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ Τίτλος μαθήματος: ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ Ενότητα 3 Η ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ Οι ερωτήσεις στη διδασκαλία Α) Η ερώτηση του εκπαιδευτικού Β) Η ερώτηση του μαθητή Α) Η

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: αστρολογία & σχέσεις 6 μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ: με ποιον τρόπο αγαπάμε 42 ΜΑΘΗΜΑ ΠΕΜΠΤΟ: με

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας

Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας Δρ. Χρήστος Παναγιωτόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδικής και Εφηβικής Ψυχικής

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Ποιός είναι ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί;

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Ποιός είναι ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί; www.agaliazo.gr ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Λεωσθένους 21-23, 18536 Πειραιάς - Τ: 210 4181641 - F: 210 4535343 e: oekk@otenet.gr - www.oekk.gr ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ν. ΑΧΑΙΑΣ Πατρέως 8-10, 26221 Πάτρα - Τ/F: 2610 226122 e:

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΟΙ ΓΟΝΕΙΣ ΤΟΥΣ ΑΓΩΝΕΣ - ΠΡΟΠΟΝΗΣΕΙΣ; Να παρακολουθούν ή όχι οι γονείς τους επίσημους αγώνες;

ΝΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΟΙ ΓΟΝΕΙΣ ΤΟΥΣ ΑΓΩΝΕΣ - ΠΡΟΠΟΝΗΣΕΙΣ; Να παρακολουθούν ή όχι οι γονείς τους επίσημους αγώνες; ΝΑ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΟΙ ΓΟΝΕΙΣ ΤΟΥΣ ΑΓΩΝΕΣ - ΠΡΟΠΟΝΗΣΕΙΣ; Να παρακολουθούν ή όχι οι γονείς τους επίσημους αγώνες; Οι αλματώδεις πρόοδοι συνήθως αποδίδονται από τους γονείς στο ταλέντο και τα εξαιρετικά προσόντα

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά

Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά Αντιμετώπιση και διαχείριση άγχους για τα παιδιά Άρτεμις Τσίτσικα Επίκ. Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Εφηβικής Ιατρικής Παν/μιου Αθηνών Επιστ. Υπεύθυνος Μονάδας Εφηβικής Υγείας (ΜΕΥ) Β Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΦΡΑΦΗ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑΣ ΜΕ Ι ΕΟΛΗΠΤΙΚΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ, ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ ΑΝΑΒΛΗΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΑΓΧΟΥΣ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΜΟΥΜΟΥΛΕΤΣΑ, MSc ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΥΓΕΙΑΣ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΥΤΡΙΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΟΥ 4ετής

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Όλα όσα θέλετε να ξέρετε αν κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι ασθενής

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Όλα όσα θέλετε να ξέρετε αν κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι ασθενής www.agaliazo.gr ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Λεωσθένους 21-23, 18536 Πειραιάς - Τ: 210 4181641 - F: 210 4535343 e: oekk@otenet.gr - www.oekk.gr ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ν. ΑΧΑΙΑΣ Πατρέως 8-10, 26221 Πάτρα - Τ/F: 2610 226122 e:

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Κατανόηση γραπτού λόγου Επίπεδο Β Δεύτερη διδακτική πρόταση Ημερολόγια Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Ενσωμάτωση δεξιοτήτων: Υλικό: 1 διδακτική ώρα παιδιά ή ενήλικες

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΑΜΟΙΒΕΣ, ΠΟΙΝΕΣ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΣΤΗΦΥΣΙΚΗΑΓΩΓΗ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

1 / 13 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 5 ης ηµοτικού. Μάρτιος 2007

1 / 13 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 5 ης ηµοτικού. Μάρτιος 2007 1 / 13 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Έννοιες. Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση.

Έννοιες. Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση. Womens Business Gerasimos Tzamarelos, PhD 27 November 2014 Έννοιες Επιχειρηματικότητα είναι η διαδικασία μέσω της οποίας ένας ή περισσότεροι του ενός ανθρώπου, δημιουργούν και αναπτύσσουν μία επιχείρηση.

