Οστεονέκρωση των γνάθων προκαλούμενη από διφωσφονικά Πρόληψη και αντιμετώπιση

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Οστεονέκρωση των γνάθων προκαλούμενη από διφωσφονικά Πρόληψη και αντιμετώπιση"

Transcript

1 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ REVIEW ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2009, 26(5): Οστεονέκρωση των γνάθων προκαλούμενη από διφωσφονικά Πρόληψη και αντιμετώπιση Τα διφωσφονικά είναι μια ομάδα φαρμάκων που δρουν στα οστά και εμποδίζουν την αναδιαμόρφωσή τους. Χωρίζονται σε per os και ενδοφλέβια χορηγούμενα. Χρησιμοποιούνται στην αντιμετώπιση νόσων, όπως η οστεοπόρωση (μετεμμηνοπαυσιακή ή οφειλόμενη σε κορτικοστεροειδή), η νόσος Paget, η ατελής οστεογένεση, η οστεοπενία, οι οστικές μεταστάσεις διαφόρων νεοπλασμάτων (κυρίως καρκίνου του προστάτη ή του μαστού) και το πολλαπλό. Τα τελευταία χρόνια, ένας αυξανόμενος αριθμός αναφορών παγκοσμίως έχει καταδείξει τον κίνδυνο πρόκλησης οστεονέκρωσης των γνάθων σε ασθενείς που λαμβάνουν διφωσφονικά. Η οστεονέκρωση εμφανίζεται ως η αποκάλυψη στο στοματικό περιβάλλον νεκρωμένου ανάγγειου οστού, που ανάλογα με το στάδιο εξέλιξης μπορεί να συνοδεύεται από πόνο και φλεγμονή ή να οδηγεί σε κατάγματα και εκτεταμένη οστεόλυση. Στη συντριπτική πλειοψηφία προσβάλλει ασθενείς που λαμβάνουν ενδοφλέβια διφωσφονικά μετά από χειρουργική επέμβαση στο στόμα. Για τους ασθενείς που λαμβάνουν per os αγωγή, ο κίνδυνος αυξάνει μετά από τα 3 χρόνια αγωγής και είναι σημαντικά μικρότερος. Στα πλαίσια της πρόληψης, ασθενείς που λαμβάνουν διφωσφονικά πρέπει να ακολουθούν πρόγραμμα συχνών επανελέγχων από οδοντίατρο ή στοματολόγο. Σημαντική είναι η διατήρηση υψηλού επιπέδου υγιεινής στο στόμα και η αποφυγή χειρουργικών επεμβάσεων, κυρίως στους ασθενείς σε ενδοφλέβια αγωγή. Σε ασθενείς που λαμβάνουν αγωγή per os, προληπτική διακοπή του φαρμάκου για 3 6 μήνες μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο. Η οστεονέκρωση των γνάθων σε ασθενείς που λαμβάνουν ενδοφλέβια αγωγή αντιμετωπίζεται κυρίως συντηρητικά και συμπτωματικά χωρίς διακοπή των διφωσφονικών, ενώ χειρουργική παρέμβαση κρίνεται σκόπιμη μόνο σε προχωρημένα στάδια εξέλιξης. Σε ασθενείς με per os αγωγή, διακοπή του φαρμάκου για κάποιο διάστημα σε συνεργασία με τον υπεύθυνο ιατρό μπορεί να συμβάλλει στην αντιμετώπιση της οστεονέκρωσης σε συνδυασμό με συντηρητικά ή και χειρουργικά μέσα. Στη μελέτη αυτή θα αναλυθούν οι κατηγορίες, η φαρμακοκινητική και ο μηχανισμός δράσης των διφωσφονικών. Επίσης, θα παρουσιαστούν τα επιδημιολογικά και κλινικά χαρακτηριστικά της οστεονέκρωσης των γνάθων και θα προταθούν μέτρα για την πρόληψη και την αντιμετώπισή της. Copyright Athens Medical Society ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE 2009, 26(5): Ν. Νικητάκης, Γ. Καμπέρος, Α. Σκλαβούνου-Ανδρικοπούλου... Εργαστήριο Στοματολογίας, Οδοντιατρική Σχολή, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα Bisphosphonate-induced osteonecrosis of the jaws: Prevention and management Λέξεις ευρετηρίου Διφωσφονικά Oστεονέκρωση Abstract at the end of the article Υποβλήθηκε Εγκρίθηκε ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η χρήση διφωσφονικών, τα τελευταία χρόνια, αυξάνεται διαρκώς. Συνταγογραφούνται για νόσους όπως η οστεοπόρωση (μετεμμηνοπαυσιακή ή οφειλόμενη σε κορτικοστεροειδή), η νόσος Paget, η ατελής οστεογένεση, η οστεοπενία, οι οστικές μεταστάσεις διαφόρων νεοπλασμάτων (κυρίως καρκίνου του προστάτη ή του μαστού) και το πολλαπλό. 1 4 Η δράση των φαρμάκων αυτών είναι ιδιαίτερα ευεργε- τική στη θεραπευτική του καρκίνου, καθώς συμβάλλουν στην καταπολέμηση και τον περιορισμό των οστικών μεταστάσεων, του οστικού πόνου και της κακοήθους υπερασβεστιαιμίας που προκαλούνται από τα κακοήθη νεοπλάσματα. 3,5,6 Επίσης, τα διφωσφονικά προλαμβάνουν τα αυτόματα κατάγματα, τα οποία είναι συχνά σε οστεοπορωτικούς ασθενείς. 2,7 9 Εντούτοις, από το 2003 άρχισαν να εμφανίζονται στη βιβλιογραφία περιστατικά με ασυνήθεις νεκρώσεις των

2 584 Ν. Νικητάκης και συν γνάθων, κλινικά παρόμοιες με οστεοακτινονέκρωση, σε ασθενείς που λαμβάνουν διφωσφονικά. 1 4 Έκτοτε, έχουν δημοσιευτεί πολυάριθμες μελέτες με σκοπό να εξηγηθεί το φαινόμενο και να προταθούν πρωτόκολλα αντιμετώπισης, χωρίς ακόμη να έχουν καταλήξει σε κοινώς αποδεκτές λύσεις. 2 4,9 11 Σκοπός της μελέτης αυτής είναι η ανασκόπηση της βιβλιογραφίας όσον αφορά στη δράση των διφωσφονικών, τις επιπλοκές από τη χρήση τους, την επιδημιολογία και τα κλινικά χαρακτηριστικά της προκαλούμενης οστεονέκρωσης των γνάθων και τη διατύπωση προτάσεων για την πρόληψη και την αντιμετώπισή της. 2. ΔΙΦΩΣΦΟΝΙΚΑ: ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ, ΦΑΡΜΑΚΟΚΙΝΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΔΡΑΣΗΣ Τα διφωσφονικά αποτελούν συνθετικά ανάλογα του πυροφωσφορικού οξέος και διακρίνονται σε αζωτούχα και μη. 5,6 Ανάλογα με την οδό χορήγησης, διακρίνονται σε per os (από του στόματος) και παρεντερικά (ενδοφλέβια) χορηγούμενα. 3,4 Στα per os κατατάσσονται οι alendronate (Fosamax ), risendronate (Actonel ), ibandronate (Boniva, Bonviva ), που λαμβάνονται για την αντιμετώπιση κυρίως της οστεοπόρωσης ημερησίως, εβδομαδιαίως ή μηνιαίως. Πρόσφατα, εγκρίθηκε στην Ευρωπαϊκή Ένωση η per os χρήση της ibandronate (Bondronat ) για την αντιμετώπιση οστικών μεταστάσεων καρκίνου του μαστού. Στα ενδοφλέβια κατατάσσονται οι zolendronate (Zometa ), pamidronate (Aredia ), ibandronate (Bondronat ), οι οποίες λαμβάνονται κάθε 3 4 εβδομάδες (μηνιαίως). Προς το παρόν, έχει εγκριθεί μόνο στις ΗΠΑ η χρήση της zolendronate (Reclast ) εφάπαξ ετησίως για την οστεοπόρωση. Στον πίνακα 1 αναφέρονται τα βασικότερα σχήματα χορήγησης. Τα διφωσφονικά, ανεξαρτήτως οδού χορήγησης, εισέρχονται στην κυκλοφορία και συγκεντρώνονται στο ανόργανο υπόστρωμα του οστού (ενασβεστιωμένη θεμέλια ουσία). 2 4,12,13 Η ποσότητα που δεν απορροφάται απεκκρίνεται από τους νεφρούς. 14,15 Η κύρια διαφορά μεταξύ ενδοφλέβιων και per os φαρμάκων έγκειται στη βιοδιαθεσιμότητά τους. 10,16 Για τα per os αναφέρεται πο- Πίνακας 1. Τα βασικά σχήματα χορήγησης διφωσφονικών σε Ευρωπαϊκή Ένωση (EMEA) και Ηνωμένες Πολιτείες (FDA). Διφωσφονικό Οδός χορήγησης Ένδειξη χορήγησης Αζωτούχο Δόση Συχνότητα χορήγησης Etidronate (Didronel ΗΠΑ) Per os Νόσος Paget Όχι 5 10 ή Ημερησίως για 3 ή 6 μήνες Ετεροτοπική οστεοποίηση μετά από τραυματισμό της σπονδυλικής στήλης ή επέμβαση στο ισχίο mg/kg Tiludronate (Skelid ΗΠΑ) Per os Νόσος Paget Όχι 400 mg Ημερησίως για 3 μήνες Alendronate (Fosamax, Per os Οστεοπόρωση Ναι 35 ή 70 mg Εβδομαδιαίως Fosavance ) Risedronate (Actonel ) Per os Οστεοπόρωση Ναι 5 mg 35 mg 75 mg Ημερησίως Εβδομαδιαίως Για 2 ημέρες (αντιστοιχεί σε δόση 2 μηνών) Ibandronate (Bonviva EE, Boniva ΗΠΑ) Per os Οστεοπόρωση Ναι 2,5 mg 150 mg Ημερησίως Μηνιαίως Ibandronate (Bondronat ) Per os Οστικές μεταστάσεις Ναι 50 mg Ημερησίως Ibandronate (Bonviva EE, IV Οστεοπόρωση Ναι 3 mg Ανά 3 μήνες Boniva ΗΠΑ) Ibandronate (Bondronat ) IV Οστικές μεταστάσεις Ναι 6 mg Μηνιαίως Pamidronate (Aredia ) IV Νόσος Paget Ναι 30 mg Ημερησίως για 3 ημέρες Pamidronate (Aredia ) IV Οστικές μεταστάσεις Ναι 30 ή 90 mg Μηνιαίως Zolendronate (Reclast ΗΠΑ) IV Οστεοπόρωση Ναι 5 mg Ετησίως Νόσος Paget Zolendronate (Zometa ) IV Οστικές μεταστάσεις Ναι 4 mg Μηνιαίως

3 Οστεονέκρωση προκαλούμενη από διφωσφονικά 585 σοστό 0,64%, 7,8,14,15 ενώ για τα ενδοφλέβια το αντίστοιχο ποσοστό είναι 60%. 10,16 Τα διφωσφονικά δρουν στην πολυκύτταρη μονάδα σχηματισμού του οστού (bone multicellular unit), η οποία αποτελείται από οστεοβλάστες, οστεοκλάστες και νεόπλαστα αγγεία και είναι υπεύθυνη για τη διαρκή ανανέωση του οστού και την ανταπόκριση σε ερεθίσματα, τραυματισμούς και λοιμώξεις. 6,12,13,17,18 Με τη συγκέντρωση στα οστά, τα διφωσφονικά εμποδίζουν τη δράση των οστεοκλαστών και προάγουν τον κυτταρικό τους θάνατο (απόπτωση). 2 4 Παράλληλα, όπου συσσωρεύεται το φάρμακο το οστό εμφανίζει περιορισμένη δυνατότητα αναδιαμόρφωσης (remodelling) και ελαττωμένη αγγείωση. 4,6,9 Επιπλέον, εμποδίζουν τη νεοαγγειογένεση, τον πολλαπλασιασμό των καρκινικών κυττάρων και την οστική διήθηση. 2 4 Το αποτέλεσμα αυτής της δράσης είναι ο έλεγχος των οστεολυτικών βλαβών και, σε συνδυασμό με άλλα αντικαρκινικά φάρμακα, η βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών. 2 6,9 Το φάρμακο παραμένει στα οστά για χρόνια μετά από τη διακοπή της χορήγησής του. Για την alendronate αναφέρεται ότι μπορεί να ανιχνευθεί 12 χρόνια μετά από τη διακοπή της χορήγησής της, 13 ενώ για τα ενδοφλέβια δεν αναφέρεται χρονικό διάστημα, αφενός γιατί είναι αρκετά νέα φάρμακα και αφετέρου γιατί δεν συνιστάται συχνά η διακοπή τους. 3. ΟΣΤΕΟΝΕΚΡΩΣΗ ΠΡΟΚΑΛΟΥΜΕΝΗ ΑΠΟ ΔΙΦΩΣΦΟΝΙΚΑ 3.1. Παθοφυσιολογία Η αδυναμία του οστού να αναδιαμορφωθεί και η μειωμένη αγγείωση εμποδίζουν ένα τραύμα (π.χ. εξαγωγή δοντιού) να επουλωθεί. 2 4 Το γεγονός της εμφάνισης της οστεονέκρωσης αποκλειστικά στις γνάθους σε σχέση με άλλα οστά του σκελετού εξηγείται από (α) τις αυξημένες ανάγκες αναδιαμόρφωσης στην περιοχή, λόγω συχνών επεμβάσεων, τραυματισμών ή μασητικών φορτίσεων, (β) την ύπαρξη φυσιολογικής μικροβιακής χλωρίδας στο στόμα, (γ) την εγγύτητα του φατνιακού οστού στο στοματικό περιβάλλον μέσω της ουλοδοντικής σχισμής και (δ) την αυξημένη συγκέντρωση του φαρμάκου στην περιοχή των γνάθων λόγω αυξημένης αιματικής ροής. 2 4,19, Εκλυτικοί και προδιαθεσικοί παράγοντες Παράγοντες που σχετίζονται με τη χρήση διφωσφονικών Τύπος: 5,6,10,11,16,19 21 Στη συντριπτική πλειοψηφία ενοχοποιούνται τα ενδοφλέβια, με συχνότερη τη zolendronate και ακολούθως την pamidronate, αν και έχουν αναφερθεί περιστατικά οστεονέκρωσης και με per os χορήγηση (με συχνότερη την alendronate) Χρονική διάρκεια: 3,16 H αύξηση του χρόνου χορήγησης αυξάνει τον κίνδυνο οστεονέκρωσης. Για τα ενδοφλέβια δεν αναφέρεται συγκεκριμένο ελάχιστο χρονικό διάστημα χορήγησης, σε αντίθεση με τα per os, όπου αναφέρεται ως κατώτερο όριο για την εμφάνιση του κινδύνου οστεονέκρωσης τα 3 έτη Άλλοι παράγοντες κινδύνου (σε συνδυασμό με τη χορήγηση διφωσφονικών) Φάρμακα: 2 4,17 Κορτικοστεροειδή, χημειοθεραπευτικά Γενική υγεία: 2 4,9,22 Ηλικία (με την αύξηση της ηλικίας ασθενών με πολλαπλό αυξάνει ο κίνδυνος), σακχαρώδης διαβήτης, κάπνισμα, οινόπνευμα, νεφρική δυσλειτουργία, αγγειακές διαταραχές, συνδυασμός οστεοπόρωσης με οστικές καρκινικές μεταστάσεις, τύπος καρκίνου (αυξημένος κίνδυνος σε πολλαπλό ), στοματικές λοιμώξεις Τοπικοί παράγοντες: 2 6,10,16,19,20 Οδοντοφατνιακή χειρουργική με συχνότερη την απλή εξαγωγή, λεπτός βλεννογόνος (έσω λοξή γραμμή, εξοστώσεις), τραυματισμός από οδοντοστοιχίες, κακή στοματική υγιεινή Επιδημιολογία Η συχνότητα εμφάνισης οστεονέκρωσης δεν είναι γνωστή, αλλά όλο και περισσότερα περιστατικά αναφέρονται όσο αυξάνεται η διάρκεια χρήσης των διφωσφονικών. Για τα ενδοφλέβια, οι μελέτες αναφέρουν ποσοστά που κυμαίνονται μεταξύ 1,9 28% Στον πίνακα 2 αναφέρονται τα ποσοστά συχνότητας εμφάνισης σε διάφορες έρευνες Σημειώνεται ότι, στην πλειοψηφία τους, ως εκλυτικός παράγοντας αναφέρεται προηγούμενη οδοντιατρική εργασία. Αντίθετα, για τα per os χορηγούμενα τα ποσοστά είναι πολύ μικρότερα. Η Merck (εταιρεία παρασκευής του Fosamax ) αναφέρει ποσοστό εμφάνισης 0,7/ άτομα/χρόνια χρήσης. 4 Αναφέρεται επίσης στη βιβλιογραφία ποσοστό 0,01 0,04% αυτόματης οστεονέκρωσης σε εβδομαδιαία χρήση alendronate και 0,09 0,34% μετά από εξαγωγή. 4 Συνεπώς, ο κίνδυνος είναι κατά πολύ μικρότερος με τη χρήση per os διφωσφονικών. 19 Για τα ενδοφλέβια, ο αναφερόμενος στη βιβλιογραφία μέσος χρόνος εμφάνισης οστεονέκρωσης από την έναρξη της θεραπείας ανέρχεται σε 9,3 και 14,1 μήνες 16 για τη zolendronate και την pamidronate, αντίστοιχα, αν και

4 586 Ν. Νικητάκης και συν Πίνακας 2. Συχνότητα εμφάνισης οστεονέκρωσης σύμφωνα με διάφορες έρευνες. Έρευνες Νόσος Οδός χορήγησης Συχνότητα οστεονέκρωσης (%) Durie et al 23 Καρκίνος μαστού IV 12 IV 12,8 Bamias et al 24 Καρκίνος μαστού IV 2,9 Maerovoet et al 25 Dimopoulos et al 26 Tosi et al 27 Pozzi et al 28 Ibrahim et al 29 Boonyapakorn et al 30 Καρκίνος προστάτη Καρκίνος μαστού και πολλαπλό Οστικές μεταστάσεις από διάφορες κακοήθειες, καρκίνος μαστού και άλλες κακοήθειες IV 6,5 IV 9,9 IV 4,6 IV 7,4 IV 3,5 IV 1,9 IV 1,5 IV 28 σχετίζεται άμεσα με επεμβάσεις στη στοματική κοιλότητα που συνήθως έγιναν τον τελευταίο χρόνο πριν από την εμφάνιση της οστεονέκρωσης. Αναφέρεται πάντως ότι κατά το πρώτο εξάμηνο από την έναρξη ενδοφλέβιων διφωσφονικών δεν είναι συχνή η εμφάνιση οστεονέκρωσης, χωρίς όμως το γεγονός αυτό να καθιστά ασφαλείς τις επεμβάσεις στην περιοχή. 3,4 Για τα per os φαρμακευτικά προϊόντα, μια από τις σημαντικότερες έρευνες, αυτή των Marx et al 16 με 30 περιστατικά, αναφέρει ότι η οστεονέκρωση εμφανίστηκε σε όλες τις περιπτώσεις μετά από λήψη φαρμάκων για >3 χρόνια και στις περισσότερες για >5 χρόνια. Ποσοστό 90% αφορούσε στην alendronate και το 10% στη risedronate. Οι Khosla et al 19 αναφέρουν ότι στη βιβλιογραφία έχουν παρουσιαστεί συνολικά 64 περιστατικά οστεονέκρωσης από per os διφωσφονικά που ελήφθησαν για την οστεοπόρωση ή τη νόσο Paget. Πρέπει να αναφερθεί ότι τα μη αζωτούχα διφωσφονικά που χρησιμοποιούνται για τη νόσο του Paget θεωρείται ότι έχουν μικρότερο βαθμό επικινδυνότητας σε σχέση με τα αζωτούχα, λόγω και της κατά διαστήματα χορήγησής τους, 2 αν και έχει αναφερθεί ένα μεμονωμένο περιστατικό εκτεταμένης οστεόλυσης με λήψη etidronate, χωρίς όμως επαρκή τεκμηρίωση. 31 Επίσης, έχει αναφερθεί ότι στα παιδιά με ατελή οστεογένεση ο κίνδυνος οστεονέκρωσης από τα χορηγούμενα για τη νόσο διφωσφονικά είναι πολύ χαμηλός και δεν αποτελεί λόγο διακοπής της αγωγής. 32 Τέλος, πρόσφατα εγκρίθηκε στις ΗΠΑ η χρήση ετήσιας ενδοφλέβιας δόσης 5 mg zolendronate για την οστεοπόρωση. Αν και δεν υπάρχουν επαρκείς μελέτες για το βαθμό επικινδυνότητας, η American Association of Oral and Maxillofacial Surgeons (AAOMS) θεωρεί ότι είναι μικρότερος ακόμα και από τα per os φαρμακευτικά προϊόντα Κλινικά χαρακτηριστικά Η οστεονέκρωση των γνάθων εμφανίζεται συχνότερα ως μη επουλωθέν μετεξακτικό φατνίο ή σε περιοχή όπου διενεργήθηκε χειρουργική επέμβαση. 2 4 Περιστατικά οστεονέκρωσης αναφέρονται και μετά από ορθοδοντική θεραπεία, 16 ενώ σε ποσοστό 20 25% εμφανίζεται αυτόματη οστεονέκρωση. 4 Συχνότερα εμφανίζεται στην κάτω γνάθο (65 70%) λόγω πτωχότερης αιμάτωσης. 4 Σε πρώιμα στάδια είναι πιθανόν να παρουσιάζεται μόνο έλκωση ή ερεθισμός του βλεννογόνου χωρίς ορατή νέκρωση. 2 4 Αργότερα, παρατηρείται αποκάλυψη στο στοματικό περιβάλλον νεκρωμένου ανάγγειου οστού (avascular necrosis) 10,16 (εικόνες 1 και 2α). Η αποκάλυψη είναι συνήθως ασυμπτωματική και γίνεται επώδυνη μόνο λόγω επιμόλυνσης από τη φυσιολογική μικροβιακή χλωρίδα ή από ερεθισμό των χειλέων του τραύματος από τις οστικές αιχμές. 2 4 Σταδιακά, σχηματίζονται οστικά απολύματα με επέκταση της βλάβης και πιθανότητα δημιουργίας συριγγίων (ενδοστοματικά, εξωστοματικά), παθολογικών καταγμάτων, στοματοκολπικής επικοινωνίας, εκτεταμένης οστεολυσίας ακόμη και μέχρι το κάτω χείλος της κάτω γνάθου και παραισθησίας του κάτω φατνιακού νεύρου. 2 4 Οι Ruggiero et al 11 κατατάσσουν την οστεονέκρωση σε 3 στάδια: Στάδιο Ι ασυμπτωματική, στάδιο ΙΙ πόνος, φλεγμονή και στάδιο ΙΙΙ πόνος, φλεγμονή, κατάγματα, εκτεταμένη οστεόλυση Ακτινογραφική εικόνα Στα αρχικά στάδια της νόσου δεν παρατηρούνται ακτινογραφικά ευρήματα. 2 Με την εξέλιξή της, διαπιστώνονται οστεολυτικές αλλοιώσεις με ασαφή συνήθως όρια (εικ. 2). Συχνά, απεικονίζεται συνδυασμός διαυγάσεων και σκιάσεων, οι οποίες οφείλονται στα οστικά απολύματα. 33

5 Οστεονέκρωση προκαλούμενη από διφωσφονικά 587 Εικόνα 1. Αυτόματη ανάπτυξη επώδυνης οστεονέκρωσης με εκτεθειμένο οστούν αμφοτερόπλευρα επί των κάτω γναθιαίων εξοστώσεων (tori mandibularis) σε ασθενή που ελάμβανε zolendronate (Zometa ) για πολλαπλό. Αγωγή με κλινδαμυκίνη και στοματοπλύσεις χλωρεξιδίνης οδήγησε σε αποδρομή των συμπτωμάτων. (α) (β) Εικόνα 2. Ανάπτυξη οστεονέκρωσης κατόπιν εξαγωγής του 36 σε ασθενή που ελάμβανε alendronate (Fosamax ) σε χρονία βάση για οστεοπόρωση. (α) Κλινική εικόνα. (β) Πανοραμική ακτινογραφία. Διακοπή της αγωγής με Fosamax και χρήση στοματοπλύματος χλωρεξιδίνης οδήγησε σε επούλωση της βλάβης. Οι βλάβες αυτές είναι εμφανείς και σε αξονική ή μαγνητική τομογραφία. Έχει παρατηρηθεί ότι η απεικόνιση των αλλοιώσεων στη μαγνητική τομογραφία προηγείται των κλινικών σημείων, χωρίς όμως να έχει διευκρινιστεί η συσχέτισή τους Ιστολογική εικόνα Παρατηρείται νέκρωση οστού, υπολείμματα μικροβιακών παραγόντων και κοκκιώδης ιστός. 3,5 Μικροβιακές καλλιέργειες δείχνουν την αποίκηση από τη φυσιολογική μικροβιακή χλωρίδα του στόματος. 2 Οι συχνότεροι μικροοργανισμοί που επιμολύνουν τη νέκρωση είναι οι ακτινομύκητες και τα στελέχη Εikenella και Μoraxella, ενώ έχουν παρατηρηθεί και τα στελέχη methicillin-resistant Staphylococcus aureus (MRSA), Streptococcus spp, Streptococcus anginosus constellatus, Escherichia coli και Bacteroides melaninogenicus. 2,3,19, Διαφορική διάγνωση Η διαφορική διάγνωση περιλαμβάνει την οστεοακτινονέκρωση, την οστεομυελίτιδα, τις πρωτοπαθείς ή τις μεταστατικές καρκινικές βλάβες και την πολλαπλή οστεϊνοοστική δυσπλασία (florid cemento-osseous dysplasia). 2 4 Το position paper της AAOMS ορίζει τρεις προϋποθέσεις για τη διάγνωση της οστεονέκρωσης από διφωσφονικά: (α) χρήση διφωσφονικών παλαιότερα ή σύγχρονα, (β) αποκάλυψη οστού για διάστημα >8 εβδομάδων και (γ) απουσία ιστορικού ακτινοβόλησης των γνάθων. 4 Το ιστορικό λήψης διφωσφονικών διαχωρίζει την οστεονέκρωση από την οστεομυελίτιδα, η οποία επίσης δεν εμφανίζει πάντα περιοχές αποκαλυμμένου νεκρωμένου οστού. Αντίθετα, το ιστορικό ακτινοβόλησης επιτρέπει τη διάκριση της οστεοακτινονέκρωσης από την οστεονέκρω-

6 588 Ν. Νικητάκης και συν ση. 2 Ο διαχωρισμός της οστεονέκρωσης από τις καρκινικές βλάβες βασίζεται στο ιστορικό λήψης διφωσφονικών, στα κλινικά και στα ακτινογραφικά ευρήματα, αν και σε αμφίβολες περιπτώσεις απαιτείται βιοψία και ιστολογική διερεύνηση. 3 Η πολλαπλή οστεϊνο-οστική δυσπλασία, αν και έχει παρόμοια κλινική εικόνα, εμφανίζεται συνήθως σε γυναίκες της μαύρης φυλής στην 4η ή 5η δεκαετία της ζωής συμμετρικά και στα δύο ημιμόρια και συχνά και στα τέσσερα τεταρτημόρια των γνάθων. 36 Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με το ιστορικό βοηθά τη διαφορική διάγνωση. Η λήψη μερικής βιοψίας της βλάβης, αν και περιγράφεται στις πρώτες μελέτες επί του θέματος, δεν κρίνεται αναγκαία, αφενός γιατί δεν δίνει παθογνωμονική ιστοπαθολογική εικόνα και αφετέρου γιατί ο τραυματισμός της περιοχής οδηγεί σε επέκταση της βλάβης. 4,11 4. ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΑΣΘΕΝΩΝ ΠΟΥ ΛΑΜΒΑΝΟΥΝ ΔΙΦΩΣΦΟΝΙΚΑ Δεδομένου του γεγονότος ότι τα ενδοφλέβια διφωσφονικά συνδέονται με συντριπτικά μεγαλύτερα ποσοστά ανάπτυξης οστεονέκρωσης σε σχέση με τα per os, παρακάτω γίνεται ξεχωριστή ανάλυση της πρόληψης και της θεραπείας της οστεονέκρωσης για τις δύο οδούς χορήγησης Ενδοφλέβια φαρμακευτικά προϊόντα Πρόληψη. Πριν από την έναρξη της αγωγής πρέπει να γίνεται πλήρης κλινικός και ακτινογραφικός οδοντοστοματολογικός έλεγχος. 2,4,11 Ακολουθείται το πρωτόκολλο των ασθενών που πρόκειται να ακτινοβοληθούν, δηλαδή εξαγωγή όλων των δοντιών που δεν αποκαθίστανται ή έχουν αμφίβολη πρόγνωση, αποκατάσταση των εναπομεινάντων, απόλυτος έλεγχος της περιοδοντικής υγείας, έλεγχος και επιδιόρθωση/ αντικατάσταση των κινητών προσθέσεων με ιδιαίτερη προσοχή γλωσσικά της κάτω γνάθου και πιθανή χρήση μαλακών επιστρωμάτων. 6,9,19,21 Οι χειρουργικές επεμβάσεις πρέπει να γίνονται το αργότερο ένα μήνα περίπου πριν από την έναρξη της αγωγής, ώστε να έχει ολοκληρωθεί η επούλωση και η επιθηλιοποίηση. 18,20 Ο ασθενής πρέπει να είναι ενήμερος για την πιθανότητα της οστεονέκρωσης, να ακολουθεί συχνό πρόγραμμα επανελέγχου (συνήθως ανά 3 μήνες) και να ενημερώνει τον οδοντίατρο για οποιαδήποτε αλλαγή στο στόμα. 9 Η στοματική υγεία πρέπει να είναι κατά το δυνατόν άψογη και να συνδυάζεται με συχνή φθορίωση. Κατά τη διάρκεια της αγωγής αντενδείκνυται οποιαδήποτε χειρουργική επέμβαση περιλαμβανομένης της τοποθέτησης εμφυτευμάτων, η περιοδοντική θεραπεία εκτός από την αποτρύγωση, καθώς ακόμα και η ριζική απόξεση μπορεί να προκαλέσει άμεσο ή έμμεσο τραυματισμό του οστού ή η ορθοδοντική θεραπεία, δεδομένου ότι έχουν αναφερθεί περιστατικά οστεονέκρωσης λόγω ορθοδοντικών δυνάμεων. 4,10,11,16,18 20 Επιτρέπονται η τοπική αναισθησία, η τοποθέτηση εμφράξεων, η υπερουλική παρασκευή δοντιών και η προσθετική αποκατάστασή τους, καθώς και η ενδοδοντική θεραπεία. Δόντια με καταληκτική κινητικότητα μπορούν να αντιμετωπιστούν με κατά το δυνατόν ατραυματική ενδοδοντική θεραπεία και επιπέδωση του δοντιού. 2,4,11 Επιπλέον, είναι δυνατή η ακινητοποίηση εύσειστων δοντιών Η χρήση υπερβαρικού οξυγόνου δεν έχει συσχετιστεί με μείωση της πιθανότητας εμφάνισης οστεονέκρωσης. 2,4,11 Επίσης, η διακοπή της αγωγής προεγχειρητικά δεν φαίνεται να βοηθά λόγω της συσσώρευσης και της μακρόχρονης παραμονής του φαρμάκου, ενώ πρέπει να λαμβάνεται υπόψη και το γεγονός ότι η αγωγή είναι ζωτική για τον έλεγχο των μεταστάσεων. 2,16,19,37 Παρόλα αυτά, στην περίπτωση που είναι αναγκαία η εξαγωγή δοντιού κατά τη διάρκεια της αγωγής προτείνεται η κάλυψη του ασθενούς με ισχυρή αντιβίωση, η διενέργεια της επέμβασης κατά το δυνατόν ατραυματικά, η χρήση μετεγχειρητικά αντιμικροβιακών διαλυμάτων χλωρεξιδίνης και η στενή παρακολούθηση του ασθενούς 19 (πίν. 3) Αντιμετώπιση οστεονέκρωσης. Σκοπός είναι η αναστολή της επέκτασης, η αποδρομή της φλεγμονής και η ανακούφιση των ασθενών από τον πόνο. 9,10 Η αντιμετώπιση της οστεονέκρωσης εξαρτάται από το στάδιο της νόσου σύμφωνα με την ταξινόμηση των Ruggiero et al 11 και είναι κυρίως συντηρητική και συμπτωματική. Στάδιο Ι: Χρήση αντιμικροβιακών διαλυμάτων χλωρεξιδίνης 0,12% καθημερινά. Στάδιο ΙΙ: Χρήση αντιμικροβιακών διαλυμάτων χλωρεξιδίνης 0,12% καθημερινά και χορήγηση αντιβίωσης, συνήθως per os πενικιλίνης σε συνδυασμό πολλές φορές με μετρονιδαζόλη. 4,11 Σε περίπτωση αλλεργίας στην πενικιλίνη χρησιμοποιείται δοξυκυκλίνη, αζιθρομυκίνη, σιπροφλοξασίνη, κλινδαμυκίνη ή άλλα αντιβιοτικά. Δεν χρησιμοποιείται κλαριθρομυκίνη, γιατί δεν περιλαμβάνει στο φάσμα της τους συχνότερους μικροοργανισμούς που επιμολύνουν τη νέκρωση (ακτινομύκητες, Eikenella, Moraxella). 4,11 Η αντιβίωση συνεχίζεται για 14 μέρες ή μέχρι να αντιμετωπιστεί η φλεγμονή και ο πόνος. Η καλλιέργεια και το αντιβιόγραμμα προτείνεται από κάποιους ερευνητές ιδιαίτερα σε περιστατικά επιμένουσας φλεγμονής. 6,18 21 Στάδιο ΙΙΙ: Χρήση όλων των προηγουμένων σε συνδυασμό με χειρουργικές επεμβάσεις, οι οποίες όμως απαιτούν πολύπλοκο σχεδιασμό και δεν έχουν εγγυημένο αποτέλεσμα. 2,4,9,11,16

7 Οστεονέκρωση προκαλούμενη από διφωσφονικά 589 Πίνακας 3. Πρόληψη οστεονέκρωσης σε ασθενείς που λαμβάνουν διφωσφονικά. Ενδοφλέβια χορήγηση Πριν από την έναρξη της θεραπείας Πλήρης κλινικός και ακτινογραφικός οδοντοστοματολογικός έλεγχος Εξαγωγή όλων των δοντιών που δεν αποκαθίστανται ή έχουν αμφίβολη πρόγνωση το αργότερο 1 μήνα πριν από την έναρξη της αγωγής Αποκατάσταση των εναπομεινάντων δοντιών Απόλυτος έλεγχος της περιοδοντικής υγείας Έλεγχος και επιδιόρθωση/αντικατάσταση των κινητών προσθέσεων Ενημέρωση του ασθενούς και εκπαίδευση στη στοματική υγιεινή Μετά από την έναρξη της θεραπείας Αυστηρό πρόγραμμα επανελέγχου (συνήθως ανά 3 μήνες) Άψογη στοματική υγιεινή και συχνή φθορίωση Αντενδείκνυνται: Οποιαδήποτε χειρουργική επέμβαση (συμπεριλαμβανομένης της τοποθέτησης εμφυτευμάτων), η περιοδοντική θεραπεία (εκτός από την αποτρύγωση), η ορθοδοντική θεραπεία Επιτρέπονται: Η τοπική αναισθησία, η αποτρύγωση, η τοποθέτηση εμφράξεων, η υπερουλική παρασκευή δοντιών και η προσθετική αποκατάστασή τους, η ενδοδοντική θεραπεία, η ακινητοποίηση εύσειστων δοντιών Αν η εξαγωγή δοντιού είναι αναγκαία: Κάλυψη με ισχυρή αντιβίωση, ατραυματική επέμβαση, χρήση μετεγχειρητικά αντιμικροβιακών διαλυμάτων χλωρεξιδίνης και στενή παρακολούθηση του ασθενούς Per os χορήγηση Πριν από την έναρξη της θεραπείας και μέχρι 3 έτη από την έναρξή της Πλήρης κλινικός και ακτινογραφικός οδοντοστοματολογικός έλεγχος Εξάλειψη εστιών φλεγμονής και αποκατάσταση του φραγμού Έλεγχος της περιοδοντικής υγείας Έλεγχος και επιδιόρθωση/αντικατάσταση των κινητών προσθέσεων Ενημέρωση του ασθενούς και εκπαίδευση στη στοματική υγιεινή Χειρουργικές επεμβάσεις μπορούν να γίνουν χωρίς διακοπή του φαρμάκου εφόσον δεν λαμβάνονται ταυτόχρονα κορτικοστεροειδή Τοποθέτηση εμφυτευμάτων μετά από 3 μήνες διακοπή προεγχειρητικά και 3 μήνες μετεγχειρητικά Μετά τα 3 έτη από την έναρξη της θεραπείας Αυστηρό πρόγραμμα επανελέγχου Άψογη στοματική υγιεινή Χειρουργικές επεμβάσεις (περιλαμβανομένης της τοποθέτησης εμφυτευμάτων) μπορούν να γίνουν με διακοπή του φαρμάκου 3 6 μήνες προεγχειρητικά και μέχρι την ολοκλήρωση της οστικής επούλωσης σε συνδυασμό με αντιβιοτική κάλυψη και κατά το δυνατόν ατραυματικά Έλεγχος του CTX πριν από χειρουργική επέμβαση (με ιδανικές τιμές >150 pg/ml) Γενικά, η χρήση διαφόρων χειρουργικών τεχνικών, ακόμη και σε συνδυασμό με αιματούμενα μοσχεύματα ή υπερβαρικό οξυγόνο, δεν έχει δώσει ικανοποιητικά αποτελέσματα. 2,4,11,19 Έχει προταθεί η προεγχειρητική θεραπεία με όζον, χωρίς όμως αποδεδειγμένα αποτελέσματα. 38 Λόγω της συσσώρευσης του φαρμάκου, χειρουργικά δεν υπάρχουν υγιή αιματούμενα άκρα για το όριο της οστεοτομίας. Οι χειρουργικές επεμβάσεις χρησιμοποιούνται πλέον σε επιλεγμένα περιστατικά σταδίου ΙΙΙ. 3,4,6,11,19 Επίσης, ο ρόλος της θεραπείας με laser σε συνδυασμό με φαρμακευτική ή και χειρουργική αγωγή βρίσκεται υπό διερεύνηση. 39 Ανεξαρτήτως σταδίου αφαιρούνται τα ευκίνητα οστικά απολύμματα. 3,4,11 Προτείνεται η εξαγωγή των συμπτωματικών δοντιών που βρίσκονται σε υπόστρωμα οστεονέκρωσης, δεδομένου ότι δεν αναμένεται επιδείνωση της κατάστασης. 4,11 Επίσης, είναι δυνατή η κάλυψη της βλάβης με νάρθηκα από ακρυλικό ή βινύλιο ώστε να αποφεύγεται τραυματισμός ή επιμόλυνση. 9 Ο επανέλεγχος μετά από εμφάνιση οστεονέκρωσης πρέπει να είναι συχνότερος (περίπου ανά 3 εβδομάδες ανάλογα με την πορεία της νόσου). 2,19,21 Η διακοπή της αγωγής δεν έχει θεραπευτικό αποτέλεσμα και συνεπώς αντενδείκνυται σε οποιοδήποτε στάδιο 2 4,6,11,16,19 (πίν. 4) Per os φαρμακευτικά προϊόντα Πρόληψη. Αν και ο κίνδυνος οστεονέκρωσης είναι ιδιαίτερα μικρός, πριν από την έναρξη της αγωγής πρέπει να γίνεται πλήρης έλεγχος του στόματος. Η μειωμένη πιθανότητα εμφάνισης οστεονέκρωσης τα πρώτα 3 χρόνια από την έναρξη της αγωγής δίνει το απαραίτητο χρονικό Πίνακας 4. Αντιμετώπιση οστεονέκρωσης από διφωσφονικά (στάδια κατά Ruggiero et al 11 ). Στάδιο Ι Στάδιο ΙΙ Στάδιο ΙΙΙ Ανεξαρτήτως σταδίου Αντιμικροβιακά διαλύματα χλωρεξιδίνης 0,12% καθημερινά Αντιμικροβιακά διαλύματα χλωρεξιδίνης 0,12% καθημερινά και Χορήγηση αντιβίωσης για 14 μέρες ή μέχρι να αντιμετωπιστεί η φλεγμονή και ο πόνος Αντιμικροβιακά διαλύματα χλωρεξιδίνης 0,12% καθημερινά και Χορήγηση αντιβίωσης για 14 μέρες ή μέχρι να αντιμετωπιστεί η φλεγμονή και ο πόνος Χειρουργικές επεμβάσεις Αφαίρεση των ευκίνητων οστικών απολυμάτων Εξαγωγή των συμπτωματικών δοντιών που βρίσκονται σε υπόστρωμα οστεονέκρωσης Κάλυψη της βλάβης με νάρθηκα από ακρυλικό ή βινύλιο Η διακοπή της ενδοφλέβιας αγωγής αντενδείκνυται Η διακοπή της per os αγωγής ενδείκνυται σε συνεργασία με τον υπεύθυνο ιατρό

8 590 Ν. Νικητάκης και συν περιθώριο για αντιμετώπιση κάθε πιθανής εστίας φλεγμονής. 4,16 Το επίπεδο στοματικής υγιεινής πρέπει να είναι κατά το δυνατόν άψογο. Ο ασθενής πρέπει να είναι ενήμερος και να ακολουθεί συχνό πρόγραμμα επανελέγχου (συνήθως ανά 3 μήνες). Σε περίπτωση που απαιτηθεί χειρουργική επέμβαση μέσα στα πρώτα 3 χρόνια από την έναρξη της αγωγής και ο ασθενής δεν λαμβάνει κορτικοστεροειδή, η επέμβαση μπορεί να γίνει με σχεδόν μηδενικό κίνδυνο. 4,16 Σε περίπτωση που απαιτηθεί χειρουργική επέμβαση μέσα στα πρώτα 3 χρόνια από την έναρξη της αγωγής και ο ασθενής λαμβάνει κορτικοστεροειδή, ή αν απαιτηθεί χειρουργική επέμβαση 3 χρόνια μετά από την έναρξη της αγωγής, ανεξάρτητα από τη λήψη κορτικοστεροειδών, σε συνεργασία με τον υπεύθυνο ιατρό προτείνεται η διακοπή του φαρμάκου, συνήθως για 3 μήνες πριν από την επέμβαση και μέχρι ολοκλήρωσης της οστικής επούλωσης και η πραγματοποίηση της χειρουργικής επέμβασης με αντιβιοτική κάλυψη και ατραυματικό τρόπο. 4,8,16,40 Αν η πορεία της νόσου δεν επιτρέπει τη διακοπή του φαρμάκου και η επέμβαση κρίνεται αναγκαία, απαιτείται ενημέρωση και συναίνεση του ασθενούς. Όσον αφορά στην τοποθέτηση εμφυτευμάτων προτείνεται πάντοτε η διακοπή του φαρμάκου για 3 μήνες πριν από την επέμβαση και μέχρι την ολοκλήρωση της οστεοενσωμάτωσης, 4,16,41 αν και στη βιβλιογραφία αναφέρονται έρευνες όπου η μη διακοπή του φαρμάκου δεν εμπόδισε την οστεοενσωμάτωση και την επούλωση. 42,43 Στη βιβλιογραφία έχουν αναφερθεί ελάχιστα περιστατικά οστεονέκρωσης μετά από τοποθέτηση εμφυτευμάτων σε ασθενείς που ελάμβαναν per os διφωσφονικά. 31,44 Οι Marx et al 16 πρότειναν μια νέα μέθοδο για τον έλεγχο της δυνατότητας επούλωσης ασθενών που λαμβάνουν per os διφωσφονικά. Ελέγχεται η πρωινή συγκέντρωση στον ορό του C-terminal τελοπεπτιδίου (CTX). Στη λήψη διφωσφονικών per os, το CTX σχετίζεται με τη συγκέντρωση κολλαγόνου Ι στο οστό και με την οστική αναδιαμόρφωση. 16 Οι φυσιολογικές τιμές κυμαίνονται από 300 pg/ml και πάνω (συνήθως pg/ml σε ασθενείς που δεν λαμβάνουν διφωσφονικά). Στην παραπάνω μελέτη παρατηρήθηκε χωρίς να αποδειχθεί ότι με την αύξηση του χρόνου λήψης διφωσφονικών per os μειώνεται το CTX, ενώ όλοι οι ασθενείς με οστεονέκρωση είχαν τιμές <110 pg/ml. Προτείνεται λοιπόν πριν από μια χειρουργική επέμβαση να γίνεται μέτρηση του CTX και αν αυτό είναι <150 pg/ ml να επιχειρείται σε συνεργασία με τον ιατρό διακοπή της αγωγής για 4 6 μήνες, οπότε το CTX θα φθάσει τα 150 pg/ml (αύξηση περίπου 26 pg/ml το μήνα), μειώνοντας σημαντικά τον κίνδυνο. Αντίθετα, οι ερευνητές δεν κατέγραψαν άμεση συσχέτιση μεταξύ του CTX και της ενδοφλέβιας λήψης διφωσφονικών 16 (πίν. 3) Αντιμετώπιση οστεονέκρωσης. Ο σκοπός και ο τρόπος αντιμετώπισης είναι ο ίδιος με τα ενδοφλέβια, με τη μόνη διαφορά ότι είναι δυνατή και ωφέλιμη η διακοπή του φαρμάκου. 4,8,16,39 Με τη διακοπή αυτή βοηθάται ο οργανισμός να επουλώσει τη βλάβη αν είναι περιορισμένη ή να την περιορίσει αν είναι εκτεταμένη. 16 Στην τελευταία περίπτωση, είναι δυνατή η χειρουργική αντιμετώπιση εφόσον δεν επέλθει πλήρης επούλωση με την απλή διακοπή του φαρμάκου και έχει απολυματοποιηθεί το νεκρωμένο οστικό τεμάχιο. 16,19 Ωφέλιμος είναι και ο έλεγχος του CTX πριν από τη χειρουργική επέμβαση (με ιδανικές τιμές >150 pg/ml) 16 (πίν. 4). 5. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Η οστεονέκρωση, ως επιπλοκή των διφωσφονικών, εμφανίζεται ως η αποκάλυψη στο στοματικό περιβάλλον νεκρωμένου ανάγγειου οστού και προσβάλλει, στη συντριπτική πλειοψηφία, ασθενείς που λαμβάνουν ενδοφλέβια διφωσφονικά μετά από χειρουργική επέμβαση στο στόμα. Για τους ασθενείς που λαμβάνουν per os αγωγή ο κίνδυνος αυξάνει μετά από τα 3 χρόνια αγωγής. Οι ασθενείς πρέπει να ακολουθούν πρόγραμμα συχνών επανελέγχων από οδοντίατρο ή στοματολόγο. Σημαντική είναι η πρόληψη με τη διατήρηση υψηλού επιπέδου υγιεινής στο στόμα και την αποφυγή χειρουργικών επεμβάσεων, κυρίως στους ασθενείς υπό ενδοφλέβια αγωγή. Σε ασθενείς που λαμβάνουν αγωγή per os, προληπτική διακοπή του φαρμάκου για 3 6 μήνες μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο. Η οστεονέκρωση σε ασθενείς με ενδοφλέβια αγωγή αντιμετωπίζεται κυρίως συντηρητικά και συμπτωματικά χωρίς διακοπή του φαρμάκου. Η οστεονέκρωση σε ασθενείς με per os αγωγή επίσης αντιμετωπίζεται κυρίως συντηρητικά και συμπτωματικά, με διακοπή όμως του φαρμάκου για κάποιο διάστημα σε συνεργασία με τον υπεύθυνο ιατρό.

9 Οστεονέκρωση προκαλούμενη από διφωσφονικά 591 ΑBSTRACT Bisphosphonate-induced osteonecrosis of the jaws: Prevention and management N. Nikitakis, G. Kamperos, A. Sklavounou-Andrikopoulou Department of Oral Pathology and Medicine, School of Dentistry, National and Kapodistrian University of Athens, Athens, Greece Archives of Hellenic Medicine 2009, 26(5): Bisphosphonates are a group of drugs that have a significant effect on bone structure, preventing normal bone remodeling. They can be administered orally or intravenously, and are of great importance for the treatment of osteoporosis, Paget s disease, osteogenesis imperfecta, osteopenia, bone metastases from various malignancies, most commonly breast and prostate cancer, and multiple myeloma. Bisphosphonate-associated osteonecrosis presents with the finding of avascular bone in the maxilla or the mandible and, according to clinical stage, pain, inflammation, fractures and/or extensive osteolysis. In the vast majority of cases, the patients had been on intravenous drug therapy and had undergone dentoalveolar surgery. For the patients receiving oral bisphosphonates the risk increases if the treatment exceeds a 3-year period. All the patients taking biphosphonates should be on a strict recall programme. Prevention is of great significance and includes meticulous oral hygiene and the avoidance of dentoalveolar surgery. The management of osteonecrosis is primarily conservative and, depending on the stage of the disease, may involve use of antiseptic solutions, antibiotic coverage and/or surgical procedures. The discontinuation of the intravenous treatment is not recommended, while patients on oral bisphosphonates are advised to stop the treatment for a period of time for prevention and/or management of osteonecrosis, with the approval of the attending physician. Key words: Bisphosphonates, Osteonecrosis Βιβλιογραφία 1. Marx RE. Pamidronate (Aredia) and zoledronate (Zometa) induced avascular necrosis of the jaws: A growing epidemic. J Oral Maxillofac Surg 2003, 61: Marx RE, Sawatari Y, Fortin M, Broumand V. Bisphosphonateinduced exposed bone (osteonecrosis/osteopetrosis) of the jaws: Risk factors, recognition, prevention and treatment. J Oral Maxillofac Surg 2005, 63: Ruggiero SL, Mehrotra B, Rosenberg TJ, Engroff SL. Osteonecrosis of the jaws associated with the use of bisphosphonates: A review of 63 cases. J Oral Maxillofac Surg 2004, 62: American Association of Oral and Maxillofacial Surgeons. Position paper on bisphosphonate-related osteonecrosis of the jaws. J Oral Maxillofac Surg 2007, 65: Brooks JK, Gilson AJ, Sindler AJ, Ashman SG, Schwartz KG, Nikitakis NG. Osteonecrosis of the jaws associated with use of risedronate: Report of 2 new cases. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 2007, 103: Gutta R, Louis PJ. Bisphosphonates and osteonecrosis of the jaws: Science and rationale. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 2007, 104: Bone HG, Hosking D, Devogelaer JP, Tucci JR, Emkey RD, Tonino RP et al. Ten years experience with alendronate for osteoporosis in postmenopausal women. N Engl J Med 2004, 350: Black DM, Schwartz AV, Ensrud KE, Cauley JA, Levis S, Quandt SA et al. Effects of continuing or stopping alendronate after 5 years of treatment. The fracture intervention trial long-term extension (FLEX): A randomized trial. JAMA 2006, 296: Migliorati CA, Casiglia J, Epstein J, Jacobsen PL, Siegel MA, Woo SB. Managing the care of patients with bisphosphonateassociated osteonecrosis. An American Academy of Oral Medicine position paper. JADA 2005, 136: Migliorati CA, Schubert MM, Peterson DE, Seneda LM. Bisphosphonate-associated osteonecrosis of mandibular and maxillary bone: An emerging oral complication of supportive cancer therapy. Cancer 2005, 104: Ruggiero SL, Fantasia J, Carlson E. Bisphosphonate-related osteonecrosis of the jaw: Background and guidelines for diagnosis, staging and management. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 2006, 102: Porras AG, Holland SD, Gertz BJ. Pharmacokinetics of alendronate. Clin Pharmacokinet 1999, 36: Lin JH, Russell G, Gertz B. Pharmacokinetics of alendronate: An overview. Int J Clin Pract Suppl 1999, 101: Tiras MB, Noyan V, Yildiz A, Yildirim M, Daya S. Effects of alendronate and hormone replacement therapy, alone or in combination, on bone mass in postmenopausal women with osteoporosis: A prospective, randomized study. Hum Reprod 2000, 15: Lindsay R, Cosman F, Lobo RA, Walsh BW, Harris ST, Reagan JE et al. Addition of alendronate to ongoing hormone replacement therapy in the treatment of osteoporosis: A rando-

10 592 Ν. Νικητάκης και συν mized, controlled clinical trial. J Clin Endocrinol Metab 1999, 84: Marx RE, Cillo JE, Ulloa JJ. Oral bisphosphonate-induced osteonecrosis: Risk factors, prediction of risk using serum CTX testing, prevention, and treatment. J Oral Maxillofac Surg 2007, 65: Badros A, Wekel D, Salama A, Goloubeva O, Schneider A, Rapoport A et al. Osteonecrosis of the jaw in multiple myeloma patients: Clinical features and risk factors. J Clin Oncol 2006, 24: Melo MD, Obeid G. Osteonecrosis of the jaws in patients with a history of receiving bisphosphonate therapy. Strategies for prevention and early recognition. J Am Dent Assoc 2005, 136: Khosla S, Burr D, Cauley J, Dempster DW, Ebeling PT, Felsenberg D et al. Bisphosphonate-associated osteonecrosis of the jaw: Report of a task force of the American Society for Bone and Mineral Research. J Bone Miner Res 2007, 22: Bagan J, Blade J, Cozar JM, Constela M, Sanz RG, Veiga FG et al. Recommendations for the prevention, diagnosis, and treatment of osteonecrosis of the jaw (ONJ) in cancer patients treated with bisphosphonates. Med Oral Patol Oral Cir Bucal 2007, 12: Rizzoli R, Burlet N, Cahall D, Delmas PD, Eriksen EF, Felsenberg D et al. Osteonecrosis of the jaw and bisphosphonate treatment for osteoporosis. Bone 2008, 42: Wessel JHI, Dodson TB, Zavras AI. Zoledronate, smoking, and obesity are strong risk factors for osteonecrosis of the jaw: A case-control study. J Oral Maxillofac Surg 2008, 66: Durie BGM, Katz M, Crowley J. Osteonecrosis of the jaws and bisphosphonates. N Engl J Med 2005, 353: Bamias A, Kastritis E, Bamia C, Moulopoulos LA, Melakopoulos I, Bozas G et al. Osteonecrosis of the jaw in cancer after treatment with bisphosphonates: Incidence and risk factors. J Clin Oncol 2005, 23: Maerevoet M, Martin C, Duck L. Osteonecrosis of the jaw and bisphosphonates. N Engl J Med 2005, 353: Dimopoulos MA, Kastritis E, Anagnostopoulos A, Melakopoulos I, Gika D, Moulopoulos LA et al. Osteonecrosis of the jaw in patients with multiple myeloma treated with bisphosphonates: Evidence of increased risk after treatment with zoledronic acid. Haematologica 2006, 91: Tosi P, Zamagni E, Cangini D, Tacchetti P, Di Raimondo F, Catalano L et al. Osteonecrosis of the jaws in newly diagnosed multiple myeloma patients treated with zoledronic acid and thalidomide-dexamethasone. Blood 2006, 108: Pozzi S, Marcheselli R, Sacchi S, Baldini L, Angrilli F, Pennese E et al. Bisphosphonate-associated osteonecrosis of the jaw: A review of 35 cases and an evaluation of its frequency in multiple myeloma patients. Leuk Lymphoma 2007, 48: Ibrahim T, Barbanti F, Giorgio-Marrano G, Mercatali L, Ronconi S, Vicini C et al. Osteonecrosis of the jaw in patients with bone metastases treated with bisphosphonates: A retrospective study. Oncologist 2008, 13: Boonyapakorn T, Schirmer I, Reichart PA, Sturm I, Massenkeil G. Bisphosphonate-induced osteonecrosis of the jaws: Prospective study of 80 patients with multiple myeloma and other malignancies. Oral Oncol 2008, 15 (in press) 31. Stark WJ, Epker BN. Failure of osteointegrated dental implants after biphosphonate therapy for osteoporosis: A case report. Int J Oral Maxillofac Implants 1995, 10: Malmgren B, Astrom E, Soderhall S. No osteonecrosis in jaws of young patients with osteogenesis imperfecta treated with bisphosphonates. J Oral Pathol Med 2008, 37: Chiandussi S, Biasotto M, Dore F, Cavalli F, Cova MA, Di Lenarda LR. Clinical and diagnostic imaging of bisphosphonate-associated osteonecrosis of the jaws. Dentomaxillofac Radiol 2006, 35: García-Ferrer L, Bagan JV, Martínez-Sanjuan V, Hernandez- Bazan S, García R, Jiménez-Soriano Y et al. MRI of mandibular osteonecrosis secondary to bisphosphonates. Am J Roentgenol 2008, 190: Magopoulos C, Karakinaris G, Telioudis Z, Vahtsevanos K, Dimitrakopoulos I, Antoniadis K et al. Osteonecrosis of the jaws due to bisphosphonate use. A review of 60 cases and treatment proposals. Am J Otoralyngol 2007, 28: Regezi JA, Sciubba JJ, Jordan RCK. Oral pathology. Clinical pathologic correlations. 5th ed. Saunders Elsevier, St Louis, 2008: Watts NB, Marciani RD. Osteonecrosis of the jaw. SMJ 2008, 101: Agrillo A, Sassano P, Rinna C, Priore P, Iannetti G. Ozone therapy in extractive surgery on patients treated with bisphosphonates. J Craniofac Surg 2007, 18: Vescovi P, Merigo E, Manfredi M, Meleti M, Fornaini C, Bonanini M et al. Nd:YAG laser biostimulation in the treatment of bisphosphonate-associated osteonecrosis of the jaw: Clinical experience in 28 cases. Photomed Laser Surg 2008, 26: Ensrud KE, Barrett-Connor EL, Schwartz A, Santora AC, Bauer DC, Suryawanshi S et al. Randomized trial of effect of alendronate continuation versus discontinuation in women with low BMD: Results from the fracture intervention trial long-term extension. J Bone Miner Res 2004, 19: Scully C, Madrid C, Bagan J. Dental endosseous implants in patients on bisphosphonate therapy. Int J Oral Implant 2006, 15: Fugazzotto PA, Lightfoot WS, Jaffin R, Kumar A. Implant placement with or without simultaneous tooth extraction in patients taking oral bisphosphonates: Postoperative healing, early follow-up, and the incidence of complications in two private practices. J Periodontol 2007, 78: Grant BT, Amenedo C, Freeman K, Kraut RA. Outcomes of placing dental implants in patients taking oral bisphosphonates: A review of 115 cases. J Oral Maxillofac Surg 2008, 66: Wang HL, Weber D, McCauley LK. Effect of long-term oral bisphosphonates on implant wound healing: Literature review and a case report. J Periodontol 2007, 78: Corresponding author: N. Nikitakis, Department of Oral Medicine and Pathology, School of Dentistry, National and Kapodistrian University of Athens, 2 Thivon street, GR Athens, Greece xxxxxxxxxxxxx

Οστεονέκρωση γνάθων aπό λήψη διφωσφονικών: Νέα δεδομένα και αντιμετώπιση

Οστεονέκρωση γνάθων aπό λήψη διφωσφονικών: Νέα δεδομένα και αντιμετώπιση Θέμα Ειδικού Ενδιαφέροντος EΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 2008,19(1):74-80 Οστεονέκρωση γνάθων aπό λήψη διφωσφονικών: Νέα δεδομένα και αντιμετώπιση Γ. Λάσκαρης 1 Ε. Γκάγκαρη 2 Περίληψη Η εργασία αυτή αναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

Οστεονέκρωση των γνάθων μετά από ταυτόχρονη χορήγηση κορτικοστεροειδών και διφωσφονικών από το στόμα: Αναφορά περίπτωσης

Οστεονέκρωση των γνάθων μετά από ταυτόχρονη χορήγηση κορτικοστεροειδών και διφωσφονικών από το στόμα: Αναφορά περίπτωσης Παρουσίαση Ενδιαφέρουσας Περίπτωσης EΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 2008,19(4):335-339 Οστεονέκρωση των γνάθων μετά από ταυτόχρονη χορήγηση κορτικοστεροειδών και διφωσφονικών από το στόμα: Αναφορά περίπτωσης Π.

Διαβάστε περισσότερα

Διφωσφονικά και εμφυτεύματα. Ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, οδηγίες και παρουσίαση κλινικών περιπτώσεων

Διφωσφονικά και εμφυτεύματα. Ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, οδηγίες και παρουσίαση κλινικών περιπτώσεων Εμφυτευματολογία ΣTOMA 2010; 38 : 139-147 Aνασκόπηση Διφωσφονικά και εμφυτεύματα. Ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, οδηγίες και παρουσίαση κλινικών περιπτώσεων Ν. ΣΟΛΔΑΤΟΣ 1, Ι. ΜΕΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ 2, Σ. ΣΙΛΒΕΣΤΡΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Οστεονέκρωση των γνάθων σε ασθενείς που λαμβάνουν διφωσφονικά: Παρουσίαση 10 περιστατικών και ανασκόπηση της Βιβλιογραφίας

Οστεονέκρωση των γνάθων σε ασθενείς που λαμβάνουν διφωσφονικά: Παρουσίαση 10 περιστατικών και ανασκόπηση της Βιβλιογραφίας 340 βημα Kλινικησ Oγκολογιασ Τόμος 5, Τεύχος 4, Οκτώβριος - Δεκέμβριος 2006 ΠΡΩΤΟΤΥΠΗ ΜΕΛΕΤΗ Οστεονέκρωση των γνάθων σε ασθενείς που λαμβάνουν διφωσφονικά: Παρουσίαση 10 περιστατικών και ανασκόπηση της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΔΥΣΠΛΑΣΙΕΣ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΓΝΑΘΟΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΔΥΣΠΛΑΣΙΕΣ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΓΝΑΘΟΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΔΥΣΠΛΑΣΙΕΣ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΓΝΑΘΟΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ...... Εισαγωγή. Μετωπορινογενείς δυσπλασίες (δυσπλασίες μέσης γραμμής)... Κρανιοσυνοστώσεις ή κρανιοσυνοστεώσεις.. Βραγχιακές

Διαβάστε περισσότερα

Τα διφωσφονικά στη θεραπεία της οστεοπόρωσης.

Τα διφωσφονικά στη θεραπεία της οστεοπόρωσης. Στοματική Χειρουργική ΣTOMA 2011; 39: 133-142 Βιβλιογραφική Ανασκόπηση Τα διφωσφονικά στη θεραπεία της οστεοπόρωσης. Α. ΗΛΙΑΔΗΣ 1, Δ. ΝΑΛΜΠΑΝΤΗΣ 1, Ν. ΝΤΑΜΠΑΡΑΚΗΣ 2 Εργαστήριο Οδοντοφατνιακής Χειρουργικής,

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα I Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την τροποποίηση των όρων αδειών κυκλοφορίας

Παράρτημα I Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την τροποποίηση των όρων αδειών κυκλοφορίας Παράρτημα I Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την τροποποίηση των όρων αδειών κυκλοφορίας Επιστημονικά πορίσματα Λαμβάνοντας υπόψη την έκθεση αξιολόγησης της PRAC σχετικά με την PSUR για το ζολεδρονικό

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 14 Μάρτιος 2014

Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 14 Μάρτιος 2014 Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 14 Μάρτιος 2014 Οστεοπόρωση Ορισµός Οστεοπόρωση ονοµάζεται η κατάσταση στην οποία µειώνεται η οστική µάζα και διαταράσσεται η µικροαρχιτεκτονική του οστού. Αυτό έχει ως αποτέλεσµα

Διαβάστε περισσότερα

Ενημέρωση και συγκατάθεση για χειρουργική τοποθέτηση οδοντικών εμφυτευμάτων

Ενημέρωση και συγκατάθεση για χειρουργική τοποθέτηση οδοντικών εμφυτευμάτων Ενημέρωση και συγκατάθεση για χειρουργική τοποθέτηση οδοντικών εμφυτευμάτων Προτεινόμενη θεραπεία: Μετά από προσεκτική κλινική και ακτινογραφική εξέταση του στόματος και εκτίμηση της κατάστασης μου, ο

Διαβάστε περισσότερα

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη.

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη. Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη. Καρκίνος του προστάτη Επιδημιολογία: Αποτελεί τον συχνότερα διαγνωσμένο καρκίνο στον άνδρα. 186.320

Διαβάστε περισσότερα

Διφωσφονικά: Αμφίστομος μάχαιρα στην οστική νόσο του πολλαπλού μυελώματος

Διφωσφονικά: Αμφίστομος μάχαιρα στην οστική νόσο του πολλαπλού μυελώματος 51 Ανασκόπηση Διφωσφονικά: Αμφίστομος μάχαιρα στην οστική νόσο του πολλαπλού μυελώματος Δρ Αναστασία Πουλή Επιμελητής Α Αιματολογική Κλινική, Α.Ο.Ν.Α «Ο Άγιος Σάββας» ΠΕΡΙΛΗΨΗ: Από την εποχή που η συστηματική

Διαβάστε περισσότερα

Oστεονέκρωση των γνάθων από διφωσφονικά Κλινική μελέτη 21 περιπτώσεων

Oστεονέκρωση των γνάθων από διφωσφονικά Κλινική μελέτη 21 περιπτώσεων Αρχεία Ελληνικής Στοματικής και Γναθοπροσωπικής Χειρουργικής (2011) 3, 141-154 Hellenic Archives of Oral & Maxillofacial Surgery (2011) 3, 141-154 141 Oστεονέκρωση των γνάθων από διφωσφονικά Κλινική μελέτη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

7 ο ετήσιο συνέδριο αθηροσκλήρωσης. Θεσσαλονίκη 10-12 Μαρτίου 2011

7 ο ετήσιο συνέδριο αθηροσκλήρωσης. Θεσσαλονίκη 10-12 Μαρτίου 2011 7 ο ετήσιο συνέδριο αθηροσκλήρωσης Θεσσαλονίκη 10-12 Μαρτίου 2011 Κάπνισμα, περιοδοντική νόσος και υγιεινή του στόματος Νίκος Α. Ευθυμιάδης, D.D.S., M.Sc. Οδοντίατρος-Περιοδοντολόγος Τι είναι η περιοδοντίτιδα

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος ορθού Προεγχειρητική ακτινοθεραπεία. Λουίζα Βίνη Ογκολόγος Ακτινοθεραπεύτρια Τμήμα Ακτινοθεραπείας Ιατρικό Αθηνών

Καρκίνος ορθού Προεγχειρητική ακτινοθεραπεία. Λουίζα Βίνη Ογκολόγος Ακτινοθεραπεύτρια Τμήμα Ακτινοθεραπείας Ιατρικό Αθηνών Καρκίνος ορθού Προεγχειρητική ακτινοθεραπεία Λουίζα Βίνη Ογκολόγος Ακτινοθεραπεύτρια Τμήμα Ακτινοθεραπείας Ιατρικό Αθηνών Prognostic groups in 1676 patients with T3 rectal cancer treated without preoperative

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑ. ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΣΤΙΚΟΥ ΠΟΝΟΥ ΜΠΟΝΙΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Επιμελήτρια Β Ακτινοθεραπευτικού Τμήματος ΑΝΘ ΘΕΑΓΕΝΕΙΟΥ

ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑ. ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΣΤΙΚΟΥ ΠΟΝΟΥ ΜΠΟΝΙΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Επιμελήτρια Β Ακτινοθεραπευτικού Τμήματος ΑΝΘ ΘΕΑΓΕΝΕΙΟΥ ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΣΤΙΚΟΥ ΠΟΝΟΥ ΜΠΟΝΙΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Επιμελήτρια Β Ακτινοθεραπευτικού Τμήματος ΑΝΘ ΘΕΑΓΕΝΕΙΟΥ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ ΠΟΝΟΥ Ο όρος πόνος προέρχεται από τη λατινική λέξη POENA που σημαίνει PUNISHMENT(τιμωρία)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΚΗ ΚΑΤΑΚΛΙΣΕΩΝ DR. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΛΙΑΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ

ΕΛΚΗ ΚΑΤΑΚΛΙΣΕΩΝ DR. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΛΙΑΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΕΛΚΗ ΚΑΤΑΚΛΙΣΕΩΝ DR. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΛΙΑΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ Κατάκλιση ορίζεται η εξέλκωση του δέρματος εξαιτίας πίεσης σε διάφορες περιοχές του σώματος υπερκείμενες οστικών προεξοχών Συχνότητα εμφάνισης

Διαβάστε περισσότερα

Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗΣ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑΣ Γ.Ν.Α. «ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ» ΝΟΣΟΣ PAGET ΑΙΔΟΙΟΥ

Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗΣ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑΣ Γ.Ν.Α. «ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ» ΝΟΣΟΣ PAGET ΑΙΔΟΙΟΥ Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗΣ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑΣ Γ.Ν.Α. «ΑΛΕΞΑΝΔΡΑ» ΝΟΣΟΣ PAGET ΑΙΔΟΙΟΥ Κουτρούµπα Ι, Χαϊδόπουλος Δ, Θωµάκος Ν, Σωτηροπούλου Μ, Καθοπούλης Ν, Βλάχος

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΟΣ ΑΣΘΕΝΗΣ

ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΟΣ ΑΣΘΕΝΗΣ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΟΣ ΑΣΘΕΝΗΣ ISBN 978-960-372-099-7 ΘΕΣΣΑΛΙΑ ΑΘΑΝΑΣΟΥΛΗ Ομότιμη Καθηγήτρια Προληπτικής και Κοινωνικής Οδοντιατρικής Πανεπιστημίου Αθηνών ΟΥΡΑΝΙΑ ΝΙΚΟΛΑΤΟΥ - ΓΑΛΙΤΗ Αναπληρώτρια

Διαβάστε περισσότερα

Hellenic Archives of Oral and Maxillofacial Surgery www.haoms.org OFFICIAL PUBLICATION OF THE HELLENIC ASSOCIATION FOR ORAL AND MAXILLOFACIAL SURGERY

Hellenic Archives of Oral and Maxillofacial Surgery www.haoms.org OFFICIAL PUBLICATION OF THE HELLENIC ASSOCIATION FOR ORAL AND MAXILLOFACIAL SURGERY ΤΟΜΟΣ 10, ΤΕΥΧΟΣ 1, ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2009 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΓΝΑΘΟΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΑΡΧΕΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΓΝΑΘΟΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΤΟΜΟΣ 10, ΤΕΥΧΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΟΔΟΝΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΕΝΔΟΔΟΝΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΔΟΔΟΝΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουμε Αιμίλιος Τίγκος Χειρουργός Οδοντίατρος - Ενδοδοντολόγος Κάθε δόντι αποτελείται από τη «μύλη», το τμήμα δηλαδή που βρίσκεται έξω από τα ούλα και είναι ορατό

Διαβάστε περισσότερα

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ Από τη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Α. ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΜΕΤΡΗΣΗ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ (ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ): ΗΛΙΚΙΑ < 50 ΕΤΩΝ: Κατάγματα χαμηλής βίας

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπεία της οστεοπόρωσης: γιατί, πότε, πως και για πόσο? Φωτεινή Γ. Παπαδοπούλου Γκάσταρη Ενδοκρινολόγος

Θεραπεία της οστεοπόρωσης: γιατί, πότε, πως και για πόσο? Φωτεινή Γ. Παπαδοπούλου Γκάσταρη Ενδοκρινολόγος Θεραπεία της οστεοπόρωσης: γιατί, πότε, πως και για πόσο? Φωτεινή Γ. Παπαδοπούλου Γκάσταρη Ενδοκρινολόγος Φυσιολογικό Οστούν Μέτρια Οστεοπόρωση Σοβαρή Οστεοπόρωση Courtesy Dr. A. Boyde 1 στις 3 γυναίκες

Διαβάστε περισσότερα

Αποκαθιστώντας την αυτοπεποίθηση του φυσικού σας χαμόγελου. Αντικαθιστώντας χαμένα δόντια με εμφυτεύματα

Αποκαθιστώντας την αυτοπεποίθηση του φυσικού σας χαμόγελου. Αντικαθιστώντας χαμένα δόντια με εμφυτεύματα Αποκαθιστώντας την αυτοπεποίθηση του φυσικού σας χαμόγελου Αντικαθιστώντας χαμένα δόντια με εμφυτεύματα Τι είναι τα οδοντικά εμφυτεύματα; Τα οδοντικά εμφυτεύματα είναι μικρές βίδες τιτανίου που εκτελούν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΝΤΟΛΟΓΙΑ

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΝΤΟΛΟΓΙΑ Ζ.Σ. ΜΑΝΤΖΑΒΙΝΟΣ Οδοντίατρος Ιατρός Ειδικευθείς στην Περιοδοντολογία στο Πανεπιστήμιο Pennsylvania ΗΠΑ Καθηγητής Διευθυντής Εργαστηρίου Περιοδοντολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών Fellow

Διαβάστε περισσότερα

<<Διαγνωστικά Προβλήματα και θεραπευτική προσέγγιση>> Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος

<<Διαγνωστικά Προβλήματα και θεραπευτική προσέγγιση>> Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος Η οστεοπόρωση στον άνδρα συνήθως εμφανίζεται με κατάγματα ΕΝΩ στη γυναίκα διαγιγνώσκεται με την εξέταση ρουτίνας της

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Οστεοπόρωση Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Η οστεοπόρωση είναι πιο συχνή από τις παθήσεις της καρδιάς και των πνευμόνων Οστεοπόρωση: Η σιωπηλή επιδημία

Διαβάστε περισσότερα

ξεχάστε αυτά που ξέρατε παλιά για τα δόντια. οδοντιατρείο αισθητικής αποκατάστασης dental art institute

ξεχάστε αυτά που ξέρατε παλιά για τα δόντια. οδοντιατρείο αισθητικής αποκατάστασης dental art institute Project1 25/1/11 13:55 Page 1 ξεχάστε αυτά που ξέρατε παλιά για τα δόντια. οδοντιατρείο αισθητικής αποκατάστασης dental art institute Project1 25/1/11 13:55 Page 2 Project1 25/1/11 13:55 Page 3 τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών. Πυελική μάζα

Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών. Πυελική μάζα Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Πυελική μάζα Επιδημιολογία Η πυελική μάζα είναι ένα σχετικά συχνό κλινικό εύρημα. Σε αρκετές περιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Οδοντιατρική Επιστήμη

Οδοντιατρική Επιστήμη Οδοντιατρική Επιστήμη Επιστήμη της Yγείας του Στόματος & των Δοντιών «Επιστήμη των Mεταμορφώσεων» Ανδρεάδης Δημήτριος Οδοντίατρος-Στοματολόγος Λέκτορας Εργαστηρίου Στοματολογίας Οδοντιατρικής Σχολής ΑΠΘ

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Λεβαντής 1, Ελένη Κυρίου 1,Ελευθέριος Βογιατζόγλου 2, Ανδριάνα Δώνου 2, Ελευθέριος Κουτσαντωνίου 1, Σοφία Λαφογιάννη 1, Χαρίκλεια Λούπα 2.

Γεώργιος Λεβαντής 1, Ελένη Κυρίου 1,Ελευθέριος Βογιατζόγλου 2, Ανδριάνα Δώνου 2, Ελευθέριος Κουτσαντωνίου 1, Σοφία Λαφογιάννη 1, Χαρίκλεια Λούπα 2. Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΑΠΛΗΣ ΑΚΤΙΝΟΓΡΑΦΙΑΣ ΣΤΗ ΔΙΑΦΟΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΣΤΕΟΜΥΕΛΙΤΙΔΑΣ ΝΕΥΡΟΠΑΘΗΤΙΚΗΣ ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΑΣ (Charcot) ΣΕ ΔΙΑΒΗΤΙΚΟ ΠΟΔΙ. Γεώργιος Λεβαντής 1, Ελένη Κυρίου 1,Ελευθέριος Βογιατζόγλου 2, Ανδριάνα

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία

Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία Σελίδα 1 από 5 Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία Γερμανός Ιερονυμάκης 1, Γιώργος Μίλεσης MSc 2 1 Τεχνολόγος ακτινολόγος, 2 Κλινικός Διαιτολόγος, MSc Εφαρμοσμένης Κλινικής Διατροφής Ένα από τα προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση της βιοχημικής υποτροπής στον καρκίνο του προστάτη

Διαχείριση της βιοχημικής υποτροπής στον καρκίνο του προστάτη Μωυσίδης Κυριάκος Λέκτορας Ουρoλογίας Β ουρολογική κλινική του Α.Π.Θ. Διευθυντής Καθηγητής Ε. Ιωαννίδης Διαχείριση της βιοχημικής υποτροπής στον καρκίνο του προστάτη Καρκίνος του προστάτη Yπάρχει κάποια

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδροµο Μηροκοτυλιαίας Πρόσκρουσης Femoroacetabular Impingement Syndrome (FAI)

Σύνδροµο Μηροκοτυλιαίας Πρόσκρουσης Femoroacetabular Impingement Syndrome (FAI) Σύνδροµο Μηροκοτυλιαίας Πρόσκρουσης Femoroacetabular Impingement Syndrome (FAI) Τι είναι το σύνδροµο µηροκοτυλιαίας πρόσκρουσης; Φυσιολογικά, η κεφαλή του ισχίου δεν προσκρούει στο χείλος της κοτύλης κατά

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Το πεδίο αλλάζει Αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης παγκοσμίως Καλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

Χειρουργική Θεραπεία των Οστεοπορωτικών Καταγμάτων

Χειρουργική Θεραπεία των Οστεοπορωτικών Καταγμάτων Χειρουργική Θεραπεία των Οστεοπορωτικών Καταγμάτων Η εμφάνιση καταγμάτων αποτελεί την κυριότερη επιπλοκή της οστεοπόρωσης. Τα περισσότερα κατάγματα επουλώνονται χωρίς να υπάρχει ανάγκη χειρουργικής επέμβασης,

Διαβάστε περισσότερα

Βλάβες του Αρθρικού Χόνδρου του Γόνατος: Διάγνωση και Αντιμετώπιση

Βλάβες του Αρθρικού Χόνδρου του Γόνατος: Διάγνωση και Αντιμετώπιση Βλάβες του Αρθρικού Χόνδρου του Γόνατος: Διάγνωση και Αντιμετώπιση Τι είναι ο αρθρικός χόνδρος; Ο αρθρικός χόνδρος είναι ένας στιλπνός, ομαλός, λείος και ανάγγειος ιστός που καλύπτει τις αρθρικές επιφάνειες

Διαβάστε περισσότερα

Διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση ασθενoύς με νεφραγγειακή υπέρταση

Διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση ασθενoύς με νεφραγγειακή υπέρταση Διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση ασθενoύς με νεφραγγειακή υπέρταση Γκαλιαγκούση Ευγενία MD, PhD Medical School, King s College University of London Νεφραγγειακή νόσος Safian RD,NEJM,2001 Αιτίες στένωσης

Διαβάστε περισσότερα

Πυελική μάζα. Ενότητα 3: Πύελος Παθολογία πυέλου

Πυελική μάζα. Ενότητα 3: Πύελος Παθολογία πυέλου Πυελική μάζα Ενότητα 3: Πύελος Παθολογία πυέλου Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Ιατρική Σχολή Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Σκοποί ενότητας Παρουσίαση Πυελικής Μάζας Πρόπτωση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ 2014-15

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ 2014-15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΘΝΙΚΟ & ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΗΣ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ 2014-15 Αίθουσα Μικροσκοπίων Ά ορόφου (Νέο Κτήριο) ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Καρκίνος Παγκρέατος: πρόγνωση Κακή πρόγνωση Συνολική πενταετής επιβίωση 6%.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΛΑΣΤΙΚΟ ΚΑΡΚΙΝΩΜΑ ΘΥΡΕΟΕΙΔΟΥΣ (ΑΚΘ)

ΑΝΑΠΛΑΣΤΙΚΟ ΚΑΡΚΙΝΩΜΑ ΘΥΡΕΟΕΙΔΟΥΣ (ΑΚΘ) 1 Α' Χειρουργική Κλινική, Γ.Ν. Νίκαιας, 2 ΩΡΛ Κλινική, Γ. Ν. Νίκαιας Εισαγωγή Το ΑΚΘ αποτελεί το 1% επί του συνόλου των κακοηθειών του θυρεοειδούς.εμφανίζεται σαν μία ταχέως αναπτυσσόμενη μάζα, διηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΜΕ ΑΠΛΗ ΑΚΤΙΝΟΓΡΑΦΙΑ ΝΕΚΡΩΤΙΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΜΑΛΑΚΩΝ ΜΟΡΙΩΝ ΣΕ ΔΙΑΒΗΤΙΚΟ ΠΟΔΙ.

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΜΕ ΑΠΛΗ ΑΚΤΙΝΟΓΡΑΦΙΑ ΝΕΚΡΩΤΙΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΜΑΛΑΚΩΝ ΜΟΡΙΩΝ ΣΕ ΔΙΑΒΗΤΙΚΟ ΠΟΔΙ. ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΜΕ ΑΠΛΗ ΑΚΤΙΝΟΓΡΑΦΙΑ ΝΕΚΡΩΤΙΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΜΑΛΑΚΩΝ ΜΟΡΙΩΝ ΣΕ ΔΙΑΒΗΤΙΚΟ ΠΟΔΙ. Γεώργιος Λεβαντής 1, Ελένη Κυρίου 1, Ανδριάνα Δώνου 2, Ελευθέριος Βογιατζόγλου 2, Ελευθέριος Κουτσαντωνίου 1, Χαρίκλεια

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΙΑΤΡΕΙΟ ΠΑΘΗΣΕΩΝ ΜΑΣΤΟΥ: ΟΙ 1000 ΠΡΩΤΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΚΟΥ Γ MD, ΚΑΠΙΡΗΣ Σ MD, ΚΟΛΟΒΕΛΩΝΗΣ Γ MD, ΜΑΛΛΙΔΗΣ Ε MD,

ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΙΑΤΡΕΙΟ ΠΑΘΗΣΕΩΝ ΜΑΣΤΟΥ: ΟΙ 1000 ΠΡΩΤΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΚΟΥ Γ MD, ΚΑΠΙΡΗΣ Σ MD, ΚΟΛΟΒΕΛΩΝΗΣ Γ MD, ΜΑΛΛΙΔΗΣ Ε MD, Γ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΤΟΥ ΓΝΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ Εισαγωγή Ο καρκίνος του μαστού είναι ο συχνότερος καρκίνος των γυναικών στον Δυτικό κόσμο. Από την έναρξη λειτουργίας του Ιατρείου Παθήσεων Μαστού (του Γ Χειρουργικού

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση

Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΗΣ Παναγιώτης Τρόντζας ΓΝΑ ΠΟΛΥΚΛΙΝΙΚΗ-ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ, ΑΘΗΝΑ DEBATE στην οστεοπόρωση Η οστική ανακατασκευή (bone turnover) H ί π

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΔΙΑΤΡΗΣΗΣ ΓΑΣΤΡΟΔΩΔΕΚΑΔΑΚΤΥΛΙΚΟΥ ΕΛΚΟΥΣ ΣΕ ΥΨΗΛΟΥ ΕΓΧΕΙΡΗΤΙΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΥΠΕΡΗΛΙΚΕΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ.

ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΔΙΑΤΡΗΣΗΣ ΓΑΣΤΡΟΔΩΔΕΚΑΔΑΚΤΥΛΙΚΟΥ ΕΛΚΟΥΣ ΣΕ ΥΨΗΛΟΥ ΕΓΧΕΙΡΗΤΙΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΥΠΕΡΗΛΙΚΕΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ. Νικολέτα Στόγια, Μάριος Φερφέλης, Γ.Ν. Αθηνών, "ΕΛΠΙΣ", Β Χειρουργική Κλινική Εισαγωγή Παρά την σημαντικότατη μείωση της γαστρικής χειρουργικής την τελευταία 20ετία, λόγω της ευρείας χρήσης των νεότερων

Διαβάστε περισσότερα

Συχνότητα. Άντρες Γυναίκες 5 1. Νεαρής και μέσης ηλικίας

Συχνότητα. Άντρες Γυναίκες 5 1. Νεαρής και μέσης ηλικίας Η αιτιολογία της πάθησης είναι άγνωστη, αν και έχει μεγάλη σχέση με το κάπνισμα καθώς το 90% των ασθενών είναι ενεργείς καπνιστές Συχνότητα Άντρες Γυναίκες 5 1 Νεαρής και μέσης ηλικίας Στο 60% των περιπτώσεων

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις & Αντιθέσεις στην Ιατρική. Παντελής Κρανιώτης Ακτινολόγος, Επ. Επιμελητής Β Κλινικό Εργαστήριο Ακτινολογίας ΠΓΝ Πατρών, Ρίο

Θέσεις & Αντιθέσεις στην Ιατρική. Παντελής Κρανιώτης Ακτινολόγος, Επ. Επιμελητής Β Κλινικό Εργαστήριο Ακτινολογίας ΠΓΝ Πατρών, Ρίο Θέσεις & Αντιθέσεις στην Ιατρική Παντελής Κρανιώτης Ακτινολόγος, Επ. Επιμελητής Β Κλινικό Εργαστήριο Ακτινολογίας ΠΓΝ Πατρών, Ρίο CT vs MRI Οξεία οσφυαλγία (με ή χωρίς ριζιτική συνδρομή)* Πολύ συχνό πρόβλημα

Διαβάστε περισσότερα

Μιχαήλ Νικ. Πατσίκας

Μιχαήλ Νικ. Πατσίκας Ακτινολογική εκτίμηση της πώρωσης των καταγμάτων Μιχαήλ Νικ. Πατσίκας Πτυχιούχος Κτηνιατρικής Α.Π.Θ. Πτυχιούχος Ιατρικής Α.Π.Θ Αναπληρωτής Καθηγητής Ακτινολογίας Κτηνιατρική Σχολή Α.Π.Θ. Διπλωματούχος

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΔΡΙΚΗΣ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΔΡΙΚΗΣ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΔΡΙΚΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Χ.ΖΗΔΡΟΥ, Α.ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η ανδρική οστεοπόρωση είναι μια πάθηση υποδιαγνωσμένη και υποθεραπευόμενη.

Διαβάστε περισσότερα

Temporomandibular Dysfunction: Considerations in the Surgical- Orthodontic Patient M. Tucker, W. Proffit. Παρουσίαση Αργυρώ Κεχαγιά

Temporomandibular Dysfunction: Considerations in the Surgical- Orthodontic Patient M. Tucker, W. Proffit. Παρουσίαση Αργυρώ Κεχαγιά Temporomandibular Dysfunction: Considerations in the Surgical- Orthodontic Patient M. Tucker, W. Proffit Παρουσίαση Αργυρώ Κεχαγιά Σκοπός Να μελετήσει τη σχέση ανάμεσα στις συγκλεισιακές ανωμαλίες & στην

Διαβάστε περισσότερα

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις :

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις : Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις : Οι όρχεις αποτελούν κομμάτι του αναπαραγωγικού συστήματος (παραγωγή σπερματοζωάριων) του άνδρα αλλά

Διαβάστε περισσότερα

Η Αρθροσκόπηση της Ποδοκνημικής Άρθρωσης

Η Αρθροσκόπηση της Ποδοκνημικής Άρθρωσης Η Αρθροσκόπηση της Ποδοκνημικής Άρθρωσης Ανατομική της Ποδοκνημικής Άρθρωσης Η ποδοκνημική άρθρωση είναι η άρθρωση που σχηματίζεται στη θέση σύνδεσης τριών οστών: του κάτω άκρου της περόνης προς τα έξω

Διαβάστε περισσότερα

Συµπληρωµατική Παροχή

Συµπληρωµατική Παροχή Συµπληρωµατική Παροχή Ο ΟΝΤΙΑTΡΙΚΗ ΚΑΛΥΨΗ Άρθρο 1 ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΠΑΡΟΧΗΣ Ο Ασφαλισµένος έχει την δυνατότητα διενέργειας οδοντιατρικών πράξεων σε συνεργαζόµενο γιατρό. Η Παροχή καλύπτει και τα βασικά υλικά των

Διαβάστε περισσότερα

Βλάβες του Ανώτερου Τμήματος του Επιχείλιου Χόνδρου (Βλάβες SLAP)

Βλάβες του Ανώτερου Τμήματος του Επιχείλιου Χόνδρου (Βλάβες SLAP) Βλάβες του Ανώτερου Τμήματος του Επιχείλιου Χόνδρου (Βλάβες SLAP) Τι είναι η βλάβη SLAP; Η βλάβη SLAP συνίσταται σε ρήξη του ανώτερου τμήματος του επιχείλιου χόνδρου στην ωμογλήνη. Ο όρος SLAP σχηματίζεται

Διαβάστε περισσότερα

21. ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ

21. ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ 21. ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ Ο καρκίνος του μαστού είναι ο πιο συχνός καρκίνος της γυναίκας. Η επίπτωση παγκόσμια είναι περίπου 89 περιστατικά/100.000 γυναίκες ενώ αναφέρονται 800.000 νέα περιστατικά

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμετώπιση ατόμων με ΣΔ στο Οδοντιατρείο. Κυπαρίσση Καρατζίδου ΓΝΘ «ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ»

Αντιμετώπιση ατόμων με ΣΔ στο Οδοντιατρείο. Κυπαρίσση Καρατζίδου ΓΝΘ «ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ» Αντιμετώπιση ατόμων με ΣΔ στο Οδοντιατρείο Κυπαρίσση Καρατζίδου ΓΝΘ «ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ» Κριτήρια για τη διάγνωση του ΣΔ (ADA, 2008) Αιτιολογική ταξινόμηση ΣΔ (ADA) Επιπολασμός ΣΔ: 2000 2030 ΣΔ στην Ελλάδα ΣΔ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ 1 ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ Δ. Κιόρτσης Ενδοκρινολόγος Αν. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων European SCOPE fellow 1η ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Ελληνική Ιατρική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΙΓΟΥΣΑ ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Πίεση νωτιαίου µυελού Σύνδροµο άνω κοίλης. Δέσποινα Μισαηλίδου Ακτινοθεραπεύτρια Ογκολόγος Ιατρικό Διαβαλκανικό Κέντρο

ΕΠΕΙΓΟΥΣΑ ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Πίεση νωτιαίου µυελού Σύνδροµο άνω κοίλης. Δέσποινα Μισαηλίδου Ακτινοθεραπεύτρια Ογκολόγος Ιατρικό Διαβαλκανικό Κέντρο ΕΠΕΙΓΟΥΣΑ ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Πίεση νωτιαίου µυελού Σύνδροµο άνω κοίλης Δέσποινα Μισαηλίδου Ακτινοθεραπεύτρια Ογκολόγος Ιατρικό Διαβαλκανικό Κέντρο ΠΙΕΣΗ ΝΩΤΙΑΙΟΥ ΜΥΕΛΟΥ 12700 ασθενείς/έτος ΗΠΑ 5-10% όλων των

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΩΝ ΜΕΤΑΣΤΑΣΕΩΝ ΣΤΟ ΚΑΚΟΗΘΕΣ ΜΕΛΑΝΩΜΑ

ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΩΝ ΜΕΤΑΣΤΑΣΕΩΝ ΣΤΟ ΚΑΚΟΗΘΕΣ ΜΕΛΑΝΩΜΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΩΝ ΜΕΤΑΣΤΑΣΕΩΝ ΣΤΟ ΚΑΚΟΗΘΕΣ ΜΕΛΑΝΩΜΑ Ι. Μούντζιος 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ-ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Το κακόηθες μελάνωμα είναι ο τρίτος σε συχνότητα συμπαγής

Διαβάστε περισσότερα

¹ Ά Προπαιδευτική Χειρουργική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών, Γ.Ν.Α. Ιπποκράτειο ²Μονάδα Μικροχειρουργικής, Νοσοκομείο Κ.Α.Τ Αθηνών

¹ Ά Προπαιδευτική Χειρουργική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών, Γ.Ν.Α. Ιπποκράτειο ²Μονάδα Μικροχειρουργικής, Νοσοκομείο Κ.Α.Τ Αθηνών ΔΙΕΓΧΕΙΡΗΤΙΚΗ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ΑΝΕΓΧΕΙΡΗΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΟΙΣΟΦΑΓΟΥ. ΜΙΑ ΚΑΙΝΟΥΡΙΑ ΤΕΧΝΙΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΔΙΕΓΧΕΙΡΗΤΙΚΗ ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΑΥΤΟ ΙΑΤΕΙΝΟΜΕΝΗΣ ΜΕΤΑΛΛΙΚΗΣ ΕΝΔΟΠΡΟΘΕΣΗΣ Βρακοπούλου Γαβριέλλα- Ζωή ¹, Δουλάμη Γεωργία¹,Λαρεντζάκης

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΙΚΗ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΧΩΡΙΣ ΤΣΙΜΕΝΤΟ ΜΕ ΠΟΡΩΔΗ ΕΠΙΚΑΛΥΨH ΣΕ ΥΠΟΚΕΦΑΛΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ.

ΟΛΙΚΗ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΧΩΡΙΣ ΤΣΙΜΕΝΤΟ ΜΕ ΠΟΡΩΔΗ ΕΠΙΚΑΛΥΨH ΣΕ ΥΠΟΚΕΦΑΛΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ. ΧΩΡΙΣ ΤΣΙΜΕΝΤΟ ΜΕ Β Ορθοπαιδική Κλινική, Γενικό Νοσοκομείο Κιλκίς. Εισαγωγή Οι ενδείξεις αντιμετώπισης των υποκεφαλικών καταγμάτων του ισχίου σε ασθενείς άνω των εξήντα ετών με ολική αρθροπλαστική υπήρξε

Διαβάστε περισσότερα

Mitomycin C application for the prevention of postoperative synechiae formation at the anterior commissure.

Mitomycin C application for the prevention of postoperative synechiae formation at the anterior commissure. Otorhinolaryngologia - Head and Neck Surgery Issue 50, October - November - December 2012, pages 18-22 ORIGINAL REVIEW ARITCLE Mitomycin C application for the prevention of postoperative synechiae formation

Διαβάστε περισσότερα

Σπάνια περίπτωση πολυκυστικής νόσου παγκρέατος.

Σπάνια περίπτωση πολυκυστικής νόσου παγκρέατος. Σπάνια περίπτωση πολυκυστικής νόσου παγκρέατος. ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΟΥ Κ.,ΦΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΥ Λ.,ΣΤΑΪΚΙΔΟΥ Ι.,ΓΙΑΝΝΙΚΟΥΡΗΣ Γ.,ΠΙΚΟΥΛΑΣ Κ.,ΛΙΒΙΕΡΑΤΟΣ Λ.,ΜΑΝΤΖΙΚΟΠΟΥΛΟΣ Γ., ΚΟΚΚΙΝΗΣ Κ ΤΜΗΜΑ ΑΞΟΝΙΚΟΥ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΥ ΤΟΜΟΓΡΑΦΟΥ,

Διαβάστε περισσότερα

Γενική περίληψη της επιστημονικής αξιολόγησης των φαρμακευτικών προϊόντων που περιέχουν διφωσφονικά άλατα (βλ. Παράρτημα I)

Γενική περίληψη της επιστημονικής αξιολόγησης των φαρμακευτικών προϊόντων που περιέχουν διφωσφονικά άλατα (βλ. Παράρτημα I) Παράρτημα ΙΙ Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την τροποποίηση των περιλήψεων των χαρακτηριστικών του προϊόντος και των φύλλων οδηγιών χρήσης που παρουσιάστηκαν από τον ΕΜΑ 217 Επιστημονικά πορίσματα

Διαβάστε περισσότερα

Γονίδια. τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική" Από. Παρενέργειες. Φαρμακο γονιδιωματική / γενετική.

Γονίδια. τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική Από. Παρενέργειες. Φαρμακο γονιδιωματική / γενετική. Από τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική" Φυσιολογικά Ανθρώπινα Χαρακτηριστικά Ανταπόκριση στο Περιβάλλον Δέσποινα Σανούδου,, PhD FACMG Επίκουρη Καθηγήτρια Molecular Biology Biomedical

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ στόμα Η Στοματολογία αποτελεί σημαντικό μέρος της Παθολογίας

ΣΤΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ στόμα Η Στοματολογία αποτελεί σημαντικό μέρος της Παθολογίας ΣΤΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ Αν και το στόμα αποτελεί μικρό τμήμα του σώματος είναι στόχος πολυάριθμων νόσων, τοπικών και συστηματικών Νοσήματα βλεννογόνου στόματος Νοσήματα χειλέων Νοσήματα σιαλογόνων αδένων Νοσήματα

Διαβάστε περισσότερα

Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα. Θ. Τσιλιγιάννης

Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα. Θ. Τσιλιγιάννης Ενδείξεις της δοκιμασίας κόπωσης σε παιδιά με χρόνια αναπνευστικά προβλήματα Θ. Τσιλιγιάννης Παιδίατρος Εξειδικευμένος Παιδοπνευμονολόγος Διευθυντής Παιδοπνευμονολογικού Παιδιατρική Κλινική ΜΗΤΕΡΑ Φυσική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟ + ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ = Α & Ω ΣΤΗΝ! ΑΠΛΕΣ ΑΚΤΙΝΟΓΡΑΦΙΕΣ (Βασική απεικονιστική μέθοδος) ΠΡΟΣΘΙΟΠΙΣΘΙΑ ΠΛΑΓΙΑ ΛΟΞΗ ΕΙΔΙΚΗ ΑΠΛΕΣ ΑΚΤΙΝΟΓΡΑΦΙΕΣ (Βασική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ

ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ ΜΠΑΡΚΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΑΝ Α Π Λ Η Ρ Ω Τ Ρ Ι Α Π Ρ Ο Ϊ Σ ΤΑΜ Ε Ν Η ΟΥ Ρ ΟΛΟ Γ Ι ΚΟΥ- Ο Γ ΚΟΛΟ Γ Ι ΚΟΥ Τ Μ Η Μ ΑΤΟ Σ ΑΝ Θ «Θ Ε ΑΓ Ε Ν Ε Ι Ο» ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ Βασική

Διαβάστε περισσότερα

Η φαρµακοκινητική και φαρµακοδυναµική του Rituximab. Αθηνά Θεοδωρίδου Ρευµατολόγος

Η φαρµακοκινητική και φαρµακοδυναµική του Rituximab. Αθηνά Θεοδωρίδου Ρευµατολόγος Η φαρµακοκινητική και φαρµακοδυναµική του Rituximab Αθηνά Θεοδωρίδου Ρευµατολόγος Ra: Διαρκής κίνηση αυτοδραστικών Β-κυττάρων από τον µυελό των οστών στα περιφερικά λεµφικά όργανα και τον προσβεβληµένο

Διαβάστε περισσότερα

Συμβόλαιο Οδοντιατρικής Φροντίδας και Υποστήριξης Dental Care. Πίνακας Οδοντιατρικών Πράξεων

Συμβόλαιο Οδοντιατρικής Φροντίδας και Υποστήριξης Dental Care. Πίνακας Οδοντιατρικών Πράξεων Συμβόλαιο Οδοντιατρικής Φροντίδας και Υποστήριξης Dental Care Πίνακας Οδοντιατρικών Πράξεων Κόστος συμμετοχής Ασφαλισμένου (Ποσό σε ) 1. ΓΕΝΙΚΑ Οδοντιατρική εξέταση 6 Καθαρισμός οδόντων μέχρι δύο (2) φορές

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ Μοντέλα πρόγνωσης του Σακχαρώδη Διαβήτη Ηλιάδης Φώτης Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ IDF Diabetes Atlas 5th Edition 2012 Update 3.8 million men and women worldwide

Διαβάστε περισσότερα

Προφανής κλινική διάγνωση: Ισχαιμικό έμφρακτο αριστερής Μέσης Εγκεφαλικής Αρτηρίας

Προφανής κλινική διάγνωση: Ισχαιμικό έμφρακτο αριστερής Μέσης Εγκεφαλικής Αρτηρίας Περιστατικό 4. Γυναίκα 80 ετών με Κολπική Μαρμαρυγή Ηκ. Ελένη Κ. είναι 80 ετών με Κολπική Μαρμαρυγή, μόνιμη Λαμβάνει κουμαρινικά. INR προ εβδομάδος 2.24 Ιστορικό Υπέρτασης Πλήρως αυτοεξυπηρετούμενη, χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

Adult Treatment In: The Alexander Discipline 297-320. Παρουσίαση Αργυρώ Κεχαγιά

Adult Treatment In: The Alexander Discipline 297-320. Παρουσίαση Αργυρώ Κεχαγιά Adult Treatment In: The Alexander Discipline 297-320 Παρουσίαση Αργυρώ Κεχαγιά Ορθοδοντική Θεραπεία Στόχος της ορθοδοντικής θεραπείας ανεξάρτητα από την ηλικία των ασθενών είναι βελτίωση της στοματικής

Διαβάστε περισσότερα

Τα αποτελέσματά μας δεν αποτελούν ελεγχόμενη μελέτη ή κλινική δοκιμή, αλλά στοιχεία μητρώου των ασθενών μας.

Τα αποτελέσματά μας δεν αποτελούν ελεγχόμενη μελέτη ή κλινική δοκιμή, αλλά στοιχεία μητρώου των ασθενών μας. CUMMULATINE SUCCESS SCORE % ΙΣΧΙΟ CUMMULATINE SUCCESS RATE % YΛΙΚΟ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟΥ ΑΣΘΕΝΕΙΣ 42 ΑΝΔΡΕΣ 16 ΓΥΝΑΙΚΕΣ 26 ΗΛΙΚΙΑ 63.1 (42-92) ΥΨΟΣ 171 (162-191) Δ.Μ.Σ 36 (22-47) Το ποσοστό των ασθενών που αναφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΑ. Πρόληψη: Το κλειδί για την στοματική υγεία

ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΑ. Πρόληψη: Το κλειδί για την στοματική υγεία ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΑ Πρόληψη: Το κλειδί για την στοματική υγεία Η πρώτη επίσκεψη στον οδοντίατρο, συνήθως αποτελεί μια δυσάρεστη δοκιμασία για το παιδί. Και αυτό γιατί, ακόμη και

Διαβάστε περισσότερα

Τ α διφωσφονικά είναι φαρµακολογικοί παράγοντες που χρησιµοποιούνται για τη θεραπεία της νόσου

Τ α διφωσφονικά είναι φαρµακολογικοί παράγοντες που χρησιµοποιούνται για τη θεραπεία της νόσου ΣΤΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 2011,68(1): 20-34 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΙΦΩΣΦΟΝΙΚΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟ ΟΝΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ Θ. ΚΟΝ ΥΛΗΣ*, Α. ΚΑΤΣΙΜΙΓΑ**, Β. ΠΑΝΗΣ*** Π Ε Ρ Ι Λ Η Ψ Η Τ α διφωσφονικά είναι φαρµακολογικοί παράγοντες που χρησιµοποιούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ ΥΠΕΡ ΜΙΑΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ (δηλ. ισχυρή απόδειξη υποστηρίζει την αποτελεσματικότητα στην ακόλουθη λίστα θεραπειών)

ΣΥΣΤΑΣΕΙΣ ΥΠΕΡ ΜΙΑΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ (δηλ. ισχυρή απόδειξη υποστηρίζει την αποτελεσματικότητα στην ακόλουθη λίστα θεραπειών) ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΤΟΥ MASCC/ISOO ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΒΑΣΙΖΟΜΕΝΕΣ ΣΕ ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΒΛΕΝΝΟΓΟΝΙΤΙΔΑ ΠΟΥ ΑΝΑΠΤΥΣΣΕΤΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΩΣ ΚΑΤΑ ΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΕΓΓΡΑΦΟΥ: 7 Νοεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό. Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών

Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό. Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών Οστεοπόρωση Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών Φυσιολογικό οστό Οστεπορωτικό Οστεοπόρωση - Ορισμός Αύξηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

Μία Περίπτωση Σύντηξης/Διδυμίας Κάτω Τρίτου Γομφίου με Υπεράριθμο Τέταρτο Γομφίο

Μία Περίπτωση Σύντηξης/Διδυμίας Κάτω Τρίτου Γομφίου με Υπεράριθμο Τέταρτο Γομφίο Μία Περίπτωση Σύντηξης/Διδυμίας Κάτω Τρίτου Γομφίου με Υπεράριθμο Τέταρτο Γομφίο ΓΝΑΘΙΟΝ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ & ΓΝΑΘΟΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΧΕΙΡ/ΚΗ www.gnathion.gr Μια ασυνήθης αναπτυξιακή διαταραχή των δοντιών είναι και η σύντηξη/διδυμία,

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΦΥΓΟΝΤΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΑΣΤΡΑΓΑΛΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΙΚΡΗΣ ΒΙΑΣ ΣΤΡΟΦΙΚΕΣ ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟ ΟΚΝΗΜΙΚΗΣ.

ΙΑΦΥΓΟΝΤΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΑΣΤΡΑΓΑΛΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΙΚΡΗΣ ΒΙΑΣ ΣΤΡΟΦΙΚΕΣ ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟ ΟΚΝΗΜΙΚΗΣ. ΙΑΦΥΓΟΝΤΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΑΣΤΡΑΓΑΛΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΙΚΡΗΣ ΒΙΑΣ ΣΤΡΟΦΙΚΕΣ ΚΑΚΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΠΟ ΟΚΝΗΜΙΚΗΣ. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΞΟΝΙΚΗΣ ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΑΣ (CT)( N.Λασανιάνος, Ν.Κανακάρης, Α.Παπαθανασόπουλος, Π.Γιαννούδης 65o Πανελλήνιο

Διαβάστε περισσότερα

Νεότερες παρεµβάσεις στην πρόληψη και θεραπεία του διαβητικού ποδιού

Νεότερες παρεµβάσεις στην πρόληψη και θεραπεία του διαβητικού ποδιού Στρογγυλό τραπέζι Νεότερες παρεµβάσεις στην πρόληψη και θεραπεία του διαβητικού ποδιού Συντονιστής: Η. Ν. Μυγδάλης Β Παθολογική Κλινική και ιαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκοµείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα Οι διαταραχές

Διαβάστε περισσότερα

Α. Μουλοπούλου ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΗΣ ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΑΣ ΣΤΟ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ: Η ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗ ΣΤΗΛΗ

Α. Μουλοπούλου ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΗΣ ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΑΣ ΣΤΟ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ: Η ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗ ΣΤΗΛΗ Α. Μουλοπούλου ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΗΣ ΤΟΜΟΓΡΑΦΙΑΣ ΣΤΟ ΜΥΟΣΚΕΛΕΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ: Η ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗ ΣΤΗΛΗ Το σήμα στην Μαγνητική Τομογραφία Τ1 ακολουθία: το λίπος έχει το νερό έχει Τ2 ακολουθία: το νερό έχει Τ1 Τ2

Διαβάστε περισσότερα

Επιδημιολογία καρκίνου του πνεύμονα Ενότητα 1: Ογκολογία Πνεύμονα. Κυριάκος Καρκούλιας, Επίκουρος Καθηγητής Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής

Επιδημιολογία καρκίνου του πνεύμονα Ενότητα 1: Ογκολογία Πνεύμονα. Κυριάκος Καρκούλιας, Επίκουρος Καθηγητής Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Επιδημιολογία καρκίνου του πνεύμονα Ενότητα 1: Ογκολογία Πνεύμονα Κυριάκος Καρκούλιας, Επίκουρος Καθηγητής Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Επιδημιολογικά στοιχεία καρκίνου του πνεύμονα Ο καρκίνος

Διαβάστε περισσότερα

Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος

Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος Εργαστήριο Έρευνας Παθήσεων Μυοσκελετικού Συστήματος Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα 2012 2013 Νοσοκομείο ΚΑΤ, 17 Ιανουαρίου 2013 Παραθυρεοειδείς αδένες 1880 Ο Σουηδός φοιτητής

Διαβάστε περισσότερα

Η εμπειρία σας... εξελίσσεται!

Η εμπειρία σας... εξελίσσεται! Η εμπειρία σας... εξελίσσεται! ARI/49// δεκαετίες δίνει νόημα στη λέξη ορμονοθεραπεία! ΕΤΗ Page Παράγοντες κινδύνου H ύπαρξη διηθημένων λεμφαδένων διπλασιάζει τον κίνδυνο πρώιμης υποτροπής Ετήσια υποτροπή

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν.

«ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν. «ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν.ΙΩΝΙΑΣ Εισαγωγή: γή Η συνηθέστερη των παθήσεων που προσβάλλει τους ενήλικες

Διαβάστε περισσότερα

4 - Department of Prosthetic Dentistry, School of Dental Medicine, University of Athens

4 - Department of Prosthetic Dentistry, School of Dental Medicine, University of Athens Τασόπουλος Θ 1 Νικολινάκος Ν 2 Καραθανάση Β 3 Νικολοπούλου Φ 4 Παρασκευοπουλου Ο 4 Καραίσκου Δ 2 1 - Εργαστήριο Μικροβιολογίας, Ιατρικής Σχολής, Πανεπιστήμιο Αθηνών 2 - Επιστημονικοί συνεργάτες 3 - Εργαστήριο

Διαβάστε περισσότερα

YΠΟΤΡΟΠΙΑΖΟΥΣΕΣ ΘΡΟΜΒΩΣΕΙΣ ΩΣ ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΟΣ. Μ.Γκάμπρα 1, Ε.Μεταξά 1. Δ.Παπαδοπούλου 1, Δ.Μιχαηλίδης 1,

YΠΟΤΡΟΠΙΑΖΟΥΣΕΣ ΘΡΟΜΒΩΣΕΙΣ ΩΣ ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΟΣ. Μ.Γκάμπρα 1, Ε.Μεταξά 1. Δ.Παπαδοπούλου 1, Δ.Μιχαηλίδης 1, 1 Παθολογική Κλινική Νοσοκομείου Ξάνθης, 2 Τμήμα Επειγόντων Περιστατικών Νοσοκομείου Ξάνθης, 3Ογκολογική Κλινική Νοσοκομείου Αλεξανδρούπολης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η εν τω βάθει φλεβοθρόμβωση είναι μια συνήθης επιπλοκή

Διαβάστε περισσότερα

Στοματική οδοντιατρική φροντίδα και ακτινοθεραπεία, αποφυγή εμφάνισης οστεοακτινονέκρωσης: συστάσεις *

Στοματική οδοντιατρική φροντίδα και ακτινοθεραπεία, αποφυγή εμφάνισης οστεοακτινονέκρωσης: συστάσεις * φροντίδα και ακτινοθεραπεία, αποφυγή εμφάνισης οστεοακτινονέκρωσης: συστάσεις * Κατωδρύτης Ν 1, Βόμβας Δ 1, Χαραλάμπους Χ 2, 1 Ακτινοθεραπευτής Ογκολόγος, Μονάδα Καρκίνου Κεφαλής και Τραχήλου, Ογκολογικό

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΔΙΟΙΣΟΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΠΩΔΥΝΩΝ ΟΣΤΙΚΩΝ ΜΕΤΑΣΤΑΣΕΩΝ ΧΑΤΖΗΠΑΥΛΙΔΟΥ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΕΣΥ ΤΜΗΜΑ ΠΥΡΗΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Α.Ν.Θ.

ΡΑΔΙΟΙΣΟΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΠΩΔΥΝΩΝ ΟΣΤΙΚΩΝ ΜΕΤΑΣΤΑΣΕΩΝ ΧΑΤΖΗΠΑΥΛΙΔΟΥ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΕΣΥ ΤΜΗΜΑ ΠΥΡΗΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Α.Ν.Θ. ΡΑΔΙΟΙΣΟΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΠΩΔΥΝΩΝ ΟΣΤΙΚΩΝ ΜΕΤΑΣΤΑΣΕΩΝ ΧΑΤΖΗΠΑΥΛΙΔΟΥ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΕΣΥ ΤΜΗΜΑ ΠΥΡΗΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Α.Ν.Θ. «ΘΕΑΓΕΝΕΙΟ» ΟΣΤΙΚΕΣ ΜΕΤΑΣΤΑΣΕΙΣ 33-85% Ca Προστάτη 47-85% Ca Μαστού 32-60% Ca

Διαβάστε περισσότερα

ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΣΥΝΔΡΟΜΟΥ FOURNIER ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ

ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΣΥΝΔΡΟΜΟΥ FOURNIER ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΣΥΝΔΡΟΜΟΥ FOURNIER Β ΚΛΙΝΙΚΗ, ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ «ΚΑΤ, 1 Η οξεία γαγγραινώδης φλεγμονή του οσχέου με επέκταση στο περίνεο (σύνδρομο FOURNIER) αποτελεί μια σπάνια νόσο που εμφανίζεται συχνότερα σε

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτικές Παρεμβάσεις στην Πολλαπλή Σκλήρυνση

Θεραπευτικές Παρεμβάσεις στην Πολλαπλή Σκλήρυνση 1 Θεραπευτικές Παρεμβάσεις στην Πολλαπλή Σκλήρυνση Τα θεραπευτικά σχήματα τα οποία περιγράφονται παρακάτω είναι βασισμένα σε κλινικές μελέτες Φάσης ΙΙΙ και στις εγκρίσεις θεραπειών από τους Οργανισμό Φαρμάκων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Εργασία ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ. Ονοματεπώνυμο:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΓΧΕΙΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΤΙΘΡΟΜΒΩΤΙΚΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ. Ανδρέας Μ. Λάζαρης ΠΓΝ «Αττικόν»

ΠΕΡΙΕΓΧΕΙΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΤΙΘΡΟΜΒΩΤΙΚΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ. Ανδρέας Μ. Λάζαρης ΠΓΝ «Αττικόν» ΠΕΡΙΕΓΧΕΙΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΝΤΙΘΡΟΜΒΩΤΙΚΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ Ανδρέας Μ. Λάζαρης ΠΓΝ «Αττικόν» Αντιπηκτική θεραπεία Βαλβιδοπάθειες προσθετικές βαλβίδες Κολπική μαρμαρυγή Φλεβική θρόμβωση πνευμονική εμβολή Γενικά

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Τι είναι η οστεοπόρωση; Η οστεοπόρωση είναι η συχνότερη πάθηση των οστών και χαρακτηρίζεται, πρώτον, από χαμηλή οστική μάζα ή, πιο απλά, από λιγότερη ποσότητα οστού και δεύτερον, από διαταραχή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΕΜΒΑΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ

ΠΑΡΕΜΒΑΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ ΠΑΡΕΜΒΑΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ Σε ποιούς ασθενείς µε τι µακροχρόνια αποτελέσµατα. Νικ. Λάγιος Χειρ. Ορθοπαιδικός Διευθυντής Α Ορθοπαιδικής Κλινικής Ι ΙΑΣΩ GENERAL ΠΑΡΕΜΒΑΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

παράκαμψη κατά Roux-en-Y σε 4 ασθενείς με κρανιοφαρυγγίωμα

παράκαμψη κατά Roux-en-Y σε 4 ασθενείς με κρανιοφαρυγγίωμα παράκαμψη κατά Roux-en-Y 1 Hôpital Bichat-Claude Berard, Paris, 2 ΓΝΑ «ΛΑΪΚΟ», Αθήνα, 3 Hôpital Bichat-Claude Berard, Paris, 4Hôpital Bichat-Claude Berard, Paris, 5 Hôpital Bichat-Claude Berard, Paris,

Διαβάστε περισσότερα