ιαταραχές Προσωπικότητας Γ. Ευσταθίου,

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ιαταραχές Προσωπικότητας Γ. Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr"

Transcript

1 ιαταραχές Προσωπικότητας Γ. Ευσταθίου, Παρότι οι απαρχές της ενασχόλησης µε τις διαταραχές προσωπικότητας ουσιαστικά ταυτίζονται µε την έναρξη της καταγεγραµµένης ιστορίας της ψυχοθεραπείας, το γενικό ενδιαφέρον για τις διαταραχές προσωπικότητας είναι σχετικά πρόσφατο (Beck, & Freeman, 1990). Παρόλα αυτά, στο DSM-I (APA, 1952) περιγράφονταν ήδη 27 διαταραχές προσωπικότητας, ενώ στο DSM-II (APA, 1962) συνέχισαν να περιλαµβάνονται 12 διαταραχές προσωπικότητας. Ωστόσο στις δύο πρώτες εκδόσεις του DSM οι διαταραχές προσωπικότητας περιγράφονταν µε πολύ γενικούς και ασαφείς όρους. Σαφέστερα κριτήρια και συγκεκριµένα συµπτώµατα περιγράφονται στο DSM-III (APA, 1980), όπου και οι διαταραχές προσωπικότητας κωδικοποιούνται για πρώτη φορά ξεχωριστά στον Άξονα ΙΙ. Ένα από τα κυριότερα προβλήµατα των διαταραχών προσωπικότητας δεν αφορά τόσο στη σηµαντική αλληλοεπικάλυψη µε τις διαταραχές του Άξονα Ι, αλλά στη σηµαντική αλληλοεπικάλυψη µέσα στον ίδιο τον Άξονα ΙΙ. Ο µέσος όρος διαγνώσεων στον Άξονα ΙΙ ανά θεραπευόµενο ήταν 2,8 στην έρευνα των Zanarini et al. (1987), ενώ σύµφωνα µε τους των Widiger et al. (1986) ο µέσος όρος διαγνώσεων ήταν 3,75. Ο Morey (1988) υποστηρίζει ότι η αλληλοεπικάλυψη αυτή επιτάθηκε µε την έκδοση του DSM-IIIR (APA, 1987) και το πρόβληµα αυτό λήφθηκε σοβαρά υπόψη κατά την αναθεώρηση των κριτηρίων του DSM-IV (APA, 1995), χωρίς ωστόσο να µπορούµε να υποστηρίξουµε ότι το πρόβληµα έχει λυθεί (Derksen, 1995). Οι κύριες αλλαγές στο DSM-IV περιορίζονται σε κάποιες αλλαγές στα κριτήρια της Αντικοινωνικής και της Οριακής διαταραχής προσωπικότητας. Επίσης, η Παθητική Επιθετική διαταραχή της προσωπικότητας (η οποία αφορά σε ένα σταθερό πρότυπο στάσεων αρνητισµού και παθητικής αντίστασης προς τις απαιτήσεις για ικανοποιητική απόδοση σε κοινωνικά και εργασιακά πλαίσια) διαγράφηκε από την ταξινόµηση και µεταφέρθηκε στο ειδικό παράρτηµα όπου περιγράφονται διαταραχές για περαιτέρω έρευνα. Στο ίδιο παράρτηµα προστέθηκε η Καταθλιπτική διαταραχή της προσωπικότητας, η οποία αφορά σε ένα σταθερό πρότυπο καταθλιπτικών γνωσιών και συµπεριφορών. Οι διαταραχές προσωπικότητας στο DSM-IV κατατάσσονται σε τρεις κατηγορίες, οι οποίες καθορίστηκαν βάσει περιγραφικών οµοιοτήτων. Στον Πίνακα 1 παρουσιάζονται οι διαγνώσεις που εντάσσονται στις τρεις κατηγορίες µαζί µε µία σύντοµη περιγραφή των βασικών χαρακτηριστικών της κάθε µίας. Τονίζεται ότι η εγκυρότητα της κατηγοριοποίησης στις τρεις αυτές κατηγορίες δεν έχει επιβεβαιωθεί κατά συστηµατικό τρόπο και ότι συχνά παρατηρείται το φαινόµενο ένα άτοµο να εµφανίζει ταυτόχρονα διαταραχές προσωπικότητας που ανήκουν σε διαφορετικές κατηγορίες. Πίνακας 1. Οι διαταραχές προσωπικότητας στο DSM-IV: ιαγνωστικές κατηγορίες και βασικά περιγραφικά χαρακτηριστικά Κατηγορία Α : Περίεργοι, εκκεντρικοί Παρανοειδής Έλλειψη εµπιστοσύνης και καχυποψία. Απόδοση αρνητικών κινήτρων στη συµπεριφορά των άλλων. Σχιζοειδής Αποµάκρυνση από τις κοινωνικές σχέσεις. Περιορισµένο εύρος συναισθηµατικής έκφρασης. Σχιζοτυπική Έντονη δυσφορία στις στενές διαπροσωπικές σχέσεις. Γνωστικές ή αντιληπτικές διαστρεβλώσεις. Εκκεντρική συµπεριφορά. Κατηγορία Β : ραµατικοί, συναισθηµατικοί, παρορµητικοί Αντικοινωνική Οριακή Αστάθεια στις διαπροσωπικές σχέσεις, στην εικόνα του εαυτού και στο συναίσθηµα. Έντονη παρορµητικότητα. Οιστριονική Υπερβολική έκφραση συναισθήµατος και αναζήτηση προσοχής. Ναρκισσιστική Αίσθηση προσωπικού µεγαλείου. Ανάγκη για θαυµασµό. Έλλειψη ενσυναίσθησης. Κατηγορία Γ : Αγχώδεις, φοβισµένοι Αποφευκτική Κοινωνική αναστολή. Αισθήµατα αναξιότητας. Υπερβολική ευαισθήσια στην αρνητική κριτική. Εξαρτητική Συµπεριφορές υποταγής και προσκόλλησης. Ιδεοψυχαναγκαστική Εµµονή µε την τάξη. Τελειοθηρία. Ανάγκη για έλεγχο. Μη καθοριζόµενη Μεικτή συµπτωµατολογία ή συµπτωµατολογία που δεν ανήκει σε µία από τις παραπάνω διαγνώσεις (π.χ. παθητική-επιθετική διαταραχή της προσωπικότητας). 1

2 Οι διαταραχές προσωπικότητας στο DSM IV ταξινοµούνται στον Άξονα ΙΙ, όπου κωδικοποιούνται και συγκεκριµένα δυσπροσαρµοστικά χαρακτηριστικά προσωπικότητας που δεν ικανοποιούν τα κριτήρια για τη διάγνωση µίας διαταραχής της προσωπικότητας. Η διάγνωση µίας διαταραχής προσωπικότητας σπάνια δίνεται σε παιδιά ή εφήβους, καθώς πρέπει να υπάρχουν επαρκή στοιχεία που να υποδεικνύουν ότι το παρατηρούµενο πρότυπο δεν περιορίζεται στο συγκεκριµένο αναπτυξιακό στάδιο. Ως χαρακτηριστικά προσωπικότητας στο DSM-IV ορίζονται τα σταθερά πρότυπα αντίληψης, σχετίζεσθαι και σκέψης για το περιβάλλον και τον εαυτό, τα οποία εκδηλώνονται σε ένα µεγάλο εύρος κοινωνικών και προσωπικών πλαισίων. Μόνο όταν τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας είναι άκαµπτα και δυσλειτουργικά και προκαλούν σηµαντική λειτουργική µειονεξία ή υποκειµενική δυσφορία συνιστούν διαταραχή της προσωπικότητας. Ως διαταραχή προσωπικότητας στο DSM-IV ορίζεται ένα σταθερό πρότυπο εσωτερικής εµπειρίας και συµπεριφοράς το οποίο αποκλίνει σηµαντικά από τις προσδοκίες που καθορίζονται από την κουλτούρα του ατόµου και εκδηλώνεται τουλάχιστον σε δύο από τις παρακάτω περιοχές: Σκέψη, συναίσθηµα, διαπροσωπική λειτουργικότητα ή έλεγχο των παρορµήσεων. Αυτό το σταθερό πρότυπο είναι άκαµπτο και εµµένον σε ένα µεγάλο εύρος κοινωνικών και προσωπικών καταστάσεων. Οδηγεί σε κλινικά σηµαντική δυσφορία ή µειονεξία στην κοινωνική, την εργασιακή ή σε κάποια άλλη σηµαντική περιοχή της λειτουργικότητας. Το πρότυπο είναι σταθερό και χαρακτηρίζεται από µακρά διάρκεια και η έναρξή του ανιχνεύεται τουλάχιστον στην εφηβεία ή στην πρώτη νεότητα. Οι διαταραχές προσωπικότητας συνήθως διακρίνονται από τις διαταραχές συµπτωµάτων (τις διαταραχές δηλαδή του Άξονα Ι), βάσει µίας σειράς γενικεύσεων οι οποίες δεν ισχύουν σε όλες τις περιπτώσεις (Derksen, 1995). Θα µπορούσαµε να πούµε ότι ισχύουν σε µεγάλο βαθµό αν συγκρίνουµε τις διαταραχές προσωπικότητας µε µία αγχώδη διαταραχή, αλλά όχι αν τις συγκρίνουµε µε τη σχιζοφρένεια (που επίσης κωδικοποιείται στον Άξονα Ι). Οι γενικεύσεις αυτές θα µπορούσαν να συνοψισθούν στα ακόλουθα τέσσερα σηµεία: 1. Οι διαταραχές προσωπικότητας αφορούν σε µακροχρόνια πρότυπα, τα οποία εντοπίζονται ήδη στην εφηβεία και είναι σχετικώς ανεξάρτητα από το κοινωνικό πλαίσιο. 2. Σε αντίθεση µε τις διαταραχές συµπτωµάτων, οι διαταραχές προσωπικότητας είναι συνήθως εγωσυντονικές, δηλαδή το άτοµο µπορεί να µην τις θεωρεί πρόβληµα. 3. Η θεραπεία των διαταραχών προσωπικότητας είναι πολύ πιο δύσκολη. Συγκριτικά οι διαταραχές συµπτωµάτων είναι εκ φύσεως πιο παροδικές. 4. Οι διαταραχές προσωπικότητας είναι «θεµελιώδεις» και αφορούν την ολότητα του ατόµου. Γνωσιακή συµπεριφοριστική ψυχοθεραπεία και διαταραχές προσωπικότητας Η αρχική σύλληψη της γνωσιακής ψυχοθεραπείας από τον A. T. Beck αφορούσε κυρίως σε µία βραχεία, εστιασµένη στο πρόβληµα µορφή ψυχοθεραπείας για την κατάθλιψη, παρότι ο Beck σηµείωσε εξαρχής τις δυνατές εφαρµογές της στις αγχώδεις διαταραχές (Beck, 1967). Σήµερα η γνωσιακή ψυχοθεραπεία έχει το χαρακτήρα µίας ενεργητικής, κατευθυντικής, βραχείας, δοµηµένης ψυχοθεραπευτικής προσέγγισης µε ποικίλες εφαρµογές όπως η κατάθλιψη (Beck, Rush, Shaw, & Emery, 1979), οι αγχώδεις διαταραχές (Beck, Emery, & Greenberg, 1985), οι διαταραχές της παιδικής και εφηβικής ηλικίας (Ronnen, 1999), η χρήση ουσιών (Beck, Wright, & Newman, 1993), η παρέµβαση στην κρίση (Dattilio, & Freeman, 1994), τα προβλήµατα ζεύγους (Dattilio, & Padesky, 1995), τα σωµατικά προβλήµατα, οι διαταραχές πρόσληψης τροφής, οι σεξουαλικές δυσλειτουργίες, οι ψυχώσεις, τα προβλήµατα της τρίτης ηλικίας, η παθολογική ενασχόληση µε τα τυχερά παιχνίδια κλπ. (Dryden, & Rentoul, 1991 Hawton, Salkovskis, Kirk, & Clark, 1989 Salkovskis, 1996). Οι Beck και Freeman (1990) σηµειώνουν ότι η συνηθισµένη µορφή της γνωσιακής ψυχοθεραπείας συχνά είναι αναποτελεσµατική στις διαταραχές προσωπικότητας. Ωστόσο στη θεραπεία των διαταραχών της προσωπικότητας χρησιµοποιούνται διάφορα συστατικά της γνωσιακής θεραπείας για τις διαταραχές συµπτωµάτων, όπως έµφαση στην κοινή απόφαση θεραπευτή θεραπευόµενου για τους στόχους, στην επίλυση προβληµάτων, στην τροποποίηση των δυσλειτουργικών σκέψεων, πεποιθήσεων και συµπεριφορών και στην εκπαίδευση του θεραπευόµενου να γίνει θεραπευτής του εαυτού του για να προληφθούν οι υποτροπές (J. S. Beck, 1996). Οι Beck και Freeman (1990) αναφέρουν ότι οι διαταραχές προσωπικότητας συχνά συγκαταλέγονται στις πιο δύσκολες κλινικές περιπτώσεις: Η φύση του προβλήµατος είναι συνήθως µακροχρόνια. Οι θεραπευόµενοι συνήθως διστάζουν να αποταθούν για ψυχοθεραπεία και όταν το κάνουν συχνά έχουν ως αίτηµα κάποια διαταραχή του Άξονα Ι η οποία είτε απλώς συνυπάρχει µε τη διαταραχή στον Άξονα ΙΙ είτε προκύπτει δευτερογενώς από αυτή. Σε άλλες περιπτώσεις προσέρχονται σε θεραπεία λόγω της πίεσης από κάποιο σηµαντικό πρόσωπο της ζωής τους και γενικώς διστάζουν ή δυσκολεύονται να 2

3 προχωρήσουν στις απαραίτητες αλλαγές. Αυτό συµβαίνει επειδή συχνά θεωρούν τις δυσκολίες που συναντούν ως ξένες προς τον εαυτό τους και γενικώς µη σχετιζόµενες µε τη δική τους συµπεριφορά ή συµµετοχή. Οι ίδιοι συγγραφείς αναφέρουν ότι µία ακραιφνώς γνωσιακή προσέγγιση προκειµένου να «πεισθούν» οι θεραπευόµενοι να αλλάξουν τα σχήµατά τους δεν αρκεί. Επίσης δεν αρκεί µία σειρά µεµονωµένων συστηµατικών παρεµβάσεων για το κάθε ένα από τα προβλήµατα του θεραπευόµενου (π.χ. εκπαίδευση στον έλεγχο των παρορµήσεων, σε κοινωνικές δεξιότητες ή στην κατάλληλη έκφραση του θυµού κλπ.). Οι γνωσιακοί θεραπευτές συµφωνούν µε τους ψυχαναλυτές ότι είναι πιο αποτελεσµατικό να εντοπιστούν και να τροποποιηθούν τα «πυρηνικά» προβλήµατα του θεραπευόµενου, µε κύριο σηµείο διαφωνίας των δύο σχολών το γεγονός ότι οι γνωσιακοί θεραπευτές θεωρούν ότι οι διαδικασίες και τα παράγωγά αυτών των «πυρηνικών» δοµικών στοιχείων της προσωπικότητας εµπίπτουν σε µεγάλο βαθµό στη συνειδητότητα του ατόµου και ότι µε την κατάλληλη εκπαίδευση µπορούν να γίνουν ακόµη πιο προσβάσιµα στην συνειδητότητα του ατόµου. Τα «πυρηνικά» δοµικά αυτά χαρακτηριστικά στη γνωσιακή ψυχοθεραπεία ονοµάζονται σχήµατα. Κύρια διαφορά της γνωσιακής ψυχοθεραπείας των διαταραχών προσωπικότητας σε σχέση µε την αντιµετώπιση των διαταραχών συµπτωµάτων είναι ότι η θεραπεία εστιάζεται στα σχήµατα, δηλαδή θεραπευτικός στόχος είναι η τροποποίηση των δυσλειτουργικών σχηµάτων που ευθύνονται για τη διαταραχή, χωρίς όµως να παραµελούνται τα συµπτώµατα (Beck, & Freeman, 1990 Young, 1990). H φύση των διαταραχών προσωπικότητας Κατά την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους εµφανίστηκαν µία σειρά προτύπων λειτουργίας, τα οποία περιλαµβάνουν συµπεριφορές όπως η ανταγωνιστικότητα, η εξαρτητικότητα, η καχυποψία, η δραµατοποίηση, η άσκηση ελέγχου, η αποµόνωση, η υπερτίµηση του εαυτού κλπ. Όλοι οι άνθρωποι χρησιµοποιούν πολλές από τις στρατηγικές αυτές µε προσαρµοστικό τρόπο σε συγκεκριµένες περιστάσεις. Για παράδειγµα, είναι χρήσιµο για έναν αθλητή να είναι ανταγωνιστικός, για ένα ρήτορα να δραµατοποιεί προκειµένου να γίνει πιο πειστικός ή για έναν επιχειρηµατία που πρόκειται να υπογραψει ένα συµβόλαιο να είναι καχύποπτος. Τα άτοµα που παρουσιάζουν διαταραχές προσωπικότητας εκδηλώνουν τα ίδια πρότυπα λειτουργίας, αλλά τείνουν κατά συστηµατικό τρόπο να υπερχρησιµοποιούν έναν µικρό αριθµό στρατηγικών κατά τρόπο άκαµπτο και καταναγκαστικό, ακόµα και όταν η χρήση των στρατηγικών αυτών προφανώς αντιβαίνει στο συµφέρον τους. υσκολεύονται να εκτιµήσουν τις καταστάσεις και να επιλέξουν την κατάλληλη στρατηγική από το πλήρες εύρος των διαθέσιµων στρατηγικών (J. S. Beck, 1996). Ωστόσο είναι σηµαντικό να σηµειωθεί ότι δεν εκδηλώνουν συναισθηµατική δυσφορία όλα τα άτοµα που τείνουν συστηµατικά να χρησιµοποιούν ένα περιορισµένο αριθµό προσαρµοστικών στρατηγικών. Ορισµένα αναζητούν περιβάλλοντα που είναι συµβατά µε τις χαρακτηριστικές στρατηγικές που χρησιµοποιούν, ενώ σε άλλες περιπτώσεις τα άτοµα αυτά δεν βιώνουν τα ίδια συναισθηµατική δυσφορία, αλλά προκαλούν συναισθηµατική δυσφορία στα άτοµα του περιβάλλοντός τους (Beck, & Freeman, 1990). Σχήµατα, πρότυπα και προσωπικότητα Στην αρχική διατύπωση της θεωρίας του Beck τα σχήµατα ορίζονται ως τα σχετικώς σταθερά γνωστικά πρότυπα που υπάρχουν σε κάθε άτοµο, τα οποία αποτελούν τη βάση των ερµηνειών που κάνει για τις διάφορες καταστάσεις (Beck et al., 1979). Περιεχόµενο των σχηµάτων αποτελούν οι πεποιθήσεις, οι οποίες καθορίζουν τον τρόπο µε τον οποίο το άτοµο αντιλαµβάνεται τον εαυτό του, τον κόσµο και τους άλλους (Beck, 1967 βλ. και Παπακώστας, 1994, σελ ). Η κάθε κατάσταση αποτελείται από πλήθος ερεθισµάτων. Τα αισθητηριακά δεδοµένα από µόνα τους έχουν µικρή αξία για να αποκτήσουν πληροφοριακή αξία και να µετατραπούν σε εµπειρίες, πρέπει να νοηµατοδοτηθούν (Beck, & Freeman, 1990). Το άτοµο αντιλαµβάνεται και νοηµατοδοτεί µία κατάσταση, αφού επιλέξει ορισµένα στοιχεία της και τα συνθέσει µε το δικό του τρόπο. Υπάρχουν σηµαντικές διατοµικές διαφορές ως προς τον τρόπο µε τον οποίο νοηµατοδοτείται µία κατάσταση η ίδια κατάσταση διαµορφώνεται µε διαφορετικό τρόπο και αποκτά διαφορετικό νόηµα στο µυαλό κάθε ανθρώπου (Beck et al., 1979). Για παράδειγµα, δύο µαθητές µιλούν την ώρα του µαθήµατος και ο καθηγητής τους κάνει παρατήρηση ο ένας σκέφτεται ότι η παρατήρηση είναι άδικη και προσβλητική και αντιδρά µε θυµό και δικαιολογίες, ενώ ο άλλος σκέφτεται ότι ήταν απαράδεκτη η συµπεριφορά του, κοκκινίζει και ζητάει συγγνώµη. Οι ενδοατοµικές όµως γνωστικές αντιδράσεις σε διάφορες καταστάσεις παρόµοιου περιεχοµένου παρουσιάζουν σχετική συνέπεια. Ο πρώτος µαθητής του παραπάνω παραδείγµατος πιθανότατα θα αντιδράσει µε παρόµοιο τρόπο αν του υποδειχθεί ένα λάθος του από κάποιον (π.χ. αν 3

4 κάποιος του υποδείξει να περιµένει στην ουρά ενώ αυτός την έχει παρακάµψει, αν η µητέρα του του επισηµάνει ότι είχε αφήσει κατά λάθος το µάτι της κουζίνας αναµµένο κλπ.). Το ίδιο ισχύει αντίστοιχα και για το δεύτερο µαθητή. Στη µεταγενέστερη διατύπωση της θεωρίας του Beck, τα σχήµατα είναι οι βασικές µονάδες της προσωπικότητας από αυτά εξαρτώνται οι γνωστικές και οι συναισθηµατικές διεργασίες και τα κίνητρα του ατόµου (Beck, & Freeman, 1990). Τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας, που στην καθηµερινή ζωή αποδίδονται µε επίθετα (π.χ. εξωστρεφής, µαζεµένος κλπ.) µπορούν να θεωρηθούν ως έκφραση αυτών των εσωτερικών δοµών. Οι εσωτερικές δοµές επηρεάζουν τη νοηµατοδότηση των εµπειριών του ατόµου και η προσωπική αυτή νοηµατοδότηση καθορίζει την έκδηλη συµπεριφορά του. Η προσωπικότητα µπορεί να θεωρηθεί ως µία σχετικά σταθερή οργάνωση, αποτελούµενη από πρότυπα και συστήµατα. Τα πρότυπα που αποτελούνται από στενά συνδεδεµένες δοµές (σχήµατα) ευθύνονται για την ακολουθία η οποία λαµβάνει χώρα από τη στιγµή που ένα ερέθισµα φτάνει στις αισθήσεις µέχρι την εµφανή συµπεριφορά που θα ακολουθήσει την εµφάνισή του. Το κάθε άτοµο έχει διαφορετικό προφίλ προσωπικότητας, το οποίο συνίσταται από το διαφορετικό βαθµό πιθανότητας να αντιδράσει µε συγκεκριµένο τρόπο, σε συγκεκριµένο βαθµό, σε µία συγκεκριµένη κατάσταση. Το 1996 ο Beck διατύπωσε την άποψη ότι τα πρότυπα αποτελούν ένα δίκτυο γνωστικών, συναισθηµατικών, κινητοποιητικών και συµπεριφορικών στοιχείων, τα οποία αντιστοιχούν στα συστήµατα της προσωπικότητας (γνωστικό, συναισθηµατικό, κινητοποιητικό και συµπεριφορικό) τα συστήµατα αυτά είναι σχεδιασµένα ώστε να ανταποκρίνονται σε συγκεκριµένες απαιτήσεις ή προβλήµατα. Αν ένα συγκεκριµένο πρότυπο είναι υπερβολικά ενεργοποιηµένο, εµφανίζονται οι συγκεκριµένες δυσκολίες που σχετίζονται µε το περιεχόµενό του (Newell, & Dryden, 1991). Προκειµένου να εξηγήσει ο Beck την ενεργοποίηση του δικτύου των προτύπων εισήγαγε την έννοια του κατευθυντικού (orienting) σχήµατος, το οποίο όταν το άτοµο αντιλαµβάνεται το εκλυτικό ερέθισµα ή προσεγγίζει (τοπικά ή χρονικά) σε αυτό, νοηµατοδοτεί το ερέθισµα και ενεργοποιεί το σχετικό πρότυπο. Αφού ενεργοποιηθεί το πρότυπο, ενεργοποιούνται και τα διάφορα υποσυστήµατα του προτύπου µε τα σχήµατά τους (γνωστικά, συναισθηµατικά, κινητοποιητικά και συµπεριφορικά σχήµατα), τα οποία παράγουν συγχρονισµένες γνωστικές, συναισθηµατικές και συµπεριφορικές αντιδράσεις στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος και επιτρέπουν την πραγµατοποίηση εσωτερικών στόχων και επιταγών. Τα γνωσιακά σχήµατα αφορούν τις αφαιρετικές διεργασίες, την ερµηνεία και την ανάκληση τα συναισθηµατικά σχήµατα ευθύνονται για τη βίωση συναισθηµάτων τα κινητοποιητικά σχήµατα σχετίζονται µε τις επιθυµίες τα σχήµατα δράσης προετοιµάζουν για δράση τα σχήµατα ελέγχου εµπλέκονται στην αυτοπαρατήρηση και την προώθηση ή την παρεµπόδιση της δράσης. Για παράδειγµα, όταν ένα άτοµο αξιολογεί µία κατάσταση ως απειλητική (γνωσιακό σχήµα), αισθάνεται φόβο (συναισθηµατικό σχήµα), θέλει να ξεφύγει από αυτήν (κινητοποιητικό σχήµα) και προετοιµάζεται να φύγει (συµπεριφορικό σχήµα) αν κρίνει ότι η φυγή είναι καλή λύση για τη συγκεκριµένη κατάσταση (σχήµα συνειδητού ελέγχου), προχωράει στην πραγµατοποίησή της (συµπεριφορά). Τα σχήµατα είναι ιεραρχικά οργανωµένα αυτή η οργάνωση προχωράει από τις πιο συγκεκριµένες και περιστασιακές πεποιθήσεις, σε όλο και ευρύτερες, περίπλοκες και γενικότερες. Πέραν της ταξινόµησης των σχηµάτων βάσει της λειτουργίας και του περιεχοµένου τους σε γνωσιακά, συναισθηµατικά, κινητοποποιητικά, δράσης και ελέγχου, τα σχήµατα διακρίνονται σε βασικά (ή πυρηνικά) και εξαρτώµενα. Τα εξαρτώµενα σχήµατα διατυπώνονται µε υποθετικούς όρους (π.χ. «Αν κάποιος έχει κακή διάθεση, σηµαίνει ότι είναι θυµωµένος µαζί µου», «Αν κάνω λάθος, οι άλλοι θα µε κατακρίνουν» κλπ), ενώ τα βασικά σχήµατα µε πιο γενικούς όρους (π.χ. «Είµαι ανεπιθύµητος», «Είµαι άχρηστος» κλπ.). Ιδιότητες των σχηµάτων Τα σχήµατα µπορούν να περιγραφούν και βάσει ορισµένων ιδιοτήτων τους: (1) το εύρος (ένα σχήµα µπορεί να είναι γενικό ή συγκεκριµένο), (2) την ευκαµψία, που αναφέρεται στο βαθµό δυσκολίας της τροποποίησής τους (εύκαµπτα και άκαµπτα σχήµατα), (3) την πυκνότητα, που αναφέρεται στο πόσο επηρεάζουν τη γνωστική οργάνωση, (4) την ισχύ, που αφορά στο επίπεδο ενεργοποίησής τους σε µία δεδοµένη στιγµή (Beck, & Freeman, 1990) (5) τη σηµασία που θεωρεί το άτοµο ότι έχουν για την προσωπική του ευηµερία, (6) την ηλικία κατά την οποία σχηµατίστηκαν, (7) πόσο ισχυρά και από ποιους έχουν ενισχυθεί και (8) την προηγούµενη εµπειρία του ατόµου σχετικά µε τη σηµασία τους (Freeman, & Dattilio, 1994). Παρότι οι αυτόµατες σκέψεις, τα συναισθήµατα και οι επιθυµίες περνούν από το χώρο του συνειδητού, έστω και στιγµιαία, τα σχήµατα που τις υπαγορεύουν δεν είναι συνειδητά ωστόσο, µπορούµε, µέσω ενδοσκoπικών µεθόδων, να ανακαλύψουµε το περιεχόµενό τους και, µέσω συνειδητών διαδικασιών, όπως ο εντοπισµός, η αναγνώριση και ο έλεγχος της εγκυρότητας, να τα αλλάξουµε ή να τροποποιήσουµε τη δράση τους (Beck, & Freeman, 1990). 4

5 Το γνωστικό σύστηµα Το γνωστικό σύστηµα αναλαµβάνει τις λειτουργίες που σχετίζονται µε την επεξεργασία πληροφοριών και τη νοηµατοδότηση των εµπειριών, µέσω της επιλογής των ερεθισµάτων, της προσοχής, της µνήµης και της ανάκλησης. Η διαδικασία επεξεργασίας των πληροφοριών συνήθως δε γίνεται µε συνειδητό τρόπο, όµως το άτοµο µπορεί να έχει επίγνωση του περιεχοµένου της. Οι βασικές δοµές του γνωστικού συστήµατος είναι τα γνωσιακά σχήµατα, τα οποία αποτελούν ένα υποσύστηµα «νοηµατοδότησης εµπειριών». Αυτά τα γνωσιακά σχήµατα αντιστοιχούν στην αρχική έννοια του σχήµατος που εισήγαγε ο Beck (1967). Οι αναµνήσεις γεγονότων του παρελθόντος, ακόµα και όταν δεν είναι συνειδητές, συµβάλλουν στη νοηµατοδότηση των παρουσών εµπειριών. Όταν ενεργοποιείται ένα πρότυπο, ενεργοποιούνται και οι µνήµες που σχετίζονται µε το πρότυπο αυτό. Οι έννοιες της αφοµοίωσης και της συµµόρφωσης του Piaget (1970) µπορεί να χρησιµοποιηθούν και για την κατανόηση της λειτουργίας των γνωστικών δοµών σε σχέση µε το περιβάλλον, καθώς και του ρόλου των σχηµάτων σε αυτήν τη διαδικασία. Κατά την αφοµοίωση, όλες οι υπάρχουσες αντιλήψεις και γνωστικές δοµές (γνωσιακά σχήµατα) παραµένουν και εφαρµόζονται για να υπηρετήσουν νέες λειτουργίες (Βοσνιάδου, & Brewer, 1992). Κατά τη συµµόρφωση, αναπτύσσονται νέες γνωσιακές δοµές (γνωστικά σχήµατα), για να υπηρετήσουν τις ίδιες λειτουργίες, σε νέες καταστάσεις (Freeman, & Dattilio, 1994). Όταν ένα άτοµο έρχεται αντιµέτωπο µε µία κατάσταση, ενεργοποιείται το σχήµα του σχετικά µε την κατάσταση αυτή. Το σχήµα που ενεργοποιείται σε µία συγκεκριµένη κατάσταση µπορεί να ήταν ανενεργό για µεγάλο χρονικό διάστηµα και έναυσµα για την ενεργοποίησή του να αποτελέσει µία συγκεκριµένη εµπειρία που σχετίζεται µε το περιεχόµενό του. Όταν το άτοµο εκδηλώνει µία ψυχική διαταραχή, λαµβάνει χώρα η λεγόµενη γνωσιακή µετατόπιση η ενέργεια µετατοπίζεται από τη φυσιολογική επεξεργασία των πληροφοριών στην δυσλειτουργική επεξεργασία πληροφοριών που υπαγορεύεται από το σχήµα της κάθε ψυχικής διαταραχής. Όταν ένα σχήµα είναι σε λανθάνουσα κατάσταση, δε συµµετέχει στην επεξεργασία των πληροφοριών όταν είναι ενεργοποιηµένο, διέπει την επεξεργασία των πληροφοριών σε όλες της τις φάσεις Beck, & Freeman, 1990). Για παράδειγµα, το σχήµα «δεν µπορώ να τα καταφέρω µόνος µου» µπορεί να µην είναι ενεργοποιηµένο για όσο διάστηµα το άτοµο έχει µία σχέση και να ενεργοποιηθεί όταν η σχέση διαλυθεί το σχήµα «αν δεν τα κάνω όλα τέλεια, θα µε απορρίψουν» µπορεί να ενεργοποιηθεί από µία εµπειρία αποτυχίας. Συνεπώς, οι περιβαλλοντικοί παράγοντες παίζουν σηµαντικό ρόλο στην εκδήλωση των σχηµάτων και καθορίζουν σε µεγάλο βαθµό αν αυτά είναι δυσλειτουργικά. Ένα άτοµο που έχει το σχήµα «εν αξίζω τίποτα, αν δε µε αγαπούν» και ζει σε περιβάλλον όπου λαµβάνει πολλή αγάπη και ενδιαφέρον, µπορεί να µην συναντήσει δυσκολίες εξαιτίας του σχήµατος αυτού (Persons, 1989). Το συναισθηµατικό σύστηµα Το συναισθηµατικό σύστηµα προκαλεί τις διάφορες συναισθηµατικές καταστάσεις, καθώς και τις διακυµάνσεις και τους συνδυασµούς των συναισθηµάτων. Οι συναισθηµατικές αντιδράσεις σχετίζονται µε διάφορες ψυχοβιολογικές αλλαγές, οι οποίες εξυπηρετούν την επιβίωση και την αναπαραγωγή. Μέσω της πρόκλησης συναισθηµάτων ευχαρίστησης και της δυσαρέσκειας, το συναισθηµατικό σύστηµα ενισχύει τις προσαρµοστικές συµπεριφορές. Και το συναισθηµατικό σύστηµα αποτελείται από επιµέρους δοµές, τα συναισθηµατικά σχήµατα, οι οποίες, όταν ενεργοποιούνται, προκαλούν συγκεκριµένες συναισθηµατικές καταστάσεις. Το κινητοποιητικό και το συµπεριφορικό σύστηµα Το κινητοποιητικό και το συµπεριφορικό σύστηµα ευθύνονται για την κινητοποίηση του οργανισµού για δράση ή απραξία. Ο όρος «κινητοποιητικό» δεν αναφέρεται σε εµπρόθετο κίνητρο, αλλά σε αυτόµατες, ακούσιες ορµές, όπως η πείνα, η δίψα, η σεξουαλική ορµή, η αυθόρµητη επιθυµία επίθεσης, φυγής ή αποφυγής των επικίνδυνων καταστάσεων. Τα κινητοποιητικά και συµπεριφορικά σχήµατα ενεργοποιούνται αυτόµατα και ταχύτατα, χωρίς να παρεµβάλλεται εκούσιος και λογικός έλεγχος. Ωστόσο, τα συστήµατα αυτά, παρότι λειτουργούν αυτόµατα, είναι δυνατό να τεθούν υπό τον εκούσιο και συνειδητό έλεγχο του ατόµου. Αυτή η δυνατότητα ελέγχου οφείλεται στο σύστηµα συνειδητού ελέγχου. Το σωµατικό σύστηµα Το σωµατικό σύστηµα συµµετέχει σε µία αντίδραση κυρίως στις περιπτώσεις όπου ενεργοποιείται ένα πρότυπο απειλής. Περιλαµβάνει τις αντιδράσεις του αυτόνοµου νευρικού συστήµατος, των κινητικών και των αισθητηριακών συστηµάτων. Οι αντιδράσεις αυτές µπορεί να σχετίζονται µε την παρόρµηση του ατόµου για φυγή ή µάχη επιπλέον, µπορεί να ερµηνευθούν µε διάφορους τρόπους από το άτοµο. Για παράδειγµα, ο έντονος καρδιακός ρυθµός µπορεί να ερµηνευθεί ως επερχόµενη καρδιακή προσβολή. Το σύστηµα συνειδητού ελέγχου Το σύστηµα συνειδητού ελέγχου απαρτίζεται από πιο συνειδητές, «ώριµες», σκόπιµες επιθυµίες, στόχους και αξίες. Τα στοιχεία του συστήµατος συνειδητού ελέγχου είναι πιο ευέλικτα και λιγότερο 5

6 πρωτόγονα, σε σχέση µε τα στοιχεία του κινητοποιητικού και του συµπεριφορικού συστήµατος. Αυτό το σύστηµα αναλαµβάνει τη λογική επίλυση προβληµάτων, τις µακροπρόθεσµες προβλέψεις και το µελλοντικό σχεδιασµό. Σε αυτό το σύστηµα βασίζεται η αλλαγή που επιδιώκεται κατά την ψυχοθεραπευτική παρέµβαση (αλλαγή αυτόµατων σκέψεων, παρεµπόδιση δυσπροσαρµοστικών παρορµήσεων κλπ.). Η λειτουργία του µπορεί να χαρακτηριστεί ως «µεταγνωστική», καθότι βασίζεται στη «σκέψη σχετικά µε τις σκέψεις». Το σύστηµα συνειδητού ελέγχου είναι σχετικά ανεξάρτητο από το πρότυπο µέσω του συστήµατος αυτού το άτοµο έχει τη δυνατότητα να απενεργοποιήσει το πρότυπο (Beck, 1996). Το σύστηµα ελέγχου παίζει πολύ σηµαντικό ρόλο στην ψυχοθεραπευτική διαδικασία λειτουργεί σε στενή σχέση µε το σύστηµα δράσης, µε στόχο την τροποποίηση και την αναστολή των παρορµητικών αντιδράσεων. Το σύστηµα ελέγχου βασίζεται σε πεποιθήσεις αν θεωρήσουµε ότι οι παρορµήσεις αποτελούν τα «θέλω», το σύστηµα ελέγχου αποτελεί τα «πρέπει» (Beck, & Freeman, 1990). Σε γενικές γραµµές, η λειτουργία των υπόλοιπων συστηµάτων έχει αντανακλαστικό, αυτόµατο χαρακτήρα, ενώ η λειτουργία του συστήµατος συνειδητού ελέγχου λαµβάνει χώρα µε πιο αργό ρυθµό (Beck, 1996). Σε αυτό περιλαµβάνονται έννοιες όπως η βούληση, η επιλογή, οι αξίες κλπ. Αποτελεί το πιο ευέλικτο και προσαρµοστικό σύστηµα της προσωπικότητας, καθότι: Θέτει υπό έλεγχο τις αυτόµατες λειτουργίες του προτύπου, όταν αυτές έρχονται σε σύγκρουση µε τις αξίες και τα συµφέροντα του ατόµου Παρέχει τη δυνατότητα εναλλακτικών θεωρήσεων µίας κατάστασης Υποβάλλει στη δοκιµασία της πραγµατικότητας τα αυθαίρετα συµπεράσµατα και τις αυτόµατες προβλέψεις Επιτρέπει το µακροπρόθεσµο σχεδιασµό, τη θέση στόχων και την αλλαγή στρατηγικών αντιµετώπισης προβληµάτων. Η γένεση των δυσλειτουργικών σχηµάτων 1 Τα δυσλειτουργικά σχήµατα δηµιουργούνται, διατηρούνται και ενδυναµώνονται ως αποτέλεσµα της αλληλεπίδρασης ανάµεσα στη γενετική προδιάθεση, την αρνητική επιρροή άλλων ατόµων και την έκθεσή του ατόµου σε τραυµατικές εµπειρίες Beck, & Freeman, 1990). Ο ρόλος της προδιάθεσης Η θεωρία της εξέλιξης προσφέρει σηµαντικά στοιχεία στην κατανόηση της γένεσης των σχηµάτων. Η διαδικασία της φυσικής επιλογής συνέβαλε στο ταίριασµα κάποιων στερεότυπων µορφών συµπεριφοράς µε τις απαιτήσεις του περιβάλλοντος. Η ποικιλία των γονιδιακών συνδυασµών ευθύνεται σε µεγάλο βαθµό για τις διατοµικές διαφορές ως προς την προσωπικότητα. Για παράδειγµα, συµπεριφορές όπως η αρπαγή και ο ανταγωνισµός ταίριαζαν, υπό την έννοια ότι ήταν λειτουργικές, σε κάποια παλαιότερα, πιο πρωτόγονα, περιβάλλοντα αντιθέτως, στη σηµερινή κοινωνία, τα ίδια χαρακτηριστικά δεν είναι επιθυµητά, ούτε λειτουργικά. Ένα άτοµο που η συµπεριφορά του και η προσωπικότητά του χαρακτηρίζονται από αρπακτικές, επιθετικές και ανταγωνιστικές τάσεις, πιθανότατα θα διαγνωσθεί µε «αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας». Η τάση για ανάληψη έντονης σωµατικής δραστηριότητας (µηχανισµός φυγής ή πάλης) ως αντίδραση σε κάποιο στρεσογόνο παράγοντα ήταν απόλυτα λειτουργική σε κοινωνίες όπου οι στρεσογόνοι παράγοντες (π.χ. επίθεση από άγριο θηρίο) αντιµετωπίζονταν επιτυχώς µε σωµατική δράση στη σηµερινή κοινωνία, όµως, οι στρεσογόνοι παράγοντες είναι πολύ διαφορετικοί (π.χ. εξέταση δύσκολου µαθήµατος, συνέντευξη για πρόσληψη σε εργασία κλπ.) και η σωµατική δραστηριότητα δεν µπορεί να προσφέρει στην αντιµετώπισή τους. Το άτοµο που εκδηλώνει τη σωµατική αντίδραση του στρες σε πολλές καταστάσεις της ζωής του µπορεί να λάβει τη διάγνωση αγχώδους διαταραχής. Ο ρόλος των τραυµατικών εµπειριών Τα άτοµα που παρουσιάζουν εγγενή ευαισθησία σε ορισµένου είδους εµπειρίες (π.χ. απόρριψη, εγκατάλειψη, µαταίωση) µπορεί να αναπτύξουν έντονους φόβους και ισχυρές πεποιθήσεις σχετικά µε αυτές τις εµπειρίες. Ένα άτοµο µε ευαισθησία στην απόρριψη, µπορεί, µέσω κάποιων εµπειριών της παιδικής ηλικίας τις οποίες βιώνει ως τραυµατικές, να διαµορφώσει το σχήµα: «Είµαι ανεπιθύµητος/η» αρχίζει να ερµηνεύει πολλές εµπειρίες ως σύµφωνες µε το σχήµα, µε αποτέλεσµα το σχήµα να ενδυναµώνεται. Σε πολλές περιπτώσεις, τα δυσάρεστα συναισθήµατα που αισθάνεται το άτοµο στο παρόν είναι αντίστοιχα συναισθηµάτων που βίωσε σε τραυµατικές στιγµές του παρελθόντος. Ο θεραπευτής µπορεί να βοηθήσει το άτοµο να ανασύρει από τη µνήµη του την εµπειρία που του θυµίζει όσο το δυνατό 1 Στο παρόν κείµενο, όπου χρησιµοποιείται ο όρος «σχήµα» χωρίς επιθετικό προσδιορισµό, εννοείται «γνωσιακό σχήµα». 6

7 περισσότερο τα άσχηµα συναισθήµατα που νιώθει (Beck et al., 1985). Για παράδειγµα, µία φοιτήτρια που εµφάνιζε έντονη ζήλια απέναντι στο σύντροφό της, ανακάλεσε στιγµές από τη νηπιακή της ηλικία, όταν οι γονείς της την έστειλαν να µείνει µε τον παππού και τη γιαγιά επειδή απέκτησαν δεύτερο παιδί και δεν είχαν χρόνο να τη φροντίζουν το σχήµα που δηµιουργήθηκε από αυτήν την εµπειρία ήταν «Αυτοί που αγαπάω θα µε εγκαταλείψουν επειδή θα αγαπήσουν άλλο άτοµο» και τα συναισθήµατα ζήλιας απέναντι στο σύντροφο έµοιαζαν πολύ µε αυτά που είχε αισθανθεί σε εκείνη τη φάση της ζωής της. Στον Πίνακα 2 παρουσιάζονται παραδείγµατα σχετικά µε το πώς τραυµατικές εµπειρίες της παιδικής ηλικίας µπορούν να συµβάλλουν στη δηµιουργία βασικών πεποιθήσεων του ατόµου. Πίνακας 2. Σχέση συγκεκριµένων εµπειριών της παιδικής ηλικίας µε σύγχρονους φόβους και υποβόσκουσες πεποιθήσεις (Beck et al. 1985) Εµπειρία παιδικής ηλικίας Σηµερινός φόβος Υποβόσκουσα πεποίθηση Όταν ήµουν τεσσάρων χρονών, ο µεγάλος µου αδελφός µε έβρισκε ενοχλητική και µε έδιωχνε Στην Α ηµοτικού, ο δάσκαλος µε ταπείνωσε µπροστά σε όλους Όταν ήµουν έξι χρονών, ο πατέρας µου µε χτύπησε Όταν ήµουν τεσσάρων χρονών, κάποιοι κουβάλησαν στο σπίτι τον πατέρα µου µεθυσµένο Όταν ήµουν πέντε χρονών, ενώ έλειπα σε ταξίδι, το σκυλάκι µου πέθανε Όταν ήµουν έξι χρονών, ο πατριός µου µε ανάγκασε να δουλέψω το Σαββατοκύριακο Όταν ήµουν πέντε χρονών, αποµακρύνθηκα από το σπίτι µου και χάθηκα Όταν ήµουν πέντε χρονών, µε τσάκωσαν να κλέβω χρήµατα Όταν ήµουν έξι χρονών, µε πίεσαν να χρησιµοποιώ το δεξί χέρι, αντί για το αριστερό Όταν ήµουν επτά χρονών, ο πατέρας µου τσακώθηκε µε τη µητέρα µου και έφυγε οριστικά από το σπίτι Φόβος να µιλήσω στον προϊστάµενό µου Φόβος να κάνω ερώτηση στο αµφιθέατρο της σχολής, µήπως ο καθηγητής Ψυχολογίας µε κοροϊδέψει Φόβος µήπως προκαλέσω αναστάτωση στη δουλειά Φοβάµαι µήπως γίνω αλκοολικός Κάποιο µέλος της οικογένειάς µου θα πεθάνει όταν θα πάω ταξίδι Ο εργοδότης µου θα µε βάλει να δουλέψω υπερωρίες και θα µε εκµεταλλευτεί Φόβος ότι θα χαθώ σε ανοικτούς δρόµους Φόβος ότι θα µε κατηγορήσουν για ατιµία Φόβος ότι θα µε απορρίψουν Φόβος ότι, αν διεκδικήσω, οι άλλοι θα µε αφήσουν εν πρέπει να ενοχλώ τα πρόσωπα εξουσίας Τα πρόσωπα εξουσίας θα µε ταπεινώσουν Αν δεν είµαι τέλειος, θα τιµωρηθώ Θα καταντήσω σαν τον πατέρα µου Όταν δεν είµαι κοντά στους άλλους, κάτι κακό θα τους συµβεί Τα πρόσωπα εξουσίας έχουν απόλυτο έλεγχο πάνω µου Πρέπει να ξέρω ακριβώς που πηγαίνω Πρέπει να είµαι 100% τίµιος Πρέπει να αλλάξω για να είµαι αποδεκτή Αν προκαλέσω θυµό στους άλλους, θα µε αφήσουν Ο ρόλος των διαπροσωπικών σχέσεων Μερικές φορές οι δυσλειτουργικές πεποιθήσεις ενισχύονται από τον κοινωνικό περίγυρο. Για παράδειγµα, ένα άτοµο που έχει το σχήµα «αν κάνω έστω και ένα λάθος, σηµαίνει ότι απέτυχα», πιθανότατα θα καταβάλει έντονες προσπάθειες να µην κάνει λάθος ο κοινωνικός του περίγυρος µπορεί να τον θαυµάζει επειδή είναι τόσο επιτυχηµένος και µεθοδικός, µε αποτέλεσµα η συµπεριφορά που απορρέει από το υποβόσκον σχήµα να ενισχύεται. Το άτοµο που έχει ως βασικό σχήµα «αν δεν µε αγαπούν όλοι, δεν αξίζω» µπορεί να συµπεριφέρεται µε υποχωρητικό και αρεστό σε όλους τρόπο ο κοινωνικός περίγυρος µπορεί να θαυµάζει την υποµονή και την καλοσύνη του, µε αποτέλεσµα πάλι να ενισχύεται η συµπεριφορά που προκύπτει από το υποβόσκον σχήµα. Οι γονείς είναι πολύ υπερήφανοι που το παιδί τους είναι τέλειο σε όλα ο δάσκαλος είναι πολύ ευχαριστηµένος που ο µαθητής του δεν προκαλεί ποτέ προβλήµατα στην τάξη ο σύζυγος εξαίρει την καλοσύνη της συζύγου του, επειδή ποτέ δεν παραπονείται η παρέα θεωρεί ότι η κοπέλα που συνεχώς λέει αστεία και ανέκδοτα είναι πάρα πολύ ευχάριστη. Όλες οι παραπάνω συµπεριφορές, οι οποίες θεωρούνται αρεστές και επιθυµητές στον κοινωνικό περίγυρο, µπορεί να υπαγορεύονται από δυσλειτουργικά σχήµατα. Η ενίσχυση που λαµβάνουν από τους άλλους συντείνει στη διατήρησή τους και στην ενδυνάµωση των υφερπόντων σχηµάτων. Η αλληλεπίδραση των υπαρχουσών γνωστικών δοµών (σχηµάτων) µε τις διαπροσωπικές εµπειρίες και τα τραυµατικά γεγονότα είναι αµοιβαία: Το υπάρχον σχήµα καθορίζει σε µεγάλο βαθµό την ποιότητα 7

8 των διαπροσωπικών εµπειριών καθώς και ποια γεγονότα θα εκληφθούν ως τραυµατικά οι διαπροσωπικές εµπειρίες και τα τραυµατικά γεγονότα, από την άλλη, ακριβώς επειδή το περιεχόµενό τους έχει καθοριστεί σε µεγάλο βαθµό από το περιεχόµενο του σχήµατος, το επηρεάζουν, επιβεβαιώνοντάς το και ενδυναµώνοντάς το. Βέβαια, υπάρχουν και περιπτώσεις όπου το άτοµο καταφέρνει να αλλάξει το περιεχόµενο των βασικών του πεποιθήσεων αυτό επιτυγχάνεται µέσω εµπειριών και διαπροσωπικών επαφών που διαψεύδουν το περιεχόµενό των πεποιθήσεων αυτών, καθώς δίνουν στο άτοµο την ευκαιρία να εκτεθεί σε εµπειρίες που είναι ασύµβατες µε αυτές. Επιπλέον, η γνωσιακή προσέγγιση υποστηρίζει ότι τα δυσλειτουργικά πρότυπα σκέψης µπορούν να τροποποιηθούν µέσω της ψυχοθεραπείας, αν το άτοµο καθοδηγηθεί ώστε να αµφισβητήσει το περιεχόµενό τους, να εκτεθεί σε εµπειρίες που θα επιτρέψουν να ελεγχθεί η εγκυρότητά τους και να σχηµατίσει και να ενδυναµώσει, βάσει των νέων δεδοµένων του, πιο λειτουργικές αντιλήψεις. Εκτός από τις διαπροσωπικές σχέσεις και τις τραυµατικές εµπειρίες, ποικίλοι άλλοι παράγοντες επιτρέπουν και προάγουν τη διατήρηση των σχηµάτων. Σε αυτούς ανήκουν οι γνωσιακές παραποιήσεις, οι οποίες αποτελούν αλλοιωµένο τρόπο διεργασίας των εµπειριών, αλλά και µία σειρά άλλων παραγόντων (βλ. Πίν. 3). Πίνακας 3. Παράγοντες που επιτρέπουν και προάγουν τη διατήρηση των σχηµάτων (Beck et al. 1985) Αυτοεκπληρούµενη προφητεία: Συχνά ο θεραπευόµενος, χωρίς να το καταλαβαίνει και να το επιθυµεί, δηµιουργεί συνθήκες που επιβεβαιώνουν τις βασικές του πεποιθήσεις. Για παράδειγµα, ο υπάλληλος που υποψιάζεται ότι θα τον απολύσουν, γίνεται επιθετικός στον εργασιακό του χώρο επειδή θεωρεί ότι είναι άδικο να απολυθεί και τελικά απολύεται εξαιτίας της επιθετικής του συµπεριφοράς. Αδυναµία ελέγχου της πραγµατικότητας: Το άτοµο αδυνατεί να ελέγξει αν οι πεποιθήσεις του ευσταθούν. Το άτοµο που φοβάται ότι, αν ανοιχτεί στους άλλους, οι άλλοι θα αδιαφορήσουν, αν τολµήσει να προσπαθήσει να το κάνει, µπορεί να διαπιστώσει ότι είχε άδικο. Ωστόσο, συνήθως τα άτοµα µε δυσκολίες δεν τολµούν να ελέγξουν στην πράξη τις σκέψεις τους, µε αποτέλεσµα να στερούν από τον εαυτό τους πιθανές διορθωτικές εµπειρίες. Ένας από τους σκοπούς της θεραπείας είναι ο θεραπευόµενος, σε συνεργασία µε το θεραπευτή, να σχεδιάσει κατάλληλες διορθωτικές εµπειρίες και να τολµήσει να προβεί στην πραγµατοποίησή τους. Εσφαλµένη απόδοση αιτίων: Συχνά το άτοµο αποδίδει τα προβλήµατά του σε λάθος αιτίες, µε αποτέλεσµα οι πραγµατικές αιτίες να παραµένουν και να συνεχίζουν να δρουν ανέπαφες. Για παράδειγµα, µία νεαρή γυναίκα, τον πρώτο µήνα στη δουλειά της αισθάνθηκε έντονο άγχος στον εργασιακό χώρο και ήθελε να παραιτηθεί απέδωσε το άγχος της στην κακή συνεργασία και την κριτική των συναδέλφων, ενώ στην πραγµατικότητα οφειλόταν στο γεγονός ότι ήταν η πρώτη της εργασιακή εµπειρία, η οποία είχε ενεργοποιήσει σχήµατα αδυναµίας και ανικανότητας. Ένας φοιτητής απέδιδε την κακή πορεία των σχέσεών του µε το άλλο φύλο στην ατυχία του στην πραγµατικότητα πίσω από τις συνεχείς αποτυχίες σε αυτόν τον τοµέα βρισκόταν η δυσκολία του να εκφράσει τα θετικά συναισθήµατά του. Αυτο-προπαγάνδα: Μερικές φορές, στα µάτια των άλλων, το άτοµο έχει συνδεθεί απόλυτα µε κάποιες συµπεριφορές χαρακτηριστικές του υποβόσκοντος σχήµατος, µε αποτέλεσµα να δυσκολεύεται να ξεφύγει από αυτήν την εικόνα. Για παράδειγµα, µία κοπέλα που πιστεύει ότι είναι εκ φύσεως άσχηµη, εγκλωβίζεται στην εικόνα της άσχηµης και δεν προσπαθεί καθόλου να βελτιώσει την εµφάνισή της. Ντροπή και υπερηφάνεια: Συχνά το άτοµο δε δοκιµάζει νέες, διορθωτικές εµπειρίες εξαιτίας της ντροπής κάθε καινούργια προσπάθεια συνήθως περικλείει λάθη και αυτά τα λάθη συχνά αποτρέπουν το άτοµο από το να προσπαθήσει. Για παράδειγµα, ο φοιτητής που δεν έχει τολµήσει ποτέ να πλησιάσει κοπέλα, διαιωνίζει την κατάσταση επειδή, λόγω της απειρίας του, µπορεί η προσέγγισή του να µην είναι τέλεια. Στον αντίποδα της ντροπής βρίσκεται η υπερηφάνεια. Το άτοµο θεωρεί ότι γνωρίζει ακριβώς τι πρέπει να κάνει για να αλλάξει η κατάστασή του και αρνείται να δοκιµάσει άλλες λύσεις Απληστία: Η επιθυµία του ατόµου για ακόµα µεγαλύτερη ασφάλεια εντείνει την ανασφάλειά του. Όσο περισσότερο το άτοµο προσεγγίζει -ή νοµίζει ότι προσεγγίζει- την τελειότητα, τόσο περισσότερο την επιθυµεί. Για παράδειγµα, ο σύζυγος που ζητάει συνεχώς επιβεβαίωση για την πίστη της συζύγου του όχι µόνο δεν καθησυχάζεται από τις διαβεβαιώσεις της, αλλά αισθάνεται ακόµα µεγαλύτερη ανασφάλεια και ανάγκη επιβεβαίωσης. Ακαµψία: Συχνά το άτοµο εµµένει σε µία βασική του ιδέα-πεποίθηση, θεωρώντας µάλιστα αυτή του τη στάση ως πλεονέκτηµα µπορεί να θεωρεί ότι, εµµένοντας στην ιδέα του, είναι αποφασιστικό, δυναµικό, ή ότι η ιδέα αυτή το βοηθά να διαφέρει από τους άλλους ανθρώπους. Μία κοπέλα επέµενε στην αρχή της ότι οι σχέσεις µε το άλλο φύλο πριν από το γάµο είναι κατακριτέες, παρά το γεγονός ότι αυτή η αρχή την έφερνε συνεχώς σε διλήµµατα και της προκαλούσε τύψεις όταν την παραβίαζε στην πορεία της θεραπείας αποδείχθηκε ότι θεωρούσε την αρχή αυτή ως το µοναδικό πράγµα που θα µπορούσε να την κάνει να ξεχωρίσει από τις άλλες γυναίκες και για το λόγο αυτό τη διαφύλαττε παρά το κόστος που της επέφερε. 8

9 Σχήµατα και ψυχοπαθολογία Στην ψυχοπαθολογία, τα χαρακτηριστικά των διαφόρων καταστάσεων παραποιούνται για να µην έρθουν σε σύγκρουση µε το περιεχόµενο των σχηµάτων. Εµπειρίες που διαψεύδουν το περιεχόµενο των σχηµάτων (π.χ. µία επιτυχία σε κάποιο άτοµο που θεωρεί τον εαυτό του άχρηστο) παραποιούνται ή αγνοούνται (π.χ. η εµπειρία της επιτυχίας αποδίδεται στην τύχη ή δεν αξιολογείται καθόλου). Στις περιπτώσεις αυτές, τα σχήµατα είναι υπερβολικά ενεργά και ισχυρά και έτσι δεν επιτρέπουν τη συµµετοχή πιο λειτουργικών σχηµάτων στη διαδικασία επεξεργασίας των πληροφοριών. Ως αποτέλεσµα, αλλοιώνεται η αντίληψη της πραγµατικότητας του ατόµου και το περιεχόµενό τους λαµβάνει τη θέση της πραγµατικότητας. Όσο περισσότερο ενεργοποιούνται τα σχήµατα αυτά (τα οποία ο Beck ονοµάζει ιδιοσυγκρασιακά (idiosyncratic), τόσο περισσότερα ερεθίσµατα, ακόµα και αυτά που δεν έχουν λογική συσχέτιση µε το περιεχόµενό τους, τα ενεργοποιούν. Αυτές οι «ιδιοσυγκρασιακές» συλλήψεις της πραγµατικότητας µπορεί να θεωρηθούν ως ένα είδος άτυπης «προσωπικής θεωρίας» και υπό αυτή την έννοια το θεωρητικό υπόβαθρο της γνωσιακής ψυχοθεραπείας αποτελεί µία «θεωρία για τις θεωρίες» (Alford, & Beck, 1997). Το αποτέλεσµα είναι το άτοµο να χάνει την αντικειµενικότητά του και τον έλεγχο των γνωστικών του διεργασιών. Η γνωστική οργάνωση του ατόµου µπορεί να γίνει ανεξάρτητη των εξωτερικών ερεθισµάτων, σε τέτοιο βαθµό, ώστε το άτοµο να πάψει να αντιδρά σε αλλαγές στο άµεσο περιβάλλον του. Απασχολείται αποκλειστικά από τις επαναλαµβανόµενες, επίµονες, αρνητικές, αυτοµατοποιηµένες σκέψεις, τις οποίες αδυνατεί να θέσει υπό αµφισβήτηση, και δεν µπορεί να εστιάσει την προσοχή του σε εξωτερικά ερεθίσµατα ή να εµπλακεί σε µη αυτοµατοποιηµένες δραστηριότητες (π.χ. επίλυση προβληµάτων) (Beck et al., 1979). Όταν ο Beck εισάγει την έννοια των προτύπων (1996), αναφέρει ότι, στην ψυχοπαθολογία, το κατευθυντικό σχήµα χρειάζεται πολύ λιγότερα δεδοµένα, προκειµένου να νοηµατοδοτήσει την κατάσταση και να ενεργοποιήσει το σχετικό πρότυπο. Κατά τη διατύπωση της θεωρίας των προτύπων, ο Beck δανείζεται από την ψυχαναλυτική ορολογία τους όρους κάθεξη 2 και αντικάθεξη 3. Στις ψυχικές διαταραχές, γίνεται κάθεξη στο πρότυπο της συγκεκριµένης διαταραχής και αντικάθεξη στα υπόλοιπα πρότυπα. Η κάθεξη σε ένα συγκεκριµένο πρότυπο ενεργοποιεί τα σχήµατα (γνωστικά, συναισθηµατικά, κινητοποιητικά, συµπεριφορικά και συνειδητού ελέγχου) που περιλαµβάνονται στο πρότυπο αυτό. Κάθε κλινική διαταραχή σχετίζεται µε την ενεργοποίηση ενός συγκεκριµένου «πρωτόγονου» προτύπου, το οποίο παρασύρει τα υπόλοιπα συστήµατα (γνωστικό, συναισθηµατικό, κινητοποιητικό, δράσης) ώστε να λειτουργούν προς την επίτευξη του «στόχου» του. Ένα συγκεκριµένο πρότυπο µπορεί να βρίσκεται αρχικά σε λανθάνουσα κατάσταση, αλλά το φορτίο 4 του να αυξάνεται σταδιακά µέσω διαδοχικών σχετικών εµπειριών, µέχρι να προκληθεί η πλήρης ενεργοποίησή του (έτσι µπορεί να ερµηνευθούν οι υπερβολικά έντονες αντιδράσεις σε σχετικά ελαφρά στρεσογόνα ερεθίσµατα). Σε άλλες περιπτώσεις, το πρότυπο µπορεί να είναι ενεργοποιηµένο, αλλά χωρίς αυτή η ενεργοποίηση να έχει εµφανείς εκδηλώσεις, µε αποτέλεσµα πάλι η πλήρης ενεργοποίηση να ακολουθήσει ένα «ασήµαντο» γεγονός. Το φορτίο που αποδίδεται σε ένα πρότυπο µπορεί να µειωθεί µέσω συνειδητών στρατηγικών (π.χ. απόσπαση προσοχής) (Beck, 1996). Υπάρχουν καταστάσεις που προκαλούν κάποιες συγκεκριµένες αντιδράσεις σε όλους τους ανθρώπους για παράδειγµα, η απώλεια ενός αγαπηµένου προσώπου µπορεί να προκαλέσει στενοχώρια, αναµνήσεις παλιών απωλειών, παθητικότητα και επιβράδυνση µία επαπειλούµενη καταστροφή µπορεί να προκαλέσει άγχος, καταστροφολογία και διαταραχές ύπνου. Στις ψυχοπαθολογικές καταστάσεις, τα δυσπροσαρµοστικά πρότυπα παραµένουν ενεργοποιηµένα για µεγάλο διάστηµα µετά την πάροδο του γεγονότος που προκάλεσε την ενεργοποίησή τους, µε αποτέλεσµα το άτοµο να ερµηνεύει την πραγµατικότητα βάσει του περιεχοµένου του προτύπου και όχι βάσει των πραγµατικών της διαστάσεων. Όπως αναφέρθηκε προηγουµένως, το περιεχόµενο των γνωσιακών σχηµάτων είναι οι πεποιθήσεις, οι οποίες αντικατοπτρίζουν τον τρόπο που το άτοµο κατανοεί τον εαυτό του, τον κόσµο και τους άλλους. Η προσωπικότητα των ατόµων που δεν παρουσιάζουν κάποια διαταραχή προσωπικότητας χαρακτηρίζεται από σταθερές και προσαρµοστικές βασικές πεποιθήσεις που δεν έχουν απόλυτο χαρακτήρα. Αντίθετα τα άτοµα που παρουσιάζουν διαταραχές προσωπικότητας έχουν ακραίες, αρνητικές, πολύ γενικές και άκαµπτες πεποιθήσεις (J. S. Beck, 1997). Όταν τα σχετικά σχήµατα ενεργοποιούνται, εφαρµόζουν αυτές τις πεποιθήσεις σε καταστάσεις που δεν δικαιολογούν µία τόσο αρνητική νοηµατοδότηση. ρουν και αντιδρούν σαν η αντίληψή που έχουν σχηµατίσει για τα πράγµατα 2 Κάθεξη: Η επένδυση ψυχικής ενέργειας σε µία δραστηριότητα, ένα αντικείµενο ή ένα άτοµο (Reber, 1985). 3 Αντικάθεξη: Μία διεργασία που εµποδίζει την κάθεξη, δηλαδή που εµποδίζει την επένδυση ψυχικής ενέργειας (Reber, 1985). 4 O όρος φορτίο (charge) δηλώνει την ποσότητα της ενέργειας που επενδύεται (µέσω της κάθεξης) στο συγκεκριµένο πρότυπο. 9

10 να είναι ακριβής, ακόµα και όταν υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις για το αντίθετο. Η αντίληψή τους είναι προκατειληµµένη σε βαθµό που να επηρεάζει τη λογική και προσαρµοστική επεξεργασία των πληροφοριών. Τα άτοµα που παρουσιάζουν κάποια διαταραχή της προσωπικότητας συχνά εστιάζουν την προσοχή τους επιλεκτικά και παραποιούν τις πληροφορίες που έχουν στη διάθεσή τους. Στο πλαίσιο της θεωρίας του Piaget θα µπορούσαµε να µιλήσουµε για έλλειψη συµµόρφωσης στις νέες περιβαλλοντικές πληροφορίες. Τα άτοµα αυτά αντί να προσαρµόζουν τα γνωσιακά τους σχήµατα ώστε να είναι συµβατά µε την πραγµατικότητα του περιβάλλοντός τους και δεν αναπτύσσουν ευρύτερα πρότυπα συµπεριφοράς που να περισσότερο προσαρµοστικά και λειτουργικά. Ο Beck και οι συνεργάτες του (1990) θεωρεί ότι οι βασικές πεποιθήσεις σχετικά µε τον εαυτό είναι κεντρικής σηµασίας για την κατανόηση των διαταραχών προσωπικότητας. Κατατάσσουν τις αρνητικές πεποιθήσεις σχετικά µε τον εαυτό σε δύο κατηγορίες: σε πεποιθήσεις που σχετίζονται µε την αβοηθητότητα (π.χ. είµαι αδύναµος, είµαι ανίκανος, είµαι παγιδευµένος) και σε πεποιθήσεις που σχετίζονται µε unlovability (π.χ. είµαι ανεπιθύµητος, είµαι ανάξιος, δεν είµαι αρκετά καλός»). Αυτές οι βασικές πεποιθήσεις είναι πολύ οδυνηρές για τους θεραπευόµενους και για το λόγο αυτό αναπτύσσουν στρατηγικές για να αντιµετωπίσουν τις ιδέες αυτές ή να εµποδίσουν την εµφάνισή τους. Οι στρατηγικές αυτές συχνά εκφράζονται ως κανόνες (π.χ. δεν θα πρέπει να επιτρέψω στους άλλους να γνωρίσουν τον πραγµατικό µου εαυτό), στάσεις (π.χ. Θα ήταν τροµερό αν οι άλλοι ήξεραν ποιος πραγµατικά είµαι») και εξαρτηµένες πεποιθήσεις (π.χ. «αν οι άλλοι γνωρίσουν ποιος πραγµατικά είµαι, θα µε απορρίψουν»). Οι θεραπευόµενοι µπορεί να µην έχουν εκφράσει ποτέ ρητά αυτές τις βασικές και εξαρτηµένες πεποιθήσεις προτού ο θεραπευτής τους αναζητήσει το υπόβαθρο πίσω από τον τρόπο που νοηµατοδοτούν µία σειρά από καταστάσεις. Ως επί το πλείστον οι δυσλειτουργικές πεποιθήσεις δεν είναι δύσκολο να εντοπιστούν και οδηγό για τον θεραπευτή αποτελούν ο χαρακτηριστικός τρόπος µε τον οποίο ο θεραπευόµενος αντιλαµβάνεται τις διάφορες καταστάσεις, το νόηµα που τους αποδίδει και ο τρόπος που αντιδρά σε αυτές. Κάθε διαταραχή προσωπικότητας χαρακτηρίζεται από συγκεκριµένες βασικές και εξαρτηµένες πεποιθήσεις. Οι Beck και Freeman (1990) παραθέτουν αναλυτικά τις πεποιθήσεις που αντιστοιχούν σε κάθε διάγνωση. Στον Πίνακα 3 παρουσιάζονται οι πεποιθήσεις που αντιστοιχούν στην Αποφευκτική διαταραχή της προσωπικότητας. O Young (1990) πρότεινε µία εναλλακτική κατηγοριοποίηση 18 πρώιµων δυσλειτουργικών σχηµάτων που σύµφωνα µε τη θεωρία του ευθύνονται για την εκδήλωση των διαταραχών προσωπικότητας, τα οποία ταξινόµησε σε τέσσερις ευρύτερες κατηγορίες (βλ. Πίν. 4). Πίνακας 3. Βασικές πεποιθήσεις στην Αποφευκτική διαταραχή προσωπικότητας (Beck, & Freeman, 1990) Πυρηνικά Εξαρτηµένα: Αυτοκαθοδήγησης «Είµαι άχρηστος/η, κακός/ή, αντιπαθητικός/ή.» «εν αντέχω τα δυσάρεστα συναισθήµατα ή τις δυσάρεστες σκέψεις» «Οι άλλοι είναι ανώτεροι» «εν µπορώ να κάνω τίποτα για να αλλάξω τα πράγµατα.» «Αν οι άλλοι γνώριζαν τον πραγµατικό µου εαυτό θα µε απέρριπταν. ε θα µπορούσα να αντέξω κάτι τέτοιο.» «Θα είναι καταστροφικό αν αναλάβω µία υποχρέωση και δεν τα καταφέρω.» «Είναι καλύτερο να µην εµπλέκοµαι σε ριψοκίνδυνες καταστάσεις.» «Θα πρέπει να αποφεύγω τις δυσάρεστες καταστάσεις µε κάθε κόστος.» «θα πρέπει να προσπαθώ να εξαλείφω τις δυσάρεστες σκέψεις και συναισθήµατα.» «εν πρέπει να επιτρέψω σε κανέναν να έρθει αρκετά κοντά µου ώστε να γνωρίσει τον πραγµατικό µου εαυτό.» Ειδικά χαρακτηριστικά της θεραπείας των διαταραχών προσωπικότητας Οι θεραπευόµενοι µε διαταραχές προσωπικότητας συνήθως έχουν τραυµατική παιδική ηλικία, κατά τη διάρκεια της οποίας άρχισαν, δικαιολογηµένα ή αδικαιολόγητα, να βλέπουν τον εαυτό τους µε χαρακτηριστικά αρνητικό τρόπο. Όταν αναφερόµαστε σε τραύµα περιλαµβάνουµε τόσο δραµατικά περιστατικά όπως σεξουαλική ή σωµατική κακοποίηση, αλλά και λιγότερο έντονες, αλλά χρόνιες καταστάσεις όπως η λεκτική κακοποίηση, η υπερβολικά επικριτική στάση των γονέων, η υποτιµιτική συµπεριφορά από τα αδέλφια ή τους συνοµηλίκους, η υπερβολική σκληρότητα από τους εκπαιδευτικούς ή τα πρόσωπα φροντίδας κλπ. Αξίζει εδώ να σηµειωθεί ότι δεν αναπτύσσουν όλα τα άτοµα που βιώνουν τραυµατική παιδική ηλικία κάποια διαταραχή προσωπικότητας και ότι απαιτείται ένας 10

11 Πίνακας 4. Πρώιµα δυσλειτουργικά σχήµατα κατά Young (1990) 1 η κατηγορία: Αποσύνδεση και απόρριψη Εγκατάλειψη / Αστάθεια: Περιλαµβάνει την αίσθηση του ατόµου ότι οι σηµαντικοί άλλοι στη ζωή του δε θα µπορέσουν να συνεχίσουν να του παρέχουν συναισθηµατική στήριξη, επαφή, δύναµη ή προστασία, είτε επειδή είναι ασταθείς και απρόβλεπτοι, αναξιόπιστοι ή απόντες, είτε επειδή θα τον εγκαταλείψουν (πεθαίνοντας ή προτιµώντας κάποιον καλύτερο). υσπιστία / Κακοποίηση: Περιλαµβάνει την προσδοκία του ατόµου ότι οι άλλοι εσκεµµένα θα του προκαλέσουν κακό, θα το πληγώσουν, ταπεινώσουν, εξαπατήσουν, χειραγωγήσουν και εκµεταλλευτούν. Συναισθηµατική αποστέρηση: Το άτοµο πιστεύει ότι οι άλλοι δε θα καλύψουν τις ανάγκες του για συναισθηµατική στήριξη (προσοχή, ζεστασιά, κατανόηση, προστασία κλπ.) Μειονεξία / Ντροπή: Το άτοµο αισθάνεται ότι µειονεκτεί, ότι είναι κακό, ανεπιθύµητο, κατώτερο, ανάξιο και ότι δεν αξίζει να το αγαπούν. Μπορεί να παρουσιάζει υπερευαισθησία στην κριτική, την απόρριψη και τη µοµφή. Κοινωνική αποµόνωση / Αποξένωση: Το άτοµο αισθάνεται ότι είναι αποµονωµένο από τον υπόλοιπο κόσµο, διαφορετικό από τους άλλους και ότι δεν αποτελεί µέρος της κοινότητας. 2 η κατηγορία: Μειωµένη αυτονοµία και απόδοση Εξάρτηση / Ανικανότητα: Το άτοµο πιστεύει ότι δεν µπορεί να αντεπεξέλθει στις απαιτήσεις της καθηµερινής ζωής µε επιτυχία, αν δεν το βοηθάει κάποιος άλλος. Ευαλωτότητα στον κίνδυνο (τυχαία γεγονότα): Περιλαµβάνει υπερβολικό φόβο του ατόµου ότι κάποια τυχαία, απρόβλεπτη καταστροφή θα συµβεί (σωµατικά και ψυχικά προβλήµατα, φυσικές καταστροφές) και ότι δεν θα είναι σε θέση να κάνει κάτι για να προλάβει το κακό. Υπερεµπλοκή / Ελλειµµατικός εαυτός: Περιλαµβάνει υπερβολική συναισθηµατική εµπλοκή και εγγύτητα µε άλλα άτοµα, εις βάρος της προσωπικής και κοινωνικής ανάπτυξης του ατόµου. Αποτυχία: Περιλαµβάνει την πεποίθηση του ατόµου ότι έχει αποτύχει, ότι είναι αδύνατο να αποφύγει την αποτυχία και ότι είναι διαθέτει ανεπαρκή απόδοση σε σχέση µε τους συνοµηλίκους του σε διάφορους τοµείς. Υπεροχή / Ανωτερότητα: Το άτοµο θεωρεί ότι υπερέχει σε σχέση µε τους άλλους ανθρώπους, ότι έχει αυξηµένα δικαιώµατα και πρέπει να απολαµβάνει περισσότερα προνόµια. Ανεπαρκής αυτοέλεγχος: Περιλαµβάνει επίµονη δυσκολία του ατόµου να ασκήσει αυτοέλεγχο, µειωµένη ανοχή στη µαταίωση και αδυναµία να περιορίσει την υπερβολική έκφραση των ορµών και των συναισθηµάτων του. 3 η κατηγορία: Other-Directedness Υποταγή: Το άτοµο παραχωρεί τον έλεγχο στους άλλους, συνήθως για να αποφύγει το θυµό, την εγκατάλειψη ή την εκδίκησή τους. Μπορεί να εκδηλωθεί ως καταπίεση των προσωπικών αναγκών ή συναισθηµάτων. Αυτοθυσία: Το άτοµο εκδηλώνει υπερβολική επιθυµία να υπηρετεί τις ανάγκες των άλλων, εις βάρος της κάλυψης των δικών του αναγκών. Αυτό µπορεί να οφείλεται στην αποφυγή πρόκλησης αρνητικών συναισθηµάτων στους άλλους και συναισθηµάτων ενοχής και συνήθως συνοδεύεται από υπερευαισθησία στα συναισθήµατα των άλλων. Αναζήτηση επιβεβαίωσης / αναγνώρισης: Η αυτοεκτίµηση του ατόµου εξαρτάται από τη γνώµη των άλλων για αυτό αναζητά την επιβεβαίωση, την αναγνώριση και την προσοχή τους. 4 η κατηγορία: Υπερεπαγρύπνηση και Αναστολή Αρνητισµός / Ευαλωτότητα στα σφάλµατα: Το άτοµο επίµονα δίνει έµφαση στις αρνητικές πλευρές και τα δυσάρεστα γεγονότα της ζωής (πόνος, θλίψη, αδικία, θάνατος κλπ.), ενώ αδιαφορεί για τα θετικά της στοιχεία ή τα αγνοεί µπορεί να αναµένει ότι καταστάσεις που βρίσκονται στον έλεγχό του θα έχουν αρνητική ή καταστροφική έκβαση και ότι τοµείς της ζωής του που φαίνεται να πηγαίνουν καλά θα πάρουν αρνητική πορεία. Υπερβολικός έλεγχος / Συναισθηµατική αναστολή: Το άτοµο αναστέλλει σε υπερβολικό βαθµό την αυθόρµητη εκδήλωση πράξεων, συναισθηµάτων, καθώς και την αυθόρµητη επικοινωνία συνήθως για να εξασφαλίσει µία αίσθηση ασφάλειας και προβλεψιµότητας ή να αποφύγει τα σφάλµατα. Άκαµπτα πρότυπα / Υπερβολική επικριτικότητα: Υπάρχει η υποβόσκουσα πεποίθηση του ατόµου ότι πρέπει να επιτύχει πολύ υψηλούς και άκαµπτους στόχους (ως προς την απόδοση και τη συµπεριφορά του), προκειµένου να αποφύγει την κριτική. Συνήθως συνοδεύεται από υπερβολικά επικριτική διάθεση απέναντι στον εαυτό και τους άλλους. Τιµωρητικότητα: Υποβόσκει η πεποίθηση ότι οι άνθρωποι πρέπει να τιµωρούνται, όταν κάνουν λάθη. Το άτοµο εκδηλώνει θυµό, ανυποµονησία και τιµωρητική διάθεση απέναντι στα άτοµα πουν σφάλλουν (συµπεριλαµβανοµένου του εαυτού του) και συνήθως δυσκολεύεται να συγχωρήσει λάθη, να κατανοήσει ότι κανένας δεν είναι τέλειος και να καταλάβει τα συναισθήµατα των άλλων. 11

12 συνδυασµός των παραγόντων που αναφέρονται στο κεφάλαιο της γέννησης των δυσλειτουργικών σχηµάτων. Βάσει των τραυµατικών αυτών εµπειριών το παιδί αρχίζει να αναπτύσσει µία αρνητική βασική πεποίθηση και να επεξεργάζεται τις πληροφορίες κατά αλλοιωµένο τρόπο, ερµηνεύοντας τις αρνητικές εµπειρίες ως γενική επιβεβαίωση της αρνητικής βασικής πεποίθησης µε καθολική ισχύ και παραγνωρίζοντας τις θετικές εµπειρίες ή διαστρεβλώνοντάς τες προκειµένου να µην απειληθεί η βασική πεποίθησή τους (J. S. Beck, 1995). Βασικές ιδιαιτερότητες της θεραπείας των διαταραχών προσωπικότητας Οι βασικές ιδιαιτερότητες της θεραπείας των διαταραχών προσωπικότητας θα µπορούσαν να συνοψιστούν ως εξής (Beck, & Freeman, 1990 J. S. Beck, 1990): ίδεται µεγαλύτερη έµφαση στη τροποποίηση των βασικών πεποιθήσεων, πέραν την αναγνώρισης και της αµφισβήτησης των δυσλειτουργικών σκέψεων. Οι στόχοι και οι προσδοκίες του θεραπευόµενου και του θεραπευτή και οι µέθοδοι και οι τεχνικές που χρησιµοποιούνται διαφέρουν από τη γνωσιακή ψυχοθεραπεία των διαταραχών συµπτωµάτων. ίνεται εξαιρετική σηµασία στην εγκαθίδρυση και τη διατήρηση µία καλής θεραπευτικής σχέσης, καθώς οι θεραπευόµενοι µε διαταραχή της προσωπικότητας φέρνουν τις ίδιες αρνητικές πεποιθήσεις που έχουν για τις σχέσεις εκτός θεραπείας και µέσα στη θεραπεία. Γενικώς θεωρείται ότι κατά τη θεραπεία των διαταραχών προσωπικότητας απαιτούνται περισσότερες δεξιότητες, υποµονή και προσπάθεια εκ µέρους του θεραπευτή. Η θεραπεία εκτείνεται για µεγάλο χρονικό διάστηµα και συνήθως διαρκεί από 9 µήνες έως 2 χρόνια, ενώ στην περίπτωση σοβαρά διαταραγµένων θεραπευόµενων η διάρκεια είναι ακόµη µεγαλύτερη. Επίσης αυξηµένη είναι η συχνότητα των συνεδριών. Η θεραπεία δεν εστιάζεται µόνο στο εδώ και τώρα, αλλά και στις αναπτυξιακές καταβολές των δυσλειτουργικών πεποιθήσεων µε σκοπό την αναδόµηση του νοήµατος παρελθοντικών εµπειριών. Κατά την εστιασµένη στο σχήµα θεραπεία, δεν είναι αυτόµατη η συµφωνία µεταξύ θεραπευτή και θεραπευόµενου για τους θεραπευτικούς στόχους και κατά συνέπεια η διατύπωση του προβλήµατος µε γνωσιακούς όρους είναι εξαιρετικά σηµαντικό σηµείο της θεραπείας. Ο θεραπευτής εντοπίζει και εξηγεί στο θεραπευόµενο τις βασικές πεποιθήσεις και τα σταθερά πρότυπα συµπεριφοράς που αυτές δηµιουργούν σε µία ποικιλία καταστάσεων. Είναι πολύ σηµαντικό για τους θεραπευόµενους να κατανοήσουν το γνωσιακό προφίλ τους και να καταλάβουν πώς οι βασικές πεποιθήσεις τους επηρεάζουν τον τρόπο που ερµηνεύουν την πραγµατικότητα. Πρέπει να καταλάβουν πώς οι αρνητικές βασικές πεποιθήσεις ισχυροποιήθηκαν µε το πέρασµα του χρόνου και πώς οι πιο ρεαλιστικές πεποιθήσεις έχασαν την ισχύ τους ή δεν αναπτύχθηκαν ποτέ. Η εξήγηση όλων αυτών επιτρέπει στον θεραπευόµενο να καταλάβει πώς είναι δυνατόν να «νιώθουν» ότι οι πεποιθήσεις αυτές είναι τόσο αληθινές, αλλά παρόλα αυτά να είναι να µην ανταποκρίνονται στην αλήθεια ή τουλάχιστον να µην ανταποκρίνονται εντελώς στην αλήθεια. Με αυτόν τον τρόπο σταδιακά οδηγούνται να αναγνωρίσουν τα πλεονεκτήµατα και τα µειονεκτήµατα που συνεπάγεται η διατήρησή τους και η αλλαγή τους. Ο συνεργατικός εµπειρισµός και η καθοδηγούµενη διερεύνηση χρησιµοποιούνται και σε αυτήν την περίπτωση, αλλά χρησιµοποιούνται και ειδικές τεχνικές για την τροποποίηση των βαθύτερα ριζωµένων βασικών πεποιθήσεων. Οι τεχνικές διακρίνονται (α) σε αυτές που εστιάζονται στη «λογική» και αφορούν τρόπους ελέγχου της ορθότητας των βασικών πεποιθήσεων του ατόµου, (β) σε «συναισθηµατικές» τεχνικές που εφαρµόζονται στις περιπτώσεις που ο θεραπευόµενος κατανοεί λογικά ότι οι δυσλειτουργικές βασικές πεποιθήσεις του δεν ίσχυαν, αλλά ακόµα «νιώθουν» ότι ισχύουν και (γ) σε βιωµατικές τεχνικές στις οποίες ο θεραπευόµενος προσπαθήσει να συµπεριφερθεί αντίθετα προς τις δυσλειτουργικές βασικές του πεποιθήσεις. Η θεραπεία εστιάζεται πρώτα στις διαταραχές του Άξονα Ι, αν συνυπάρχουν τέτοιες, παρότι σε αρκετές περιπτώσεις δεν είναι δυνατή, από ένα σηµείο και µετά, η πρόοδος στην αντιµετώπιση των διαταραχών συµπτωµάτων αν η θεραπεία δεν απευθυνθεί παράλληλα και στις βασικές πεποιθήσεις του θεραπευόµενου. Η θεραπεία προκαλεί έντονο άγχος καθώς ο θεραπευόµενος καλείται να αλλάξει πολύ περισσότερα από µία συµπεριφορά ή µία αντίληψη. Του ζητείται να αλλάξει το ποιος είναι και τον τρόπο µε τον οποίο καθόριζε τον εαυτό του για πολλά χρόνια. 12

13 Βασικές δυσκολίες στη θεραπεία των διαταραχών προσωπικότητας Λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών που αναφέρθηκαν προηγουµένως, κατά τη θεραπεία των διαταραχών προσωπικότητας είναι πιθανότερο να ανακύψουν µία σειρά από δυσκολίες που θα µπορούσαν να συνοψιστούν ως ακολούθως (Beck, Freeman, 1990): Καθώς η θεραπεία εστιάζεται σε βαθύτερα ζητήµατα είναι πιθανόν ο θεραπευόµενος να µην έχει ξαναµιλήσει ποτέ για αυτά και να δυσκολεύεται να συµµορφωθεί µε τις απαιτήσεις της θεραπείας. Λόγω του µακρόχρονου χαρακτήρα της θεραπείας, αλλά και του βραδύτερου ρυθµού των αλλαγών, ο θεραπευτής ή ο θεραπευόµενος µπορεί να απογοητευτούν από την έλλειψη προόδου. Λόγω των ιδιαιτεροτήτων της θεραπείας των διαταραχών προσωπικότητας είναι πιθανό ο θεραπευτής να µη διαθέτει επαρκείς δεξιότητες ή να έχει ελλιπή εµπειρία µε τη συγκεκριµένη διαγνωστική κατηγορία. Συχνότερα από ότι παρατηρείται στις διαταραχές συµπτωµάτων τα σηµαντικά πρόσωπα στη ζωή του θεραπευόµενου, µε άµεσο ή έµµεσο τρόπο, µεταδίδουν το µήνυµα «µην αλλάζεις». Μπορεί να τον ενθαρρύνουν να συνεχίζει τη θεραπεία, αλλά να µην ευνοούν, ή ακόµα και να παρεµποδίζουν, τις αλλαγές που υπαγορεύονται από αυτή αναµένοντας ο θεραπευόµενος να συνεχίσει να συµπεριφέρεται όπως παλαιότερα. Λόγω της φύσης των στόχων που τίθενται συχνά ο θεραπευόµενος θεωρεί την επιτυχία της θεραπείας αδύνατη. Σε άλλες περιπτώσεις µπορεί ο θεραπευόµενος να φαντάζεται ότι, αν αλλάξει, θα προκληθούν καταστροφικές συνέπειες στους άλλους ή ότι θα αλλάξει η γνώµη τους για αυτόν., ενώ µία τρίτη πιθανότητα είναι η σκέψη του «αλλαγµένου εαυτού» να φοβίζει το θεραπευόµενο. Μπορεί ο θεραπευόµενος να προτιµάει την παρούσα άσχηµη, αλλά οικεία, κατάσταση, από το ενδεχόµενο της αλλαγής. Είναι δυνατόν ο θεραπευτής να έχει δυσλειτουργικές πεποιθήσεις που να οµοιάζουν µε τις δυσλειτουργικές πεποιθήσεις του θεραπευόµενου (π.χ. να έχουν και οι δύο τελειοθηρικές τάσεις), µε αποτέλεσµα να υπάρχει ένα «τυφλό σηµείο» στη θεραπεία που να εµποδίζει την εξέλιξή της. Είναι κρίσιµο οι παρεµβάσεις που απευθύνονται στις βαθύτερα ριζωµένες πεποιθήσεις να γίνονται στον κατάλληλο χρόνο. Αν ο θεραπευτής βιαστεί να εκφράσει (χωρίς να έχει συγκεντρώσει τα απαραίτητα δεδοµένα ή χωρίς να έχει διαµορφώσει την κατάλληλη θεραπευτική σχέση) τις υποθέσεις του σχετικά µε το πρόβληµα του θεραπευόµενου ή να εφαρµόσει τεχνικές χωρίς να έχει δηµιουργήσει το κατάλληλο έδαφος, είναι εξαιρετικά πιθανό ο θεραπευόµενος να µη συνεργαστεί ή και να διακόψει τη θεραπεία. Σε πολλές περιπτώσεις, η προσέλευση για θεραπεία δεν αποτελεί απόφαση και επιλογή του θεραπευόµενου, ο οποίος δέχεται να εµπλακεί στη διαδικασία, αλλά στην πραγµατικότητα δεν έχει κίνητρο για αλλαγή. Ο θεραπευόµενος µπορεί να έχει βασικές πεποιθήσεις που δεν επιτρέπουν τη συµµόρφωση στη θεραπεία. Για παράδειγµα, ένας θεραπευόµενος µε παρανοειδή διαταραχή προσωπικότητας που έχει την πεποίθηση «οι άλλοι µε επιβουλεύονται, δεν πρέπει να τους εµπιστεύοµαι» είναι πιθανό να περιλάβει στους «άλλους» και το θεραπευτή του. Σε διαταραχές προσωπικότητας όπου παρατηρείται ελλιπής έλεγχος των παρορµήσεων ο θεραπευόµενος δυσκολεύεται να συνεργαστεί ικανοποιητικά. Για παράδειγµα, µπορεί να απαιτεί να εστιάζεται η θεραπευτική συνεδρία σε ζητήµατα που προκύπτουν τη δεδοµένη στιγµή και όχι σε γενικότερα ζητήµατα ποτ µπορεί να σχετίζονται µε τις βασικές πεποιθήσεις του. Επίσης παρατηρείται συχνότερα ακύρωση συνεδριών, η καθυστερηµένη άφιξη, παραµέληση του έργου που έχει ανατεθεί για το σπίτι κλπ. 13