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Breaking. Β Προπαιδευτική Παθολογική Νικολαΐδου Βαρβάρα Ειδικευόμενη Παθολογίας

Breaking. Β Προπαιδευτική Παθολογική Νικολαΐδου Βαρβάρα Ειδικευόμενη Παθολογίας Breaking Β Προπαιδευτική Παθολογική Νικολαΐδου Βαρβάρα Ειδικευόμενη Παθολογίας Πώς θα την προσεγγίσετε; Γυναίκα 57 ετών πρόσφατα υποβλήθηκε σε κολονοσκόπηση. Κατά την εξέταση βρέθηκε μάζα μεγέθους 2cm

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος;

Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος; Σύντομη Περιγραφή Διερεύνησης Οξέα (Π. ΤΟΦΗ) Ποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματος; Στόχος της διερεύνησης ήταν να διαφανεί το αν κάποια υγρά επηρεάζουν μέρη του σώματός μας. Αρχικά, θελήσαμε να διερευνήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 1 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ 12 ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ: Ενεργός συμμετοχή (βιωματική μάθηση) ΘΕΜΑ: Παράδοση στο μάθημα των «ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ», για τον τρόπο διαχείρισης των σκληρών δίσκων.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΠΟΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ 2

ΣΚΟΠΟΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ 2 ΣΚΟΠΟΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ 2 Ο σκοπός της συγκεκριµένης µαθησιακής ενότητας είναι να κατανοήσουν οι σπουδαστές τα διαφορετικά επιχειρηµατικά µοντέλα (business models) παροχής υπηρεσιών cloud computing

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙ.ΜΕ.Π.Α Β ΦΑΣΗ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙ.ΜΕ.Π.Α Β ΦΑΣΗ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΦΛΩΡΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙ.ΜΕ.Π.Α Β ΦΑΣΗ: ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Φοιτητής: Παύλου Νικόλαος, Α.Ε.Μ: 2245, Ε Εξάμηνο Σχολείο: 1 ο Πειραματικό

Διαβάστε περισσότερα

Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες

Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες Κωνσταντίνος Ευθυµίου Εισήγηση για την ιηµερίδα: "Εκπαίδευση στην Γνωσιακή - Συµπεριφοριστική Ψυχοθεραπεία" Αθήνα, Αula Φιλοσοφικής Σχολής Εθνικού

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση ναρκωτικών έχει τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις, ωστόσο ο εθισμός στα ναρκωτικά είναι πάθηση που μπορεί να θεραπευτεί.

Η χρήση ναρκωτικών έχει τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις, ωστόσο ο εθισμός στα ναρκωτικά είναι πάθηση που μπορεί να θεραπευτεί. 1 Η χρήση ναρκωτικών έχει τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις, ωστόσο ο εθισμός στα ναρκωτικά είναι πάθηση που μπορεί να θεραπευτεί. Η θεραπεία απεξάρτησης μπορεί να προσφέρει τα μέγιστα στο

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα ΔΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό. Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό. Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Ποιες είναι οι ψυχολογικές Ο όρος «Εξάσκηση Ψυχολογικών Δεξιοτήτων» χρησιμοποιείται

Διαβάστε περισσότερα

Schools for Change Αξιολογήσεις μαθητών και εκπαιδευτικών από τα εκπαιδευτικά εργαστήρια του προγράμματος

Schools for Change Αξιολογήσεις μαθητών και εκπαιδευτικών από τα εκπαιδευτικά εργαστήρια του προγράμματος Schools for Change Αξιολογήσεις μαθητών και εκπαιδευτικών από τα εκπαιδευτικά εργαστήρια του προγράμματος Λίγα λόγια για τις εκπαιδευτικές δράσεις της ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ Στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων της, εδώ

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους)

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) Όνομα Παιδιού: Ναταλία Ασιήκαλη ΤΙΤΛΟΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗΣ: Πως οι παράγοντες υλικό, μήκος και πάχος υλικού επηρεάζουν την αντίσταση και κατ επέκταση την ένταση του ρεύματος

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ. ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού

ΦΙΛΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ. ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΦΙΛΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΕΣ: 3.2. Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων και σχέσεων 3.3 Διαπολιτισμικότητα - Αποδοχή και Διαχείριση

Διαβάστε περισσότερα

Σ.Ε.Π. (Σύνθετο Εργαστηριακό Περιβάλλον)

Σ.Ε.Π. (Σύνθετο Εργαστηριακό Περιβάλλον) ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ: ΝΟΜΟΙ ΙΔΑΝΙΚΩΝ ΑΕΡΙΩΝ με τη βοήθεια του λογισμικού Σ.Ε.Π. (Σύνθετο Εργαστηριακό Περιβάλλον) Φυσική Β Λυκείου Θετικής & Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Νοέμβριος 2013 0 ΤΙΤΛΟΣ ΝΟΜΟΙ ΙΔΑΝΙΚΩΝ ΑΕΡΙΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Πέντε Προτάσεις Αντιμετώπισης των υσκολιών στην Ανάγνωση

Πέντε Προτάσεις Αντιμετώπισης των υσκολιών στην Ανάγνωση Πέντε Προτάσεις Αντιμετώπισης των υσκολιών στην Ανάγνωση Tο φαινόμενο της ανάγνωσης προσεγγίζεται ως ολική διαδικασία, δηλαδή ως λεξιλόγιο, ως προφορική έκφραση και ως κατανόηση. ημήτρης Γουλής Πρώτη Πρόταση

Διαβάστε περισσότερα

«ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ;» Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 2011-2012

«ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ;» Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 2011-2012 «ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ;» Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 2011-2012 1 ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ; Γράφει ο Ηλίας Δερμετζής «Τη ζωή μου χωρίς αριθμούς δεν μπορώ να τη φανταστώ,

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων

Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων Εισηγητές: Μάριος Στυλιανίδης, ΕΔΕ Ανδρέας Θεοδωρίδης, Διευθυντής Σχολείου Ανδρέας Κυθραιώτης, Διευθυντής

Διαβάστε περισσότερα

www.synodoiporos,weebly.com Page 1

www.synodoiporos,weebly.com Page 1 ΓΡΑΦΟΝΤΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ Σε πρώτη φάση διαβάζουμε τουλάχιστον 2 φορές ολόκληρο το κείμενο και φροντίζουμε να το κατανοήσουμε πλήρως. Προσέχουμε ιδιαίτερα τη στάση - άποψη του συγγραφέα και το σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Στρες και τεχνικές διαχείρισής του. Χρήσιμες επισημάνσεις για εκπαιδευτικούς και γονείς

Στρες και τεχνικές διαχείρισής του. Χρήσιμες επισημάνσεις για εκπαιδευτικούς και γονείς Στρες και τεχνικές διαχείρισής του. Χρήσιμες επισημάνσεις για εκπαιδευτικούς και γονείς Ευάγγελος Χ. Καραδήμας Αναπληρωτής Καθηγητής Κλινικής Ψυχολογίας της Υγείας, Πανεπιστήμιο Κρήτης Στην ενότητα που

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

«Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr»

«Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr» Επεξήγηση web site με λογικό διάγραμμα «Δουλεύω Ηλεκτρονικά, Δουλεύω Γρήγορα και με Ασφάλεια - by e-base.gr» Web : www.e-base.gr E-mail : support@e-base.gr Facebook : Like Twitter : @ebasegr Πολλοί άνθρωποι

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η συμπεριφορική θεραπεία ζεύγους συνδέεται με ορισμένες τεχνικές οι οποίες βασίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Ά κύκλος Βιωµατικών Εργαστηρίων Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας µε θέµα: «Άγχος και Κατάθλιψη στην Εκπαίδευση και στην Εργασία»

Ά κύκλος Βιωµατικών Εργαστηρίων Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας µε θέµα: «Άγχος και Κατάθλιψη στην Εκπαίδευση και στην Εργασία» Περίληψη εισήγησης µε θέµα: Τι είναι άγχος και τι κατάθλιψη. Πώς εµφανίζονται στον εκπαιδευτικό και στον επαγγελµατικό χώρο. Το Άγχος και η Κατάθλιψη αποτελούν ίσως δύο από τις πιο πολυσυζητηµένες έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα ιερεύνησης: Ο καιρός

Θέµα ιερεύνησης: Ο καιρός Θέµα ιερεύνησης: Ο καιρός Αντικείµενο της συγκεκριµένης δραστηριότητας είναι η µεθοδική παρατήρηση των καιρικών συνθηκών για ένα σχετικά µεγάλο χρονικό διάστηµα, η καταγραφή και οργάνωση των παρατηρήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του!

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Όλοι οι γονείς, αλλά ιδιαίτερα οι μονογονείς, έχουν ένα άγχος παραπάνω σε ό,τι αφορά την ασφάλεια του παιδιού τους. Μία φίλη διαζευγμένη με ένα κοριτσάκι

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Γ. Μπάρμπας Ε. Γκιργκινούδη θεωρητικό πλαίσιο βασικός πυρήνας

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Μαθηματικά A Δημοτικού Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Το σύγχρονο μαθησιακό περιβάλλον των Μαθηματικών Ενεργή συμμετοχή των παιδιών Μάθηση μέσα από δραστηριότητες Κατανόηση ΌΧΙ απομνημόνευση Αξιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα