Τα διφωσφονικά στη θεραπεία της οστεοπόρωσης.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Τα διφωσφονικά στη θεραπεία της οστεοπόρωσης."

Transcript

1 Στοματική Χειρουργική ΣTOMA 2011; 39: Βιβλιογραφική Ανασκόπηση Τα διφωσφονικά στη θεραπεία της οστεοπόρωσης. Α. ΗΛΙΑΔΗΣ 1, Δ. ΝΑΛΜΠΑΝΤΗΣ 1, Ν. ΝΤΑΜΠΑΡΑΚΗΣ 2 Εργαστήριο Οδοντοφατνιακής Χειρουργικής, Χειρουργικής Εμφυτευματολογίας, Ακτινολογίας Στόματος, Οδοντιατρική Σχολή Α.Π.Θ. The treatment of Osteoporosis with Bisphosphonates. A. ELIADES 1, D. NALMPANTIS 1, N. DABARAKIS 2 Department of Oral Surgery, Surgical Implantology and Radiology, School of Dentistry, Aristotle University of Thessaloniki Περίληψη Η οστεοπόρωση είναι ένα χρόνιο μεταβολικό νόσημα των οστών που παρουσιάζει αξιοσημείωτη επιδημιολογική έξαρση με σοβαρές επιπτώσεις σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες και σε ηλικιωμένα άτομα και των δύο φύλων. Όταν εμφανιστούν κλινικά συμπτώματα είναι, πλέον, βέβαιο ότι η οστική απώλεια έχει προχωρήσει ήδη αρκετά. H σύγχρονη ιατρική προσανατολίζεται στην πρόληψη, παρά στην αντιμετώπιση, στοχεύοντας στην έγκαιρη διάγνωση. Σκοπός της βιβλιογραφικής αυτής ανασκόπησης είναι να αναφερθούν οι τρόποι, που αναφέρονται στη διεθνή βιβλιογραφία, για την αρχική διάγνωση από τον οδοντίατρο των ατόμων που πιθανόν να πάσχουν από αρχόμενο στάδιο οστεοπόρωσης, παραπέμποντας ακολούθως τον οστεοπορωτικό ασθενή στην ανάλογη εξέταση (DXA). Τα πρόσφατα βιβλιογραφικά δεδομένα, αναφέρουν ότι τα διφωσφονικά φάρμακα, που χορηγούνται για τη θεραπεία της οστεοπόρωσης και άλλων νοσημάτων, έχουν συνδεθεί άμεσα με την εμφάνιση οστεονέκρωσης στις γνάθους, ειδικότερα σε περιπτώσεις όπου έγιναν επεμβατικές οδοντιατρικές θεραπείες, όπως εξαγωγή δοντιού. Βέβαια, οι ασθενείς που λαμβάνουν ενδοφλεβίως διφωσφονικά έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης οστεονέκρωσης σε σχέση με τα per os χορηγούμενα που, κυρίως, χορηγούνται σε οστεοπορωτικούς ασθενείς. Συμπερασματικά, πλήρης πρόληψη από την πιθανότητα εκδήλωσης οστεονέκρωσης στη γνάθο στους ασθενείς που λαμβάνουν διφωσφονικά, είναι προς το παρόν αδύνατη, και η αντιμετώπισή τους παραμένει συντηρητική. Παρόλα αυτά, πρέπει να λαμβάνονται τα κατάλληλα προστατευτικά μέτρα στους ασθενείς με οστεοπόρωση, πριν και κατά τη διάρκεια της φαρμακευτικής τους θεραπείας με τα διφωσφονικά. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο με συνεργασία διαφόρων ειδικοτήτων ιατρών για την καλύτερη φροντίδα των ασθενών με σωστή ενημέρωση, ώστε να υπάρξει συνεργασία για το καλύτερο θεραπευτικό αποτέλεσμα. Summary Osteoporosis is a chronic metabolic disease of bone which shows a remarkable epidemiological rise with significant effects in postmenopausal women and elderly people of both sexes. When clinical symptoms present, thatʼs mean that the bone loss has already gone far enough. The modern medicine turns to the prevention, rather than the treatment of such a disease, aiming at an early diagnosis. The purpose of this review is to report methods that are listed in the international literature on the detection of people who may be suffering from early stage of osteoporosis by the dentist, and then lead them to a specialize examination for the investigation of osteoporosis (DXA). In addition, the results of this review detailed from the modern literature data, show the bisphosphonatesʼ directly connection with a newly occurrence called bisphosphonate-induced osteonecrosis of the jaw, especially in cases where an invasive dental treatment, such a tooth extraction occur. Patients receiving intravenous bisphosphonates are more likely to develop osteonecrosis of the jaws in comparison with per os prescribed mainly in osteoporotic patients. In conclusion, full protection against this likelihood of osteonecrosis of the jaw is currently impossible, so the deal remains conservative. However, dentist should take appropriate protective guidelines for osteoporotic patients before and during bisphosphonate-treatment. This can be achieved only through the cooperation of various specialties, in order to improve the patientʼs care, and the right information of the patient, such as all together work for the best therapeutic result. ΛEΞEIΣ KΛEIΔIA: Οστεοπόρωση, διφωσφονικά, οστεονέκρωση των γνάθων. KEY WORDS: Osteoporosis, bisphosphonates, osteonecrosis of the jaws. Στάλθηκε στις Εγκρίθηκε στις Xειρούργος Oδοντίατρος 2 Επίκουρος Καθηγητής Receivet on 2 nd July, Accepted on 15 th Oct., Dental Surgeon 2 Assistant Professor

2 134 Εισαγωγή Η οστεοπόρωση είναι μια συστηματική διαταραχή του ερειστικού συστήματος που χαρακτηρίζεται από μείωση της οστικής μάζας και διαταραχή της μικροαρχιτεκτονικής του οστίτη ιστού 1. Παρουσιάζει αξιοσημείωτη επιδημιολογική έξαρση με σοβαρές επιπτώσεις σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες και σε ηλικιωμένα άτομα και των δυο φύλων 2,3. Είναι το αποτέλεσμα ανισορροπίας μεταξύ οστικής απορρόφησης οστικής δόμησης με υπεροχή της οστικής αποδόμησης που είτε λόγω αυξημένης παραγωγής οστεοκλαστών είτε λόγω ανεπάρκειας παραγωγής οστεοβλαστών έχει σα συνέπεια τη σταδιακή απώλεια της οστικής μάζας και τη διαταραχή της δομής του οστού 4,5. Όλα αυτά συνεπάγονται αυξημένη ευθραυστότητα του οστού και τάση για κατάγματα 2,5,6. Οι ορμόνες του φύλου ασκούν κάποια οστεοπορωτική δράση ρυθμίζοντας την ανάπτυξη των οστικών κυττάρων στο μυελό των οστών, ίσως, και το ρυθμό του κυτταρικού θανάτου τους 2. Έτσι, κατά την φάση της εμμηνόπαυσης (απότομη πτώση του επιπέδου των ορμονών του φύλου στο αίμα) και τη γήρανση (σταδιακή πτώση του επιπέδου των ορμονών) παρατηρείται η φάση της ταχείας οστικής απώλειας 6. Στους άντρες, λοιπόν, η φάση αυτή γίνεται με βραδύ και προοδευτικό ρυθμό (λόγω βραδείας πτώσης των ανδρογόνων) σε αντίθεση με την ξαφνική απόσυρση των οιστρογόνων κατά την εμμηνόπαυση στις γυναίκες. Κατά την πορεία αυτή δεν παρατηρούνται κλινικά συμπτώματα γιʼ αυτό και χαρακτηρίστηκε «σιωπηλή νόσος» 4,6. Όταν εμφανιστούν κλινικά συμπτώματα είναι, πλέον, βέβαιο ότι η οστική απώλεια έχει προχωρήσει ήδη αρκετά και έχει χαθεί πολύτιμος χρόνος από άποψη πρόληψης και θεραπείας. Προς αποφυγή αυτής της κατάστασης καλείται ο οδοντίατρος να βοηθήσει με την ανίχνευση και την ευαισθητοποίηση ασθενών υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση της οστεοπόρωσης με την πρόληψη και έγκαιρη διάγνωση του νοσήματος με όφελος την πρόληψη τυχόν καταγμάτων και την έγκαιρη θεραπεία της οστεοπόρωσης. Η οδοντιατρική διάγνωση της οστεοπόρωσης Τα οστεοπορωτικά άτομα, στην πλειοψηφία τους το αγνοούν. H σύγχρονη ιατρική προσανατολίζεται στην πρόληψη, παρά στην αντιμετώπιση, στοχεύοντας στην έγκαιρη διάγνωση. Μέχρι τώρα, η διάγνωση γίνεται, κυρίως, με τη μέτρηση της οστικής πυκνότητας (Dual X-ray αbsorptiometry, DXA), όμως το υψηλό κόστος της εξέτασης και η περιορισμένη πρόσβαση σε αυτή οδήγησε στην αναζήτηση μιας εύκολης μεθόδου, με σκοπό τη διάγνωση της οστεοπόρωσης σε πρώιμο στάδιο. Στόχος είναι να δίνεται Ηλιάδης και συν η δυνατότητα μέσα από οδοντιατρικές πανοραμικές ακτινογραφίες και περιακρορριζικές ακτινογραφίες να εντοπίζονται ασθενείς με χαμηλή οστική πυκνότητα, άτομα δηλαδή υποψήφια για εκδήλωση της νόσου. Σε εργασία τους οι Lindh C και συν. 7 μελέτησαν τη διαγνωστική ακρίβεια της οπτικής παρατήρησης του οστικού μοτίβου των ενδοστοματικών περιακρορριζικών ακτινογραφιών στο να ανιχνεύουν το ρίσκο εμφάνισης οστεοπόρωσης. Σε δείγμα 600 γυναικών λήφθηκαν περιακρορριζικές ακτινογραφίες στη άνω και κάτω γνάθο στη περιοχή των προγομφίων. Ακολούθως υποβλήθηκαν σε εξέταση μέτρησης της οστικής πυκνότητας του ισχίου και της οσφυïκής μοίρας της σπονδυλικής στήλης (Dual X-ray αbsorptiometry, DXA). Η παρατήρηση αραιού οστικού υποστρώματος στις ακτινογραφίες θεωρήθηκε ως ένδειξη οστεοπόρωσης. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν υψηλή ειδικότητα (κατά μέσο όρο: 91.6 στη άνω γνάθο και 90.8 στη κάτω), ενώ η ευαισθησία της τεχνικής ήταν χαμηλή (28.2 και στις δυο γνάθους). Η εργασία αυτή έδειξε ότι η οπτική παρατήρηση του «οστικού μοτίβου» στις περιακρορριζικές ακτινογραφίες της περιοχής των προγομφίων αποτελεί ποσοτική δυναμική μέθοδο ανίχνευσης γυναικών με ρίσκο εκδήλωσης οστεοπόρωσης. Σε μια άλλη μελέτη οι Karayianni K και συν. 8 προσπάθησαν να υπολογίσουν τη διαγνωστική ακρίβεια του συνδυασμού της μέτρησης του εύρους του φλοιώδους πετάλου της κάτω γνάθου από πανοραμικές ακτινογραφίες και του δείκτη ρίσκου εκδήλωσης οστεοπόρωσης (OSIRIS: osteoporosis index of risk, με βάση παραγόντων όπως ηλικία, βάρος σώματος, ορμονική θεραπεία οστεοπόρωσης και ιστορικό καταγμάτων οστών), για τη διάγνωση της οστεοπόρωσης. Σε 653 γυναίκες (ηλικίας: ετών, μέσος όρος ηλικίας: χρονών) σε 4 Ευρωπαïκά κέντρα υποβλήθηκαν σε μέτρηση της οστικής πυκνότητας του ισχίου και της οσφυïκής μοίρας της σπονδυλικής στήλης (Dual X-ray αbsorptiometry, DXA). Ακόμη, η κάθε υποψήφιος υποβλήθηκε σε συνέντευξη για να υπολογιστεί ο δείκτης OSIRIS και σε πανοραμική ακτινογραφική εξέταση. Τα στατιστικά αποτελέσματα έδειξαν ποσοστό της τάξης του 78.4% (512) του δείγματος να έχει κανονική BMD (οστική πυκνότητα) και 21.6% (141) του δείγματος να έχει οστεοπόρωση. Ο δείκτης OSIRIS απέδωσε 70.9% ευαισθησία και 79.5% ειδικότητα. Η μέτρηση του πάχους του φλοιώδους πετάλου της κάτω γνάθου στις πανοραμικές βρέθηκε να έχει υψηλότερη ευαισθησία και ειδικότητα όταν ήταν μικρότερο από 3 χιλ (ευαισθησία 41.0% % και ειδικότητα 81.8% %). Έτσι, συνδυάζοντας κλινικά και ακτινογραφικά ευρήματα, δίνεται η δυνατότητα βελτίωσης της ειδικότητας, σε βάρος της μείωσης της ευαισθησίας. Ανάλογη ήταν και η ερευνητική μελέτη των