14 Βιβλιογραφία Alford, B. A., & Beck, A. T. (1997). The integrative power of cognitive therapy. New York: Guilford Press. American Psychiatric Association (1994). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (4 η έκδ.). Washington, DC: Αυτοέκδοση. Βοσνιάδου, Σ., & Brewer, F. (1992). Θεωρίες αναδιοργάνωσης της γνώσης. Στο Σ. Βοσνιάδου (Επιµ. Έκδ.), Σκέψη (σελ ). Αθήνα: Gutenberg. Beck, A.T. (1967). Depression: Clinical, experimental, and theoretical aspects. New York: Hoeber. Beck, A. T. (1976). Cognitive therapy and the emotional disorders. New York. International Universities Press. Beck, A. T. (1996). Beyond belief: A theory of Modes, Personality and Psychopathology. Στο P. M. Salkovskis (Επιµ. Έκδ.) Frontiers of cognitive therapy (σελ. 1-25). New York: The Guilford Press. Beck, A. T., Emery, G., & Greenberg, R. (1985). Anxiety disorders and phobias: A cognitive perspective. New York: Basic Books. Beck, A. T., & Freeman, A. (1990). Cognitive therapy of personality disorders. New York: Guilford Press. Beck, A. T., Rush, A. J., Shaw, B. F., & Emery, G. (1979). Cognitive therapy of depression. New York: Guilford Press. Beck, A. T., Wright, F. D., Newman, C. F., & Liese, B. S. (1993). Cognitive therapy of substance abuse. New York: Guilford Press. Beck, J. S. (1995). Cognitive therapy: Basics and beyond. New York: Guilford Press. Beck, J. S. (1996). Cognitive Therapy of Personality Disorders. Στο P. M. Salkovskis (Επιµ. Έκδ.) Frontiers of cognitive therapy (σελ ). New York: The Guilford Press. Derksen, J. (1995). Personality Disorders: Clinical and Social Perspectives. New York: Willey. Dattilio, F. M., & Freeman, A. (1994). Cognitive-Behavioral strategies in crisis intervention. The Guilford Press. Dattilio, F.M., & Padesky, C.A. (1995). Συµβουλευτική ζευγαριών: Γνωσιακή Συµπεριφοριστική προσέγγιση (Α. Καλαντζή Αζίζι, Επιµ., Ν. Χαρίλα, Μτφ.). Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα. (Έτος πρωτότυπης έκδοσης 1990). Dryden, W., & Rentoul, R. (Επιµ. Έκδ.) (1991). Adult Clinical Problems: A cognitive behavioural approach. London: Routledge. Freeman, A., & Dattilio, F. M. (1994). Introduction. Στο F. M. Dattilio, & Α. Freeman, (Επιµ. Έκδ.), Cognitive- Behavioral strategies in crisis intervention (σελ. 1-22). The Guilford Press. Hawton, K., Salkovskis, P. M., Kirk, J., & Clark, D. M. (Επιµ. Έκδ.) (1989). Cognitive behaviour therapy for psychiatric problems: A practical guide. Oxford: Oxford University Press. McGinn, L. K. & Young, J. E. (1996). Schema-focused therapy. Στο P. M. Salkovskis (Επιµ. Έκδ.) Frontiers of Cognitive Therapy. New York: The Guilford Press. Morey, L. (1988). Personality disorders under DSM-III and DSM-IIIR: An examination of convergence, coverage and internal consistency. American Journal of Psychiatry, 145, Newell, R., & Dryden, W. (1991). Clinical problems: An introduction to the cognitive-behavioural approach. Στο W. Dryden, & R. Rentoul (Επιµ. Έκδ.), Adult Clinical Problems: A cognitive-behavioural approach (σελ. 1-26). New York: Routledge. Piaget, J. (1970). Piaget s theory. Στο P. H. Mussen (Γεν. Επιµ. Έκδ.), W. Kessen (Επιµ. Έκδ. Τοµ.) Handbook of Child Psychology (4 η Έκδ, Τόµ. 1, σελ ). New York: Willey. Persons, J. B. (1989). Cognitive Therapy in practice: A case formulation approach. New York: W. W. Norton & Company. Παπακώστας, Ι. (1994). Γνωσιακή Ψυχοθεραπεία. Αθήνα: Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συµπεριφοράς. Reber, A. S. (1985). Dictionary of Psychology. London: Penguin. Ronnen, T. (1999). Η γνωστική-εξελικτική θεραπεία στα παιδιά (Μ. Ζαφειροπούλου, Επιµ., Μτφ.). Αθήνα: Ελληνικά Γράµµατα (Έτος πρωτότυπης έκδοσης 1997). Salkovskis, P. M. (Επιµ. Έκδ.) (1996). Frontiers of cognitive therapy. New York: The Guilford Press. Widiger, T., Frances, A., Warner, L., & Bluhm, C. (1986). Diagnostic criteria for the borderline and the schizotypal personality disorders. Journal of Abnormal Psychology, 95, Zanarini, M. Frankenburg, F., Chauncey, D., & Gunderson, J. (1987). The Diagnostic Interview for Personality Disorders (DIPD): Interater and testretest reliability. Comprehensive Psychiatry, 28, Young, J. (1990). Cognitive Therapy for Personality Disorders: A Schema-Focused Approach. Sarasota: Professional Exchange Inc. Βασική βιβλιογραφία Beck, A. T., & Freeman, A. (1990). Cognitive therapy of personality disorders. New York: Guilford Press. Young, J. (1990). Cognitive Therapy for Personality Disorders: A Schema-Focused Approach. Sarasota: Professional Exchange Inc. Young, J. E., & Klosko, J. S. (1996). Ανακαλύπτοντας ξανά τη ζωή σας (Γ. Σίµος, Επιµ. Έκδ., Μ. Χήρα, Μτφ.). Αθήνα: Εκδόσεις Πατάκη. (Τίτλος πρωτοτύπου: Reinventing your life. Έτος πρωτότυπης έκδοσης: 1993). 14

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ.

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου Γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία Σειρά προτάσεων παρέµβασης

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

ιαταραχές Προσωπικότητας Σηµειώσεις για το 2ο έτος Γεωργιος Ευσταθίου, MSc. Κλινικός Ψυχολόγος, Ψυχοθεραπευτής gefstath@psych.uoa.gr WWW.IBRT.GR Ι.Ε.Θ.Σ. (2005). Πακέτο σηµειώσεων 13 Εκδόσεις του Ινστιτούτου

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Κατσάµπα, Γ.Ευσταθίου

Ε.Κατσάµπα, Γ.Ευσταθίου Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης γυναίκας µε Υποχονδρίαση και Ιδεοψυχαναγκαστική ιαταραχή και στοιχεία Ιδεοψυχαναγκαστικής ιαταραχής Προσωπικότητας 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας της Ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Ευάγγελος Χ. Καραδήµας & Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Τοµέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ένα οµαδικό παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Παρουσίαση στη ιηµερίδα του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΑΝΘΙΑ ΣΟΥΜΠΑΣΗ ΑΠΑΡΤΙΩΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ

ΕΥΑΝΘΙΑ ΣΟΥΜΠΑΣΗ ΑΠΑΡΤΙΩΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΥΑΝΘΙΑ ΣΟΥΜΠΑΣΗ ΑΠΑΡΤΙΩΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ Εισαγωγή Ψυχική διαταραχή : αφορά τον τρόπο με τον οποίο το άτομο σκέπτεται, συμπεριφέρεται προς τους άλλους, και σχετίζεται με τον εαυτό

Διαβάστε περισσότερα

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Πανταζής Α. Ιορδανίδης Διδάκτωρ Ψυχιατρικής Α.Π.Θ Καθηγητής Ψυχολογίας & Διατροφής, ΑΤΕΙ Ιορδανίδης,, 10/3/11 1 ρ.πανταζής Ιορδανίδης, 10/3/11 2

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα

Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα Εισαγωγή Συμπεριφορικοί παράγοντες στα προβλήματα της σχέσης του ζευγαριού Συμπεριφορικές παρεμβάσεις Συμπεράσματα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η συμπεριφορική θεραπεία ζεύγους συνδέεται με ορισμένες τεχνικές οι οποίες βασίζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΣΙΑΠΑΤΗ Δρ.Σχολικής Ψυχολογίας Παν/μιου Αθηνών Εκπαιδευτικός Ειδικής Αγωγής & Οικογενειακή Θεραπεύτρια ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΤΗ ΔΕΠ-Υ Ευρήματα μελετών (Ηannafin

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ

ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ Μυρτώ Λεμονούδη και Έλλη Κουβαράκη MSc Κλινική Ψυχολογία Παν/μίου Αθηνών -Ψυχοθεραπεύτριες Επόπτης: Γιώργος Ευσταθίου Διδάκτωρ Κλινικής Ψυχολογίας Παν/μίου Αθηνών-Ψυχοθεραπευτής

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΦΡΑΦΗ ΑΤΟΜΙΚΗΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑΣ ΜΕ Ι ΕΟΛΗΠΤΙΚΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ, ΣΥΜΠΤΩΜΑΤΑ ΑΝΑΒΛΗΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΥ ΑΓΧΟΥΣ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΜΟΥΜΟΥΛΕΤΣΑ, MSc ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΥΓΕΙΑΣ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΥΤΡΙΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΟΥ 4ετής

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής:

Περίληψη Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Έντυπο Συµµόρφωσης προς το Υπόδειγµα Συγγραφής Μελέτης Περίπτωσης µε Κύρια ιάγνωση ιαταραχή Προσωπικότητας Σηµειώστε: Τίτλος Έναρξη µε "Περιγραφή ατοµικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ)

Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ) Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ) ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΔΕΠΥ; Αποτελεί μια ομάδα διαταραχών όπου τα συμπτώματα εμφανίζονται πριν από την ηλικία των 12 ετών. Τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Πώς γίνεται ένα παιδί να έχει ιδιαίτερη κλίση στα μαθηματικά, στη μουσική, στις ξένες γλώσσες, στη μετεωρολογία, να έχει ξεχωριστές ικανότητες και ενδιαφέροντα,

Διαβάστε περισσότερα

Ά κύκλος Βιωµατικών Εργαστηρίων Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας µε θέµα: «Άγχος και Κατάθλιψη στην Εκπαίδευση και στην Εργασία»

Ά κύκλος Βιωµατικών Εργαστηρίων Συµβουλευτικής Σταδιοδροµίας µε θέµα: «Άγχος και Κατάθλιψη στην Εκπαίδευση και στην Εργασία» Περίληψη εισήγησης µε θέµα: Τι είναι άγχος και τι κατάθλιψη. Πώς εµφανίζονται στον εκπαιδευτικό και στον επαγγελµατικό χώρο. Το Άγχος και η Κατάθλιψη αποτελούν ίσως δύο από τις πιο πολυσυζητηµένες έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

Συμπτώματα συνεξάρτησης

Συμπτώματα συνεξάρτησης Συμπτώματα συνεξάρτησης Οι συνεξαρτητικές συμπεριφορές είναι αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές. Το συνεξαρτητικό άτομο προσπαθεί να βοηθήσει τους άλλους καταστρέφοντας τον εαυτό του. Τέτοιου είδους συμπεριφορές

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

02/06/15. Όταν αισθανθούμε ότι κάτι μας απειλεί ο οργανισμός μας ετοιμάζεται για το σύνδρομο Fight or Flight, δηλαδή παλεύω ή φεύγω.

02/06/15. Όταν αισθανθούμε ότι κάτι μας απειλεί ο οργανισμός μας ετοιμάζεται για το σύνδρομο Fight or Flight, δηλαδή παλεύω ή φεύγω. Αντιμετωπίζοντας το στρες για μια χαρούμενη και δημιουργική ζωή Το στρες μπορεί από εχθρός μας να γίνει σύμμαχος Ένα ποσοστό άγχους είναι αναγκαίο στη ζωή μας γιατί μας βοηθάει να ενεργοποιηθούμε και να

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη (150 λέξεις) Ελληνικά (και Αγγλικά αν ζητείται) Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής:

Περίληψη (150 λέξεις) Ελληνικά (και Αγγλικά αν ζητείται) Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Έντυπο Συµµόρφωσης προς το Υπόδειγµα Συγγραφής Μελέτης Περίπτωσης µε Κύρια ιάγνωση στον Άξονα Ι Σηµειώστε: Τίτλος Έναρξη µε "Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης..."

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Χαμηλή αυτοεκτίμηση. Γυρίζω σελίδα... στη. Καλλίοπη Εμμανουηλίδου. Πρακτικός όδηγός με εύκόλα βηματα

Χαμηλή αυτοεκτίμηση. Γυρίζω σελίδα... στη. Καλλίοπη Εμμανουηλίδου. Πρακτικός όδηγός με εύκόλα βηματα Καλλίοπη Εμμανουηλίδου Γυρίζω σελίδα... στη Χαμηλή αυτοεκτίμηση Πρακτικός όδηγός με εύκόλα βηματα Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ.... 13. ΕΙΣΑΓΩΓΗ.... 15 Αυτό το ταξίδι θα το κάνω μόνος ή με βοήθεια;... 15 Πόσο

Διαβάστε περισσότερα

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: αστρολογία & σχέσεις 6 μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ: με ποιον τρόπο αγαπάμε 42 ΜΑΘΗΜΑ ΠΕΜΠΤΟ: με

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το Η δηµιουργία του παρόντος υλικού έγινε στο πλαίσιο της ενέργειας 2.4.3 κατηγορία πράξεων γ του ΕΠΕΑΕΚ 2 µε τίτλο: «Προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών:

Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών: Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών: 1. Αν αισθάνεστε ως γονείς πως δεν έχετε καταφέρει να αντιμετωπίζετε ικανοποιητικά τον θυμό του παιδιού σας, ξεκινήστε να διαβάζετε, να

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα;

Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα; Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα; Τα κύρια συμπτώματα των παιδιών με ΔΕΠ-Υ είναι η εκδήλωση συμπτωμάτων απροσεξίας, υπερκινητικότητας και/ή παρορμητικότητας σε βαθμό δυσανάλογο

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης. Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης. Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Η κάθε αναπηρία ή η κάθε ιδιαιτερότητα συνήθως έχει επιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ: ΕΓΓΕΝΗΣ Η ΕΠΙΚΤΗΤΗ; Η επιθετικότητα είναι η πιο κοινή συναισθηματική αντίδραση του νηπίου. Διαφορετικές απόψεις έχουν διατυπωθεί

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτική διαδικασία Γεώργιος Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr

Θεραπευτική διαδικασία Γεώργιος Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr ΣΤΑ ΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ Θεραπευτική διαδικασία Γεώργιος Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr 1. Εισαγωγική φάση εδραίωση θεραπευτικής συµµαχίας 2. Γνωσιακή διερεύνηση 3. ιατύπωση περίπτωσης 4. Σχεδιασµός θεραπείας

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε χρόνο ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών, ακόµα και της πιο τρυφερής βρεφικής ηλικίας, παραπέµπονται σε παιδιατρικά νοσοκοµεία µε ανεξήγητους

Κάθε χρόνο ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών, ακόµα και της πιο τρυφερής βρεφικής ηλικίας, παραπέµπονται σε παιδιατρικά νοσοκοµεία µε ανεξήγητους ΠΑΙ ΙΚΗ ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ Κάθε χρόνο ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών, ακόµα και της πιο τρυφερής βρεφικής ηλικίας, παραπέµπονται σε παιδιατρικά νοσοκοµεία µε ανεξήγητους σωµατικούς τραυµατισµούς που

Διαβάστε περισσότερα

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι,

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Μετά την σύντοµη ανάπαυλα των Χριστουγεννιάτικων διακοπών µας, έφτασε ένας ορεξάτος και Ολόφρεσκος Νέος Χρόνος που κουβαλά µαζί

Διαβάστε περισσότερα

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Κατανάλωση οινοπνευματωδών στους Έλληνες μαθητές (2011) Στην Ελλάδα, τα αγόρια

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική Διευθυντής: Καθηγητής Φ. Γουρζής ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Ακ. Έτος 2014-2015 Πάτρα, 2014 Επιστημονικό Προσωπικό Ψυχιατρικής Κλινικής Διευθυντής: Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

Γονείς και Έφηβοι Λίγο Πριν τις Πανελλαδικές: Τρόποι Αποδοτικής Μελέτης και Διαχείρισης του Άγχους Τι είναι το Άγχος και τι το Προκαλεί;

Γονείς και Έφηβοι Λίγο Πριν τις Πανελλαδικές: Τρόποι Αποδοτικής Μελέτης και Διαχείρισης του Άγχους Τι είναι το Άγχος και τι το Προκαλεί; Γονείς και Έφηβοι Λίγο Πριν τις Πανελλαδικές: Τρόποι Αποδοτικής Μελέτης και Διαχείρισης του Άγχους Τι είναι το Άγχος και τι το Προκαλεί; Τι είναι το άγχος; Άγχος είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιδρά το