3 Τα διφωσφονικά στη θεραπεία της οστεοπόρωσης. Devlin H και συν. 9 σε 671 μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες χρονών που υποβλήθηκαν σε μέτρηση της οστικής πυκνότητας του ισχίου και της οσφυïκής μοίρας της σπονδυλικής στήλης (DXA) και σε πανοραμική εξέταση. Βρέθηκε ότι το οστικό πορώδες υπόστρωμα της γενειακής χώρας της κάτω γνάθου αποτελεί φτωχή ένδειξη εκδήλωσης οστεοπόρωσης σε σχέση με το πλάτος του φλοιώδους οστικού πετάλου της κάτω γνάθου. Συμπερασματικά, οι ερευνητές υποστηρίζουν, βάσει των αποτελεσμάτων τους, ότι ασθενείς με πάχος συμπαγούς πετάλου μικρότερο των 3 χιλιοστών στις πανοραμικές ακτινογραφίες πρέπει να παραπέμπονται για περαιτέρω εξέταση για διάγνωση τυχόν οστεοπόρωσης. Συνοψίζοντας, οι πρόσφατες αυτές έρευνες 7-10 υποδεικνύουν τη μεγάλη συμβολή που μπορεί να έχει ο οδοντίατρος στον εντοπισμό ατόμων με αρχόμενο στάδιο οστεοπόρωσης, παρατηρώντας μόνο το σπογγώδες οστό (ποιότητα) στη περιοχή των προγομφίων των γνάθων και το συμπαγές πέταλο (ποσότητα) της κάτω γνάθου, στις οδοντιατρικές ακτινογραφίες (περιακρορριζική και πανοραμική), κάτι που, έτσι και αλλιώς, είναι στην καθημερινότητά του, και ακολούθως να τα παραπέμψει για εξέταση DXA. Οι βιβλιογραφικές αναφορές είναι ακόμα λίγες, όμως, επειδή αποτελούν μια σχετικά πρόσφατη ερευνητική προσπάθεια. Χρειάζεται περαιτέρω τεκμηρίωση και από άλλους ερευνητές, αναφορικά με την αξιοπιστία τους. Dual energy X-ray Absorptiometry (DEXA) Η διάγνωση της οστεοπόρωσης βασίζεται στη μέτρηση της πυκνότητας του οστίτη ιστού (bone mineral density/bmd) Η οστική μάζα θεωρείται ο σημαντικότερος προγνωστικός παράγοντας κινδύνου κατάγματος και υποδηλώνει έμμεσα τον κίνδυνο οστεοπόρωσης 3. Η μέτρησή της εκφράζεται σε μονάδες οστικής πυκνότητας, που αντιστοιχούν στο σύνολο ανοργάνων αλάτων ανά μονάδα επιφάνειας (BMD). Η πιο ευρέως διαδεδομένη μέθοδος μέτρησης της BMD είναι η DXA (Dual energy X-ray Absorptiometry) 1,4,14. Η τεχνική βασίζεται στο σκανάρισμα του οστού από ακτίνες-χ και, συγκεκριμένα, αφορά τους οσφυϊκούς σπονδύλους ή το ισχίο. Πραγματοποιείται με δύο δέσμες ακτίνων-χ διαφορετικού επιπέδου ενέργειας. Η μέθοδος αυτή είναι εύκολη στη χρήση της και η ποσότητα ακτινοβολίας που δέχεται ο εξεταζόμενος θεωρείται χαμηλή. Ακόμη, με την τεχνική αυτή μπορεί να αξιολογηθεί ο κίνδυνος ενός ατόμου για τυχόν κάταγμα. Η αξιολόγηση αυτή σχετίζεται με την ηλικία, το βάρος του σώματος, το ιστορικό πρώιμων καταγμάτων, οικογενειακό ιστορικό οστεοπόρωσης και του τρόπου ζωής (κάπνισμα, αλκο- 135 όλ) 3,11,12. Τα αποτελέσματα της εξέτασης έχουν την εξής μορφή: α) T-score: είναι μονάδες σταθερής απόκλισης από τη μέση τιμή που προκύπτει από υγιείς νέες γυναίκες, και β) Z-score: είναι μονάδες σταθερής απόκλισης από τη μέση τιμή που προκύπτει από ενήλικες ίδιου φύλου και ηλικίας. Αποτελέσματα T-score με τιμές ψηλότερες από - 1 είναι φυσιολογικά, τιμές από -1 έως -2.5 υποδηλώνουν οστεοπενία (χαμηλή οστική μάζα), ενώ μεγαλύτερες από -2.5 οστεοπόρωση. Τα κριτήρια αφορούν και τα δύο φύλα, 50 ετών και άνω 11,12. Συμπερασματικά, η μέτρηση της οστικής πυκνότητας (εξέταση DXA) απʼ τη μια, και ο υπολογισμός του ρυθμού οστικής απώλειας (με τη βοήθεια βιοχημικών δεικτών όπως Ca ούρων, αλκαλική φωσφατάση, οστεοκαλσίνη κ.τ.λ.) από την άλλη, βοηθούν τον κλινικό γιατρό να διαγνώσει σωστά και έγκαιρα τυχόν εκδήλωση οστεοπενίας ή οστεοπόρωσης και να αρχίσει την κατάλληλη θεραπεία στον ασθενή. Η αντιμετώπιση της οστεοπόρωσης μπορεί να γίνει με εξατομικευμένο είδος θεραπείας, βάσει διαφόρων παραγόντων, όπως κλινικές και εργαστηριακές ενδείξεις, την ηλικία, τις ανεπιθύμητες ενέργειες κ.τ.λ.. Προσδιορίζονται οι παράγοντες κινδύνου που επιδέχονται παρέμβαση και επιλέγεται η κατάλληλη για την κάθε περίπτωση φαρμακευτική αγωγή 3,11,15 (Πίνακας Ι). ΠΙΝΑΚΑΣ Ι Φάρμακα που λαμβάνουν οι ασθενείς για τη θεραπεία της οστεοπόρωσης. Φάρμακα επιδρώντα στο μεταβολισμό των οστών 1. Διφωσφονικά Αλενδρονάτη (Fosamax) Ετιδρονάτη (Didronel) Ζολεδρονάτη (Zometa) Ιβανδρονάτη (Boniva) Κλοδρονάτη (Ostac) Παμιδρονάτη (Aredia) Ρισεδρονάτη (Actonel) 2. Ραλοξιφαίνη (Evista) 3. Οιστρογόνα (Prempo) 4. Καλσιτονίνη (Miacalcin) Διφωσφονικά και οστεονέκρωση των γνάθων. Τα διφωσφονικά φάρμακα 11 συνταγογραφούνται, συνήθως, για θεραπεία της μετεμμηνοπαυσιακής οστεοπόρωσης και οστεοπόρωσης από κορτικοστεροειδή, καθώς, επίσης, και για την καταπολέμηση ποικίλων άλλων ασθενειών, όπως η παραμορφωτική οστείτιδα (νόσος του Paget), το πολλαπλό μυέλωμα, οστικές μεταστάσεις κακοήθων νεοπλασμάτων, και άλλες παθογενείς καταστάσεις όπου παρουσιάζεται κακή ποιότητα οστού. Τα διφωσφονικά άλατα, όπως αλλιώς ονομάζονται, είναι συνθετικά παράγωγα του

4 136 Ηλιάδης και συν πυροφωσφορικού και χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: αυτά που περιέχουν άζωτο, και αυτά που δεν περιέχουν. H φαρμακολογική δράση και των δύο, οφείλεται στην αναστολή της δραστηριότητας των οστεοκλαστών, που αυτή θα οδηγούσε σε απορρόφηση και μείωση της ενασβεστίωσης του οστού 11,16. Χαρακτηριστικό τους γνώρισμα είναι ότι συγκεντρώνονται εκλεκτικά στην οστική μάζα και, κατά προτίμηση, σε περιοχές αυξημένου οστικού μεταβολισμού, και απελευθερώνονται από αυτήν κατά τη διάρκεια της οστικής απορρόφησης 17,18. Με την απελευθέρωσή τους, τα διφωσφονικά απορροφούνται από τους οστεοκλάστες, οι οποίοι με τη σειρά τους οδηγούνται σε απόπτωση και κυτταρικό θάνατο 19. Τα διφωσφονικά επιδρούν κατασταλτικά στους οστεοκλάστες και επηρεάζουν αρνητικά την οστική εναλλαγή 11. Μελέτες έχουν αποδείξει την αποτελεσματικότητα των φαρμάκων αυτών, με τη μείωση της συχνότητας των καταγμάτων και βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών. Ανάλογα με το είδος, τη βαρύτητα και μορφή της οστεοπόρωσης, τα διφωσφονικά χορηγούνται σε διαφορετικές δοσολογίες, διάρκεια, θεραπευτικά σχήματα, σκευάσματα και οδούς χορήγησης. Κυρίως, όμως, για τη θεραπεία της οστεοπόρωσης χορηγούνται τα per os διφωσφονικά και σπανίως ενδοφλέβια. Ο χρόνος ημίσειας ζωής τους κυμαίνεται από μήνες μέχρι και χρόνια, με κάποιες αναφορές να κάνουν λόγο για παραμονή τους στο οστό μέχρι και μία δεκαετία μετά τη χορήγησή τους 16,24,25. Οι ποικίλες εφαρμογές των διφωσφονικών, η ισχυρή αντιοστεοκλαστική τους δράση και τα συνολικά ευεργετικά τους αποτελέσματα συνηγορούν στην αύξηση της συνταγογράφησης τους παγκοσμίως. Πρόσφατες αναφορές περιστατικών, όμως, κάνουν λόγω για μία καινούρια ανεπιθύμητη ενέργεια των διφωσφονικών την οστεονέκρωση των γνάθων (ΟΝJ: osteonecrosis of the jaws). Η οστεονέκρωση θεωρείται μια πρόσφατη περιγραφείσα παρενέργειά τους, αν και οι Marx και Stern την πρωτοπεριέγραψαν το 2002 σε ασθενείς που έπαιρναν παμιδρονάτη (Aredia) για τον έλεγχο κακόηθων καρκίνων στα οστά 26. Θεωρήθηκε ότι η νέα αυτή κατάσταση «jaw death» μπορεί να είναι αποτέλεσμα της υπερβολικής αντίδρασης των διφωσφονικών έναντι στους οστεοκλάστες και αδρανοποίηση αυτών, κάτι που μπορεί να παρεμποδίσει τη δημιουργία και αναδιαμόρφωση νέου οστού. Ακόμη, ένα χρόνο αργότερα, γίνεται, για πρώτη φορά στη διεθνή βιβλιογραφία, αναφορά περιστατικών με ασθενείς που λάμβαναν ενδοφλέβια αγωγή παμινδρονάτης και ζολενδρονάτης (Aredia και Zometa αντίστοιχα) για την καταπολέμηση μεταστατικών νεοπλασμάτων στα οστά Από τότε, περισσότερες από 500 περιπτώσεις αναφέρθηκαν και ο αριθμός τους αυξάνεται συνεχώς 30. Τα περιστατικά αυτά οστεονέκρωσης ονομάστηκαν στη βιβλιογραφία ως «οστεονέκρωση των γνάθων σχετιζόμενη με διφωσφονικά» (Bisphosphonateinduced osteonecrosis of the jaws, BONJ) και παρουσιάστηκαν αποκλειστικά σε ασθενείς που λάμβαναν ενδοφλεβίως την αγωγή τους 16. Όμως, αναφορές σε μεμονωμένα περιστατικά ασθενών, που λάμβαναν από του στόματος διφωσφονικά, για θεραπεία οστεοπόρωσης, και εμφάνισαν οστεονέκρωση στις γνάθους, δημοσιεύτηκαν το ,28,31,32. Συμπερασματικά, η επιπλοκή ΒΟΝJ φαίνεται να εμφανίζεται σε αυξημένα ποσοστά, όταν τα διφωσφονικά χορηγούνται παρεντερικά (όπως ζολενδρονάτη και παμινδρονάτη) για την αντιμετώπιση ασθενειών όπως καρκίνους, τα οποία χαρακτηρίζονται από αυξημένη φαρμακοδυναμική και χορηγούνται σε μεγάλες δόσεις 29,33. Αντιθέτως, όσον αφορά τα από του στόματος (όπως αλενδρονάτη, ρισενδρονάτη και ιβανδρονάτη) που χορηγούνται σε οστεοπορωτικούς ασθενείς και ασθενείς με νόσο του Paget, καταγράφονται μεμονωμένα περιστατικά στη βιβλιογραφία 16, Ομάδες ερευνητών προσπαθούν να επιλύσουν το ερώτημα «γιατί η οστεονέκρωση που σχετίζεται με τη λήψη διφωσφονικών να εμφανίζεται μόνο στις γνάθους;». Η απάντηση στο ερώτημα, ίσως να συσχετίζεται με το γεγονός ότι η οστεονέκρωση εκδηλώνεται αρχικά στη φατνιακή ακρολοφία. Μελέτη των Dixon και συν. 37 έχει δείξει ότι ο ρυθμός οστικού μεταβολισμού στη φατνιακή ακρολοφία είναι 10 φορές μεγαλύτερος από αυτόν της κνήμης, 5 φορές πιο μεγάλος από αυτόν της κάτω γνάθου στην περιοχή του γναθιαίου πόρου, και 3.5 φορές μεγαλύτερος από αυτόν του κάτω ορίου της κάτω γνάθου. Έτσι, η φατνιακή ακρολοφία εκτίθεται σε μεγαλύτερη επίδραση των διφωσφονικών, αφού αυτά συσσωρεύονται σε μεγαλύτερες ποσότητες στην περιοχή αυτή. Ακόμη, αποδείχθηκε ότι το φατνιακό οστό εξαρτάται σε μεγαλύτερο βαθμό από την οστεοκλαστική οστική απορρόφηση και αναγέννηση του οστού από οποιοδήποτε άλλο οστό του ενήλικου σκελετού. Μία ανάλογη βιβλιογραφική μελέτη του Glowacki J. 38 υποστηρίζει ότι η συσσώρευση των διφωσφονικών σε μεγάλες ποσότητες στο περιοδόντιο, έχει ως αποτέλεσμα την αδυναμία προσαρμογής στις μασητικές δυνάμεις μέσω του φυσιολογικού μηχανισμού του οστικού ανασχηματισμού, με αποτέλεσμα την υπερεναλάτωση της lamina dura. Αυτό, ίσως, εξηγεί την αυξημένη πύκνωση της lamina dura και διεύρυνση του περιρριζικού χώρου. Εάν, μεγάλες ποσότητες διφωσφονικών συνεχίσουν να συγκεντρώνονται στο οστό για τη συνέχιση του οστικού ανασχηματισμού ή εάν σημειωθεί κάποιο τραύμα, όπως εξαγωγή δοντιού ή περιακρορριζική φλεγμονή, το οστό της φατνιακής ακρολοφίας δεν

5 Τα διφωσφονικά στη θεραπεία της οστεοπόρωσης. μπορεί να απαντήσει πλέον με δημιουργία νέου οστίτη ιστού, μετά από την οστεοκλαστική οστική απορρόφηση. Ακόμη, τα διφωσφονικά συντελούν στη σταδιακή απώλεια της καλής αγγείωσης των οστών και στη μείωση της οστικής επαναρρόφησης 39. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη μειωμένη ικανότητα επούλωσης μετά από τραυματισμούς ή διάφορες λοιμώξεις και γιʼ αυτό το οστό μεταπίπτει σε νεκρωτικό. Ως επακόλουθο, η υπερκείμενη στιβάδα βλεννογόνου στερείται την υποστηρικτική της αιματική παροχή από το υποκείμενο οστό και το νεκρωτικό οστό να εκτίθεται κλινικά 16. H συχνότητα εμφάνισης της BONJ δεν έχει καθοριστεί πλήρως, καθώς τα περισσότερα δεδομένα προκύπτουν από μεμονωμένα περιστατικά και αναδρομικές μελέτες. Αξιοσημείωτη είναι μια πρόσφατη ανασκόπηση της Αμερικανικής Εταιρείας Ερευνών Οστού και Οστικής Μάζας (ASBM) 40, η οποία μετά από συγκρότηση μιας επίλεκτης ομάδας ερευνητών για τη μελέτη δημοσιευμένων και μη δημοσιευμένων περιστατικών, αναφέρει ότι η πιθανότητα εμφάνισης BONJ σε οστεοπορωτικούς ασθενείς που λαμβάνουν per os διφωσφονικά εκτιμάται μεταξύ 1: και μικρότερη από 1: , ανάλογα με τη διάρκεια της θεραπείας. Αντιθέτως, η πιθανότητα αυτή ανεβαίνει σε 1-10:100 σε ασθενείς που λαμβάνουν ενδοφλεβίως χορηγούμενα διφωσφονικά 40. Παρόμοια αποτελέσματα για τα από του στόματος χορηγούμενα διφωσφονικά, αναφέρονται και σε άλλες μελέτες 16,36, όπου αναφέρεται ότι το πραγματικό ρίσκο εμφάνισης οστεονέκρωσης είναι πιο χαμηλό από 0.7 περιπτώσεις ανά ασθενείς το χρόνο. Αξίζει να σημειωθεί η μελέτη των Mavrokokki και συν. 41 οι οποίοι κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η συχνότητα εκδήλωσης οστεονέκρωσης σε ασθενείς που λαμβάνουν per os αλενδρονάτη, για τη θεραπεία της οστεοπόρωσης, είναι μεταξύ 0.01% %, ενώ μετά από εξαγωγή δοντιού η αναλογία ανεβαίνει σε %. Επιπλέον, το ποσοστό αυτό είναι σαφέστατα πιο υψηλό στους οστεοπορωτικούς ασθενείς που έχουν δεχθεί πρόσφατη οδοντιατρική θεραπεία και σε καρκινοπαθείς, ειδικότερα αυτοί που λαμβάνουν διφωσφονικά, κορτικοστεροειδή ή χημειοθεραπευτικά φάρμακα. Έχει βρεθεί ότι οι ασθενείς που θεραπεύονται με ενδοφλέβια διφωσφονικά (παμιδρονάτη ή ζολεδρονάτη) έχουν πιο μεγάλη πιθανότητα να εμφανίσουν BONJ και συγκεκριμένα 4-10% 41,42. Παρόλο που αυτοί οι αριθμοί φαίνονται μικροί, δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι παγκοσμίως έχουν συνταγογραφηθεί μέχρι στιγμής πάνω από 190 εκατομμύρια από του στόματος διφωσφονικά 43, γεγονός που αυξάνει τον αριθμό των ασθενών που μπορεί να εμφανίσουν BONJ και δεν πρέπει να αφήνει αδιάφορο τον οδοντίατρο. Οι οδοντιατρικές θεραπείες, χειρουργικές και 137 συντηρητικές, πριν από την έναρξη της φαρμακευτικής αγωγής με διφωσφονικά μπορούν να μειώσουν την πιθανότητα εκδήλωσης BONJ. Ακόμη, συνιστάται να γίνονται ολοκληρωμένες οδοντιατρικές εξετάσεις σε τακτά χρονικά διαστήματα, μετά την έναρξη της φαρμακευτικής αγωγής, και να αποφεύγονται βίαιες χειρουργικές επεμβάσεις, όπου είναι δυνατό. Όπως προαναφέρθηκε, τα ενδοφλεβίως χορηγούμενα διφωσφονικά έχουν έως και τρείς φορές μεγαλύτερη αντι-οστεοπορωτική δράση. Αυτή η σημαντική διαφορά, ίσως να εξηγεί την πρώιμη εμφάνιση της οστεονέκρωσης σε ασθενείς που λαμβάνουν παρεντερικά διφωσφονικά, 6-12 μήνες από τη 1η μέρα έναρξης της αγωγής, σε αντίθεση με τα από του στόματος που αναμένεται η εκδήλωση BONJ σε περίπου 3 χρόνια από την 1η μέρα χορήγησής τους 31,44. Τα διφωσφονικά έχουν χρόνο ημιζωής το λιγότερο 10 χρόνια 16, πράγμα που υποδηλώνει ότι μεταβολίζονται πολύ αργά και παραμένουν στο οστό για αρκετό καιρό. Έτσι, τυχόν παρενέργειές τους (όπως οστεονέκρωση των γνάθων) θα συνεχίσουν να εμφανίζονται μετά από κάποια βίαιη οδοντιατρική θεραπεία, εξαγωγή ή τοποθέτηση εμφυτευμάτων, οπότε δεν συνίσταται η διακοπή τους. Διάγνωση της BONJ: Κλινική και ακτινογραφική εικόνα Η κλινική εικόνα της Οστεονέκρωσης των γνάθων, συσχετιζόμενης με τη λήψη διφωσφονικών, είναι παρόμοια με αυτήν της οστεονέκρωσης που προκαλείται από ακτινοθεραπεία στην περιοχή της κεφαλής και του τραχήλου. Η βαρύτητα της κλινικής εικόνας της BONJ έχει άμεση σχέση με τη διάρκεια και την οδό χορήγησης της αγωγής των διφωσφονικών στον ασθενή. Ενδοστοματικά, η BONJ περιγράφεται ως το εκτεθειμένο νεκρωτικό οστό, που παραμένει για περισσότερο από 8 εβδομάδες, στην περιοχή των γνάθων 16. Η BONJ εκδηλώνεται σε διπλάσια συχνότητα στην κάτω γνάθο σε σύγκριση με την άνω 31. Στην αρχή μπορεί να μείνει ασυμπτωματική για αρκετές εβδομάδες ή μήνες και μπορεί να αναγνωριστεί μόνο με την παρουσία εκτεθειμένου οστού στη στοματική κοιλότητα. Αυτές οι περιοχές μπορεί να προκαλέσουν συμπτώματα, όπως έντονο πόνο κ.τ.λ., όταν εγκατασταθεί λοίμωξη στο αποκαλυμμένο οστό. Μια τυποποίηση των συμπτωμάτων της οστεονέκρωσης, σε αρχικό στάδιο της εξέλιξής της, δίνεται στον πίνακα ΙΙ. Συχνότερες θέσεις εκδήλωσης της BONJ, όπως αυτή αναφέρεται στη βιβλιογραφία, είναι σε περιοχές που έχει προηγηθεί εξαγωγή δοντιού, στη γλωσσική επιφάνεια της φατνιακής απόφυσης των οπισθίων δοντιών της κάτω γνάθου καθώς, επίσης, και σε περιοχές, όπου κάποιο τραυματικό αίτιο, όπως οδοντοστοιχία, προκαλεί

6 138 Ηλιάδης και συν ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙ Συμπτωματολογία της BONJ Συμπτώματα της Οστεονέκρωσης των γνάθων Πόνος ή οίδημα στη γνάθο μη οδοντογενούς αιτιολογίας. Μόλυνση και φτωχή επούλωση των ούλων. Κινητικότητα των δοντιών. Πυώδης εκροή από τους μαλακούς ιστούς. Μούδιασμα ή βαριά αίσθηση της γνάθου. Εξέλκωση με αποκάλυψη και νέκρωση του υποκείμενου οστού της γνάθου. τραυματισμό. Επιπλέον, έχουν αναφερθεί και σπάνιες περιπτώσεις ασθενών όπου η ΒONJ εμφανίστηκε αυτομάτως, χωρίς την επίδραση κάποιου συγκεκριμένου τραυματογόνου παράγοντα. Τυχόν επέκταση και εξέλιξη της οστεονέκρωσης μπορεί να προκαλέσει υπαισθησία του κάτω φατνιακού νεύρου, απώλεια των παρακείμενων δοντιών, δημιουργία οστικών απολυμάτων κ.τ.λ. Διαφοροδιάγνωση της BONJ επιβάλλεται να γίνεται σε κάθε περίπτωση εκδήλωσης της από παρόμοιες καταστάσεις με σημαντικότερες: το ξηρό φατνίο, την οστεομυελίτιδα άλλης αιτιολογίας, την ύπαρξη συριγγίου και τη στοματοκολπική επικοινωνία 16. Όταν υποψιάζεται οστεονέκρωση, επιβάλλεται ο ακτινογραφικός έλεγχος με απαραίτητη την πανοραμική ακτινογραφία ή και την αξονική τομογραφία 45, έτσι, ώστε να αποκλειστούν διάφορα άλλα αίτια όπως κύστεις, έγκλειστα δόντια, οστεοσάρκωμα και οστεομυελίτιδα των γνάθων. Σε μια τυπική μορφή οστεονέκρωσης, η ακτινογραφική εικόνα παρουσιάζει μια διάχυτη ακτινοδιαυγαστική περιοχή με ασαφή όρια ή δημιουργία απολυμάτων. Ακόμη, η ακτινογραφική εξέταση πρέπει να συνοδεύεται και από περιακρορριζικές ακτινογραφίες που αποκαλύπτουν περισσότερες λεπτομέρειες για τυχόν παθολογικές μεταβολές του οστού, την οστική πυκνότητα και το βαθμό της οστικής απορρόφησης. Τα πιο συχνά ευρήματα είναι διευρυμένος περιρριζικός χώρος και σκλήρυνση της lamina dura, όπως ήδη προαναφέρθηκε. Περαιτέρω εργαστηριακός και ακτινογραφικός έλεγχος μπορεί να δώσει επιπλέον πληροφορίες για να διευκρινιστεί το ποσό του οστού που επηρεάστηκε και πόσο «προχώρησε» η οστεονέκρωση: Computed/Computerized Tomography (CT scan), bone scan με ραδιοϊσότοπα στοιχεία, βιοψία οστικού τεμαχίου από την οστεονεκρωτική βλάβη και ιστοπαθολογική εξέταση, μικροβιολογικές καλλιέργειες και C-terminal cross-linked telopetide (CTx) test 16,45,46. Συμπληρωματικά, η MRI (Magnetic Resonance Imaging) μπορεί να δώσει χρήσιμες πληροφορίες για τη διάγνωση της νόσου 16,45. Με στόχο την πρόληψη και θεραπεία της οστεονέκρωσης που συσχετίζεται με τη λήψη διφωσφονικών δημοσιεύτηκαν στο Journal of Oral and Maxillofacial Surgery σύγχρονες οδηγίες 47. Προτείνεται η χρήση ενός δείκτη αναδιαμόρφωσης του οστού, serum C-Terminal Telopeptide (CTX) ως ένα κλινικό εργαλείο εκτίμησης του σχετικού ρίσκου οστεονέκρωσης. Το τεστ αυτό περιγράφει την οστική εναλλαγή σε ασθενή που λαμβάνει διφωσφονικά. Ασθενείς που δε λαμβάνουν διφωσφονικά έχουν τιμές μεγαλύτερες από 300 pg/ml (ορό). Χαμηλότερες τιμές δείχνουν αναλογικά κυμαινόμενες βαθμίδες καταστολής φυσιολογικού οστού. Τιμές χαμηλότερες από 100 pg/ml αποτελούν δείκτη υψηλού κινδύνου εκδήλωσης BONJ. Οι τιμές μεταξύ pg/ml αποτελούν ένδειξη μέτριου ρίσκου οστεονέκρωσης, ενώ τιμές μεγαλύτερες από 150 pg/ml υποδεικνύουν χαμηλό ρίσκο εμφάνισης οστεονέκρωσης Ο Μarx RE 16 υποστηρίζει την εγκυρότητα των αποτελεσμάτων του εργαστηριακού test serum C-Terminal Telopeptide και συστήνει τη χρήση του κατά τη διάρκεια της θεραπείας με διφωσφονικά με σκοπό τον έλεγχο της αποτελεσματικότητας του αντίστοιχου θεραπευτικού σχήματος και ταυτόχρονα της εκτίμησης του ρίσκου πιθανής εκδήλωσης BONJ. Η σχετικά πρόσφατη αυτή εργαστηριακή εξέλιξη δεν έχει ακόμη ευρέως τεκμηριωθεί από την επιστημονική κοινότητα και χρειάζονται περαιτέρω μελέτες για την αξιοπιστία αυτή της μεθόδου ως διαγνωστικό κλειδί πρόληψης και θεραπείας της ΒΟΝJ, καθώς επίσης και τυχαιοποιημένες κλινικές μελέτες που να επιβεβαιώνουν τα πιο πάνω. Στη βιβλιογραφία αναφέρονται πολλοί επιβαρυντικοί παράγοντες-παράγοντες κινδύνου για την εμφάνιση οστεονέκρωσης σε ασθενείς με οστεοπόρωση που λαμβάνουν φαρμακευτική αγωγή με διφωσφονικά. Οι κυριότεροι είναι οι παρακάτω: α) παράγοντες που συσχετίζονται με τα φάρμακα, όπως η οδός χορήγησης της θεραπευτικής αγωγής (per os ή ενδοφλέβια), η χρονική διάρκεια λήψης τους και η συνολική δόση, β) ακτινοθεραπεία στην περιοχή κεφαλής και τραχήλου, γ) τοπικοί επιβαρυντικοί παράγοντες όπως λοιμώξεις, περιοδοντικές νόσοι, εξοστώσεις, προηγούμενη οδοντιατρική θεραπεία (βίαιη), τυχόν εξαγωγές δοντιών, οδοντιατρικές προσθετικές αποκαταστάσεις, δ) συστηματικοί και γενικοί παράγοντες, όπως νόσοι του αίματος, αρθρίτιδα, αλκοολισμός, κάπνισμα, κακή διατροφή και αυξημένη ηλικία, και ε) η λήψη κορτικοστεροειδών φαρμάκων. Τα διφωσφονικά και άλλα είδη καρκινικών θεραπειών στις περισσότερες περιπτώσεις συνεχίζονται και δε συνιστάται η διακοπή τους από τον ασθενή. Η διακοπή τους είναι έργο του επιβλέποντα ιατρού του ασθενή και σε καμία περίπτωση δεν επιτρέπεται η τροποποίηση ή αλλαγή του δοσολογικού θεραπευτι-

7 Τα διφωσφονικά στη θεραπεία της οστεοπόρωσης. 139 κού σχήματος από τον οδοντίατρο. Σε γενικές γραμμές οι ασθενείς που λαμβάνουν διφωσφονικά, θα πρέπει να αντιμετωπίζονται με ιδιαίτερη προσοχή και πρέπει να ενημερώνονται για πιθανές επιπλοκές της οδοντιατρικής τους θεραπείας. Ιδιαίτερη προσοχή πρέπει, επίσης, να δίνεται στις χειρουργικές οδοντιατρικές επεμβάσεις. Καλό είναι οι οδοντιατρικές επεμβάσεις να προηγούνται της θεραπείας των διφωσφονικών 50. Τα πρωτόκολλα αντιμετώπισης των οδοντιατρικών ασθενών που λαμβάνουν διφωσφονικά διαφέρουν. Για την έναρξη της απαιτούμενης θεραπείας μιας οστεονέκρωσης στις γνάθους, ο γιατρός πρέπει να αξιολογήσει κατά κύριο λόγο, την οδό χορήγησης των διφωσφονικών (per os ή παρεντερικά), το χρονικό στάδιο της θεραπευτικής αγωγής με τα διφωσφονικά (πρώιμο ή όψιμο), καθώς επίσης την τοποθεσία και έκταση της περιοχής του οστού που νεκρώθηκε (μικρή ή μεγάλη), και την ηλικία του ασθενή 51. Η θεραπευτική αντιμετώπιση της οστεοπόρωσης ως επί το πλείστον γίνεται με τη χορήγηση από του στόματος διφωσφονικών, τα οποία, σε σύγκριση με τα ενδοφλεβίως χορηγούμενα, θεωρούνται χαμηλότερου κινδύνου για την εκδήλωση οστεονέκρωσης στις γνάθους. Τα παρεντερικά χορηγούμενα σκευάσματα ιβανδρονάτης και ζολενδρονάτης σε μικρές δοσολογίες δεν πρέπει να συγχέονται με τα παρεντερικά σκευάσματα που χορηγούνται για θεραπείες νεοπλασμάτων. Τα per os διφωσφονικά δίνουν στον οδοντίατρο περιθώριο για πιο ευέλικτους χειρισμούς με σκοπό τη βελτίωση της στοματικής υγείας του ασθενή, λόγω χαμηλότερου ρίσκου οστεονέκρωσης. Αυτό οφείλεται στη μειωμένη βιοδιαθεσιμότητά τους, στη χαμηλότερη τοξικότητα και στην πιο αργή συσσώρευσή τους στα οστά των γνάθων. Ο κίνδυνος για την εκδήλωση BONJ εκτιμάται ότι αυξάνεται μετά το πέρας 3 χρόνων θεραπείας με τα per os χορηγούμενα διφωσφονικά 16,41. Προληπτικά μέτρα σε ασθενείς πριν την έναρξη θεραπείας με διφωσφονικά από του στόματος. Αρχικά, επιβάλλεται η επικοινωνία μεταξύ θεράποντα γιατρού και οδοντιάτρου για τη δημιουργία κατάλληλου σχεδίου θεραπείας και λήψη όλων των απαραίτητων πληροφοριών όσον αφορά την οδό χορήγησης, τον χρόνο έναρξης της θεραπείας και στοιχεία όσον αφορά την δοσολογία του θεραπευτικού φαρμακευτικού σχήματος. Αφού ενημερωθεί ο ασθενής για την πιθανή επιπλοκή της BONJ και καθησύχασή του, λόγω της σπανιότητάς της σε σχέση με το σύνολο των συνταγογραφούμενων φαρμάκων, γίνεται πλήρης κλινική και ακτινογραφική εξέταση 16. Έτσι, τυχόν περιοδοντικές νόσοι ή παθολογικές καταστάσεις στα οστά (π.χ. συρίγγια, περιακρορριζικές αλλοιώσεις) και στα δόντια θεραπεύονται με σκοπό να εξαλειφθεί ή να μειωθεί η ανάγκη για επιπρόσθετη επέμβαση μεταγενέστερα. Αποφεύγεται οποιαδήποτε χειρουργική επέμβαση στο οστό που θα χρειαστεί παρατεταμένη οστική επούλωση και τυχόν δόντια με φτωχή πρόγνωση εξάγονται. Γίνονται ενδοδοντικές θεραπείες σε δόντια που μπορούν να διατηρηθούν στο στόμα 16. Ακόμη πραγματοποιείται έλεγχος των κινητών προσθετικών και τροχισμός τυχόν προεξέχουσων σημείων από οδοντοστοιχίες, έτσι, ώστε να μειωθούν οι πιθανότητες εκδήλωσης BONJ λόγω κάποιου τραύματος που μπορεί να προκαλούν στο βλεννογόνο. Συστήνεται στον ασθενή η αφαίρεση οδοντοστοιχιών το βράδυ. Σημαντικό είναι η διδασκαλία σωστής στοματικής υγιεινής και η εκμάθηση των ασθενών για αναγνώριση τυχόν συμπτωμάτων οστεονέκρωσης, με σκοπό να αναφερθούν έγκαιρα 40,51,52. Επίσης, στους ασθενείς αυτούς θα πρέπει να καθιερωθεί ένα πρόγραμμα περιοδοντικής συντήρησης, με σκοπό τη μείωση του μικροβιακού παράγοντα, και συστηματικός οδοντιατρικός έλεγχος, ανάλογα με τη περίπτωση 40,51,52. Συμπερασματικά, λοιπόν, οι οδοντιατρικές επεμβάσεις επιτελούνται κανονικά χωρίς κάποια τροποποίηση, εκτός και αν εμπλέκονται και άλλοι επιβαρυντικοί παράγοντες. Η τοποθέτηση εμφυτευμάτων 53,54 πραγματοποιείται κανονικά, προτιμάται όμως η έναρξη των διφωσφονικών να γίνει μετά την επίτευξη της οστεοενσωμάτωσης. Προληπτικά μέτρα σε ασθενείς που ήδη λαμβάνουν διφωσφονικά και δεν έχουν εμφανίσει οστεονέκρωση στις γνάθους. Το γεγονός ότι ασθενείς που λαμβάνουν διφωσφονικά per os για λιγότερο από 3 χρόνια έχουν χαμηλότερο ρίσκο οστεονέκρωσης επιτρέπει στον οδοντίατρο να βελτιώσει τη στοματική υγεία του ασθενή 16,52. Έτσι, συστήνεται μια ολοκληρωμένη οδοντιατρική θεραπεία, όπως περιγράφηκε και πιο πάνω. Στην περίπτωση αυτή, η τοποθέτηση εμφυτεύματος 53,54 μπορεί να γίνει ανεπιφύλακτα και αυτό να οστεοενσωματωθεί κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Ωστόσο, πριν από οποιαδήποτε χειρουργική επέμβαση επιβάλλεται κατάλληλη ενημέρωση (για τη μικρή πιθανότητα εμφάνισης BONJ) και γραπτή συγκατάθεση του ασθενή, για νομική κατοχύρωση του ιατρού σε περίπτωση αποτυχίας του εμφυτεύματος ή οστεονέκρωσης γύρω από το εμφύτευμα. Σε ασθενείς που ήδη λαμβάνουν per os για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα των 3 χρόνων (αυξημένο ποσοστό εμφάνισης BONJ), με ή χωρίς συστηματική θεραπεία με κορτικοστεροειδή και άλλη συστηματική νόσο που επηρεάζει τον οστικό μεταβολισμό, ισχύουν όλα τα πιο πάνω με επιπλέον την πρόταση εναλλακτικών σχεδίων θεραπείας αντί της αποκατά-

8 140 Ηλιάδης και συν στασης με τοποθέτηση εμφυτευμάτων Χειρισμός Θεραπεία ασθενών με οστεονέκρωση στις γνάθους Αν και η οστεονέκρωση των γνάθων αναφέρεται σχετικά σπάνια σε ασθενείς που λαμβάνουν τα από του στόματος διφωσφονικά, είναι ωστόσο πιθανό και πρέπει πάντα να υπολογίζεται, σε αντίθεση με τα ενδοφλεβίως χορηγούμενα 16. Συνηθέστερα, ανταποκρίνεται καλύτερα στη θεραπεία 16 και καταλαμβάνει μικρότερη έκταση. Σε κλινική διαπίστωση εκτεθειμένου οστού της γνάθου συνιστάται ο οδοντίατρος να επικοινωνήσει με τον θεράποντα ιατρό του ασθενούς με σκοπό την ενημέρωσή του για το γεγονός και για τον αυξημένο κίνδυνο χειροτέρευσης της νέκρωσης, που ήδη εκδηλώθηκε, και εμφάνιση αυτής σε καινούρια σημεία στη στοματική κοιλότητα. Ακόμη, προτείνεται η αντικατάσταση του φαρμάκου με άλλο φάρμακο ή και η διακοπή του 28,33. Εάν το νεκρωτικό οστό δε φέρει σημεία λοίμωξης, πυώδεις εκροές και τυχόν αναφορά πόνου από τον ασθενή, ενδείκνυται η χρήση 0.12% διαλύματος γλυκονικής χλωρεξιδίνης, με σκοπό την προστασία των ιστών από μόλυνση 16. Έτσι, η μη χειρουργική προσέγγιση προφυλάσσει από περαιτέρω εμφάνιση του νεκρωτικού οστού και επέκταση της οστεονέκρωσης 51. Σε περιπτώσεις οστεονέκρωσης, με συμπτώματα πόνου και σημεία ενδεικτικά λοίμωξης, συνιστάται η χρήση 0.12% διαλύματος γλυκονικής χλωρεξιδίνης και αντιμυκητιασικών καθώς, επίσης, και αντιβιοτική κάλυψη με σκοπό την προστασία από δευτεροπαθή μόλυνση των ιστών και, έτσι, να μην αναπτυχθεί οστεομυελίτιδα. Η επιλογή της θα ήταν φρόνιμο να γίνει μετά από μικροβιολογική καλλιέργεια. Τα αντιβιοτικά χορηγούνται για 2 εβδομάδες ή μέχρι ο πόνος να τεθεί υπό έλεγχο. Επαναληπτική δόση συνιστάται σε περιπτώσεις, όπου ο πόνος ή λοίμωξη επανέλθει. Ακόμη, μια κινητή προσθετική συσκευή που θα καλύπτει την εκτεθειμένη περιοχή θεωρείται μια καλή λύση για την προστασία της, κατά τη φυσιολογική λειτουργία του στοματογναθικού συστήματος, αφού πρώτα ελεγχθεί για πρόκληση τραύματος με τυχόν οξύαιχμα άκρα. Οι ασθενείς εντάσσονται σε τακτικό σύστημα επανελέγχων κάθε μήνα ή και νωρίτερα έτσι, ώστε, να εκτιμούνται τα αποτελέσματα της θεραπείας Η πορεία μιας BONJ σε ασθενείς που λαμβάνουν per os διφωσφονικά έχει καλή πρόγνωση, λόγω της ήπιας μορφής που αυτή εκδηλώνεται και της μικρής έκτασης που αυτή καταλαμβάνει. Η τοποθέτηση εμφυτευμάτων θεωρείται ως απόλυτη αντένδειξη, γιατί μπορεί να προκαλέσει περαιτέρω οστεονέκρωση. Είναι προτιμότερο να γίνονται ενδοδοντικές θεραπείες αντί εξαγωγές δοντιών, όπου μπορούν να γίνουν, και να καλύπτονται με στεφάνες ή καλύπτρες σκόπιμα 16. Έτσι, αποφεύγεται όσο είναι δυνατό τραύμα στις γνάθους και ακολούθως οστεονέκρωση. Συμπεράσματα Ο οδοντίατρος έχει σήμερα τη δυνατότητα να εντοπίσει άτομα που πιθανόν πάσχουν από οστεοπόρωση και το αγνοούν, και να τα παραπέμψει για περαιτέρω εργαστηριακές εξετάσεις και διάγνωση από τον αρμόδιο ιατρό. Αναπόφευκτα, τα διφωσφονικά έχουν συνδεθεί με την εμφάνιση οστεονέκρωσης στις γνάθους. Οι ασθενείς που λαμβάνουν ενδοφλεβίως διφωσφονικά έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης οστεονέκρωσης σε σχέση με τα από του στόματος. Η συχνότητα εμφάνισης BONJ αυξάνεται ύστερα από επεμβάσεις χειρουργικής στόματος με σημαντικότερη την εξαγωγή δοντιού και στις δυο περιπτώσεις φαρμάκων. Σε περιπτώσεις που εμφανιστεί οστεονέκρωση σε ασθενή που λαμβάνει per os διφωσφονικά, για τη θεραπεία της οστεοπόρωσης, τα συμπτώματά της εκδηλώνονται σε πιο ήπια μορφή και είναι πιο εύκολα αντιμετωπίσιμα. Η άμεση διακοπή της λήψης διφωσφονικών με σύγχρονη θεραπεία από εξειδικευμένο οδοντίατρο ή χειρουργό στόματος έχει συνήθως θετικά αποτελέσματα, αλλά πάντα πρέπει να γίνεται σε συνεννόηση με τον θεράποντα ιατρό του/της ασθενούς. Παρόλα αυτά, πρέπει να λαμβάνονται τα κατάλληλα προστατευτικά μέτρα στους ασθενείς με οστεοπόρωση πριν και κατά τη διάρκεια της φαρμακευτικής τους θεραπείας με τα διφωσφονικά. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο με συνεργασία διαφόρων ειδικοτήτων, όπως ο στοματολόγος και ο χειρουργός στόματος, για την καλύτερη φροντίδα των ασθενών αυτών. Πλήρης προστασία από την πιθανότητα εμφάνισης της BONJ είναι προς το παρόν αδύνατη. Η καλύτερη μέχρι στιγμής θεραπεία ασθενών με οστεοπόρωση, είτε λαμβάνουν διφωσφονικά είτα πρόκειται να λάβουν, είναι η οδοντιατρική προσέγγισή τους σε τακτά χρονικά διαστήματα, με σκοπό να μειωθεί ή να μηδενιστεί η πιθανότητα εμφάνισης οστεονέκρωσης στην γνάθο, και οι μη χειρουργικοί, αλλά συντηρητικοί οδοντιατρικοί χειρισμοί κατά τη διάρκεια θεραπείας με διφωσφονικά. Βιβλιογραφία 1. Lamster BI, Wolf LD. Primary health care assessment and intervention in the dental office. J Periodontol 2008; Oct Little WJ, Falace AD, Miller SC, Rhodus LN. Dental management of the medically compromised patient. Sixth edition. Mosby. St Louis. Missouri. 2002;

9 Τα διφωσφονικά στη θεραπεία της οστεοπόρωσης Lewiecki ME. Managing osteoporosis: Challenges and strategies. Clev Cli J Med 2009; 76: Καρκαζής XH, Πολυζώης ΛΓ. Εισαγωγή στη Γηροδοντιατρική και Γναθοπροσωπική. Προσθετική. Αθήνα. 2002; Sambrook P, Cooper C. Osteoporosis. Lancet 2006; 367: Pedersen PH, Löe H. Textbook of geriatric dentistry. Second edition. Munksgaard. Copenhagen. 1996; Lindh C, Horner K, Jonasson G, Olsson P, Rohlin M, Jacobs R, Karayianni K, van der Stelt P, Adams J, Marjanovic E, Pavitt S, Devlin H. The use of visual assessment of dental radiographs for identifying women at risk of having osteoporosis: the OSTEO- DENT project. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 2008; 106: Karayianni K, Horner K, Mitsea A, Berkas L, Mastoris M, Jacobs R, Lindh C, van der Stelt PF, Harrison E, Adams JE, Pavitt S, Devlin H. Accuracy in osteoporosis diagnosis of a combination of mandibular cortical width measurement on dental panoramic radiographs and a clinical risk index (OSIRIS): the OSTEODENT project. Bone 2007; 40: Devlin H, Karayianni K, Mitsea A, Jacobs R, Lindh C, van der Stelt P, Marjanovic E, Adams J, Pavitt S, Horner K. Diagnosing osteoporosis by using dental panoramic radiographs: the OSTEODENT project. Oral Surg Oral Med Oral Pathol Oral Radiol Endod 2007; 104: Geraets WG, Verheij JG, van der Stelt PF, Horner K, Lindh C, Nicopoulou-Karayianni K, Jacobs R, Harrison EJ, Adams JE, Devlin H. Prediction of bone mineral density with dental radiographs. Bone 2007; 40: Wilkins HC. Osteoporosis screening and risk management. Clinical Interventions in Aging 2007; 2: Kanis AJ, McCloskey VE, Johansson H, Oden A. Approaches to the targeting of treatment for osteoporosis. Nat Rev Rheumatol 2009; 5: Brake GM, Fogelman I. The role of DXA bone density scans in the diagnosis and treatment of osteoporosis. Postgrad Med J 2007; 83: Watts NB. Bone: bone density screening leads to reduced fracture risk. Nat Rev Endocrinol. 2010; 6: Lewiecki ME. Current and Emerging Pharmacologic Therapies for the Management of Postmenopausal Osteoporosis. J Womenʼs Health 2009; 18: Marx RE. Oral and intravenous bisphosphonateinduced osteonecrosis of the jaws. History, etiology, prevention, and treatment. Quintessence Publishing Co, Hanover Park, IL Fleisch H. Development of Bisphosphonates. Breast Cancer Res 2002; 4: Kavanagh KL, Guo K, Dunford JE, Wu X, Knapp S, Ebetino fb, Rogers MJ, Russell RG, Oppermann U. The molecular mechanism of nitrogen-containing bisphosphonates as antiosteoporosis drugs. Proc Natl Acad Sci USA. 2006; 103: Lin JH. Bisphosphonates: A review of their pharmacokinetic properties. Bone 1996; 18: Chesnut CHI, Skag A, Christiansen C, et al. Effects of oral ibandronate administered daily or intermittently on fracture risk in postmenopausal osteoporosis. J Bone Miner Res 2004;19: Harris ST, Watts NB, Genant HK, et al. Effects of risedronate treatment on vertebral and nonvertebral fractures 1622 LEWIECKI in women with postmenopausal osteoporosis: A randomized controlled trial. Vertebral Efficacy with Risedronate Therapy (VERT) Study Group. JAMA 1999; 282: Bone HG, Hosking D, Devogelaer JP, et al. Ten yearsʼ experience with alendronate for osteoporosis in postmenopausal women. N Engl J Med 2004; 350: Black DM, Thompson DE, Bauer DC, et al. Fracture risk reduction with alendronate in women with osteoporosis: The Fracture Intervention Trial. FIT Research Group. J Clin Endocrinol Metab 2000; 85: Russell RG. Determinants of structure-function relationships among bisphosphonates. Bone 2007; 40: Rogers MJ. New insights into molecular mechanisms of action of bisphosphonates. Curr Pharm Des 2003; 9: Marx RE, Stern DS. Biopsy principles and techniques. Oral and Maxillofacial Pathology: A rationale for diagnosis and treatment. Chicago: Quintessence, 2002: Marx RE. Pamidronate (Aredia) and Zoledronate (Zometa) induced avascular necrosis of the jaws: a growing epidemic. J Oral Maxillofac Surg 2003; 61: Migliorati CA. Bisphosphonates and oral cavity avascular bone necrosis. J Clin Oncol 2003; 21: Pogrel MA. Bisphosphonates and bone necrosis. J Oral Maxillofac Surg 2004; 62: Ruggiero SL, Woo SB. Biophosphonate-related osteonecrosis of the jaws. Dent Clin North Am 2008; 52: Ruggiero SL, Gralow J, Marx RE, et al. Practical guidelines for the prevention, diagnosis, and treatment of osteonecrosis of the jaw in patients with cancer. J Oncol Prac 2006; 2: Lazarovici TS, Yahalom R, Taicher S, Elad S, Hardan I, Yarom N. Bisphosphonate-related osteonecrosis of the jaws. A single-center study of 101 patients. J Oral Maxillofacial Surg 2009; 67: Woo SB, Hellstein JW, Kalmar J. Bisphosphonates and osteonecrosis of the jaws. Ann Intern Med 2006; 144: Ruggiero SL, Mehrotra B, Rosenberg TJ, Engroff SL. Osteonecrosis of the jaws associated with the use of bisphosphonates: a review of 63 cases. J Oral Maxillofacial Surg 2004; 62: Van den Wyngaert T, Huizing MT, Vermorken JB. Bisphosphonates and osteonecrosis of the jaw: cause and effect or a post foc fallacy? Ann Oncol 2006; 17: Pazianas M, Miller P, Blumentals WA, Bernal M, Kothawala P. A review of the literature on osteonecrosis of the jaw in patients with osteoporosis treated with

10 142 Ηλιάδης και συν oral bisphosphonates: prevalence, risk factors, and clinical characteristics. Clin Ther 2007; 29: Dixon RB, Tricker ND, Garetto LP. Bone turnover in elderly canine mandible and tibia [abstract 2579]. J Dent Res 1997; 76: Glowacki J. Bisphosphonates and bone. Ortho J at Harvard Med School 2005; 7: Melo MD, Obeid G. Osteonecrosis of the jaws in patients with a history of receiving bisphosphonate therapy Strategies for prevention and early recognition. JADA 2005; 136: American Society for Bone and Mineral Researsh. Bisphosphonate-associated osteonecrosis of the jaws: report of a task force of the American Society for Bone and Mineral Researsh. J Bone Miner Res 2007; 22: Μavrokokki T, Cheng A, Stein B, Goss A. Nature and frequency of bisphosphonate-associated osteonecrosis of the jaws in Australia. J Oral Maxillofacial Surg 2007; 65: Durie BG, Katz M, Crowley J. Osteonecrosis of the jaw and bisphosphonates. N Engl J Med 2005; 353: Tarassoff P, Cermak K. Avascular necrosis of the jaws: risk factors in metastatic cancer patients. J Oral Maxillofac Surg 2003; 61: Marx RE, Sawatari Y, Fortin M, Broumand V. Bisphosphonate-induced exposed bone (osteonecrosis/osteopetrosis) of the jaws: risk factors, recognition, prevention, and treatment. J Oral Maxillofacial Surg 2005; 63: Chiandussi S, Biasotto M, Dore F, Cavalli F, Cova AM, Lenarda DiR. Clinical and diagnostic imaging of bisphosphonate-associated osteonecrosis of the jaws. Dentomaxillofacial Radiology 2006; 35: Assael AL. Serum CTX to prevent osteonecrosis/orthodontic extraction of third molars: paths toward minimizing surgical risk? Editorial. J Oral Maxillofacial Surg 2007; 65: Marx RE, Cillo JE Jr, Ulloa JJ. Oral bisphosphonateinduced osteonecrosis: risk factors, prediction of risk using serum CTX testing, prevention, and treatment. J Oral Maxillofacial Surg 2007; 65: Rosen HN, Moses AC, Garder J, Iloputaife ID, Ross DS, Lee SL, Greenspan SL. Serum CTX: a new marker of bone resorption that shows treatment effect more often than other markers because of low coefficient of variability and large changes with bisphosphonate therapy. Calcif Tissue Int 2000; 66: Zaidi M, Epstein S, Friend K. Modeling of serum C- telopeptide levels with daily and monthly oral ibandronate in humans. Ann N Y Acad SCI 2006; 1068: Hellstein JW, Marek CL. Bisphosphonate induced osteochemonecrosis of the jaws: an ounce of prevention may be worth a pound of cure. Special Care Dent 2006; 26: American Dental Association Council on Scientific Affairs: Dental management of patients receiving oral bisphosphonate therapy: expert panel recommendations. J Am Dent Assoc 2006; 137: Μπελτές Χ. Νεότερα δεδομένα για τις οδοντιατρικές επεμβάσεις και την πρόληψη σε ασθενείς που λαμβάνουν διφωσφονικά. Ενδοδοντολογία 2008; 3: Martin CD, OʼRyan SF, Indresano TA, Boghanos P, Wang B, Hui LR, Lo CJ. Characteristics of implant failures in patients with a history of oral bisphosphonate therapy. J Oral Maxillofac Surg 2010; 68: Bell MB, Bell ED. Oral bisphosphonates and dental implants: a retrospective study. J Oral Maxillofac Surg 2008; 66: Migliorati CA, Casiglia J, Epstein J, Jacobsen PL, Siegel MA, Woo SB. Managing the care of patients with bisphosphonate-associated osteonecrosis: an American Academy of Oral Medicine position paper. J Am Dent Assoc. 2005; 136:

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Οστεοπόρωση Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Η οστεοπόρωση είναι πιο συχνή από τις παθήσεις της καρδιάς και των πνευμόνων Οστεοπόρωση: Η σιωπηλή επιδημία

Διαβάστε περισσότερα

Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό. Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών

Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό. Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών Οστεοπόρωση Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών Φυσιολογικό οστό Οστεπορωτικό Οστεοπόρωση - Ορισμός Αύξηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 14 Μάρτιος 2014

Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 14 Μάρτιος 2014 Κατευθυντήρια Οδηγία Νο 14 Μάρτιος 2014 Οστεοπόρωση Ορισµός Οστεοπόρωση ονοµάζεται η κατάσταση στην οποία µειώνεται η οστική µάζα και διαταράσσεται η µικροαρχιτεκτονική του οστού. Αυτό έχει ως αποτέλεσµα

Διαβάστε περισσότερα

Οστεονέκρωση των γνάθων μετά από ταυτόχρονη χορήγηση κορτικοστεροειδών και διφωσφονικών από το στόμα: Αναφορά περίπτωσης

Οστεονέκρωση των γνάθων μετά από ταυτόχρονη χορήγηση κορτικοστεροειδών και διφωσφονικών από το στόμα: Αναφορά περίπτωσης Παρουσίαση Ενδιαφέρουσας Περίπτωσης EΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 2008,19(4):335-339 Οστεονέκρωση των γνάθων μετά από ταυτόχρονη χορήγηση κορτικοστεροειδών και διφωσφονικών από το στόμα: Αναφορά περίπτωσης Π.

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Α. ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΜΕΤΡΗΣΗ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ (ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ): ΗΛΙΚΙΑ < 50 ΕΤΩΝ: Κατάγματα χαμηλής βίας

Διαβάστε περισσότερα

Οστεονέκρωση γνάθων aπό λήψη διφωσφονικών: Νέα δεδομένα και αντιμετώπιση

Οστεονέκρωση γνάθων aπό λήψη διφωσφονικών: Νέα δεδομένα και αντιμετώπιση Θέμα Ειδικού Ενδιαφέροντος EΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 2008,19(1):74-80 Οστεονέκρωση γνάθων aπό λήψη διφωσφονικών: Νέα δεδομένα και αντιμετώπιση Γ. Λάσκαρης 1 Ε. Γκάγκαρη 2 Περίληψη Η εργασία αυτή αναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία

Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία Σελίδα 1 από 5 Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία Γερμανός Ιερονυμάκης 1, Γιώργος Μίλεσης MSc 2 1 Τεχνολόγος ακτινολόγος, 2 Κλινικός Διαιτολόγος, MSc Εφαρμοσμένης Κλινικής Διατροφής Ένα από τα προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα I Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την τροποποίηση των όρων αδειών κυκλοφορίας

Παράρτημα I Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την τροποποίηση των όρων αδειών κυκλοφορίας Παράρτημα I Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την τροποποίηση των όρων αδειών κυκλοφορίας Επιστημονικά πορίσματα Λαμβάνοντας υπόψη την έκθεση αξιολόγησης της PRAC σχετικά με την PSUR για το ζολεδρονικό

Διαβάστε περισσότερα

<<Διαγνωστικά Προβλήματα και θεραπευτική προσέγγιση>> Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος

<<Διαγνωστικά Προβλήματα και θεραπευτική προσέγγιση>> Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος Η οστεοπόρωση στον άνδρα συνήθως εμφανίζεται με κατάγματα ΕΝΩ στη γυναίκα διαγιγνώσκεται με την εξέταση ρουτίνας της

Διαβάστε περισσότερα

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ

Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων καθηγητής: Δρ Βασίλειος Ραφτόπουλος ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΜΕΤΕΜΜΗΝΟΠΑΥΣΙΑΚΕΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΤΙΚΑ ΚΑΤΑΓΜΑΤΑ ΣΠΟΝΔΥΛΙΚΗΣ ΣΤΗΛΗΣ Από τη

Διαβάστε περισσότερα

There are no translations available. Πέτρος Χ. Κατσαβοχρήστος Παθολόγος

There are no translations available. Πέτρος Χ. Κατσαβοχρήστος Παθολόγος There are no translations available. Πέτρος Χ. Κατσαβοχρήστος Παθολόγος Η οστεοπόρωση αποτελεί κλινική συνδρομή και χαρακτηρίζεται από μείωση της οστικής πυκνότητας των οστών και διαταραχή της μικροαρχιτεκτονικής

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Τι είναι η οστεοπόρωση; Η οστεοπόρωση είναι η συχνότερη πάθηση των οστών και χαρακτηρίζεται, πρώτον, από χαμηλή οστική μάζα ή, πιο απλά, από λιγότερη ποσότητα οστού και δεύτερον, από διαταραχή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΔΥΣΠΛΑΣΙΕΣ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΓΝΑΘΟΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΔΥΣΠΛΑΣΙΕΣ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΓΝΑΘΟΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΔΥΣΠΛΑΣΙΕΣ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΓΝΑΘΟΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ...... Εισαγωγή. Μετωπορινογενείς δυσπλασίες (δυσπλασίες μέσης γραμμής)... Κρανιοσυνοστώσεις ή κρανιοσυνοστεώσεις.. Βραγχιακές

Διαβάστε περισσότερα

Διφωσφονικά και εμφυτεύματα. Ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, οδηγίες και παρουσίαση κλινικών περιπτώσεων

Διφωσφονικά και εμφυτεύματα. Ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, οδηγίες και παρουσίαση κλινικών περιπτώσεων Εμφυτευματολογία ΣTOMA 2010; 38 : 139-147 Aνασκόπηση Διφωσφονικά και εμφυτεύματα. Ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, οδηγίες και παρουσίαση κλινικών περιπτώσεων Ν. ΣΟΛΔΑΤΟΣ 1, Ι. ΜΕΛΑΚΟΠΟΥΛΟΣ 2, Σ. ΣΙΛΒΕΣΤΡΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ενημέρωση και συγκατάθεση για χειρουργική τοποθέτηση οδοντικών εμφυτευμάτων

Ενημέρωση και συγκατάθεση για χειρουργική τοποθέτηση οδοντικών εμφυτευμάτων Ενημέρωση και συγκατάθεση για χειρουργική τοποθέτηση οδοντικών εμφυτευμάτων Προτεινόμενη θεραπεία: Μετά από προσεκτική κλινική και ακτινογραφική εξέταση του στόματος και εκτίμηση της κατάστασης μου, ο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Η οστεοπόρωση είναι μια πάθηση του σκελετού, η οποία χαρακτηρίζεται από χαμηλή οστική μάζα και καταστροφή της μικρό- αρχιτεκτονικής του οστίτη ιστού, με αποτέλεσμα την αύξηση της

Διαβάστε περισσότερα

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη.

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη. Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη. Καρκίνος του προστάτη Επιδημιολογία: Αποτελεί τον συχνότερα διαγνωσμένο καρκίνο στον άνδρα. 186.320

Διαβάστε περισσότερα

Οστεονέκρωση των γνάθων προκαλούμενη από διφωσφονικά Πρόληψη και αντιμετώπιση

Οστεονέκρωση των γνάθων προκαλούμενη από διφωσφονικά Πρόληψη και αντιμετώπιση ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ REVIEW ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2009, 26(5):583-592 Οστεονέκρωση των γνάθων προκαλούμενη από διφωσφονικά Πρόληψη και αντιμετώπιση Τα διφωσφονικά είναι μια ομάδα φαρμάκων που δρουν στα οστά

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση

Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΗΣ Παναγιώτης Τρόντζας ΓΝΑ ΠΟΛΥΚΛΙΝΙΚΗ-ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ, ΑΘΗΝΑ DEBATE στην οστεοπόρωση Η οστική ανακατασκευή (bone turnover) H ί π

Διαβάστε περισσότερα

Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις. Παρουσίαση Περιστατικών. Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ.

Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις. Παρουσίαση Περιστατικών. Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ. Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις Παρουσίαση Περιστατικών Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ. Αεροπορίας Περιστατικό 1 Άρρεν ασθενής 41 ετών προσήλθε στο Ενδοκρινολογικό

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπεία της οστεοπόρωσης: γιατί, πότε, πως και για πόσο? Φωτεινή Γ. Παπαδοπούλου Γκάσταρη Ενδοκρινολόγος

Θεραπεία της οστεοπόρωσης: γιατί, πότε, πως και για πόσο? Φωτεινή Γ. Παπαδοπούλου Γκάσταρη Ενδοκρινολόγος Θεραπεία της οστεοπόρωσης: γιατί, πότε, πως και για πόσο? Φωτεινή Γ. Παπαδοπούλου Γκάσταρη Ενδοκρινολόγος Φυσιολογικό Οστούν Μέτρια Οστεοπόρωση Σοβαρή Οστεοπόρωση Courtesy Dr. A. Boyde 1 στις 3 γυναίκες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΟΔΟΝΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΕΝΔΟΔΟΝΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΔΟΔΟΝΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουμε Αιμίλιος Τίγκος Χειρουργός Οδοντίατρος - Ενδοδοντολόγος Κάθε δόντι αποτελείται από τη «μύλη», το τμήμα δηλαδή που βρίσκεται έξω από τα ούλα και είναι ορατό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο Μαργαρίτα Μάου Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958 ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΟΔΟΥ ΛΑΝΘΑΣΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΥΠΟΓΛΥΚΑΙΜΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΜΕΓΑΛΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΣΑΚΧΑΡΩΝ-ΠΡΟΤΕΙΝΕΤΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΣΕ ΑΛΜΥΡΟ ΝΕΡΟ ΥΠΟΓΛΥΚΑΙΜΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΟΝ ΣΔ -ΜΕΙΩΣΗ ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Οδοντιατρική Επιστήμη

Οδοντιατρική Επιστήμη Οδοντιατρική Επιστήμη Επιστήμη της Yγείας του Στόματος & των Δοντιών «Επιστήμη των Mεταμορφώσεων» Ανδρεάδης Δημήτριος Οδοντίατρος-Στοματολόγος Λέκτορας Εργαστηρίου Στοματολογίας Οδοντιατρικής Σχολής ΑΠΘ

Διαβάστε περισσότερα

Χειρουργική Θεραπεία των Οστεοπορωτικών Καταγμάτων

Χειρουργική Θεραπεία των Οστεοπορωτικών Καταγμάτων Χειρουργική Θεραπεία των Οστεοπορωτικών Καταγμάτων Η εμφάνιση καταγμάτων αποτελεί την κυριότερη επιπλοκή της οστεοπόρωσης. Τα περισσότερα κατάγματα επουλώνονται χωρίς να υπάρχει ανάγκη χειρουργικής επέμβασης,

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Λεβαντής 1, Ελένη Κυρίου 1,Ελευθέριος Βογιατζόγλου 2, Ανδριάνα Δώνου 2, Ελευθέριος Κουτσαντωνίου 1, Σοφία Λαφογιάννη 1, Χαρίκλεια Λούπα 2.

Γεώργιος Λεβαντής 1, Ελένη Κυρίου 1,Ελευθέριος Βογιατζόγλου 2, Ανδριάνα Δώνου 2, Ελευθέριος Κουτσαντωνίου 1, Σοφία Λαφογιάννη 1, Χαρίκλεια Λούπα 2. Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΑΠΛΗΣ ΑΚΤΙΝΟΓΡΑΦΙΑΣ ΣΤΗ ΔΙΑΦΟΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΣΤΕΟΜΥΕΛΙΤΙΔΑΣ ΝΕΥΡΟΠΑΘΗΤΙΚΗΣ ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΟΠΑΘΕΙΑΣ (Charcot) ΣΕ ΔΙΑΒΗΤΙΚΟ ΠΟΔΙ. Γεώργιος Λεβαντής 1, Ελένη Κυρίου 1,Ελευθέριος Βογιατζόγλου 2, Ανδριάνα

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ Μοντέλα πρόγνωσης του Σακχαρώδη Διαβήτη Ηλιάδης Φώτης Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ IDF Diabetes Atlas 5th Edition 2012 Update 3.8 million men and women worldwide

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός ΠΕΡΙΛΗΨΗ Εισαγωγή Η παιδική παχυσαρκία έχει φτάσει σε επίπεδα επιδημίας στις μέρες μας. Μαστίζει παιδιά από μικρές ηλικίες μέχρι και σε εφήβους. Συντείνουν αρκετοί παράγοντες που ένα παιδί γίνεται παχύσαρκο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ;

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ; ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Ο σ τ ε ο π ό ρ ω σ η καλείται η ελάττωση της οστικής μάζας, χωρίς όμως να έχουμε διαταραχή της χημικής σύστασης του οστού. Η φυσιολογική αποδόμηση του οστού δεν ακολουθείται από αντίστοιχη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ

ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ 1 ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΑΙ ΚΑΡΚΙΝΟΣ Δ. Κιόρτσης Ενδοκρινολόγος Αν. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Παν/μίου Ιωαννίνων European SCOPE fellow 1η ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Ελληνική Ιατρική

Διαβάστε περισσότερα

13 Επιστημονική Συνάντηση Ρευματολόγων Βορειοδυτικής 21 & 22 Ιανουαρίου 2011, Μέτσοβο. Ο ρόλος της µαγνητικής τοµογραφίας στις σπονδυλοαρθροπάθειες

13 Επιστημονική Συνάντηση Ρευματολόγων Βορειοδυτικής 21 & 22 Ιανουαρίου 2011, Μέτσοβο. Ο ρόλος της µαγνητικής τοµογραφίας στις σπονδυλοαρθροπάθειες 13 Επιστημονική Συνάντηση Ρευματολόγων Βορειοδυτικής Ελλάδος 21 & 22 Ιανουαρίου 2011, Μέτσοβο Ο ρόλος της µαγνητικής τοµογραφίας στις σπονδυλοαρθροπάθειες Σε ασθενείς µε οροαρνητική σπονδυλαρθροπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ Ονοματεπώνυμο: Λοϊζιά Ελένη Λεμεσός 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση της βιοχημικής υποτροπής στον καρκίνο του προστάτη

Διαχείριση της βιοχημικής υποτροπής στον καρκίνο του προστάτη Μωυσίδης Κυριάκος Λέκτορας Ουρoλογίας Β ουρολογική κλινική του Α.Π.Θ. Διευθυντής Καθηγητής Ε. Ιωαννίδης Διαχείριση της βιοχημικής υποτροπής στον καρκίνο του προστάτη Καρκίνος του προστάτη Yπάρχει κάποια

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονη αντιμετώπιση οστεοπόρωσης

Σύγχρονη αντιμετώπιση οστεοπόρωσης Σύγχρονη αντιμετώπιση οστεοπόρωσης Δημήτριος Α. Βασιλόπουλος B Παθολογική Κλινική και Ομώνυμο Εργαστήριο Ιατρική Σχολή Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών Ιπποκράτειο ΓΝΑ Courtoisie Dr. A.

Διαβάστε περισσότερα

ξεχάστε αυτά που ξέρατε παλιά για τα δόντια. οδοντιατρείο αισθητικής αποκατάστασης dental art institute

ξεχάστε αυτά που ξέρατε παλιά για τα δόντια. οδοντιατρείο αισθητικής αποκατάστασης dental art institute Project1 25/1/11 13:55 Page 1 ξεχάστε αυτά που ξέρατε παλιά για τα δόντια. οδοντιατρείο αισθητικής αποκατάστασης dental art institute Project1 25/1/11 13:55 Page 2 Project1 25/1/11 13:55 Page 3 τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΗ ΜΕ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΝΕΑΝΙΚΗ ΙΔΙΟΠΑΘΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ Όνομα Φοιτήτριας: Μαρία Θωμά Αριθμός φοιτητικής ταυτότητας:2010221455

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν.

«ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν. «ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΣ» Ευστάθιος Χρονόπουλος Επίκουρος Καθηγητής ΕΚΠΑ Β Πανεπιστημιακή ήορθοπαιδική ήκλινική Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο Ν.ΙΩΝΙΑΣ Εισαγωγή: γή Η συνηθέστερη των παθήσεων που προσβάλλει τους ενήλικες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΚΗ ΚΑΤΑΚΛΙΣΕΩΝ DR. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΛΙΑΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ

ΕΛΚΗ ΚΑΤΑΚΛΙΣΕΩΝ DR. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΛΙΑΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΕΛΚΗ ΚΑΤΑΚΛΙΣΕΩΝ DR. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΛΙΑΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ Κατάκλιση ορίζεται η εξέλκωση του δέρματος εξαιτίας πίεσης σε διάφορες περιοχές του σώματος υπερκείμενες οστικών προεξοχών Συχνότητα εμφάνισης

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη upadate swfobject.embedswf('/plugins/content/avreloaded/mediaplayer.swf','avreloaded0','400',' 320','7.0.14','/plugins/content/avreloaded/expressinstall.swf', {file:'http://www.aretaieio-obgyn.com/images/stories/videos/emino.flv',width:'400',height:'

Διαβάστε περισσότερα

Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού

Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού Ανιχνευτικές εξετάσεις (screening) στη φροντίδα του παιδιού Μάιος 2007 Τ. Παναγιωτόπουλος Τομέας υγείας του παιδιού Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας «Όλα τα προγράμματα screening προκαλούν βλάβη, ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

Γενική περίληψη της επιστημονικής αξιολόγησης των φαρμακευτικών προϊόντων που περιέχουν διφωσφονικά άλατα (βλ. Παράρτημα I)

Γενική περίληψη της επιστημονικής αξιολόγησης των φαρμακευτικών προϊόντων που περιέχουν διφωσφονικά άλατα (βλ. Παράρτημα I) Παράρτημα ΙΙ Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την τροποποίηση των περιλήψεων των χαρακτηριστικών του προϊόντος και των φύλλων οδηγιών χρήσης που παρουσιάστηκαν από τον ΕΜΑ 217 Επιστημονικά πορίσματα

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ

Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΛΟΙΖΟΥ ΑΡΙΘΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΟΣ ΑΣΘΕΝΗΣ

ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΟΣ ΑΣΘΕΝΗΣ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΟΣ ΑΣΘΕΝΗΣ ISBN 978-960-372-099-7 ΘΕΣΣΑΛΙΑ ΑΘΑΝΑΣΟΥΛΗ Ομότιμη Καθηγήτρια Προληπτικής και Κοινωνικής Οδοντιατρικής Πανεπιστημίου Αθηνών ΟΥΡΑΝΙΑ ΝΙΚΟΛΑΤΟΥ - ΓΑΛΙΤΗ Αναπληρώτρια

Διαβάστε περισσότερα

Αποκαθιστώντας την αυτοπεποίθηση του φυσικού σας χαμόγελου. Αντικαθιστώντας χαμένα δόντια με εμφυτεύματα

Αποκαθιστώντας την αυτοπεποίθηση του φυσικού σας χαμόγελου. Αντικαθιστώντας χαμένα δόντια με εμφυτεύματα Αποκαθιστώντας την αυτοπεποίθηση του φυσικού σας χαμόγελου Αντικαθιστώντας χαμένα δόντια με εμφυτεύματα Τι είναι τα οδοντικά εμφυτεύματα; Τα οδοντικά εμφυτεύματα είναι μικρές βίδες τιτανίου που εκτελούν

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις και επιδημιολογία της οστεοπόρωσης

Κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις και επιδημιολογία της οστεοπόρωσης Κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις και επιδημιολογία της οστεοπόρωσης Μύρων Μαυρικάκης Αναπλ. Καθηγητής Θεραπευτικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Παθολόγος - Ρευματολόγος ριν αρχίσω την ομιλία μου θα

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Δεδομένα στην Αγγειοχειρουργική στην Κύπρο - Ενδοφλεβική Θεραπεία με λέϊζερ Μέθοδος EVLA Η πιολιγότερο ανώδυνη ιατρική πρακτική για Κιρσούς

Νέα Δεδομένα στην Αγγειοχειρουργική στην Κύπρο - Ενδοφλεβική Θεραπεία με λέϊζερ Μέθοδος EVLA Η πιολιγότερο ανώδυνη ιατρική πρακτική για Κιρσούς Νέα Δεδομένα στην Αγγειοχειρουργική στην Κύπρο - Ενδοφλεβική Θεραπεία με λέϊζερ Μέθοδος EVLA Η πιολιγότερο ανώδυνη ιατρική πρακτική για Κιρσούς Πια είναι η καλύτερη μέθοδος θεραπείας; Κιρσοί είναι το αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΙΓΟΥΣΑ ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Πίεση νωτιαίου µυελού Σύνδροµο άνω κοίλης. Δέσποινα Μισαηλίδου Ακτινοθεραπεύτρια Ογκολόγος Ιατρικό Διαβαλκανικό Κέντρο

ΕΠΕΙΓΟΥΣΑ ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Πίεση νωτιαίου µυελού Σύνδροµο άνω κοίλης. Δέσποινα Μισαηλίδου Ακτινοθεραπεύτρια Ογκολόγος Ιατρικό Διαβαλκανικό Κέντρο ΕΠΕΙΓΟΥΣΑ ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Πίεση νωτιαίου µυελού Σύνδροµο άνω κοίλης Δέσποινα Μισαηλίδου Ακτινοθεραπεύτρια Ογκολόγος Ιατρικό Διαβαλκανικό Κέντρο ΠΙΕΣΗ ΝΩΤΙΑΙΟΥ ΜΥΕΛΟΥ 12700 ασθενείς/έτος ΗΠΑ 5-10% όλων των

Διαβάστε περισσότερα

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Τι είναι το FoundationOne ; Το FoundationOne είναι μια εξέταση που ανιχνεύει γενωμικές μεταβολές (π.χ. μεταλλάξεις) που είναι γνωστό ότι σχετίζονται με

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΔΡΙΚΗΣ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΔΡΙΚΗΣ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΝΔΡΙΚΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Χ.ΖΗΔΡΟΥ, Α.ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ Β ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ, Γ.Ν.ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η ανδρική οστεοπόρωση είναι μια πάθηση υποδιαγνωσμένη και υποθεραπευόμενη.

Διαβάστε περισσότερα

Οστεονέκρωση των γνάθων σε ασθενείς που λαμβάνουν διφωσφονικά: Παρουσίαση 10 περιστατικών και ανασκόπηση της Βιβλιογραφίας

Οστεονέκρωση των γνάθων σε ασθενείς που λαμβάνουν διφωσφονικά: Παρουσίαση 10 περιστατικών και ανασκόπηση της Βιβλιογραφίας 340 βημα Kλινικησ Oγκολογιασ Τόμος 5, Τεύχος 4, Οκτώβριος - Δεκέμβριος 2006 ΠΡΩΤΟΤΥΠΗ ΜΕΛΕΤΗ Οστεονέκρωση των γνάθων σε ασθενείς που λαμβάνουν διφωσφονικά: Παρουσίαση 10 περιστατικών και ανασκόπηση της

Διαβάστε περισσότερα

Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου του Προστάτη

Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου του Προστάτη Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου του Προστάτη Τηλεφωνικό Κέντρο 210 69 66 000 Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις & Αντιθέσεις στην Ιατρική. Παντελής Κρανιώτης Ακτινολόγος, Επ. Επιμελητής Β Κλινικό Εργαστήριο Ακτινολογίας ΠΓΝ Πατρών, Ρίο

Θέσεις & Αντιθέσεις στην Ιατρική. Παντελής Κρανιώτης Ακτινολόγος, Επ. Επιμελητής Β Κλινικό Εργαστήριο Ακτινολογίας ΠΓΝ Πατρών, Ρίο Θέσεις & Αντιθέσεις στην Ιατρική Παντελής Κρανιώτης Ακτινολόγος, Επ. Επιμελητής Β Κλινικό Εργαστήριο Ακτινολογίας ΠΓΝ Πατρών, Ρίο CT vs MRI Οξεία οσφυαλγία (με ή χωρίς ριζιτική συνδρομή)* Πολύ συχνό πρόβλημα

Διαβάστε περισσότερα

Παγκόσµια Ηµέρα Οστεοπόρωσης (20 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ)

Παγκόσµια Ηµέρα Οστεοπόρωσης (20 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ) Παγκόσµια Ηµέρα Οστεοπόρωσης (20 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ) Όπως είναι πλέον γνωστό ο Παγκόσµιος Οργανισµός Υγείας (WHO),εδώ και µερικά χρόνια έχει αφιερώσει µια ηµέρα του χρόνου στο πρόβληµα της Οστεοπόρωσης. Το ιεθνές

Διαβάστε περισσότερα

όταν οι απλές ακτινογραφίες βάζουν την υπόνοια οστεοπόρωσης, τότε το άτοµο έχει χάσει το 30 % της οστικής του µάζας.

όταν οι απλές ακτινογραφίες βάζουν την υπόνοια οστεοπόρωσης, τότε το άτοµο έχει χάσει το 30 % της οστικής του µάζας. 1 ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ για την ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Εισαγωγή Η οστεοπόρωση είναι απ ότι δείχνουν τα στατιστικά στοιχεία όλων των χωρών µια ΑΡΚΕΤΑ ΣΥΧΝΗ κατάσταση. Μία στις δύο γυναίκες 65 χρόνων έχει υποστεί τουλάχιστον ένα

Διαβάστε περισσότερα

Temporomandibular Dysfunction: Considerations in the Surgical- Orthodontic Patient M. Tucker, W. Proffit. Παρουσίαση Αργυρώ Κεχαγιά

Temporomandibular Dysfunction: Considerations in the Surgical- Orthodontic Patient M. Tucker, W. Proffit. Παρουσίαση Αργυρώ Κεχαγιά Temporomandibular Dysfunction: Considerations in the Surgical- Orthodontic Patient M. Tucker, W. Proffit Παρουσίαση Αργυρώ Κεχαγιά Σκοπός Να μελετήσει τη σχέση ανάμεσα στις συγκλεισιακές ανωμαλίες & στην

Διαβάστε περισσότερα

7 ο ετήσιο συνέδριο αθηροσκλήρωσης. Θεσσαλονίκη 10-12 Μαρτίου 2011

7 ο ετήσιο συνέδριο αθηροσκλήρωσης. Θεσσαλονίκη 10-12 Μαρτίου 2011 7 ο ετήσιο συνέδριο αθηροσκλήρωσης Θεσσαλονίκη 10-12 Μαρτίου 2011 Κάπνισμα, περιοδοντική νόσος και υγιεινή του στόματος Νίκος Α. Ευθυμιάδης, D.D.S., M.Sc. Οδοντίατρος-Περιοδοντολόγος Τι είναι η περιοδοντίτιδα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Εργασία ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ. Ονοματεπώνυμο:

Διαβάστε περισσότερα

ΙΩΑΝΝΗΣ Θ. ΝΑΤΣΙΟΠΟΥΛΟΣ Α ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ «ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ»

ΙΩΑΝΝΗΣ Θ. ΝΑΤΣΙΟΠΟΥΛΟΣ Α ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ «ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ» 8ο ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΒΟΡΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 18-21 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2007 ΙΩΑΝΝΗΣ Θ. ΝΑΤΣΙΟΠΟΥΛΟΣ Α ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ «ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ» ΠΙΘΑΝΗ ΚΑΚΟΗΘΕΙΑ ΚΛΙΝΙΚΗ Ψηλαφητή

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω Σκληρόδερµα;

Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Για να πληροφορηθώ µýëïò ôçò Σπάνιος ναι... Μόνος όχι Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών σπανίων παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα 12 Μαρτίου 2013 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

Αθήνα 12 Μαρτίου 2013 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΑΙΑΝΔΡΟΥ 15 11528 ΑΘΗΝΑ ΤΗΛ.: 2107298586 FAX: 2107237705 e-mail: nefreter@otenet.gr HELLENIC SOCIETY OF NEPHROLOGY 15 MEANDROU STR. ATHENS, 11528 GREECE TEL.: (+3021) 07298586

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης.

Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης. Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης. Αν είστε 55-70 ετών ελάτε και εσείς για ΔΩΡΕΑΝ προληπτικές εξετάσεις για τον καρκίνο παχέος εντέρου, από 1-31 Μαρτίου σε Αθήνα-Πειραιά, Θεσσαλονίκη, Πάτρα και Ηράκλειο. Πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΥΛΙΚΟ. για την έρευνα. «Πανελλήνια Επιδημιολογική Μελέτη Καταγραφής Στοματικής Υγείας»

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΥΛΙΚΟ. για την έρευνα. «Πανελλήνια Επιδημιολογική Μελέτη Καταγραφής Στοματικής Υγείας» ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΥΛΙΚΟ για την έρευνα «Πανελλήνια Επιδημιολογική Μελέτη Καταγραφής Στοματικής Υγείας» Η Έρευνα - γενικά Η έρευνα αυτή αφορά τη σχεδίαση και διεξαγωγή μιας πανελλαδικής έρευνας για την καταγραφή

Διαβάστε περισσότερα

Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος

Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος Νικόλαος Μπουντουβής Ενδοκρινολόγος Εργαστήριο Έρευνας Παθήσεων Μυοσκελετικού Συστήματος Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα 2012 2013 Νοσοκομείο ΚΑΤ, 17 Ιανουαρίου 2013 Παραθυρεοειδείς αδένες 1880 Ο Σουηδός φοιτητής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ H ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΡΑΜΑΤΗΣ ΣΤΙΣ ΠΑΙΔΙΚΕΣ ΗΜΙΚΡΑΝΙΕΣ Σταύρος Έλληνας Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Οσφυαλγία-Ισχιαλγία ( Πόνος στη µέση )

Οσφυαλγία-Ισχιαλγία ( Πόνος στη µέση ) Οσφυαλγία-Ισχιαλγία ( Πόνος στη µέση ) Συντηρητική ή Χειρουργική Αντιµετώπιση Γ. Στράντζαλης Νευροχειρουργική Κλινική, Πανεπιστήµιο Αθηνών, Θεραπευτήριο Ευαγγελισµός ΓΕΝΙΚΑ Η οσφυo-ισχιαλγία ή ο «πόνος

Διαβάστε περισσότερα

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Χ. Μ. ΜουτσόπουΛος Αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών α ρευματικά νοσήματα είναι ασθένειες που προσβάλλουν

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα. Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών

Ρευματοειδής αρθρίτιδα. Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών Ρευματοειδής αρθρίτιδα Μαρία Γ. Τεκτονίδου Επίκουρος Καθηγήτρια Ρευματολογίας Α Παθολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή Αθηνών Ρόλος Ανοσοποιητικού Συστήματος Προστασία του οργανισμού έναντι εξωτερικών εισβολέων

Διαβάστε περισσότερα

Ακτινολογική Διάγνωση της Οστεοπόρωσης. Κωνσταντίνος Γ. Χλαπουτάκης Ιατρός - Ακτινοδιαγνώστης

Ακτινολογική Διάγνωση της Οστεοπόρωσης. Κωνσταντίνος Γ. Χλαπουτάκης Ιατρός - Ακτινοδιαγνώστης Ακτινολογική Διάγνωση της Οστεοπόρωσης Κωνσταντίνος Γ. Χλαπουτάκης Ιατρός - Ακτινοδιαγνώστης 90% Μέγιστη οστική μάζα 0.5 1 % 1 2 % Τύποι Οστού Φλοιϊκό οστό συνιστά το 80% του σκελετού, αλλά μόνον το 20%

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΔΙΑΤΡΗΣΗΣ ΓΑΣΤΡΟΔΩΔΕΚΑΔΑΚΤΥΛΙΚΟΥ ΕΛΚΟΥΣ ΣΕ ΥΨΗΛΟΥ ΕΓΧΕΙΡΗΤΙΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΥΠΕΡΗΛΙΚΕΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ.

ΣΥΝΤΗΡΗΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΔΙΑΤΡΗΣΗΣ ΓΑΣΤΡΟΔΩΔΕΚΑΔΑΚΤΥΛΙΚΟΥ ΕΛΚΟΥΣ ΣΕ ΥΨΗΛΟΥ ΕΓΧΕΙΡΗΤΙΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΥΠΕΡΗΛΙΚΕΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ. Νικολέτα Στόγια, Μάριος Φερφέλης, Γ.Ν. Αθηνών, "ΕΛΠΙΣ", Β Χειρουργική Κλινική Εισαγωγή Παρά την σημαντικότατη μείωση της γαστρικής χειρουργικής την τελευταία 20ετία, λόγω της ευρείας χρήσης των νεότερων

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΘΥΡΕΟΕΙΔΟΥΣ

ΣΥΝΗΘΕΙΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΘΥΡΕΟΕΙΔΟΥΣ Οι όζοι του θυρεοειδούς είναι συχνοί και αποτελούν το συχνότερο ενδοκρινολογικό πρόβλημα σε πολλές χώρες. Οι πιθανότητες ότι κάποιος θα ανακαλύψει έναν τουλάχιστον όζο θυρεοειδούς είναι 1 στις 10 ενώ σε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑ. ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΣΤΙΚΟΥ ΠΟΝΟΥ ΜΠΟΝΙΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Επιμελήτρια Β Ακτινοθεραπευτικού Τμήματος ΑΝΘ ΘΕΑΓΕΝΕΙΟΥ

ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑ. ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΣΤΙΚΟΥ ΠΟΝΟΥ ΜΠΟΝΙΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Επιμελήτρια Β Ακτινοθεραπευτικού Τμήματος ΑΝΘ ΘΕΑΓΕΝΕΙΟΥ ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΣΤΙΚΟΥ ΠΟΝΟΥ ΜΠΟΝΙΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Επιμελήτρια Β Ακτινοθεραπευτικού Τμήματος ΑΝΘ ΘΕΑΓΕΝΕΙΟΥ ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΑ ΠΟΝΟΥ Ο όρος πόνος προέρχεται από τη λατινική λέξη POENA που σημαίνει PUNISHMENT(τιμωρία)

Διαβάστε περισσότερα

Διορθωμένη Στοματογναθοπροσωπική Χειρουργική

Διορθωμένη Στοματογναθοπροσωπική Χειρουργική Διορθωμένη Στοματογναθοπροσωπική Χειρουργική ΣTOMA 2010; 38 : 289-296 Bιβλιογραφική ανασκόπηση Η σημασία της διατήρησης της οστικής μάζας σε φατνία εξαχθέντων δοντιών. Τεχνική ατραυματικής εξαγωγής και

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών. Πυελική μάζα

Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών. Πυελική μάζα Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Πυελική μάζα Επιδημιολογία Η πυελική μάζα είναι ένα σχετικά συχνό κλινικό εύρημα. Σε αρκετές περιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΠΕ ΩΝ ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ ΘΑΝΑΤΟΥ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΟΓΕΝΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ Γεωργία Χαραλάµπους Λεµεσός

Διαβάστε περισσότερα

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes Αλληλεπιδράσεις φυτο-οιστρογόνων της διατροφής με γονίδια που εμπλέκονται στον μεταβολισμό των οστών Ρωξάνη Τέντα Roxane Tenta Assistant Prof. in Human Physiology Interactions between diet-derived phytoestrogens

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα Ρευματοειδής αρθρίτιδα Μ.Ν. Μανουσάκης En. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ρευματοειδής αρθρίτιδα είναι μία χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων (Πιν. 1). Με τον όρο χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων,

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω;

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; MegalakriaBroshure.indd 1 17/11/2010 1:27:39 μμ Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΜΕ ΑΠΛΗ ΑΚΤΙΝΟΓΡΑΦΙΑ ΝΕΚΡΩΤΙΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΜΑΛΑΚΩΝ ΜΟΡΙΩΝ ΣΕ ΔΙΑΒΗΤΙΚΟ ΠΟΔΙ.

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΜΕ ΑΠΛΗ ΑΚΤΙΝΟΓΡΑΦΙΑ ΝΕΚΡΩΤΙΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΜΑΛΑΚΩΝ ΜΟΡΙΩΝ ΣΕ ΔΙΑΒΗΤΙΚΟ ΠΟΔΙ. ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΜΕ ΑΠΛΗ ΑΚΤΙΝΟΓΡΑΦΙΑ ΝΕΚΡΩΤΙΚΩΝ ΛΟΙΜΩΞΕΩΝ ΜΑΛΑΚΩΝ ΜΟΡΙΩΝ ΣΕ ΔΙΑΒΗΤΙΚΟ ΠΟΔΙ. Γεώργιος Λεβαντής 1, Ελένη Κυρίου 1, Ανδριάνα Δώνου 2, Ελευθέριος Βογιατζόγλου 2, Ελευθέριος Κουτσαντωνίου 1, Χαρίκλεια

Διαβάστε περισσότερα

οστεοαρθρίτιδα δεν προστατεύουν από την οστεοπόρωση Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ Πρόεδρος ΕΛΙΟΣ

οστεοαρθρίτιδα δεν προστατεύουν από την οστεοπόρωση Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ Πρόεδρος ΕΛΙΟΣ Το αυξημένο σωματικό βάρος και η οστεοαρθρίτιδα δεν προστατεύουν από την οστεοπόρωση Ελληνικά επιδημιολογικά δεδομένα Γ. Π. Λυρίτης Ομότιμος Καθηγητής ΕΚΠΑ γ Πρόεδρος ΕΛΙΟΣ Οι ποιο συχνές παθήσεις του

Διαβάστε περισσότερα

Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη

Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη 3 η Πανελλήνια Συνάντηση Συλλόγων Ατόμων και Γονέων Παιδιών με Ρευματικές παθήσεις Αθήνα 3-4 Οκτωβρίου 2014 Κατερίνα Κουτσογιάννη Πρόεδρος Σ Ρ Κ Ορισμός Ως "συμμόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανικές ιδιότητες των οστών

Μηχανικές ιδιότητες των οστών Τα οστά δρουν σαν κατασκευές υποστήριξης και μεταφέρουν φορτία: h Απλή συμπίεση h Λυγισμός (φόρτιση του ενός φλοιού ελκυσμός του άλλου) h Στρέψη Μηχανικές ιδιότητες των οστών h Ισχυρότερα στη συμπίεση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΡ. Γ. Ι. ΠΙΣΣΑΚΑΣ ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΛΗΝ. ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ. ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑΣ ΔΝΤΗΣ ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΝΟΣ.

ΔΡ. Γ. Ι. ΠΙΣΣΑΚΑΣ ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΛΗΝ. ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ. ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑΣ ΔΝΤΗΣ ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΝΟΣ. Η ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΒΙΟΙΑΤΡΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΔΡ. Γ. Ι. ΠΙΣΣΑΚΑΣ ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΛΗΝ. ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ. ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑΣ ΔΝΤΗΣ ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΝΟΣ.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΝΔΡΕΟΥ Φ.Τ:2008670839 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Νοσος Cushing Μάθετε περισσότερα

Νοσος Cushing Μάθετε περισσότερα Journalist Handbook 1 Πληροφορίες για Δημοσιογράφους Νοσος Cushing Μάθετε περισσότερα Νοσος Cushing 3 TΙ ΕΙΝΑΙ Η ΝΟΣΟΣ CUSHING; Πριν μιλήσουμε για τη Νόσο Cushing, θα πρέπει να κατανοήσουμε την ασθένεια

Διαβάστε περισσότερα

ΔΩΣΤΕ ΤΕΛΟΣ ΣΤΗΝ ΤΑΛΑΙΠΩΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΛΕΡΓΙΑ

ΔΩΣΤΕ ΤΕΛΟΣ ΣΤΗΝ ΤΑΛΑΙΠΩΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΛΕΡΓΙΑ ΔΩΣΤΕ ΤΕΛΟΣ ΣΤΗΝ ΤΑΛΑΙΠΩΡΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΛΕΡΓΙΑ Αλλεργία και άσθμα; Αν πάσχετε από αυτές τις παθήσεις, θα υποφέρετε για όλη σας τη ζωή ; ΟΙ ΜΕΛΕΤΕΣ ΤΗΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑΣ ΔΕΚΑΕΤΙΑΣ ΛΕΝΕ ΟΧΙ. Η Ελληνική Εταιρεία Αλλεργιολογίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Παράρτημα 1 Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Η Επιτροπή Ορφανών Φαρμάκων (COMP), έχοντας εξετάσει την αίτηση, κατέληξε στα ακόλουθα: Σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος

Διαβάστε περισσότερα

Adult Treatment In: The Alexander Discipline 297-320. Παρουσίαση Αργυρώ Κεχαγιά

Adult Treatment In: The Alexander Discipline 297-320. Παρουσίαση Αργυρώ Κεχαγιά Adult Treatment In: The Alexander Discipline 297-320 Παρουσίαση Αργυρώ Κεχαγιά Ορθοδοντική Θεραπεία Στόχος της ορθοδοντικής θεραπείας ανεξάρτητα από την ηλικία των ασθενών είναι βελτίωση της στοματικής

Διαβάστε περισσότερα

Βλάβες του Ανώτερου Τμήματος του Επιχείλιου Χόνδρου (Βλάβες SLAP)

Βλάβες του Ανώτερου Τμήματος του Επιχείλιου Χόνδρου (Βλάβες SLAP) Βλάβες του Ανώτερου Τμήματος του Επιχείλιου Χόνδρου (Βλάβες SLAP) Τι είναι η βλάβη SLAP; Η βλάβη SLAP συνίσταται σε ρήξη του ανώτερου τμήματος του επιχείλιου χόνδρου στην ωμογλήνη. Ο όρος SLAP σχηματίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ 2014-15

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ 2014-15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΘΝΙΚΟ & ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΗΣ ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ 2014-15 Αίθουσα Μικροσκοπίων Ά ορόφου (Νέο Κτήριο) ΟΔΟΝΤΙΑΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΑ ΜΕΤΑΔΙΔΟΜΕΝΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ - ΧΛΑΜΥΔΙΑ - ΜΥΚΟΠΛΑΣΜΑ - ΕΡΠΗΣ - ΚΟΝΔΥΛΩΜΑΤΑ - ΣΥΦΙΛΗ - HIV - ΓΟΝΟΡΡΟΙΑ

ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΑ ΜΕΤΑΔΙΔΟΜΕΝΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ - ΧΛΑΜΥΔΙΑ - ΜΥΚΟΠΛΑΣΜΑ - ΕΡΠΗΣ - ΚΟΝΔΥΛΩΜΑΤΑ - ΣΥΦΙΛΗ - HIV - ΓΟΝΟΡΡΟΙΑ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΑ ΜΕΤΑΔΙΔΟΜΕΝΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ - ΧΛΑΜΥΔΙΑ - ΜΥΚΟΠΛΑΣΜΑ - ΕΡΠΗΣ - ΚΟΝΔΥΛΩΜΑΤΑ - ΣΥΦΙΛΗ - HIV - ΓΟΝΟΡΡΟΙΑ Σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα ή σεξουαλικώς μεταδιδόμενες ασθένειες ή αφροδίσια νοσήματα ονομάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Τα αποτελέσματά μας δεν αποτελούν ελεγχόμενη μελέτη ή κλινική δοκιμή, αλλά στοιχεία μητρώου των ασθενών μας.

Τα αποτελέσματά μας δεν αποτελούν ελεγχόμενη μελέτη ή κλινική δοκιμή, αλλά στοιχεία μητρώου των ασθενών μας. CUMMULATINE SUCCESS SCORE % ΙΣΧΙΟ CUMMULATINE SUCCESS RATE % YΛΙΚΟ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟΥ ΑΣΘΕΝΕΙΣ 42 ΑΝΔΡΕΣ 16 ΓΥΝΑΙΚΕΣ 26 ΗΛΙΚΙΑ 63.1 (42-92) ΥΨΟΣ 171 (162-191) Δ.Μ.Σ 36 (22-47) Το ποσοστό των ασθενών που αναφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

Ευτέρπη Κ. ΔΕΜΙΡΗ Αναπλ. Καθηγήτρια Πλαστικής Χειρουργικής Α.Π.Θ. Κλινική Πλαστικής Χειρουργικής Α.Π.Θ. Νοσοκομείο Παπαγεωργίου Θεσσαλονίκης

Ευτέρπη Κ. ΔΕΜΙΡΗ Αναπλ. Καθηγήτρια Πλαστικής Χειρουργικής Α.Π.Θ. Κλινική Πλαστικής Χειρουργικής Α.Π.Θ. Νοσοκομείο Παπαγεωργίου Θεσσαλονίκης Ευτέρπη Κ. ΔΕΜΙΡΗ Αναπλ. Καθηγήτρια Πλαστικής Χειρουργικής Α.Π.Θ. Κλινική Πλαστικής Χειρουργικής Α.Π.Θ. Νοσοκομείο Παπαγεωργίου Θεσσαλονίκης !!!! Ποιές μέθοδοι χρησιμοποιούνται? Ποιά μέθοδος θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

Γονίδια. τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική" Από. Παρενέργειες. Φαρμακο γονιδιωματική / γενετική.

Γονίδια. τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική Από. Παρενέργειες. Φαρμακο γονιδιωματική / γενετική. Από τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική" Φυσιολογικά Ανθρώπινα Χαρακτηριστικά Ανταπόκριση στο Περιβάλλον Δέσποινα Σανούδου,, PhD FACMG Επίκουρη Καθηγήτρια Molecular Biology Biomedical

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων Καθηγητής: Δρ. Νίκος Μίτλεττον Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2 ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Ιωσηφίνα

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτριος Κουτσούρης, Καθηγητής ΕΜΠ Ηλιοπούλου Δήμητρα, Δρ. Βιοϊατρικής Τεχνολογίας, Ηλεκτρολόγος Μηχ. και Μηχ. Υπολογιστών, ΕΜΠ

Δημήτριος Κουτσούρης, Καθηγητής ΕΜΠ Ηλιοπούλου Δήμητρα, Δρ. Βιοϊατρικής Τεχνολογίας, Ηλεκτρολόγος Μηχ. και Μηχ. Υπολογιστών, ΕΜΠ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΞΑΤΟΜΙΚΕΥΜΕΝΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΜΕ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΟ ΤΕΣΤ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Δημήτριος Κουτσούρης, Καθηγητής ΕΜΠ Ηλιοπούλου Δήμητρα, Δρ. Βιοϊατρικής Τεχνολογίας, Ηλεκτρολόγος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΜΕ ΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΒΗΤΗ ΚΥΗΣΗΣ Χρυστάλλα, Γεωργίου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Πυελική μάζα. Ενότητα 3: Πύελος Παθολογία πυέλου

Πυελική μάζα. Ενότητα 3: Πύελος Παθολογία πυέλου Πυελική μάζα Ενότητα 3: Πύελος Παθολογία πυέλου Γεώργιος Α. Ανδρουτσόπουλος Επίκουρος Καθηγητής Ιατρική Σχολή Μαιευτικής - Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Σκοποί ενότητας Παρουσίαση Πυελικής Μάζας Πρόπτωση

Διαβάστε περισσότερα