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΣΙΑΚΗ-ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ AΓΟΡΑΦΟΒΙΑΣ. Ντιάνα Χαρίλα, MSc. Κλινική Ψυχολόγος (PhD) aharila@psych.uoa.gr

ΓΝΩΣΙΑΚΗ-ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ AΓΟΡΑΦΟΒΙΑΣ. Ντιάνα Χαρίλα, MSc. Κλινική Ψυχολόγος (PhD) aharila@psych.uoa.gr ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΓΝΩΣΙΑΚΗ-ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ AΓΟΡΑΦΟΒΙΑΣ Ντιάνα Χαρίλα, MSc. Κλινική Ψυχολόγος (PhD) aharila@psych.uoa.gr Σηµειώσεις Α έτος 2006 Η αγοραφοβία ανήκει

Διαβάστε περισσότερα

ιαταραχές Προσωπικότητας

ιαταραχές Προσωπικότητας ιαταραχές Προσωπικότητας Ψυχοπαθολογία Και Θεωρία Σχηµάτων Κώστας Ευθυµίου Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συµπεριφοράς 1 Το πολυαξονικό σύστηµα Άξονας Ι Κλινικά σύνδροµα DSM-IV 2 Το πολυαξονικό σύστηµα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΧΟΣ ΣΤΡΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ: ΑΜΑΞΟΠΟΥΛΟΥ ΘΕΟΔΩΡΑ ΑΝΕΒΛΑΒΗ ΣΟΦΙΑ

ΑΓΧΟΣ ΣΤΡΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ: ΑΜΑΞΟΠΟΥΛΟΥ ΘΕΟΔΩΡΑ ΑΝΕΒΛΑΒΗ ΣΟΦΙΑ ΑΓΧΟΣ ΣΤΡΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ: ΑΜΑΞΟΠΟΥΛΟΥ ΘΕΟΔΩΡΑ ΑΝΕΒΛΑΒΗ ΣΟΦΙΑ ΟΡΙΣΜΟΣ Το άγχος είναι μια επώδυνη συναισθηματική εμπειρία εσωτερικής δυσφορίας, απροσδιόριστης προέλευσης όπου κυριαρχεί

Διαβάστε περισσότερα

Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες

Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες Κωνσταντίνος Ευθυµίου Εισήγηση για την ιηµερίδα: "Εκπαίδευση στην Γνωσιακή - Συµπεριφοριστική Ψυχοθεραπεία" Αθήνα, Αula Φιλοσοφικής Σχολής Εθνικού

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή Δρ. Αναστασία Κουμούλα Παιδοψυχίατρος Συντ. Διευθύντρια Τμ. Ψυχιατρικής Παιδιών & Εφήβων Διευθύντρια ψυχιατρικού Τομέα Σισμανόγλειο

Διαβάστε περισσότερα

Από την Διονυσία Γιαννοπούλου Ψυχοθεραπεύτρια Οικογενειακή Σύμβουλο Επιστημονικά Υπεύθυνη του Κ.Π «ΠΡΟΝΟΗ»

Από την Διονυσία Γιαννοπούλου Ψυχοθεραπεύτρια Οικογενειακή Σύμβουλο Επιστημονικά Υπεύθυνη του Κ.Π «ΠΡΟΝΟΗ» ΤΙ ΤΗΝ ΑΠΟΔΥΝΑΜΩΝΕΙ? ΠΩΣ ΘΑ ΤΗΝ ΕΝΙΣΧΥΣΟΥΜΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ!! Από την Διονυσία Γιαννοπούλου Ψυχοθεραπεύτρια Οικογενειακή Σύμβουλο Επιστημονικά Υπεύθυνη του Κ.Π «ΠΡΟΝΟΗ» Αυτοεκτίμηση είναι η θετική εικόνα που

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες. Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες. Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ 1 Θετική συμβολή της Πρώιμης Παρέμβασης: ως προς τους γονείς1 Άμεση πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικά: Με τη διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

«Το κοινωνικό στίγµα της ψυχικής ασθένειας»

«Το κοινωνικό στίγµα της ψυχικής ασθένειας» «Το κοινωνικό στίγµα της ψυχικής ασθένειας» Mαρίνα Οικονόµου-Λαλιώτη Επικ. Καθηγήτρια Ψυχιατρικής Επιστηµονικά Υπεύθυνη του Προγράµµατος «αντι-στίγµα» ΕΠΙΨΥ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΨΥΧΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ»

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ» ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΙΚΤΥΩΣΗΣ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ» Διεργασίες ονομάζονται τα «πρότυπα» της λειτουργίας της ομάδας, τα οποία αναπτύσσονται μέσα στο

Διαβάστε περισσότερα

4ο Πανελλήνιο Συνέδριο Γνωσιακών Ψυχοθεραπειών

4ο Πανελλήνιο Συνέδριο Γνωσιακών Ψυχοθεραπειών 4ο Πανελλήνιο Συνέδριο Γνωσιακών Ψυχοθεραπειών. Περίπτωση έφηβης 14 χρονών με έντονες συναισθηματικές μεταπτώσεις και εκδραματίσεις: Η σημασία της συνεργασίας με τους γονείς για την αποτελεσματικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ & ΒΙΑ

ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ & ΒΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ & ΒΙΑ ΟΜΙΛΗΤΕΣ ΔΗΜ. ΠΟΤΕΤΣΙΑΝΑΚΗΣ ΕΠΙΣΤ. ΣΥΝ. στο Ι.Π.Α ΠΑΝΤΕΙΟΥ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΜΑΡΙΑ ΣΑΜΟΛΗ ΔΝΤΡΙΑ ΕΚΠ/ΡΙΩΝ ΧΟΥΡΔΑΚΗ ΡΙΖΟΠΟΥΛΟΥ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ ΤΕΠΑΕΣ ΠΑΤΡΑΣ 1 Σύστ. Προσκόπων Βύρωνα

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων

Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων Εισηγητές: Μάριος Στυλιανίδης, ΕΔΕ Ανδρέας Θεοδωρίδης, Διευθυντής Σχολείου Ανδρέας Κυθραιώτης, Διευθυντής

Διαβάστε περισσότερα

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 ΔΟΜΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Η ψυχοδυναμική προσέγγιση Η συμπεριφορική προσέγγιση P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 2 ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΑΠΤΥΧΘΗΚΑΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής.

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Τρεις κατηγορίες κοινωνικών καταστάσεων είναι για τον Tajfel

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής

Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής 1. Το ερευνητικό αντικείμενο της αθλητικής ψυχολογίας έχει (α) ψυχοφυσιολογική κατεύθυνση (β) γνωστικο-συμπεριφορική κατεύθυνση (γ) κοινωνικο-ψυχολογική

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Γ. Μπάρμπας Ε. Γκιργκινούδη θεωρητικό πλαίσιο βασικός πυρήνας

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες.

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Οι διάφορες θεωρίες προσωπικότητας προσπαθούν να απαντήσουν και να ερμηνεύσουν τα ακόλουθα ερωτήματα: α) Πώς είναι τα άτομα; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του ατόμου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΕΣ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η αυτοκτονική συµπεριφορά ορίζεται ως η συµπεριφορά, κατά την οποία το άτοµο θέλει να κάνει κακό στον εαυτό του µε σκοπό να δώσει ένα τέλος στη ζωή του. ιαχωρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

C A R E E R H O G A N D E V E L O P ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ. Έκθεση για: Jane Doe ID: HB290576

C A R E E R H O G A N D E V E L O P ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ. Έκθεση για: Jane Doe ID: HB290576 S E L E C T D E V E L O P L E A D H O G A N D E V E L O P C A R E E R ΟΔΗΓΙΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ Έκθεση για: Jane Doe ID: HB290576 Ημερομηνία: Αύγουστος 02, 2012 2

Διαβάστε περισσότερα

Σ. Χαρτάλου, Ι. Μαλογιάννης

Σ. Χαρτάλου, Ι. Μαλογιάννης Περιγραφή Ατοµικής Περίπτωσης Μεσήλικης Γυναίκας µε Στοιχεία Οριακής και Παρανοειδούς ιαταραχής Προσωπικότητας και Υπερφαγική Συµπτω πτωµατολογία 12 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14-17 Μαΐου

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Χαρακτηριστικά Αυτισμού Καλής Λειτουργικότητας ( ομιλία, κινητικός συντονισμός,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ

Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ Η ΕΝΤΑΞΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ Αγγελική Γενά agena@ppp.uoa.gr ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΕΤΟΙΜΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΕΝΤΑΞΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ ΣΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Α. ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ Επίσταση Προσοχής Ομαδική & όχι

Διαβάστε περισσότερα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα 22 Μαρτίου 2014 Ανδρέας Ευαγόρου Ψυχολόγος Εφηβεία Ψυχική και σωματική ανάπτυξη Πέρασμα από την παιδική στην ενήλικη ζωή Ενδοψυχικές αναδομήσεις Ανάγκη αυτονομίας

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ

6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ 6 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 129 133, έκδοση 2014 : σελίδες 124 129 ) 3.3.2 Παρακίνηση 3.3.2.1 Βασικές έννοιες Η υλοποίηση του έργου και η επίτευξη των στόχων στις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ (ΕΔΒ) κατά Marshall B. Rosenberg

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ (ΕΔΒ) κατά Marshall B. Rosenberg ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ (ΕΔΒ) κατά Marshall B. Rosenberg Η επικοινωνία δίχως βία είναι μια μέθοδος η οποία: Διευκολύνει την ροή της επικοινωνίας. Εστιάζει στην έκφραση, μέσω της ομιλίας, των συναισθημάτων

Διαβάστε περισσότερα

εκπαιδευτικο αποτελεσματικότητα του εκπαιδευτικού τυπικών και άτυπων ομάδων από μια δυναμική αλληλεξάρτησης

εκπαιδευτικο αποτελεσματικότητα του εκπαιδευτικού τυπικών και άτυπων ομάδων από μια δυναμική αλληλεξάρτησης Στη πράξη, για να είναι μια σχολική μονάδα αποτελεσματική, είναι απαραίτητη η αρμονική και μεθοδική λειτουργία του κάθε υποσυστήματος: μαθητές, εκπαιδευτικοί, διδακτικοί χώροι, διαθέσιμα μέσα, με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ Δρ. Μαρία Μαυροπούλου ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ; Διαφωνία μεταξύ δύο ή περισσοτέρων ατόμων ή ομάδων σε ένα θέμα αμοιβαίου ενδιαφέροντος Δρ. Μαρία Μαυροπούλου 1 ΟΜΑΔΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣ/ΚΗ ΙΙ ΥΠ. ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ : ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΛΑΡΙΣΑ 2010 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 9 ο ΓΕΛ Πατρών ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΑΚΙΤΣΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΟΛΙΑΒΡΑ ΦΩΤΕΙΝΗ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΥΛΑΙΔΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΟΜΑΔΑ: Tom&Jerry Υπεύθυνοι καθηγητές:

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος

Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Ηβραχείαςµορφής Συµβουλευτική διαδικασία Η εφαρµογή του Γνωσιακού-Συµπερι φοριστικού µοντέλου ψυχοθεραπείας στη διακοπή του καπνίσµατος Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Το διαθεωρητικό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ

Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιδιά βιώνουν παιχνίδια από το παρελθόν με τους παππούδες ΦΑΝΗ ΧΡΗΣΤΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΙΝΕ/ΓΣΕΕ Τα παιχνίδια είναι δημιουργήματα του Ελληνικού πολιτισμού με ρίζες που φτάνουν στην

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση Περιστατικού Ανθεκτικού στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία: Προκλήσεις και Ιδιαιτερότητες

Παρουσίαση Περιστατικού Ανθεκτικού στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία: Προκλήσεις και Ιδιαιτερότητες Παρουσίαση Περιστατικού Ανθεκτικού στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία: Προκλήσεις και Ιδιαιτερότητες Έλλη Κουβαράκη, Ντιάνα Χαρίλα Ελληνική Εταιρεία Έρευνας της Συμπεριφοράς Γενικές πληροφορίες Εύη, 26

Διαβάστε περισσότερα

Η ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ. Ρώσσιος Χρήστος

Η ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ. Ρώσσιος Χρήστος Η ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΦΥΣΙΚΗ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ Ρώσσιος Χρήστος Συναίσθηµα: Είναι µια σύνθετη συγκινησιακή κατάσταση (περιλαµβάνει και σωµατικές αντιδράσεις και γνώσεις) που αποδίδει και

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8 Διατροφικές Διαταραχές Κεφάλαια 7 8 7. Πώς να βοηθήσουμε τα άτομα που υποφέρουν από Ψυχογενή Ανορεξία Στόχος η πάσχουσα να τρέφεται κανονικά ώστε να αποκατασταθεί το φυσιολογικό της βάρος. Ο στόχος αυτός

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Κατανόηση γραπτού λόγου Επίπεδο Γ Δεύτερη διδακτική πρόταση Λαχτάρα για φαγητό Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Ενσωμάτωση δεξιοτήτων: Υλικό: 1 διδακτική ώρα ενήλικες

Διαβάστε περισσότερα

Οεαυτός και η κοινωνική γνώση. Η έννοια του εαυτού διαφέρει σηµαντικά από πολιτισµό σε πολιτισµό.

Οεαυτός και η κοινωνική γνώση. Η έννοια του εαυτού διαφέρει σηµαντικά από πολιτισµό σε πολιτισµό. Οεαυτός και η κοινωνική γνώση. Η έννοια του εαυτού διαφέρει σηµαντικά από πολιτισµό σε πολιτισµό. Οεαυτός στο χώρο: Σε ατοµοκεντρικούς πολιτισµούς θα περιµέναµε ότι οι άνθρωποι θα προσπαθούσαν να διατηρήσουν

Διαβάστε περισσότερα

Διπολική διαταραχή μανιοκατάθλιψη,

Διπολική διαταραχή μανιοκατάθλιψη, ΨΥΧΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Ο όρος ψυχική διαταραχή περιλαμβάνει ένα μεγάλο εύρος προβλημάτων που έχουν σχέση με την ψυχική κατάσταση και την συμπεριφορά ενός ατόμου. Οι διάφορες ψυχικές διαταραχές εκδηλώνονται

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ

3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ 3 ο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ Α. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ Ερωτήσεις της µορφής «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε µε Σ (σωστό) ή µε Λ (λάθος) καθεµιά από τις παρακάτω προτάσεις. 1. Ένα ιδιωτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

Παιδί: Απλά ζωηρό και απρόσεκτο ή παρουσιάζει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας;

Παιδί: Απλά ζωηρό και απρόσεκτο ή παρουσιάζει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας; Παιδί: Απλά ζωηρό και απρόσεκτο ή παρουσιάζει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας; Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή ΔΕΠΥ όπως είναι γνωστή από τα ακρωνύμια, αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

G.J. Craig, D. Baucum. (2007). Η ανάπτυξη του ανθρώπου. (Επιμέλεια μετάφρασης Α. Ιωαννίδου), τ. Α, 656-657. Αθήνα: Παπαζήση (διασκευή).

G.J. Craig, D. Baucum. (2007). Η ανάπτυξη του ανθρώπου. (Επιμέλεια μετάφρασης Α. Ιωαννίδου), τ. Α, 656-657. Αθήνα: Παπαζήση (διασκευή). ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο 1 [Η φιλία] Τα παιδιά ωφελούνται πολύ από στενές φιλικές σχέσεις στις οποίες υπάρχει αμοιβαία εμπιστοσύνη. Οι φιλίες τα βοηθούν να συνειδητοποιήσουν κοινωνικές έννοιες, να συνυπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα