Μεταπτυχιακή διατριβή: «Η αξιοποίηση δημοσιογραφικών κειμένων στη διδακτική της ελληνικής ως ξένης γλώσσας: η περίπτωση των ιδιωτισμών».

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Μεταπτυχιακή διατριβή: «Η αξιοποίηση δημοσιογραφικών κειμένων στη διδακτική της ελληνικής ως ξένης γλώσσας: η περίπτωση των ιδιωτισμών»."

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ & ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΙΑΣ & ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΩΝ & ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ» Μεταπτυχιακή διατριβή: «Η αξιοποίηση δημοσιογραφικών κειμένων στη διδακτική της ελληνικής ως ξένης γλώσσας: η περίπτωση των ιδιωτισμών». Τριμελής Επιτροπή: Συμεωνίδου - Χριστίδου Αριστέα Νικολέτα, Καθηγήτρια Κιγιτσιόγλου - Βλάχου Αικατερίνη, Επίκουρη Καθηγήτρια Κουρδής Ευάγγελος, Επίκουρος Καθηγητής Επιμέλεια: Μαζή Βασιλική Θεσσαλονίκη, Σεπτέμβριος 2012

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος Εισαγωγή Τα δημοσιογραφικά κείμενα στη διδακτική Τα δημοσιογραφικά κείμενα Ο ειδησεογραφικός τίτλος H αξιοποίηση των ειδησεογραφικών τίτλων Οι ιδιωτισμοί Ορισμός των ιδιωτισμών Τα χαρακτηριστικά των ιδιωτισμών Οι πηγές άντλησης και το λεξιλόγιο Η χρήση των ιδιωτισμών Οι τροποποιήσεις των ιδιωτισμών Οι ποικιλίες Η ανάπλαση Η παρετυμολογία Η διδασκαλία των ιδιωτισμών της ελληνικής ως ξένης γλώσσας Η διαπολιτισμική προσέγγιση Στρατηγικές εκμάθησης των ιδιωτισμών Στρατηγικές αναγνώρισης Στρατηγικές ερμηνείας Στρατηγικές κατάκτησης Στρατηγικές παραγωγής/ επαναεισαγωγής Ερευνητικό μέρος Σκοπός της έρευνας και το corpus της εργασίας μας Ταξινόμηση και ανάλυση των ιδιωτισμών Τα αριθμητικά ως υποχρεωτικά συστατικά Τα κύρια ονόματα ως υποχρεωτικά συστατικά Τα φυτά ως υποχρεωτικά συστατικά Τα αντικείμενα του υλικού πολιτισμού ως υποχρεωτικά συστατικά Τα ζώα ως υποχρεωτικά συστατικά Τα μέρη του σώματος ως υποχρεωτικά συστατικά Ηχομιμητικές λέξεις ως υποχρεωτικά συστατικά Ιδιωτισμοί με ρήματα ως υποχρεωτικά συστατικά

3 6. Διδακτική πρόταση Γενικές παρατηρήσεις Προτεινόμενες δραστηριότητες Επίλογος Βιβλιογραφία

4 Πρόλογος Η γλώσσα αποτελεί τόσο ένα όργανο για τους ομιλητές της όσο και ένα αγαθό, εφόσον ένα τμήμα του εκάστοτε πολιτισμού εμπεριέχεται σ αυτή (Σετάτος, 2005: 527). Για να γίνει αντιληπτή η σχέση μεταξύ γλώσσας και πολιτισμού είναι απαραίτητη η εμβάθυνση και στα δύο αυτά συστήματα των ανθρώπινων κοινωνιών. Μελετώντας το γλωσσικό κομμάτι των ιδιωτισμικών φράσεων της ελληνικής γλώσσας διαπιστώθηκε αυτή η αλληλεξάρτηση, καθώς πίσω από εκφράσεις που καθημερινά χρησιμοποιούμε ενυπάρχουν στοιχεία που αφορούν σε συνήθειες, έθιμα, αντιλήψεις και δεισιδαιμονίες που μας συνδέουν με τις παλαιότερες γενεές, αποκαλύπτουν πτυχές της θεώρησης του κόσμου της γλωσσικής μας κοινότητας και σε ορισμένες περιπτώσεις ερμηνεύουν τρόπους σκέψης και συμπεριφοράς. Κατά την ενασχόληση όμως με ένα τόσο ευρύ θέμα, είναι επόμενο να αποπροσανατολιστεί κανείς λόγω της πολυάριθμης βιβλιογραφίας και να αντιμετωπίσει δυσχέρειες στον περιορισμό του θέματος. Καθοριστική προς αυτή την κατεύθυνση υπήρξε η επιστημονική καθοδήγηση της καθηγήτριας Αριστέας Νικολέτας Συμεωνίδου-Χριστίδου που ανέλαβε και την εποπτεία της παρούσας εργασίας προσφέροντας τις πολυτιμότατες παρατηρήσεις και υποδείξεις της. Ιδιαίτερα ευγνώμων της είμαι επίσης, γιατί πέρα από την εργασία καθεαυτή, μου άνοιξε νέους δρόμους και τρόπους σκέψης αναφορικά με το «πολιτισμικά φορτισμένο» κομμάτι της γλώσσας που όλοι οι φυσικοί ομιλητές κατέχουν, χωρίς ωστόσο πολλές φορές να συνειδητοποιούν ότι πρόκειται ουσιαστικά για μια σημαντική πολιτισμική κληρονομιά. Θα ήθελα ακόμη να ευχαριστήσω τα μέλη της συμβουλευτικής επιτροπής που πρόσφεραν τη βοήθειά τους στην εκπόνηση της μελέτης και συνετέλεσαν στη βελτίωσή της. Την επίκουρη καθηγήτρια Αικατερίνη Κιγιτσιόγλου-Βλάχου για τις κατευθύνσεις έρευνας σχετικά με τη διδακτική των γλωσσών και για το θερμό ενδιαφέρον της. Τον επίκουρο καθηγητή Ευάγγελο Κουρδή για τη δυνατότητα που μου προσέφερε να εξοικειωθώ με κοινωνιογλωσσικά θέματα εισάγοντάς με στην έρευνα ζητημάτων που αφορούν στο δημοσιογραφικό λόγο. Θερμές ευχαριστίες οφείλω επίσης στους γονείς μου. Τέλος, θα ήθελα να επισημάνω ότι τυχόν λάθη ή παραλείψεις στην εργασία αποτελούν δική μου αποκλειστικά ευθύνη. 4

5 1. Εισαγωγή Ο τίτλος της εργασίας είναι «Η αξιοποίηση δημοσιογραφικών κειμένων στη διδακτική της ελληνικής ως ξένης γλώσσας: η περίπτωση των ιδιωτισμών». Το δημοσιογραφικό κείμενο αποτελεί το χώρο όπου πραγματώνεται η «γλώσσα» των ειδήσεων, μια γλώσσα που χρησιμοποιεί λεκτικά μέσα με μεγάλη εκφραστική δύναμη, όπως παροιμιώδης και ευαγγελικές ρήσεις, παροιμίες, αινίγματα, ιδιωτισμούς κ.ά. Οι γλωσσικές αυτές επιλογές είναι απαραίτητες για την αποτελεσματικότητα του δημοσιογραφικού λόγου, καλύπτονται όμως από σημασιολογικό μυστήριο για τον μη φυσικό ομιλητή που θα επιχειρήσει την προσπέλασή τους (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1997: 28). Πρόκειται για ένα κομμάτι της ελληνικής γλώσσας που περιβάλλεται από ιδιαίτερες αξίες και αποτελεί κοινό κτήμα της γλωσσικής/ πολιτισμικής κοινότητας (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1995: 26) καθότι «περιλαμβάνει μέρος της πολιτισμικής κληρονομιάς» (Σετάτος, 2005: 527). Για την διεξαγωγή της παρούσας εργασίας εστιάζουμε το ενδιαφέρον μας στους ιδιωτισμούς της ελληνικής γλώσσας. Σύμφωνα με τα πορίσματα της σύγχρονης γλωσσολογίας «στη γλώσσα κεντρικό ρόλο παίζουν όχι τόσο οι μεμονωμένες λέξεις, όσο οι εκτεταμένες λεξικές μονάδες ή φράσεις» (Γούτσος, 2009: 76) και οι ιδιωτισμοί αποτελούν πολυλεκτικές μονάδες που «εμφανίζουν μεγάλη συχνότητα στη γλώσσα μας και αποτελούν λειτουργικά στοιχεία της καθημερινής επικοινωνίας» (Μήτσης, 2004: 131). Επιπρόσθετα, αντικατοπτρίζουν την κοσμοθεώρηση των φυσικών ομιλητών και είναι συνεπώς απαραίτητο να βρεθούν τρόποι και μέσα πρόσβασης σ αυτά για τον ξένο ομιλητή (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1995: ό.π.). Ενταγμένη στο παραπάνω πλαίσιο, η παρούσα εργασία επιχειρεί να εξετάσει την περίπτωση των ιδιωτισμικών φράσεων που χρησιμοποιούνται για τη σύνθεση των τίτλων ειδήσεων στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο. Στόχος της εργασίας είναι να διερευνήσει και να παρουσιάσει τα διακριτικά χαρακτηριστικά της σημασίας των πολιτισμικά φορτισμένων ιδιωτισμών. Ακόμη, αποβλέπει στη σύνδεση του πολιτισμικού στοιχείου που είναι εγγεγραμμένο στη γλώσσα με τη διδασκαλία της ελληνικής ως ξένης γλώσσας υπό το πρίσμα της διαπολιτισμικής προσέγγισης. Η εργασία δομείται σε τρία μέρη. Το θεωρητικό μέρος διαιρείται σε τρία κεφάλαια. Αρχικά (Κεφ. 2.) εξετάζεται το δημοσιογραφικό κείμενο. Το ενδιαφέρον στρέφεται κυρίως στους ειδησεογραφικούς τίτλους και γίνεται αναφορά στις λειτουργίες, στη γλωσσική τους πραγμάτωση, καθώς στα εξωγλωσσικά στοιχεία που τους συνθέτουν. Παρουσιάζονται επίσης οι λόγοι για τους οποίους προτείνεται 5

6 η αξιοποίηση του συγκεκριμένου κειμενικού είδους κατά τη διδασκαλία της ελληνικής ως ξένης γλώσσας. Στο τρίτο κεφάλαιο, το οποίο αναφέρεται στους ιδιωτισμούς, αναλύονται βασικές έννοιες που αφορούν τα χαρακτηριστικά, τις πηγές άντλησης και το λεξιλόγιο, τη χρήση τους στο λόγο και τις τροποποιήσεις τους. Το τέταρτο κεφάλαιο περιλαμβάνει τη διερεύνηση θεωρητικών ζητημάτων σχετικά με τη διδακτική των ιδιωτισμών και τις στρατηγικές που προτείνονται για την εκμάθηση/ διδασκαλία τους. Στο ερευνητικό μέρος (Κεφ. 5.) διατυπώνεται ο σκοπός της έρευνας, εξετάζονται οι συνθήκες κάτω από τις οποίες διαμορφώθηκε το corpus της εργασίας και παρουσιάζεται το υπό έρευνα υλικό. Το έκτο κεφάλαιο αφορά στο σχεδιασμό υλικού διδασκαλίας των ιδιωτισμών για τους διδασκόμενους την ελληνική ως δεύτερη/ ξένη γλώσσα. Η εργασία ολοκληρώνεται με τον επίλογο (Κεφ. 7. ) και την παράθεση της βιβλιογραφίας. 6

7 2. Τα δημοσιογραφικά κείμενα στη διδακτική Τα δημοσιογραφικά κείμενα O χώρος των εφημερίδων και των περιοδικών περιλαμβάνει, σύμφωνα με τον Crystal (1997: 392), το μεγαλύτερο φάσμα διακριτών γλωσσολογικά ποικιλιών από οποιονδήποτε άλλο τομέα της μελέτης της γλώσσας. Στις σελίδες του έντυπου και ηλεκτρονικoύ τύπου εντοπίζεται πλήθος κειμενικών ειδών και συνδυάζεται δυναμικά ο αφηγηματικός με τον μη αφηγηματικό λόγο: κύρια άρθρα συνυπάρχουν με διαφημίσεις, ρεπορτάζ και συνεντεύξεις εναλλάσσονται με μικρές αγγελίες, γελοιογραφίες και ωροσκόπια κ.λπ. (Γεωργακοπούλου & Γούτσος, 1999: 240). Ως προς το δημοσιογραφικό κείμενο ο Χατζησαββίδης (1996: 29) αναφέρει ότι πρόκειται για «ένα σύνολο σημασιολογικών και μορφοσυντακτικών δομών που στοχεύει σε ένα είδος επικοινωνίας με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά». Οι λειτουργίες που επιτελεί το εκάστοτε κείμενο το καθορίζουν και το προσδιορίζουν, εφόσον από αυτές εξαρτάται τόσο η μορφή του λόγου που χρησιμοποιείται από τον πομπό όσο και το περιεχόμενο που μεταδίδεται στο δέκτη. Σε αυτό το πλαίσιο διαμορφώνεται η ακόλουθη τυπολογία των ειδών του δημοσιογραφικού λόγου και των κειμενικών ειδών στα οποία αυτά πραγματώνονται (Χατζησαββίδης, 1999: 48-52): 1) Ο ειδησεογραφικός λόγος, ο οποίος περιλαμβάνει μια σειρά κειμενικών ειδών όπως οι ειδήσεις, οι ειδήσεις με σχόλιο και τα κάθε είδους ρεπορτάζ. Στόχο έχει την παροχή πληροφοριών σχετικά με θέματα της τρέχουσας επικαιρότητας. Ως προς τα γλωσσικά στοιχεία, χρησιμοποιείται αυστηρή σύνταξη, το ύφος είναι ουδέτερο (χρήση τριτοπρόσωπης παθητικής σύνταξης) και συχνά χρησιμοποιούνται φράσεις «κλισέ». 2) Ο σχολιογραφικός λόγος, ο οποίος σχετίζεται με ποικίλα κειμενικά είδη όπως τα άρθρα, τα σχόλια, τα χρονογραφήματα, οι επιφυλλίδες, οι κριτικές και τα παραπολιτικά σημειώματα. Στοχεύει στο σχολιασμό και την ανάλυση των γεγονότων της επικαιρότητας. Ο σχολιογραφικός λόγος περιλαμβάνει μια μεγάλη ποικιλία κειμενικών ειδών, στα οποία όμως διακρίνονται ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά, όπως ο δοκιμιακός χαρακτήρας, το στοιχείο της επιχειρηματολογίας και το προσωπικό ύφος του συντάκτη. 3) Ο λόγος της συνέντευξης και το αντίστοιχο κειμενικό είδος αφορούν στον ερωτηματικό λόγο που παράγεται από τον δημοσιογράφο κατά τη διάρκεια μιας συνέντευξης. 7

8 4) Ο λόγος των τίτλων που περιλαμβάνει τους τίτλους των ειδήσεων στον έντυπο και ηλεκτρονικό τύπο. Οι τίτλοι τοποθετούνται σε ιδιαίτερο χώρο, είναι σύντομοι και επιτελούν συγκεκριμένες λειτουργίες, οι οποίες διαμορφώνουν και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους. Πρόκειται, όπως υπογραμμίζει ο Πολίτης (2001a: 80), για «ένα μικροκείμενο με αναγνωρίσιμο ύφος, συνοχή και σχετική αυτονομία από το επερχόμενο ειδησεογραφικό άρθρο». Στην επόμενη ενότητα θα εστιάσουμε στο κειμενικό είδος των τίτλων και θα αναφερθούμε διεξοδικότερα στις λειτουργίες και στα χαρακτηριστικά τους, καθώς και στα εξωγλωσσικά στοιχεία που συνθέτουν το διακεκριμένο αυτό είδος του δημοσιογραφικού λόγου Ο ειδησεογραφικός τίτλος Ο Χατζησαββίδης (1997: 643) χαρακτηρίζει τον ειδησεογραφικό τίτλο ως «ένα διακριτικό σημείο, που το σημαίνον του είναι κατά κανόνα ένα κείμενο ιδιαίτερα βραχείας έκτασης και το σημαινόμενό (ή τα σημαινόμενά) του παραπέμπει [ ] σε κάποιο κείμενο». Πρόκειται λοιπόν για σύντομα κείμενα, τα οποία έχουν σχετική αυτονομία και διαφέρουν από το υπόλοιπο κείμενο όσον αφορά τις λειτουργίες, τα γλωσσικά χαρακτηριστικά και τη μορφή τους (Τσέλιγκα -Γκαζιάνη, 2009: 600). Παράλληλα όμως μπορούν να θεωρηθούν και μετα-κείμενα, αφού σύμφωνα με τον Πολίτη 1 «συνοψίζουν και σχολιάζουν το κείμενο ή τα κείμενα που ακολουθούν». Όσον αφορά τη σχέση του τίτλου με το άρθρο που ακολουθεί, ο Κομίνης (1990: 72) κάνει τη διάκριση σε: (α) τίτλους που αποδίδουν πιστά την ουσία του κειμένου, (β) τίτλους που είναι «συνθηματικοί» και υποδηλώνουν την ουσία της είδησης χωρίς όμως να την απεικονίζουν πιστά και (γ) τίτλους που συνδυάζουν το εύρημα με την ουσία. Ως προς τις λειτουργίες που επιτελούν οι τίτλοι ο Χατζησαββίδης (1997: ) διακρίνει τις ακόλουθες κατηγορίες: (α) η πρώτη λειτουργία του τίτλου είναι η κατευθυντική, καθώς στόχος του συντάκτη είναι να «κατευθύνει τον αναγνώστη στην ανάγνωση του κειμένου», (β) ο αναγνώστης στη συνέχεια και με βάση τον τίτλο επιλέγει το άρθρο που θα διαβάσει, μια λειτουργία που ονομάζεται επιλεκτική. Oι δυο πρώτες λειτουργίες διαμορφώνουν την τρίτη 1 Ημερομηνία πρόσβασης: 19 Αυγούστου

9 λειτουργία, (γ) τη δελεαστική, καθώς ο συντάκτης χρησιμοποιεί όλα τα γλωσσικά και εξωγλωσσικά μέσα που διαθέτει, ώστε ο τίτλος να προσελκύσει το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Η επόμενη λειτουργία του τίτλου είναι (δ) η περιληπτική, καθώς πρέπει να είναι σύντομος και να αποδίδει περιεκτικά το κείμενο που τιτλοφορεί και τέλος (ε) η ενισχυτική λειτουργία που «συμβάλλει στην ενίσχυση των αρχών και της φυσιογνωμίας του εντύπου». Οι παραπάνω λειτουργίες δεν επιτελούνται πάντα και ταυτόχρονα, διότι η σύνταξη των τίτλων επηρεάζεται από διάφορους άλλους παράγοντες. Για παράδειγμα ο χρόνος που έχουν οι συντάκτες στη διάθεσή τους για τη διαμόρφωση των τίτλων είναι περιορισμένος και αυστηρά προκαθορισμένος. Έπειτα, υπάρχουν περιορισμοί που σχετίζονται με γραφιστικά ή χωροθετικά -τυπογραφικά δεδομένα, όπως τα περιθώρια, το μέγεθος των γραμμάτων, τη σελιδοποίηση κ.λπ. (Xατζησαββίδης, 1997: 647). Οι λειτουργίες που επιτελούν οι ειδησεογραφικοί τίτλοι σε συνδυασμό με τους υφιστάμενους περιορισμούς κατά τη σύνταξή τους, επικαθορίζουν τη γλώσσα που χρησιμοποιούν οι συντάκτες, την οποία ο Πολίτης (2001b) χαρακτηρίζει «υφολογικά σημαδεμένη» και «σημειωτικά πριμοδοτημένη». Ως προς τη γλώσσα και το ύφος των τίτλων 2, διαπιστώνεται η παρουσία ιδιαίτερων λεξικογραμματικών και δομικών γνωρισμάτων (Πολίτης, 2001a: 80). Για παράδειγμα χαρακτηριστική είναι η παράλειψη κάποιου όρου της πρότασης (ρήματος, άρθρου κ.λπ.), το οποίο δημιουργεί ένα ύφος άμεσο και τηλεγραφικό (Τσέλιγκα-Γκαζιάννη, 2009: 601). Επίσης, συχνόχρηστα στους τίτλους είναι τα σχήματα λόγου, όπως οι μεταφορές και οι ιδιωτισμικές εκφράσεις, τα σλόγκαν, τα συνθήματα, τα λογοπαίγνια, οι παροιμίες που προέρχονται από το οικείο, καθημερινό ύφος, αλλά και η αξιοποίηση τίτλων που προέρχονται από λογοτεχνικά βιβλία, κινηματογραφικές ταινίες, τραγούδια κ.λπ. (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1997: 28). Ως προς τα εξωγλωσσικά στοιχεία που αξιοποιούνται κατά τη σύνταξη των τίτλων ο Πολίτης (2001a: 91) αναφέρει ότι καθορίζονται από παράγοντες όπως η εκφραστικότητα, η φατικότητα, η διεπιδραστικότητα και η σχολιαστική 2 Σύμφωνα με την Τσέλιγκα-Γκαζιάννη (2009) υπάρχουν διαφορές ανάμεσα στη γλωσσική κατασκευή των τίτλων στις έντυπες και διαδικτυακές εφημερίδες. Σε μελέτη περίπτωσης που πραγματοποίησε στην ηλεκτρονική έκδοση της εφημερίδας Έθνος διαπίστωσε ότι η διαφοροποίηση εντοπίζεται κυρίως στον αριθμό λέξεων ανά τίτλο, τη σειρά των όρων των πλήρων ρηματικών τίτλων και τη χρήση των εισαγωγικών ως ρητορικού σημείου στίξης. 9

10 αξιολόγηση. Η χρήση τυπογραφικών στοιχείων (κεφαλαία και έντονα), η ρητορική χρήση της στίξης και η σύνδεση του λόγου με την εικόνα πραγματώνουν την ιδιαίτερη, σε σχέση με τα υπόλοιπα ειδησεογραφικά κείμενα, αισθητική των τίτλων (Χατζησαββίδης, 1997: 646) H αξιοποίηση των ειδησεογραφικών τίτλων Οι ειδησεογραφικοί τίτλοι μπορούν να χρησιμοποιηθούν επωφελώς κατά τη διδασκαλία της bελληνικής ως δεύτερης/ξένης γλώσσας. Στη συνέχεια σταχυολογούνται ορισμένοι από τους λόγους για τους οποίους προτείνεται η αξιοποίηση τους: Η στοιχειώδης κατανόηση σε απλές περιστάσεις λόγου αποτελεί βασικό στόχο κατά τη εκμάθηση/διδασκαλία μιας ξένης γλώσσας. Σε αυτές τις περιστάσεις εντάσσεται και η ανάγνωση τίτλων ημερήσιου και περιοδικού τύπου, καθώς πρόκειται για επικοινωνιακή ανάγκη που είναι ιδιαίτερα σημαντική και χρηστική για τους διδασκόμενους (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1997: 26-27). Πρόκειται για αυθεντικό υλικό που «είναι αποτέλεσμα αυθεντικής επικοινωνίας, έχει παραχθεί στο πλαίσιο δεδομένου καταστασιακού περιβάλλοντος και αποβλέπει στην ικανοποίηση συγκεκριμένων αναγκών της γλωσσικής κοινότητας» (Μήτσης, 2004: 230). Το υλικό αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για τον διδασκόμενο εφόσον συμβάλλει στην εξοικείωση του «με τις μορφές που παίρνει η επικοινωνία στο χώρο με τον οποίο προβλέπεται να επικοινωνήσει» (Τοκατλίδου, 1986: ). Τα σχήματα λόγου (οι παροιμίες, οι παροιμιώδεις και ευαγγελικές ρήσεις, οι ιδιωτισμοί, τα αινίγματα) που χρησιμοποιούνται για τη σύνθεση των τίτλων είναι πλούσιες σε περιεκτικότητα λεξιλογικές δομές (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1997: 28-30) και επομένως μπορούν να αξιοποιηθούν από τους διδάσκοντες για να καλύψουν ποικίλους διδακτικούς στόχους. Η παιγνιώδης χρήση της γλώσσας που συχνά απαντά στους τίτλους δυσχεραίνει, σύμφωνα με τη Συμεωνίδου-Χριστίδου (1997: 27), τους διδασκόμενους και επομένως είναι χρήσιμη η εξοικείωσή τους με στρατηγικές τεχνικής λόγου, 10

11 όπως η αποπαγίωση στερεότυπων εκφράσεων ή άλλα γλωσσικά χαρακτηριστικά που αξιοποιούνται από τους συντάκτες, για παράδειγμα η ομωνυμία, η πολυσημία, η αμφισημία κ.λπ. Δίνεται η ευκαιρία στους μαθητές να κατανοήσουν και να ερμηνεύσουν τον λόγο των τίτλων και τους τρόπους με τους οποίους οι συντάκτες επιχειρούν να προσελκύσουν το ενδιαφέρον των αναγνωστών και να τους κατευθύνουν στην ανάγνωση του κειμένου. Προωθείται κατ αυτόν τον τρόπο η κριτική σκέψη των μαθητών. Κατά τη διδασκαλία μπορεί να αξιοποιηθεί η ευρεία χρήση πολιτισμικά φορτισμένων λέξεων και η συχνή εμφάνιση εκφράσεων που σχετίζονται με το πολιτισμικό υπόβαθρο της γλώσσας/ πολιτισμού (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1995: 26). Στόχο αποτελεί αρχικά η εξοικείωση του διδασκόμενου με το νέο γλωσσικό/ πολιτισμικό περιβάλλον και στη συνέχεια η ανάπτυξη διαπολιτισμικών δεξιοτήτων, ώστε να μπορέσουν οι διδασκόμενοι «να διεισδύσουν μέσα στον ξένο πολιτισμό και να τον αντιστοιχίσουν με το δικό τους, έτσι ώστε να διαλυθεί το συγκεχυμένο και το περίεργο, μέσα από μια διαπολιτισμική και πλουραλιστική οπτική γωνία» (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1997: 31). 11

12 3. Οι ιδιωτισμοί Ορισμός των ιδιωτισμών Ο ορισμός των ιδιωτισμών έχει απασχολήσει τους ερευνητές και ανατρέχοντας στη διεθνή και στην ελληνική βιβλιογραφία διαπιστώνουμε ότι υπάρχουν προβλήματα και αντιφάσεις τόσο στην ορολογία όσο και στον ορισμό και την ταξινόμηση τους 3. Η σύγχυση αυτή οφείλεται αφενός στον ιδιαίτερο χαρακτήρα των ιδιωτισμών της εκάστοτε γλώσσας που δεν επιτρέπει την ενοποίηση της ορολογίας και αφετέρου στο ότι πολλοί ερευνητές ανέπτυξαν τους δικούς τους όρους (Παριανού,1998: 96). Ο Τριανταφυλλίδης (1996: 198, 449) εισάγει τους όρους ιδιωτισμός ή ελληνισμός και επισημαίνει ότι «η λέξη ιδιωτισμός δεν πρέπει να μπερδεύεται με τη λέξη ιδιωματισμός. Οι ιδιωτισμοί είναι στοιχεία εκφραστικά και αναντικατάστατα, που πλουτίζουν την κοινή γλώσσα. Οι ιδιωματισμοί είναι στοιχεία διαλεκτικά, που συνηθίζονται σε διάφορα ιδιώματα, είναι όμως άγνωστα στην κοινή» 4. Σε σύγχρονα λεξικά όπως του Μπαμπινιώτη (2002) ο ιδιωτισμός ορίζεται ως εξής: «έκφραση της οποίας η σημασία δεν προκύπτει από τον συνδυασμό των σημασιών των λέξεων που την αποτελούν, π.χ. σιγά τα λάχανα!, μου πήρες τ αφτιά!, μου έκανες την καρδιά περιβόλι!». Στο Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής του Τριανταφυλλίδη 5 ο ιδιωτισμός ορίζεται ως «έκφραση με ιδιαίτερη σημασία ή σύνταξη που λέγεται σε μια γλώσσα, π.χ. μαλλιά κουβάρια, φωτιά και λάβρα, άρον άρον». Απαραίτητη προϋπόθεση για να γίνεται λόγος για ιδιωτισμό στην ελληνική γλώσσα (εφεξής ΚΝΕ) είναι, σύμφωνα με τις Αναστασιάδη-Συμεωνίδη και Ευθυμίου (2006: 15), να υπάρχουν δύο τουλάχιστον λέξεις με σημαίνον και σημαινόμενο. Οι ιδιωτισμοί συνιστούν δηλαδή πολυλεκτικές μονάδες της γλώσσας, όπως ακριβώς και οι συνάψεις, οι παροιμίες, οι κοινωνικές φόρμουλες (χαίρω πολύ, θα τα πούμε), τα δομικά προτασιακά πλαίσια (όχι μόνο αλλά και, όσο πιο.. τόσο πιο ), 3 Για παράδειγμα ο αγγλικός όρος idiom χρησιμοποιείται στη βιβλιογραφία άλλοτε ως ισότιμος και άλλοτε ως υποκατηγορία του όρου «φρασεολογισμός» (Μυτούλα, 2005: 74). 4 Η διάκριση του Τριανταφυλλίδη μεταξύ των όρων ιδιωτισμός και ιδιωματισμός αν και τηρήθηκε έως ένα βαθμό, δεν επικράτησε γενικά (Τομπαϊδης, 1998: 155). Ο συγκεκριμένος όρος λοιπόν αποδίδεται και ως εξής: ιδιωματισμός (Χαραλαμπάκης 1992, Ξυδόπουλος 2000), στερεότυπη (έκ)φραση (Φωτοπούλου 1988, 1993, Αναστασιάδη-Συμεωνίδη & Ευθυμίου 2006), ιδιωτισμική έκφραση (Μουστάκη, 1992), παγιωμένη φράση (Χιώτη, 2010). 5 Ημερομηνία πρόσβασης: 30 Ιουλίου

13 οι συνδετικές κειμενικές φράσεις (να πούμε, που πάει να πει), οι μεταγλωσσικές εκφράσεις (με άλλα λόγια, ας περάσουμε τώρα) κ.λπ. (Γούτσος, 2009: 77). Η διάκριση των ιδιωτισμών από τους υπόλοιπους λεξικούς συνδυασμούς γίνεται βάσει των εξής κριτηρίων: 1. το κριτήριο της καθιέρωσης, δηλαδή ο βαθμός εξοικείωσης των ομιλητών με μια φράση, 2. το κριτήριο της σταθεροποίησης, δηλαδή ο βαθμός παγίωσης ενός ιδιωτισμού και 3. τη μη συνθετικότητα, αν δηλαδή το νόημα μιας φράσης μπορεί να εξαχθεί από το νόημα των επιμέρους συστατικών στοιχείων ή όχι (Moon, 1997: 40-42). Ως προς την εξοικείωση, δηλαδή το ένστικτο των ομιλητών, η Θώμου (2006: 37) αναφέρει ότι αν ένας φυσικός ομιλητής παράγει την αρχή μιας παγιωμένης έκφρασης, ένας άλλος είναι σε θέση να τη συμπληρώνει χωρίς να υπάρχει σχεδόν καμία απόκλιση από αυτό που θα συμπλήρωνε ο πρώτος ομιλητής. O ιδιωτισμός αποτελεί λοιπόν έναν προκατασκευασμένο και τυποποιημένο λεξικό συνδυασμό που ανακαλείται αυτόματα (Whay, 2000: 465) και που η πορεία του «μέσα στη γλώσσα και στον πολιτισμό της τον έχει εδραιώσει στην μνήμη των χρηστών» (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1997: 28). Όσον αφορά το βαθμό παγίωσης ο Howarth (1998: 28) διαπιστώνει τα εξής: τα συστατικά των αδέσμευτων φράσεων χρησιμοποιούνται ελεύθερα και με την κυριολεκτική τους σημασία, στις δεσμευμένες/περιορισμένες συνάψεις ένα από τα στοιχεία χρησιμοποιείται με μια εξειδικευμένη ή μεταφορική σημασία, οι μεταφορικές στερεότυπες φράσεις εμφανίζουν τόσο μεταφορική όσο και κυριολεκτική σημασία και τέλος, οι παγιωμένες στερεότυπες φράσεις φέρουν μία και μοναδική σημασία, η οποία δεν αποτελεί συνάρτηση των σημαινομένων των τμημάτων της φράσης. Με βάση τα παραπάνω ο Ηowarth (ό.π.) παρουσιάζει μια διαβάθμιση της παγίωσης δίνοντας ως παράδειγμα το ρήμα blow: free restricted figurative pure idioms combinations collocations idioms lexical blow a trumpet blow a fuse blow your own blow the gaff composites (φυσάω μια τρομπέτα) (καίω την ασφάλεια) trumpet (περιαυτολογώ) (βγάζω στη φόρα) Πίνακας 1 13

14 Ο Mel čuk (1998: 30) κάνει αρχικά την διάκριση σε αδέσμευτες και δεσμευμένες φράσεις και στη συνέχεια κατηγοριοποιεί τις δεσμευμένες φράσεις σε: α. λεξιλογικές συνάψεις, όπως για παράδειγμα crack a joke (= λέω αστείο), β. ιδιωτισμούς, όπου η σημασία της φράση δεν αναλύεται στις επιμέρους σημασίες των στοιχείων που τις αποτελούν (π.χ. spill the beans = φανερώνω το μυστικό), και γ. τους οιωνεί-ιδιωτισμούς, όπου το σημαινόμενο αποτελεί συνάρτηση των σημαινομένων των συστατικών της φράσης, αλλά συχνά περιλαμβάνει και ένα τρίτο απρόβλεπτο σημαινόμενο (π.χ. bacon and eggs) 6. Καθώς στη βιβλιογραφία δεν υπάρχει ομοφωνία για τα είδη, τις κατηγορίες και το χαρακτηρισμό των πολυλεκτικών μονάδων (Γούτσος, 2009: 77), ένα σημείο που χρήζει ιδιαίτερης προσοχής είναι ο διαχωρισμός των ιδιωτισμών από τις λεξιλογικές συνάψεις 7 και τις παροιμίες 8 διότι υπάρχουν μεταξύ τους κοινά σημεία και δημιουργούνται προβλήματα κατά τη διάκρισή τους (Χιώτη, 2010: 32) Τα χαρακτηριστικά των ιδιωτισμών Στην ενότητα αυτή θα αναφερθούμε στα χαρακτηριστικά των ιδιωτισμών της ΚΝΕ, τα οποία αφορούν στη συντακτική και μορφολογική τους δομή, στην εσωτερική συνοχή και στη σημασία τους. Η ανάλυσή μας θα βασιστεί στη συλλογιστική των Μότσιου (1987), Συμεωνίδη (2000), Αναστασιάδη-Συμεωνίδη και Ευθυμίου (2006) και Χιώτη (2010). Τα χαρακτηριστικά λοιπόν των ιδιωτισμών είναι τα ακόλουθα: ως προς τη διάταξη των όρων οι ιδιωτισμοί έχουν μια σταθερή εσωτερική σύνταξη και σε γενικές γραμμές η σειρά εμφάνισης των επιμέρους όρων δεν μεταβάλλεται: *στα αβγά μου κάθομαι ως προς τις τροπικότητες, οι ιδιωτισμοί παρουσιάζονται υποχρεωτικά: - σε αποφαντικές προτάσεις: κάθομαι σ αναμμένα κάρβουνα - σε αρνητικές προτάσεις: καρφί δε μου καίγεται - σε ερωτηματικές προτάσεις: λείπει ο Μάρτης απ τη Σαρακοστή; 6 Η φράση αναφέρεται στο «πλήρες (αγγλικό) πρωινό» που περιλαμβάνει μπέικον, λουκάνικα, αβγά και συχνά συνοδεύεται από ποικιλία συμπληρωματικών πιάτων και κάποιο ρόφημα (καφέ ή τσάι) (http://en.wikipedia.org/wiki/full_breakfast, Ημερομηνία πρόσβασης: 20 Ιουλίου 2012). 7 Για τη διάκριση των λεξιλογικών συνάψεων από τους ιδιωτισμούς, βλ. Θώμου (2006). 8 Για τη διάκριση των παροιμιών από τους ιδιωτισμούς, βλ. Μυτούλα (2005). 14

15 - σε ορισμένη έγκλιση: πέσε, πίτα, να σε φάω ως προς τις γραμματικές κατηγορίες οι ιδιωτισμοί χαρακτηρίζονται από υποχρεωτική παρουσία: - ορισμένου αριθμού: είναι για τα πανηγύρια/ *είναι για το πανηγύρι - ορισμένου γένους: γίνομαι Τούρκος/ *γίνομαι Τουρκάλα - ορισμένου χρόνου: τα χρειάστηκα/ *θα τα χρειαστώ - ορισμένου προσώπου: όπου φύγει φύγει - ορισμένης φωνής: πάτησα την πεπονόφλουδα/ *πατήθηκε η πεπονόφλουδα στους ιδιωτισμούς δεν παρεμβάλλονται εύκολα επί μέρους προσδιορισμοί αν και μπορούν να δεχτούν προσδιορισμούς που αφορούν την έκφραση ως σύνολο: *κάθομαι στα κόκκινα αβγά μου καλά κάθομαι στα αβγά μου οι ιδιωτισμοί χαρακτηρίζονται από λεξικό μπλοκάρισμα και επομένως δεν είναι δυνατή η αντικατάσταση ενός συστατικού του εκάστοτε εκφωνήματος από κάποιο συνώνυμο, υπερώνυμο ή υπώνυμο: φωτιά και λάβρα φωτιά και κάψα* η παρουσία ή η απουσία του άρθρου στους ιδιωτισμούς είναι συχνά το μόνο στοιχείο που τους διαφοροποιεί από τις ελεύθερες ακολουθίες όσον αφορά τη μορφή: παίρνει πόδι (= φεύγει διωγμένος) παίρνει το πόδι του (από κάπου) δεν υπάρχει δυνατότητα παράλειψης λέξεων παρά μόνο για λόγους οικονομίας γνωστών φράσεων ή όταν τα συμφραζόμενα και οι περιστάσεις επικοινωνίας αποκαλύπτουν την αρχική έκφραση καθώς και όταν κάποιο εκφώνημα εννοείται εύκολα, όπως για παράδειγμα το ρήμα σε εκφράσεις όπως π.χ. πετσί και κόκκαλο (έγινε/ έμεινε), με το νι και με το σίγμα (τα είπε). 15

16 η παρουσία των αδύνατων τύπων της προσωπικής αντωνυμίας του γ προσώπου συχνά αποτελούν παγιωμένο συστατικό των ιδιωτισμών έχοντας όμως χάσει τις αντωνυμικές τους ιδιότητες και συνιστώντας απολίθωμα, π.χ. την περνάω κοτσάνι. Επίσης, σε κάποιες περιπτώσεις η αλλαγή στο πρόσωπο της αντωνυμίας δημιουργεί και διαφορετικούς ιδιωτισμούς, όπως για παράδειγμα: τα κοπανάει (= πίνει), την κοπανάει (=φεύγει). Εξαίρεση αποτελούν οι περιπτώσεις κατά τις οποίες το ουσιαστικό εννοείται, π.χ. τα χιλιάζει (ενν. τα χρόνια) καθώς και όταν ο ιδιωτισμός έχει δυο μορφές (τα χασε τα χασε τα μυαλά του) από τις οποίες η συντομευμένη θεωρείται κολοβωμένη 9 εκδοχή του ιδιωτισμού. δεν υπάρχει δυνατότητα συντακτικών μετασχηματισμών: - παθητικοποίηση: τινάζω τα πέταλα/ *τα πέταλα τινάχτηκαν - αντικατάσταση από αντωνυμία: δίνουν τα χέρια/ *τα δίνουν - εγκλιτικοποίηση: ρίχνει το γάντι/ *το γάντι, το ρίχνει - ανύψωση: πλήρωσα τα σπασμένα/ *είναι τα σπασμένα που πλήρωσα - αναφορικοποίηση: σφίγγω τα δόντια/ *τα δόντια που σφίγγω - ερώτηση: χρωστάει της Μιχαλούς/ *σε ποιόν χρωστάει; κάποιοι ιδιωτισμοί εμφανίζουν ιδιαίτερες συντακτικές δομές, όπως: - υποχρεωτικό συστατικό υποκοριστικό ή μεγεθυντικό: ζεστάθηκε το κοκκαλάκι μου - δευτερεύουσα πρόταση: δεν ξέρει που παν τα τέσσερα - παρομοιώσεις: σκυθρωπός σα να του σκότωσαν τη μάνα - λεξιλογικά ζευγάρια: μη βρέξει και μη στάξει ορισμένοι ιδιωτισμοί παρουσιάζουν ελλειπτικά συντακτικά χαρακτηριστικά ή παραβίαση των επιλεκτικών περιορισμών, π.χ.: το σκασα: το ρ. σκάζω είναι αμετάβατο τρώω άχυρα: το ρ. τρώω συντάσσεται με λέξεις που ανήκουν στην κατηγορία των βρώσιμων ειδών (π.χ. ψωμί, μακαρόνια) 9 Βλ. κεφ

17 ως προς το βαθμό συνθετικότητας, οι ιδιωτισμοί παρουσιάζουν μεικτή εικόνα: (κάποιον) τον τρώει το χώμα (συνθετική) σταυρώνω τα χέρια (συνθετική) τα βρίσκω σκούρα (συνθετική) τα βρίσκω αγγούρια (μη συνθετική) βάζω πόστα (μη συνθετική) μου τη δίνει (μη συνθετική) Οι ιδιωτισμοί είναι, σύμφωνα με τη Μότσιου (2007: 1028), ένα τμήμα της γλώσσας «με υψηλό δείκτη μορφικής σταθερότητας και σημασιακής ιδιωτισμικότητας», το οποίο όμως αντιστέκεται σε μια εξέταση βάσει μόνο των σημασιοσυντακτικών κανόνων που το διέπουν. Η ανάλυση των ιδιωτισμών προϋποθέτει συνδυασμό πολλών εργαλείων και οπτικών (Μότσιου, 2007: 1032) και γι αυτό το λόγο στη συνέχεια της εργασίας θα αναφερθούμε σε άλλες παραμέτρους, όπως η προέλευση των ιδιωτισμών, οι πολιτισμικές ιδιαιτερότητες και οι επικοινωνιακές τους λειτουργίες Οι πηγές άντλησης και το λεξιλόγιο H Chornobay (2005: 170) αναφέρει ότι μέσω της ιδιωτισμικότητας της γλώσσας απεικονίζονται περιγραφικά πληροφορίες που αφορούν στη γεωγραφική θέση, στην ιστορία και τις παραδόσεις, στον τρόπο ζωής και τα συστήματα αξιών των κοινωνιών που συνδέονται μέσω της ίδιας κουλτούρας. Λόγω της γεωγραφικής θέσης της Ελλάδας, παρατηρεί η Chornobay (2005: ό.π.), υπάρχει πλήθος εκφράσεων της ΚΝΕ με αναφορές στη θάλασσα, όπως για παράδειγμα: παλεύω με τη θάλασσα, έχω φάει τη θάλασσα με το κουτάλι, τα κάνω θάλασσα, έπεσαν έξω τα καράβια (κάποιου) κ.ά. Ένα μέρος των ιδιωτισμών έχει σχέση με ιστορικά, θρησκευτικά, πολιτικά και άλλα γεγονότα, τα οποία αποτυπώνονται στη γλώσσα και εντάσσονται στη συλλογική μνήμη μιας γλωσσικής κοινότητας, παρόλο που η προέλευση κάποιων εκφράσεων δεν είναι πλέον γνωστή, όπως π.χ. παριστάνω τον γκιουλέκα = παριστάνω το γενναίο (όνομα Αλβανού επαναστάτη, ο οποίος πολέμησε εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας) (Γαλαντόμος, 2008: 143). Οι κοινωνικές συμβάσεις και συμπεριφορές, οι χειρονομίες, τα ταμπού και γενικότερα ο χώρος της κοινωνικής διάδρασης (social interaction) αποτελεί σύμφωνα με την Piirainen (2007: 215) πηγή πολλών ιδιωτισμών. Για παράδειγμα ο ιδιωτισμός 17

18 βγάζω το καπέλο σε κάποιον προέρχεται από τη συνήθεια να βγάζουν οι άντρες το καπέλο τους κατά τον χαιρετισμό σε κάποιον συμπολίτη και, παρόλο που η συγκεκριμένη χειρονομία έχει εξαλειφθεί στη σύγχρονη κοινωνία, το εκφώνημα χρησιμοποιείται ακόμη διατηρώντας στη σημασία του το στοιχείο του σεβασμού απέναντι σε κάποιον (Μότσιου, 2007: 1029). Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει η Χιώτη (2010: 164) ορισμένοι ιδιωτισμοί είναι ο καθρέπτης του τρόπου ζωής των προηγούμενων γενιών και μεταφέρουν εικόνες από το παρελθόν σε σχέση με τα έθιμα, την αγροτική ζωή, τη γλώσσα των νοικοκυρών και μέσα από τέτοιου είδους εκφωνήματα επιβιώνουν αντικείμενα, όπως το ροδάνι ή το σφοντύλι (Σαραντάκος, 1997: 9), π.χ. η γλώσσα του πάει ροδάνι ή είδε τον ουρανό σφοντύλι. Ένα μέρος των ιδιωτισμών βασίζεται στους γνωστικούς μηχανισμούς της μεταφοράς και της μετωνυμίας (Γαλαντόμος, 2008: 137). Σύμφωνα με τον Σετάτο (1996: 351), ορισμένες εκφραστικές προτιμήσεις τυποποιούνται και καταλήγουν σε ιδιωτισμούς: μεταφορές: αγοράζω γουρούνι στο σακί, δίνω το πράσινο φως, σταυρώνω τα χέρια, πεταλώνει (και) τον ψύλλο, μένω στα κρύα του λουτρού μετωνυμίες: βάζω ένα χέρι, πουλώ ακριβά το τομάρι μου, βγάζω μόνος τα μάτια μου 10 Η Χιώτη (2010: 167) κάνει λόγο και για πιο πρόσφατους ιδιωτισμούς, όπως για παράδειγμα η φράση για αμερικανάκι με πέρασες; (= δεν είμαι αφελής), η οποία προέρχεται από τη δεκαετία του 50, όταν στο λιμάνι του Πειραιά οι αμερικανοί ναύτες έπεφταν εύκολα θύματα εκμετάλλευσης από επιτήδειους. Άλλα παραδείγματα πιο πρόσφατων ιδιωτισμών είναι θα γίνει της Κορέας, του έκανε τη ζωή ποδήλατο. Στους ιδιωτισμούς χρησιμοποιούνται κυρίως μέρη του ανθρώπινου σώματος, είδη ένδυσης, ανθρώπινες συμπεριφορές, ζώα, φυσικά φαινόμενα και γενικότερα τα ανθρωπολογικά και περιβαλλοντολογικά φαινόμενα που επηρεάζουν άμεσα τον άνθρωπο. Οι σημασιολογικές περιοχές από τις οποίες συχνά αντλούνται τα συστατικά των ιδιωτισμών είναι οι εξής (Συμεωνίδης, 2000: 54-55): 1. Μέλη/ όργανα του σώματος 2. Περιβάλλον 10 Τα παραδείγματα από το Αναστασιάδη-Συμεωνίδη και Ευθυμίου (2006: 51). 18

19 3. Κοινωνική ζωή: χρήματα/ εμπόριο/ όπλα 4. Βίος/ χρόνος: ζωή, θάνατος, μέρα, ώρα 5. Θρησκευτικές έννοιες: θεός, άγγελος, διάβολος 6. Ήθη, έθιμα, συναισθήματα: δίκαιος, λύπη, εχθρός, λύπη Ως προς τις λεξικές μονάδες που αποτελούν συστατικά των ιδιωτισμών της ΚΝΕ διαπιστώνουμε πολλές ιδιαιτερότητες, όπως π.χ. πλαστές λέξεις (τρώει κουτόχορτο/ είναι της Αγίας Καθίστρας), λέξεις χωρίς λεξική σημασία (γίνεται το μάλε βράσε), ξένες λέξεις (παίρνει ψηλά τον αμανέ), αριθμητικά (δεν ξέρει πού παν τα τέσσερα), κύρια ονόματα (Γιάννης κερνά και Γιάννης πίνει), εθνικά ονόματα (γίνεται τούρκος), καθώς και διαλεκτικούς, απαρχαιωμένους ή άλλους τύπους που συναντώνται στη ΚΝΕ μόνο σε συγκεκριμένες εκφράσεις, όπως για παράδειγμα χρωστά της Μιχαλούς, στα κουτουρού, δε βγάζω γρυ, κάνω κράτει (Davidou 1997: 183, Χιώτη 2010: 65). Επιπρόσθετα, συχνή είναι και η χρήση λέξεων που ανήκουν στο οικείο επίπεδο (την περνώ κοτσάνι) καθώς και λέξεων-ταμπού (είναι κώλος και βρακί) (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη & Ευθυμίου, 2006: 57) ενώ κάποιες άλλες, τέλος, προέρχονται από παρετυμολογία 11, όπως για παράδειγμα στη φράση ξέρει λίγα κολλυβογράμματα 12 (= το να ξέρει κανείς ίσα-ίσα να γράφει και να διαβάζει). Το λεξιλόγιο των ιδιωτισμών, καθώς είναι στενά συνυφασμένο με την κουλτούρα μιας γλωσσικής κοινότητας, είναι φορτισμένο πολιτισμικά 13 και γι αυτό υπάρχουν θεματικές, στις οποίες ενδέχεται να εμφανιστούν ζώνες σημασιολογικής (αλλά και πραγματολογικής) αδιαφάνειας για τον ξένο ομιλητή (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1997: 30): το σπίτι και τα κεφάλαια σχετικά με το τραπέζι, τις μαγειρικές συνήθειες, το νοικοκυριό, τα κατοικίδια ζώα οι κοινωνικές εκδηλώσεις γιορτές, τελετές, εθιμοτυπικοί κανόνες λαϊκές δοξασίες που προέρχονται από την προφορική παράδοση 11 Βλ. κεφ Το παράδειγμα από το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας του Μπαμπινιώτη (2002) σύμφωνα με το οποίο το αρχικό κολοβο-γράμματα (< κολοβός + γράμματα) αντικαταστάθηκε λόγω παρετυμολογίας από τη λέξη κόλλυβα: «Η παρετυμολογία οφείλεται στο γεγονός ότι τα κολοβά (δηλ. ατελή) γράμματα περιελάμβαναν στοιχειώδεις γνώσεις από σχολεία εκκλησιαστικού τύπου». 13 Ως πολιτισμική φόρτιση ενός εκφωνήματος νοούνται οι πρόσθετες αξίες με τις οποίες μια γλωσσική κοινότητα περιβάλλει τη σημασία του (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1997: 30). 19

20 οικονομικές συναλλαγές σε προσωπικό και εθνικό επίπεδο νοοτροπία και εθνική φιλοσοφία παιδική γλώσσα και ανατροφή των παιδιών Η Teliya (αναφέρεται στο Chornobay, 2005: 171) υπογραμμίζει ότι η μελέτη των ιδιωτισμών στο πλαίσιο του πολιτισμού είναι πολύ σημαντική για τους παρακάτω λόγους: α. η πλειοψηφία των ιδιωτισμών εμπεριέχουν κάποια πολιτισμική-εθνική ιδιαιτερότητα, β. η διακειμενική σύνδεση των ιδιωτισμών με τον ένα ή τον άλλο πολιτισμικό κώδικα διατηρείται στη συλλογική μνήμη των ομιλητών και γ. η αναπαραγωγή των ιδιωτισμών συμβάλλει στη μεταφορά από γενιά σε γενιά σημαντικών προσανατολισμών που αφορούν στον πολιτισμό και συνεπώς στην ανάπτυξη της πολιτισμικής συνείδησης του ατόμου και της γλωσσικής κοινότητας Η χρήση των ιδιωτισμών Οι ιδιωτισμοί έχουν αυξημένη εξάρτηση τόσο από το γλωσσικό όσο και από το εξωγλωσσικό περιβάλλον (Μότσιου, 1987: 250) και σύμφωνα με την Παριανού (1998: 113) η προϋπόθεση για τη σωστή χρήση τους είναι η γνώση του επιπέδου της γλώσσας (π.χ. καθομιλουμένης), της υφολογικής αξίας τους (π.χ. η διαφορά μεταξύ των εκφωνημάτων Θα το βουλώσεις επιτέλους και Ηρεμήστε σας παρακαλώ ) και των περιορισμών τους (π.χ. σε συγκεκριμένα είδη κειμένων, σε προφορικό επίπεδο). Ως προς τη χρήση τους, οι ιδιωτισμοί ανήκουν στο οικείο επίπεδο και διακρίνονται από έντονα τα χαρακτηριστικά του προφορικού λόγου (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη & Ευθυμίου, 2006: 54). Συχνά είναι τα πάθη φθόγγων, όπως η έκθλιψη, π.χ. έβαλα νερό στ αυλάκι, δεν ιδρώνει τ αφτί μου, η αφαίρεση, π.χ. τα κανα θάλασσα, το χαψα, και η αποκοπή, π.χ. βούλωσ το, παρ τον ένα (και) χτύπα τον άλλο. Επίσης, έχουμε ιδιαίτερα προσωδιακά φαινόμενα, π.χ. τονισμός, επιτονισμός, παύση, όπως στο παράδειγμα κάτι τρέχει στα γύφτικα με την ιδιωτισμική σημασία «πρόκειται για ασήμαντα πράγματα» ενώ το Κάτι ΤΡΕΧΕΙ στα γύφτικα! αποτελεί ελεύθερη ακολουθία λέξεων (Μότσιου, 1987: ). Ο προφορικός χαρακτήρας των ιδιωτισμών φαίνεται και από τη χρήση λεξικών μονάδων του οικείου επιπέδου, π.χ. χάφτει μύγες, την περνώ κοτσάνι, από τη χρήση λέξεων-ταμπού, π.χ. είναι κώλος και βρακί, φιλώ κατουρημένες ποδιές, 20

21 καθώς και συντακτικών φαινομένων όπως η προστακτική και το β πρόσωπο με τη γενικευτική αξία, π.χ. φα την, σήκω κάτσε, τρέχα γύρευε, ρώτα και τον μπάρμπα μου τον ψεύτη. Επίσης, κάποιοι ιδιωτισμοί έχουν τη μορφή ευθείας ερώτησης ή διαλόγου 14, όπως π.χ. την κολοκυθιά θα παίξουμε τώρα;, πετάει ο γάιδαρος; - πετάει (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη & Ευθυμίου, 2006: 56-58). Ακόμα, υπάρχουν ιδιωτισμοί που αποτελούν επιφωνηματικές φράσεις, π.χ. δεν έβγαλε κιχ!, βράσε ρύζι!, είναι από τ άγραφα!, σαν τα χιόνια!, αλλά και ευχές, π.χ. ζωή σε λόγου σου!, και στα δικά σου! (Σετάτος, 1993: ). Ιδιωτισμοί με έντονο τον προφορικό χαρακτήρα απαντούν συχνά στη γλώσσα των νέων και είναι δυνατό στη συνέχεια να εξαπλωθούν σε μεγαλύτερο τμήμα των ομιλητών: την ταρατσώνω, μου τη δίνει (στα νεύρα), τα παίρνω (στο κρανίο/ στην κράνα), έφαγα φλασιά, τρώω κόλλημα (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη & Ευθυμίου, 2006: 58). Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει ο Συμεωνίδης (2000: 70), οι ιδιωτισμοί δεν κατονομάζουν απλώς τα συναισθήματα, αλλά προσδίδουν σε κάθε κατονομασία και την συνυποδήλωση 15. Μπορούν για παράδειγμα να δηλώνουν αποδοκιμασία (κάνω κάποιον ρεζίλι/ ξεφτίλα), εκνευρισμό (κάνω κάποιον Τούρκο), βλακεία (δεν ξέρει που παν τα τέσσερα), εξάντληση των ορίων, ανάλωση των νεύρων (ο κόμπος έφτασε στο χτένι), αρρώστια (είμαι κρεβατωμένος, του θανατά), επίπληξη (ψέλνω τον εξάψαλμο). Μέσω των συνυποδηλώσεων καθρεφτίζεται η θέση του αποστολέα/ πομπού απέναντι στο κατονομαζόμενο καθώς και η σχέση μεταξύ πομπού και δέκτη. Για παράδειγμα μπορεί να εκφράζεται αστεϊσμός (κύλησε ο τέντζερης και βρήκε το καπάκι), ειρωνεία (είπε ο γάιδαρος τον πετεινό κεφάλα), συγκάλυψη (κλείνω τα μάτια), υποτίμηση (του στριψε η βίδα), ευμένεια (έχω κάποιον στα όπα όπα) (Συμεωνίδης, 2000: 35). H χρήση των ιδιωτισμών συνοδεύεται ορισμένες φορές και από συγκεκριμένες κινήσεις, χειρονομίες και εκφράσεις που, καθώς κωδικοποιούνται από κάθε γλωσσική κοινότητα με διαφορετικό τρόπο, αποτελούν φορείς πολιτισμικών στοιχείων (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1995: 7). Για παράδειγμα τα κινηματικά στοιχεία που συνοδεύουν την εκφώνηση του ιδιωτισμού κούνια 14 Ο Κυριακίδης θεωρεί τις διαλογικές μορφές παροιμίες, π.χ. Τι κάνεις Γιάννη; Κουκκιά σπέρνω (αναφέρεται ως υποσημείωση στο Χιώτη, 2010: 98). 15 Με τον όρο συνυποδήλωση ο Συμεωνίδης (2000: 35) αναφέρεται στα «σημασιολογικά στοιχεία που επικαλύπουν την κατονομαστική σημασία και εμπλουτίζουν σημασιολογικά τα φρασεολεξήματα ή φρασεολογισμούς ως μεμονωμένα λεξήματα». 21

22 που σε κούναγε είναι τα εξής: «κουνάμε πάνω-κάτω το κεφάλι και σφίγγουμε τα χείλια με περιφρόνηση» (Αντωνίου-Κρητικού, 2008: 22). Η παρουσία των ιδιωτισμών είναι ιδιαίτερα συχνή στο δημοσιογραφικό λόγο και στις διαφημίσεις ενώ ο τομέας που εντοπίζονται κυρίως είναι οι τίτλοι των εφημερίδων όπου χρησιμοποιούνται κυρίως με αποπαγίωση 16 (Χιώτη, 2010: 127), π.χ. «Των ναρκωτικών το κάγκελο» 17. Συχνά επίσης υπογραμμίζονται με τη χρήση ειδικών τυπογραφικών συμβόλων, όπως για παράδειγμα τα εισαγωγικά ή τα αποσιωπητικά (Γαβρηιλίδου, 2002: 208). Συνοπτικά, μπορούμε να πούμε ότι στους ιδιωτισμούς απαντά η γλώσσα της καθημερινής επικοινωνίας (μυρίζω ψητό, παίρνουν τα μυαλά μου αέρα), η πρόχειρη, ατημέλητη γλώσσα (μου βγήκε ο πάτος, του βγαλε το λάδι), η γλώσσα του δρόμου (είναι για ξέρασμα, έχεσε η φοράδα στ αλώνι!) (Συμεωνίδης, 2000: 37). Διακρίνονται δηλαδή οι ιδιωτισμοί από έναν λαϊκό-καθομιλούμενο χαρακτήρα και γι αυτό το λόγο η χρήση τους περιορίζεται σε συγκεκριμένες περιστάσεις επικοινωνίας (Fleischer, 1982: 8). Ο Γαλαντόμος (2008: 142) σημειώνει ότι οι ιδιωτισμοί δεν απαντούν σε πιο επίσημα και προσεγμένα επίπεδα λόγου όπου χρησιμοποιούνται κυρίως λεξικές συνάψεις, όπως για παράδειγμα καταβάλλω προσπάθειες, έχω την αίσθηση, θέτω όρους Οι τροποποιήσεις των ιδιωτισμών Οι ποικιλίες Με τον όρο ποικιλία (variation) η Moon (1996: 247) αναφέρεται στην περίπτωση ύπαρξης δύο ή περισσοτέρων εναλλακτικών τύπων για τον ίδιο ιδιωτισμό που χρησιμοποιούνται ευρέως. Πρόκειται δηλαδή για εναλλακτικούς τύπους ιδιωτισμών που θεωρούνται όμως σημασιολογικά και πραγματολογικά ισοδύναμοι. Οι ποικιλίες των ιδιωτισμών περιλαμβάνουν τις παραλλαγές και τους κολοβωμένους ιδιωτισμούς. Όσον αφορά στις παραλλαγές ενδεικτικά είναι τα παρακάτω παραδείγματα: η γλώσσα πάει ροδάνι/ ψαλίδι, σηκώνω μπαϊράκι/ κεφάλι/ παντιέρα, βάζω/ ρίχνω/ φοράω/ αφήνω φέσι, το/ τα φορτώνω στον κόκορα 18. Η Χιώτη (2010: 105) επισημαίνει ότι η ποικιλία στις παραλλαγές εντοπίζεται συνήθως: α. στο ρήμα, 16 Βλ. κεφ Το παράδειγμα από το Κουρδής (2005: 7). 18 Τα παραδείγματα προέρχονται από το corpus της παρούσας εργασίας. 22

23 π.χ. μου μυρίζει/ βρωμά/ ξινίζει, β. στο ουσιαστικό, π.χ. δεν το χωρεί η κεφάλα/ καζάνα/ κούτρα του, και γ. τα ελεύθερα στοιχεία, π.χ. Ο Γιάννης/ ο Πέτρος είδε τον ουρανό σφοντύλι. Ο Σετάτος (1994: 80) σημειώνει ότι η ποικιλία είναι δυνατό να εμφανίζεται με προσθήκες (π.χ. οι υπηρέτριες είναι όλο λούσο + και εξαδέλφους), με αλλαγή στη σειρά των όρων (π.χ. το λέει ο λόγος, ο λόγος το λέει) και με συνδυασμό ουδέτερων στοιχείων (κοιμάται ήσυχα του καλού καιρού). Τη δεύτερη περίπτωση της ποικιλίας αποτελούν οι κολοβωμένοι ιδιωτισμοί, οι οποίοι στην ολοκληρωμένη τους μορφή έχουν διμερή ρυθμό. Η αφαίρεση δηλαδή τμήματος του ιδιωτισμού δε γίνεται τυχαία όπως π.χ. άρτζι μπούρτζι (κι ο λουλάς), λέει άρες μάρες (κουκουνάρες), (έφαγε) παρά μίαν τεσσαράκοντα, γίνεται (το) ανάστα (ο Κύριος) (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη & Ευθυμίου, 2006: 72). Σύμφωνα με τη Χιώτη (2010: 106) υπάρχει υποκειμενικότητα σχετικά με το τι θεωρείται η «κανονική» ιδιωτισμική έκφραση και σε ορισμένες περιπτώσεις διαφωνία για το αν πρέπει να γίνεται λόγος για ποικιλία ή για διαφορετικές περιπτώσεις ιδιωτισμών Η ανάπλαση H (δημιουργική) ανάπλαση ή μη συμβατική πολυτυπία ή αποπαγίωση των ιδιωτισμών 19 ορίζεται ως η διαδικασία που επιτρέπει τροποποιήσεις στον παραδειγματικό και συνταγματικό άξονα των παγιωμένων εκφράσεων και που ακυρώνει τόσο τη μορφοσυντακτική σταθερότητα των συγκεκριμένων εκφράσεων όσο και τη συμβολική σχέση που υπήρχε μεταξύ των συστατικών τους (Γαβριηλίδου, 2002: 208). Κύρια χαρακτηριστικά της γλωσσικής αυτής κατασκευής είναι, όπως διαπιστώνει ο Κουρδής (2005: 3), η μερική παραποίηση των ιδιωτισμών, η ανασύσταση των τμημάτων τους και ο εφήμερος χαρακτήρας τους. Οι ιδιωτισμοί χρησιμοποιούνται κυρίως αμετάβλητοι και αναπλάθονται, σύμφωνα με τον Σετάτο (1996: 340), για ειρωνεία, αστεϊσμό, ποικίλους υπαινιγμούς κ.λπ. Στόχος δηλαδή της τροποποίησης είναι το γλωσσικό παιχνίδι (Συμεωνίδης, 19 Η Συμεωνίδου-Χριστίδου (1998: ) χρησιμοποιεί τον όρο πολιτισμικά παραποιημένα εκφωνήματα ή λεκτικά πολιτισμικά παλίμψηστα για να χαρακτηρίσει το αποτέλεσμα της διαδικασίας της αποπαγίωσης. Τα διαχωρίζει μάλιστα στις εξής κατηγορίες ανάλογα με τους τύπους πολιτισμού που εμπλέκονται σ αυτά: 1. εκφωνήματα που πηγάζουν από την πολιτισμική εμπειρική γνώση, 2. εκφωνήματα που προέρχονται από τη θεσμοθετημένη πολιτιστική γνώση και 3. εκφωνήματα που συνδυάζουν την πρώτη και δεύτερη κατηγορία. 23

24 2000: 81). Οι λειτουργίες που επιτελεί η δημιουργική αυτή χρήση της γλώσσας είναι ποικίλες, όπως κάλυψη εκφραστικών αναγκών (π.χ. της καθημερινής επικοινωνίας και της στιγμής) υποβολή (επιλογή ορισμένου επιπέδου γλώσσας με τις φορτίσεις του), πρωτοτυπία (π.χ. προσωπικό ύφος) (Σετάτος, 2002: ). Παρόλο που οι περιορισμοί των ιδιωτισμών αναιρούνται με την αποπαγίωση, διατηρούνται αρκετά ίχνη του εκφωνήματος ώστε να είναι αναγνωρίσιμος ο αρχικός ιδιωτισμός. Ο φυσικός ομιλητής είναι σε θέση να ανακαλέσει στη μνήμη του την αρχική έκφραση και να την αναγνωρίσει μέσα σε μια καινούργια πρόταση, μπορεί δηλαδή να συλλάβει τις επιμέρους διεργασίες 20 που καθιστούν το τελικό εκφώνημα για τον φυσικό ομιλητή «απόλυτα προσλήψιμο και μάλιστα αναβαθμισμένο μέσα από την παιγνιώδη χρήση της γλώσσας» (Συμεωνίδου- Χριστίδου, 1997: 29). Η αποπαγίωση παρατηρείται στη διαφήμιση και τα δημοσιογραφικά κείμενα και, σύμφωνα με την Χατζηδάκη (2004: 1), πρόκειται για ένα φαινόμενο «συχνό και συστηματικό τόσο ως προς τα δομικά του χαρακτηριστικά, όσο και ως προς τις λειτουργίες του». Η Χατζηδάκη (2004) εξετάζοντας το φαινόμενο της πολυτυπίας των ιδιωτισμών 21 με βάση ένα corpus δημοσιογραφικών κειμένων κάνει τη διάκριση σε: (α) είδη δομικών μεταβολών της συμβατικής πολυτυπίας 22 και (β) είδη δομικών μεταβολών της μη συμβατικής πολυτυπίας. Ως προς τα είδη των δομικών μεταβολών της μη συμβατικής πολυτυπίας κάνει την εξής κατηγοριοποίηση: Αντικατάσταση: νέα στοιχεία αντικαθιστούν ένα ή περισσότερα λεξικά συστατικά του ιδιωτισμού Ένθεση: μέσα στα συμβατικά όρια του ιδιωτισμού προστίθενται νέα λεξικά στοιχεία Επέκταση: νέα λεξικά στοιχεία προσαρτώνται πέραν των συμβατικών ορίων 20 Για την επεξεργασία από το δέκτη των αποπαγιωμένων ιδιωτισμών βλ. Omazić (2008: 73). 21 Η μελέτη αφορά σε διττούς (ή τρισκελείς) τύπους. Με τον όρο διττοί τύποι η Χατζηδάκη (2004: 1) αναφέρεται σε ιδιωτισμούς των οποίων η βασική δομή αντιστοιχεί στο σχήμα Α σ Β, όπου Α και Β είναι παρατακτικά συνδεδεμένα μονολεκτικά ή πολυλεκτικά στοιχεία, ενώ σ είναι κάποιο συνδετικό στοιχείο, π.χ. ζωή και κότα. 22 Τα είδη δομικών μεταβολών της συμβατικής πολυτυπίας είναι, σύμφωνα με την Χατζηδάκη (2004: 11), τα εξής: εναλλαγή συνδεδεμένων όρων, εναλλαγή συνδετικού, παρουσία/ απουσία συνδετικού, αριθμός παρατασσόμενων όρων, αντιμετάθεση όρων, ένθεση, επέκταση, αριθμός, γένος, τονισμός, υποκορισμός, ύφος, καθαρεύουσα/δημοτική. 24

25 Αποκοπή: τμήμα του ιδιωτισμού αφαιρείται χωρίς να αντικατασταθεί Διακοπή: τα λεξικά συστατικά του ιδιωτισμού διαχωρίζονται και τοποθετούνται σε διαφορετικά σημεία του κειμένου Κλίση: χρησιμοποιείται μη συμβατική κλιτική μορφολογία Παραγωγή: χρησιμοποιούνται μη συμβατικά παράγωγα των λεξικών συστατικών του ιδιωτισμού Συμφυρμός: δυο διαφορετικοί ιδιωτισμοί συγχωνεύονται Μορφοσυντακτικός εκσυγχρονισμός: νεοελληνικοί μορφοσυντακτικοί κανόνες χρησιμοποιούνται σε αρχαΐζοντες ιδιωτισμούς Κειμενική/ καταστασιακή μετατόπιση: ο ιδιωτισμός χρησιμοποιείται σε κειμενικό τύπο ή καταστασιακό περιβάλλον διαφορετικό από αυτό στο οποίο χρησιμοποιείται συμβατικά Ολική ανάπλαση: συνδυάζονται δυο ή και περισσότεροι τύποι δομικής μεταβολής Τέλος, συχνόχρηστα είναι και τα σημασιολογικά λογοπαίγνια, διαδικασία κατά την οποία αξιοποιείται το χαρακτηριστικό της αμφισημίας των ιδιωτισμών. Χρησιμοποιείται δηλαδή αντί της μεταφορικής η κυριολεκτική τους σημασία, προκαλώντας προς στιγμήν τον αιφνιδιασμό του αναγνώστη/ακροατή, πριν τα συμφραζόμενα τον οδηγήσουν προς τη μια ή την άλλη ερμηνεία (Τσάκωνα, 2004: ) Η παρετυμολογία Παράλληλα με τη συνειδητή αποπαγίωση, η μεταβολή ενός ιδιωτισμού είναι δυνατό να επέλθει και λόγω της παρετυμολογίας. Πρόκειται για αλλαγή στη μορφή του ιδιωτισμού, η οποία οφείλεται σε μια ασυνείδητη ψυχογλωσσική διαδικασία κατά την οποία συνδέεται ένα άγνωστο στοιχείο του λεξιλογίου με ένα γνωστό. Στόχος είναι ο εκφωνητής «να προσδώσει διαφάνεια και ομαλότητα σε κάτι που γλωσσικά είναι αδιαφανές, σύνθετο και άγνωστο» (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη & Ευθυμίου, 2006: 78). Για παράδειγμα στον ιδιωτισμό βρόμα και δυσωδία που χρησιμοποιείται για να δηλώσει μεγάλη ηθική κατάπτωση και διαφθορά, το ουσιαστικό βρώμα (=τροφή) που είναι αδιαφανές, αντικαταστάθηκε από το ομόηχο βρόμα (=δυσάρεστη οσμή) (Μπαμπινιώτης, 2002: 388). 25

26 4. Η διδασκαλία των ιδιωτισμών της ελληνικής ως ξένης γλώσσας Κατά τη διδασκαλία της ελληνικής ως δεύτερης/ ξένης γλώσσας, οι διδασκόμενοι, σύμφωνα με τον Μήτση (2004: 139), θα πρέπει να γνωρίζουν ένα μέρος των ιδιωτισμών της ΚΝΕ ώστε να είναι σε θέση να επικοινωνούν αποτελεσματικά. Στη συνέχεια θα αναφερθούμε στους λόγους για τους οποίους κρίνεται σημαντική η διδασκαλία των ιδιωτισμών καθώς και στο επίπεδο γλωσσομάθειας, το οποίο θεωρείται κατάλληλο για την εκμάθησή τους. Επίσης, θα εξετάσουμε τις δυσκολίες που ενδέχεται να αντιμετωπίσουν οι διδασκόμενοι κατά τη διαδικασία κατάκτησης των ιδιωτισμών. Ως προς τους λόγους για τους οποίους η διδασκαλία των ιδιωτισμών είναι απαραίτητη θα πρέπει αρχικά να αναφερθεί ότι πρόκειται για λεκτικά μέσα με ιδιαίτερα υψηλή συχνότητα χρήσης τόσο στον καθημερινό προφορικό λόγο (Μήτσης, 2004: ό.π.) όσο και στον λόγο των ΜΜΕ (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1997: 31). Ειδικότερα, ο δημοσιογραφικός/ διαφημιστικός λόγος χρησιμοποιεί ιδιωτισμούς για να προσελκύσει το ενδιαφέρον του κοινού, οι οποίοι όμως είναι κατανοητοί μόνο από τους φυσικούς ομιλητές 23 (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1997: 27). Επιπρόσθετα, αναπόσπαστο μέρος της σημασιολογικής δομής των ιδιωτισμών αποτελούν τα συνυποδηλωτικά τους στοιχεία 24 και γι αυτό σε ορισμένες περιπτώσεις αποτελούν το μόνο κατάλληλο μέσο για την περιγραφή μιας κατάστασης, όπως για παράδειγμα στις εκφράσεις είπε ο γάιδαρος τον πετεινό κεφάλα (ειρωνεία), κύλησε ο τέντζερης και βρήκε το καπάκι (αστεϊσμός) (Συμεωνίδης, 2000: 35-36). Ο Burger (1998: 182) αναφέρει ότι για τον διδασκόμενο μιας ξένης γλώσσας η χρήση των ιδιωτισμών δεν είναι ακίνδυνη, ακόμα και σε περίπτωση που γνωρίζει καλά τη σημασία τους. Θα πρέπει λοιπόν οι μαθητές να γνωρίζουν τους περιορισμούς και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των ιδιωτισμών ώστε να είναι σε θέση να τους κωδικοποιούν και να τους αποκωδικοποιούν αποτελεσματικά (Αναστασιάδη- Συμεωνίδη & Ευθυμίου, 2006: 90). Επιπλέον, είναι σημαντικό να διδάσκονται οι μαθητές τις πραγματολογικές παραμέτρους που διέπουν τους ιδιωτισμούς, ώστε να είναι σε θέση να τους χρησιμοποιούν σωστά. Διαγλωσσικά μάλιστα, 23 Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Συμεωνίδου-Χριστίδου (1995: 9) σχετικά με τον αποκλεισμό των ξένων ομιλητών από γλωσσικές κατασκευές των ΜΜΕ: «Δεν είναι τυχαίο ότι η Grunig [ ] επισημαίνει πως οι ξένοι εργαζόμενοι στη Γαλλία αποκλείονται de facto από το κρυφό νόημα των διαφημιστικών slogan, προσθέτοντας ότι οι διαφημιστές δε θα τους έχουν ακόμη συμπεριλάβει στο σοβαρό καταναλωτικό κοινό». 24 Βλ. Κεφ

27 ακόμη και σε ιδιωτισμούς με την ίδια γλωσσική μορφή και σημασία, διαπιστώνονται ορισμένες φορές σημαντικές διαφορές ως προς τις επικοινωνιακές λειτουργίες, τις συνθήκες επικοινωνίας, το ύφος κ.α. (Μότσιου, 2007: 1032). Η Μότσιου (2007: 1030) επισημαίνει ότι σε πολλές περιπτώσεις «στη βάση του ιδιωτισμού βρίσκεται μια ιδιαίτερη πολιτισμική φόρμουλα». Η συνειδητή εκμάθησή τους λοιπόν ως σύνολα που προϋποθέτουν την εμπειρία της κοινωνικοπολιτισμικής ζωής της χώρας στην οποία μιλιέται η γλώσσα είναι απαραίτητη εφόσον αποτελούν «δείκτες μιας πολιτισμικής θέασης του κόσμου που μια δεδομένη γλώσσα λεκτικοποιεί με το δικό της ξεχωριστό τρόπο» (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 2009: 72). Ως προς το επίπεδο της γλωσσομάθειας και κατ επέκταση του λεξιλογίου, στο οποίο κρίνεται σκόπιμο να διδαχθούν οι ιδιωτισμικές φράσεις, διαπιστώνουμε ότι στη βιβλιογραφία προκρίνεται το επίπεδο αυτάρκειας 25. Η κατάλληλη χρήση και ερμηνεία των ιδιωτισμών σχετίζεται σύμφωνα με τη Μoon (1997: 58) με την κατάκτηση ενός προχωρημένου επιπέδου, καθώς προϋποθέτει την εξοικείωση με διαστάσεις, όπως οι κοινωνικο-πολιτισμικές γνώσεις και οι συνυποδηλώσεις, οι οποίες δεν συμπεριλαμβάνονται στο βασικό επίπεδο (Γούτσος, 2006: 46). Σε ένα προχωρημένο επίπεδο γλωσσομάθειας ο στόχος είναι «η επίτευξη της φυσικότητας που χαρακτηρίζει τον ομιλητή της πρώτης γλώσσας και του ιδιωματικού χαρακτήρα που χαρακτηρίζει την παραγωγή του» και συνεπώς θα πρέπει να δοθεί βαρύτητα στις λεκτικές φράσεις, μέρος των οποίων αποτελούν και οι ιδιωτισμοί (Γούτσος, 2006: 48). Ως προς τις δυσκολίες που παρουσιάζουν οι ιδιωτισμοί κατά την εκμάθησή τους, προβλήματα ενδέχεται να παρουσιαστούν α. λόγω αναντιστοιχίας (είτε δομικής είτε σημασιολογικής) των ιδιωτισμών στη γλώσσα-πηγή και τη γλώσσα στόχο, β. λόγω της πολυσημίας, και τέλος γ. λόγω ορισμένων «κοινών πολιτισμικών 25 Ο Γούτσος (2006: 26), αντιστοιχίζοντας τα επίπεδα γλωσσομάθειας του ΚΕΠΑ με τη διάκριση της Μπακάκου-Ορφανού (2003 και 2005) για τα επίπεδα του λεξιλογίου της ελληνικής ως ξένης γλώσσας, προτείνει το ακόλουθο μοντέλο: ΕΠΙΠΕΔΑ ΓΛΩΣΣΟΜΑΘΕΙΑΣ (ΚΕΠ) ΕΠΙΠΕΔΑ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟΥ Επίπεδο 1: Εισαγωγικό Επίπεδο 2: Βασικό Επίπεδο 3: Επίπεδο επάρκειας Επίπεδο 4: Προχωρημένο επίπεδο Επίπεδο 5: Επίπεδο αυτάρκειας Εισαγωγικός χρήστης Βασικός χρήστης Ανεξάρτητος χρήστης Ικανός χρήστης Καλός χρήστης Αρχάριο Βασικό Επάρκειας Ακαδημαϊκό Απαιτητικό Πίνακας 2: Επίπεδα λεξιλογίου ανά επίπεδο γλωσσομάθειας (Γούτσος, 2006: 26) 27

28 υποδηλώσεων» που περιβάλλουν τους ιδιωτισμούς της εκάστοτε γλώσσας (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1998: 56). Αρχικά, δυσκολίες ενδέχεται να προκαλέσουν τόσο ορισμένοι ιδιωτισμοί της ΚΝΕ που έχουν σημασιολογική αλλά όχι δομική αντιστοιχία 26 στη μητρική γλώσσα του διδασκόμενου όσο και οι ιδιωτισμοί που έχουν μορφοσυντακτική αναλογία, αλλά δεν είναι ισοδύναμοι σημασιολογικά (Παριανού, 1998: ). Οι ιδιωτισμοί μάλιστα που εμπίμπτουν στη δεύτερη περίπτωση ονομάζονται στη βιβλιογραφία phreaseological false friends (Μότσιου, 2007: 1039). Για παράδειγμα η ελληνική φράση (κι εγώ στο γάμο σου θα) κουβαλάω νερό με το κόσκινο έχει μορφοσυντακτική αντιστοιχία σε άλλες γλώσσες 27, αλλά όχι με τη σημασία που έχει στην ελληνική γλώσσα όπου λέγεται «πειρακτικά σε κάποιον που μας έκανε/ θα μας κάνει μια εκδούλευση» 28. Το φαινόμενο της πολυσημίας ενδέχεται επίσης να δημιουργήσει επιπρόσθετες δυσκολίες στους μαθητές, καθώς σύμφωνα με τη Συμεωνίδου- Χριστίδου (1998: 61) δεν είναι εύκολο για τον διδασκόμενο να ελέγξει τις μεταφορικές σημασίες των λέξεων που βρίσκονται στη βάση των ιδιωτισμικών εκφράσεων. Σύμφωνα με τη Φιλιππάκη-Warburton (1992: 272) οι ιδιωτισμοί έχουν μια κυριολεκτική ερμηνεία και μια ιδιωματική ή μεταφορική ερμηνεία, όπως για παράδειγμα η φράση καλά κρασιά. Η συγκεκριμένη φράση μπορεί να ερμηνευθεί είτε κυριολεκτικά για κρασιά που είναι καλά είτε ως έκφραση που δείχνει ότι ο ομιλητής δεν έχει εμπιστοσύνη πως θα γίνει αυτό που του υποσχέθηκαν ή ότι κάτι έγινε αργότερα από όσο έπρεπε. Επίσης, δυσχέρειες στους διδασκόμενους ενδέχεται να προκαλέσουν οι ιδιωτισμοί με περισσότερες από μια ιδιωτισμικές σημασίες, όπως η φράση το πήρε πάνω του που ανάλογα με τα συμφραζόμενα σημαίνει είτε «ανέλαβε τις ευθύνες» είτε «επαίρεται» (Χιώτη, 2010: 56). 26 Η Soler (2004: ) εξετάζοντας αντιπαραθετικά ιδιωτισμούς της ΚΝΕ και της ισπανικής γλώσσας δίνει τα παρακάτω παραδείγματα: Όταν ξεγελάμε κάποιον κατά την πώληση ενός προιόντος λέμε ότι του πούλησα φύκια για μεταξωτές κορδέλες. Η αντίστοιχη σημασιολογικά φράση στα ισπανικά είναι dar gato por liebre (=δίνω γάτο για κουνέλι). Ένα ακόμη παράδειγμα είναι η φράση λέω τα σύκα σύκα και τη σκάφη σκάφη που αντιστοιχεί στο al pan pan y al vino vino (= το ψωμί ψωμί και το κρασί κρασί). 27 Για παράδειγμα στα Αγγλικά (to carry water in a sieve) και στα Γερμανικά (Wasser in einem Sieb tragen) οι αντίστοιχες φράσεις έχουν τη σημασία «προσπαθώ να επιτύχω ένα σκοπό χρησιμοποιώντας εντελώς ακατάλληλα εργαλεία, το οποίο αναπόφευκτα οδηγεί σε αποτυχία» (Piirainen, 2011: 121). 28 Ημερομηνία πρόσβασης: 20 Ιουλίου

29 Τέλος, οι ιδιωτισμοί που κατά κύριο λόγο δυσχεραίνουν τους διδασκόμενους την ελληνική ως ξένη γλώσσα είναι όσοι δεν έχουν αντιστοιχία στη μητρική γλώσσα των μαθητών (Παριανού, 1998: 117). Στη βάση ορισμένων ιδιωτισμών υπάρχουν λέξεις με ιδιαίτερη αξία 29 και επομένως «προϋποθέτουν την εμπειρία της κοινωνικοπολιτισμικής ζωής μόνο στη χώρα που μιλιέται η γλώσσα» (Κατσιμαλή, 2007: 118). Οι ξένοι ομιλητές δεν είναι σε θέση να αποκωδικοποιήσουν πολιτισμικά φορτισμένα εκφωνήματα, καθώς «η μερική άποψη από την οποία κάθε γλώσσα θεωρεί τον κόσμο υπάγεται στους δικούς της νόμους, στις δικές της χρήσεις και στα διακριτικά χαρακτηριστικά σημασίας που εκείνη διάλεξε να προβάλλει» (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1997: 27-28). Όπως προκύπτει και από τα παραπάνω, η διδασκαλία των ιδιωτισμών στο πλαίσιο της εκμάθησης της ελληνικής ως ξένης γλώσσας είναι απαραίτητη, αλλά χρήζει και ιδιαίτερης προσοχής. Το ζητούμενο της εκμάθησης είναι να φτάσουν οι διδασκόμενοι στο επίπεδο να διακρίνουν «ένα πλήθος και εύρος λεξιλογικών εννοιών και σχέσεων» (Γούτσος, 2006: 17). Απώτερος στόχος είναι η αλληλεπίδραση και η αλληλοκατανόηση με τους φυσικούς ομιλητές που μπορεί να επιτευχθεί μέσω μιας διαπολιτισμικής προσέγγισης της γλώσσας (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1997: 31). Στη συνέχεια λοιπόν της εργασίας θα αναφερθούμε αρχικά στους στόχους της διαπολιτισμικής προσέγγισης και στη συνέχεια στις στρατηγικές εκμάθησης των ιδιωτισμών Η διαπολιτισμική προσέγγιση Η Συμεωνίδου-Χριστίδου (1996: 326) αναφέρει χαρακτηριστικά ότι σε έναν πολυπολιτισμικό/ πολυγλωσσικό κόσμο, η διαπολιτισμική εξοικείωση με το ξένο στοιχείο πρέπει να αποτελεί στόχο των προγραμμάτων διδασκαλίας των ξένων γλωσσών 30. Όσον αφορά τη διαπολιτισμική προσέγγιση στο πλαίσιο της διδακτικής των γλωσσών οι στόχοι είναι οι εξής (Byram, Gribkova & Starkey, 2002: 6): Να αναπτύξουν οι μαθητές μιας ξένης γλώσσας τόσο διαπολιτισμικές όσο και γλωσσικές ικανότητες. 29 Σύμφωνα με τη Συμεωνίδου-Χριστίδου (1998: 80-81) «κάθε γλωσσική κοινότητα προσδίδει στα σημεία κάποιες αξίες που συνυπάρχουν σε λανθάνουσα κατάσταση σε όλους σχεδόν τους ομιλητές και που δεν αντιστοιχούν στα αληθινά δεδομένα, δηλαδή στη σημασία του λόγου». 30 Ο Hohmann θεωρεί ότι η πολυπολιτισμικότητα εκφράζει την υπάρχουσα κατάσταση, δηλαδή «το τι είναι», ενώ ο όρος διαπολιτισμικότητα «το τι θα πρεπε να είναι» (αναφέρεται στο Παπαχρήστος, 2010: 28). 29

30 Να τους προετοιμάσει ώστε να είναι σε θέση να αλληλεπιδρούν με ανθρώπους που έχουν διαφορετική κουλτούρα. Nα συμβάλει στο να αντιλαμβάνονται και να αποδέχονται τους ανθρώπους με διαφορετικό πολιτισμικό υπόβαθρο ως άτομα με τις δικές τους ξεχωριστές αντιλήψεις, αξίες και συμπεριφορές. Nα συνειδητοποιήσουν οι μαθητές ότι η διάδραση αυτή είναι μία πολύτιμη εμπειρία. Η συγκεκριμένη προσέγγιση αφορά σε δεξιότητες για την ανάπτυξη των οποίων απαραίτητη προϋπόθεση είναι να έχει εκτεθεί κάποιος προηγουμένως στην εκμάθηση των γλωσσών/ πολιτισμών (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 2009: 71) Στρατηγικές εκμάθησης των ιδιωτισμών Στην ενότητα αυτή θα αναφερθούμε σε ορισμένες από τις στρατηγικές που χρησιμοποιούνται για την εκμάθηση του λεξιλογίου καθώς, όπως επισημαίνει ο Nation (2001: 335), για τη διδασκαλία των ιδιωτισμών θα πρέπει να υιοθετηθούν οι στρατηγικές που ισχύουν γενικά για την κατάκτηση του λεξιλογίου. Οι στρατηγικές, για τις οποίες γίνεται λόγος στη συνέχεια αφορούν στην αναγνώριση/ επισήμανση των ιδιωτισμών, στην ερμηνεία τους 31, την κατάκτησή τους και τέλος, την επαναεισαγωγή τους στο λόγο Στρατηγικές αναγνώρισης Αρχικά οι συγγενείς ιδιωτισμοί μπορoύν να αξιοποιηθούν για τη διδασκαλία νέων εκφράσεων και να διδαχθούν με βάση τις ομοιότητες και διαφορές της μητρικής με τη γλώσσα-στόχο 32 (Irujo, 1986: ). Για παράδειγμα ο διδάσκων θα μπορούσε να καταρτίσει έναν κατάλογο ιδιωτισμών της Γ1 και Γ2 που έχουν κοινά στοιχεία ώστε οι μαθητές να αποκτήσουν «μια πρώτη επαφή με το καινούργιο το οποίο θα τους είναι ταυτόχρονα εντελώς οικείο» (Τσακνάκη, 2004: 233). Επίσης ο διδάσκων μπορεί να δώσει στους μαθητές αυθεντικά κείμενα (από εφημερίδες, περιοδικά, διαφημιστικά φυλλάδια, βιβλία κ.ά.) που να περιέχουν 31 Πολλές από τις δραστηριότητες που προτείνονται στο πλαίσιο των στρατηγικών εκμάθησης των ιδιωτισμών μπορούν να αξιοποιηθούν και με διδακτικό υλικό που θα περιλαμβάνει τροποποιημένους ιδιωτισμούς (Τσακνάκη, 2004: 239). 32 Σε ορισμένες περιπτώσεις η ομοιότητα των ιδιωτισμών στη Γ1 κι Γ2 οφείλεται στο γεγονός ότι προέρχονται από τη μια γλώσσα ή από την ίδια πηγή (Γούτσος, 2006: 54). 30

31 ιδιωτισμούς τους οποίους οι μαθητές θα κληθούν να εντοπίσουν. Η παρουσίαση των ιδιωτισμών μπορεί ακόμα να γίνει σε ακουστικό, οπτικο-ακουστικό ή πολυμεσικό περιβάλλον (Τσακνάκη, ό.π). Ο Μήτσης (2004: 142) αναφέρει σχετικά ότι η αυθεντικότητα του λόγου καθιστά την εκμάθηση των ιδιωτισμών πιο φυσιολογική και συνεπώς αποτελεσματική. Τονίζει επίσης ο Μήτσης (ό.π.) ότι οι εν λόγω φράσεις πρέπει να διδάσκονται πάντα μέσα σε συμφραζόμενα και, όπου αυτό είναι εφικτό, να περιγράφονται και οι αντίστοιχες περιστάσεις επικοινωνίας. Oρισμένες βασικές ιδιότητες των ιδιωτισμών, όπως για παράδειγμα η ύπαρξη ιδιαίτερων συντακτικών δομών και η μη συνθετότητα, είναι στοιχεία που μπορούν να βοηθήσουν το μαθητή να αντιληφθεί ότι πρόκειται για ιδιωτισμική χρήση της γλώσσας. Επίσης, η ύπαρξη ενός κλειδιού 33 στις ιδιωτισμικές φράσεις συμβάλουν στην αναγνώρισή τους από το μαθητή (Τσακνάκη, 2004: 232) Στρατηγικές ερμηνείας Μετά τον εντοπισμό της ιδιωτισμικής φράσης οι διδασκόμενοι επιχειρούν να κατανοήσουν τη σημασία της. Οι διαφανείς ιδιωτισμοί ή οι ιδιωτισμοί που έχουν αντιστοιχία στη Γ1 ερμηνεύονται εύκολα 34. Αντίθετα όταν η σημασία των ιδιωτισμών είναι αδιαφανής και ο μαθητής δεν γνωρίζει ήδη το νόημά τους μόνο το συγκείμενο μπορεί να συμβάλει στην κατανόηση τους 35. Δραστηριότητες που προτείνονται για το στάδιο αυτό είναι οι ασκήσεις πολλαπλών επιλογών κατά τις οποίες ο μαθητής καλείται να επιλέξει είτε την περίσταση στην οποία χρησιμοποιείται ένας ιδιωτισμός είτε την τυπική ερμηνεία του (Τσακνάκη, 2004: ) Στρατηγικές κατάκτησης Για την κατάκτηση του λεξιλογίου προτείνονται οι ακόλουθες στρατηγικές: η δημιουργία καταλόγων, η απομνημόνευση μέσω επαναλήψεων, η εικονιστική 33 Για παράδειγμα σε ιδιωτισμούς με τη δομή Ρ(ήμα)Ο(νοματική)Φ(ράση)+ΠΡ(οθετική)Φ η λέξη-κλειδί ενδέχεται να εμφανιστεί στην πρώτη ή τη δεύτερη θέση μετά το ρήμα (Γαλαντόμος, 2008: 147). 34 Σύμφωνα με τη Θώμου (2006: 176) «τα μεταφραστικά ισοδύναμα δε δημιουργούν πρόβλημα στην κατανόηση και την παραγωγή και δεν υπάρχει λόγος να γίνουν αντικείμενο συστηματικής διδασκαλίας». 35 Για την ελληνική γλώσσα σχετική είναι η έρευνα του Liontas (2001), ο οποίος εξέτασε τις παραμέτρους που ενδέχεται να επηρεάσουν την κατανόηση ιδιωτισμών, όπως αλλάζω χρώμα, ανοίγει η γη να με καταπιεί, του ανοίγω την καρδιά μου, πιάνω πουλιά στον αέρα. Ο Liontas διαπιστώνει ότι για την επιτυχή αποκωδικοποίηση των ιδιωτισμών σημαντικό ρόλο διαδραματίζει η ύπαρξη των κατάλληλων συμφραζομένων και το πλούσιο περικείμενο. 31

32 αναπαράσταση, η αξιοποίηση της ετυμολογίας και η θεματική προσέγγιση. Ως προς τη δημιουργία καταλόγων η Τσακνάκη (2004: 235) αναφέρει ότι η κάθε φράση θα πρέπει να συνοδεύεται από τη μετάφραση ή/ και τον ορισμό της, καθώς και από παραδείγματα της χρήσης της σε συγκείμενο. Σε ότι αφορά την απομνημόνευση ο Nation (2001: 343) προτείνει οι μαθητές να αποστηθίζουν τις φράσεις με τη χρήση καρτών, όπου στη μία πλευρά θα αναγράφεται ο ιδιωτισμός και στην άλλη η ερμηνεία της. Προτείνεται επίσης ο μαθητής να εκφωνεί δυνατά το λεξιλόγιο κατά την απομνημόνευση ενώ οι επαναλήψεις θα πρέπει σταδιακά να έχουν μεγαλύτερη απόσταση η μία από την άλλη. Επιπρόσθετα, η σειρά των καρτών θα πρέπει να αλλάζει τακτικά ώστε να αποφεύγεται η μηχανική απομνημόνευση. Η σύγκριση του κυριολεκτικού νοήματος των ιδιωτισμών με το μεταφορικό συμβάλλει στο να κατανοήσουν οι μαθητές το παράλογο του κυριολεκτικού νοήματος και ταυτόχρονα να δημιουργηθεί μια σύνδεση μεταξύ της κυριολεκτικής και της ιδιωτισμικής σημασίας. Παραδείγματα τέτοιων στρατηγικών είναι η αντιστοίχιση εικόνων που δείχνουν την κυριολεκτική και την ιδιωτισμική σημασία μιας έκφρασης, ή η δημιουργία διασκεδαστικών ιστοριών ή διαλόγων (όπου π.χ. η κυριολεκτική χρήση του ιδιωτισμού είναι αφορμή να δημιουργηθεί κάποια παρεξήγηση ή μια χιουμοριστική κατάσταση) (Irujo, 1986: ). Όσον αφορά στη γνωστοποίηση στους διδασκόμενους της προέλευσης ή της κυριολεκτικής χρήσης των ιδιωτισμών 36, «στόχο αποτελεί η προσέγγιση της γνώσης που ξεκλειδώνει και αιτιολογεί (σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό) έναν φαινομενικά αυθαίρετο και παράλογο σχηματισμό (π.χ. μας έπρηξε)» (Μότσιου, 2007: 1028). Σύμφωνα με τoν Boers (2001: 40-41) οι μαθητές είναι πιθανότερο να ανακαλέσουν τις ιδιωτισμικές εκφράσεις όταν αποκτούν γνώσεις που σχετίζονται με την κυριολεκτική τους χρήση. Προτείνεται μάλιστα οι ίδιοι οι μαθητές να εκφράζουν αρχικά υποθέσεις σχετικά με την προέλευση της φράσης και στη συνέχεια ο διδάσκων να επιβεβαιώνει, να συμπληρώνει ή να διορθώνει τις υποθέσεις αυτές (Boers, Eyckmans & Stengers, 2007: 56). Παράλληλα, η γνώση της ετυμολογίας μπορεί να δώσει ερμηνεία σε ορισμένες ιδιαιτερότητες ενός ιδιωτισμού, όπως για παράδειγμα οι περιορισμοί στη χρήση του (Dobrovol skij & Piirainen, 2005: 83). Τέλος, οι ιδιωτισμοί προσφέρονται και για θεματική προσέγγιση. 36 Οι ιστορικές γνώσεις που σχετίζονται με τη γλώσσα δε συμβάλλουν πάντως σε όλες τις περιπτώσεις στην ερμηνεία και στις χρήσεις της γλώσσας (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1998: 62). 32

33 Κατά τη διάρκεια της επεξεργασίας μιας θεματικής ενότητας ή μιας σημασίας θα μπορούσαν να δίνονται και οι αντίστοιχοι ιδιωτισμοί. Στο θεματικό κύκλο «επαγγέλματα-εργασία» για παράδειγμα θα μπορούσαν να διδαχθούν και ιδιωτισμοί όπως: βγάζω το ψωμί μου, το παλεύω, πέφτω με τα μούτρα στη δουλειά, πιάνω την καλή, βάζω το νερό στ αυλάκι, δεν σηκώνω κεφάλι, δουλεύω σκυλίσια κ.λπ. ή με βάση τη σημασία του ρήματος «φεύγω» θα μπορούσαν να διδαχθούν ιδιωτισμοί όπως: άδειασέ μου τη γωνιά, τσακίσου, δίνε του, πάρε δρόμο, στρίβε, χάσου από τα μάτια μου, σπάσε, κοπάνα την, βάλτο στα πόδια, γίνε καπνός (Μήτσης, 2004: 140) Στρατηγικές παραγωγής/ επαναεισαγωγής Οι στρατηγικές παραγωγής αφορούν στην ικανότητα του διδασκόμενου να μεταβαίνει από την πρόσληψη στην παραγωγική χρήση του λεξιλογίου (Θώμου, 2006: 177). Για την επίτευξη του συγκριμένου στόχου η Τσακνάκη (2004: ) προτείνει μια σειρά από δραστηριότητες που εμπίπτουν στη συγκεκριμένη κατηγορία, όπως οι ακόλουθες: τη συμπλήρωση κενού με την κατάλληλη λέξη σε έναν ιδιωτισμό (ενσωματωμένου ή όχι σε κείμενο), την εύρεση ενός λανθασμένου στοιχείου ενός ιδιωτισμού, την επανασύνθεση των τμημάτων ενός ιδιωτισμού, την επιλογή ενός συστατικού στοιχείου που λείπει με τη μέθοδο των πολλαπλών επιλογών, την επεξήγηση ενός ιδιωτισμού με προσωπικό λόγο, η συλλογή ιδιωτισμών με βάση κριτήρια που θα θέσουν οι μαθητές (π.χ. δομικά ή λεξιλογικά), την αντικατάσταση του τίτλου ενός κειμένου ή άρθρου από έναν ιδιωτισμό. 33

34 5. Ερευνητικό μέρος Σκοπός της έρευνας και το corpus της εργασίας μας Σκοπός της παρούσας έρευνας είναι η διδασκαλία των ιδιωτισμών μέσω της αξιοποίησης του δημοσιογραφικού κειμένου κατά την εκμάθηση/ διδασκαλία της ελληνικής ως ξένης γλώσσας. Εστιάζουμε στον ειδησεογραφικό τίτλο διότι για να εξεταστεί η χρήση συστατικών του ειδησεογραφικού λόγου είναι απαραίτητη η επιλογή συγκεκριμένου είδους, «προκειμένου να δειχθεί πως η γλώσσα ως στρατηγική εξυπηρετεί τους επικοινωνιακούς στόχους στα πλαίσια μιας γλωσσικήςπολιτισμικής κοινότητας» (Πολίτης, 2001a: 80). Η έρευνα έχει ως αφετηρία την υπόθεση ότι το τμήμα των ιδιωτισμών που περιβάλλεται από ιδιαίτερες πολιτισμικές αξίες μπορεί να αξιοποιηθεί επωφελώς κατά την εκμάθηση/ διδασκαλία της ελληνικής ως ξένης/ δεύτερης γλώσσας ώστε οι διδασκόμενοι να αναπτύξουν δεξιότητες που θα τους επιτρέψουν «να διεισδύσουν μέσα στον ξένο πολιτισμό και να τον αντιστοιχίσουν με το δικό τους» (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1995: 26). Η έρευνά μας στηρίχτηκε σ' ένα εκτεταμένο corpus ειδησεογραφικών τίτλων, το οποίο συγκροτήθηκε από το αρχειακό υλικό 37 των εφημερίδων το Βήμα, το Έθνος, η Καθημερινή και τα Νέα που είναι πανελλαδικής εμβέλειας και μεγάλης κυκλοφορίας, καθώς και από το αρχειακό υλικό της Ελευθεροτυπίας 38. Οι ειδήσεις αφορούν κατά κύριο λόγο τις ακόλουθες θεματικές ενότητες (όπως αυτές ορίζονται από τις εφημερίδες): «πολιτική», «κοινωνία», «κόσμος», «οικονομία», «τέχνη», «αθλητισμός». Το τελικό corpus της εργασίας αποτελείται από 48 συνολικά τίτλους (19 από τα Νέα, 13 από την Ελευθεροτυπία, 10 από το Βήμα, 3 από την Καθημερινή και 3 από το Έθνος). Ως προς τη μέθοδο εργασίας μας, η συλλογή του υλικού έγινε εμπειρικά με τη μέθοδο της παρατήρησης 39, καθώς και με τη μέθοδο της αυτόματης αναζήτησης λέξεων και φράσεων που παρέχουν οι συγκεκριμένες εφημερίδες στο διαδίκτυο. Σε μια πρώτη φάση επιχειρήθηκε να εντοπιστούν όσες φράσεις πληρούσαν 37 Το υλικό αυτό είναι προσβάσιμο μέσω των αντίστοιχων ιστοσελίδων των εφημερίδων. 38 Η κυκλοφορία της συγκεκριμένης εφημερίδας έχει διακοπεί και γι αυτό χρησιμοποιήθηκε σε πολλές περιπτώσεις συμπληρωματικά: αφού πρώτα εντοπιζόταν ένας ιδιωτισμός στις υπόλοιπες εφημερίδες, έπειτα γινόταν έλεγχος και στο αρχειακό υλικό της Ελευθεροτυπίας. Έτσι ανάμεσα στους τίτλους «Τι γυρεύει η αλεπού στην πόλη;» (Νέα, 31/01/2005) και «Τι γυρεύει η αμερικανική αλεπού στο ενεργειακό παζάρι της γειτονιάς μας» (Ελευθεροτυπία, 19/06/2011) επιλέχθηκε ο δεύτερος, καθώς εξυπηρετούσε καλύτερα τις ανάγκες της παρούσας εργασίας και ειδικότερα το σχεδιασμό των δραστηριοτήτων (βλ. Κεφ ). 39 Η παρατήρηση δεν ήταν συστηματική, καθώς ο χαρακτήρας της έρευνας είναι ποιοτικός. 34

35 τα κριτήρια που ορίστηκαν στο θεωρητικό μέρος της παρούσας εργασίας (Κεφ ), ενώ παράλληλα ελέγχονταν μέσω των λεξικών Λεξικό κοινής νεοελληνικής 40 (εφεξής ΛΚΝ) και Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας του Μπαμπινιώτη (2002) (εφεξής λεξικό Μπαμπινιώτη) για να επαληθεύσουμε ότι όντως επρόκειτο για ιδιωτισμικές φράσεις. Στη συνέχεια, με βάση τη βιβλιογραφία αλλά και την προσωπική μας γλωσσική διαίσθηση, αποκλείσαμε από το corpus ιδιωτισμούς που βασίζονται στους γνωστικούς μηχανισμούς της μεταφοράς (π.χ. «Μην τα βάφετε μαύρα για το γάμο», Νέα 20/10/2004) και της μετωνυμίας 41 (π.χ. «ο Ντένις παίρνει πόδι», Νέα 09/08/2011). Επίσης, δεν συμπεριλήφθηκαν στο corpus ιδιωτισμοί που σχετίζονται μεν με τον πολιτισμό απαντούν όμως σε πολλές γλώσσες λόγω της σύγκλισης είτε του σύγχρονου είτε του παλαιότερου πολιτισμού. Για παράδειγμα ο ιδιωτισμός δίνω το πράσινο φως («Πράσινο φως τoυ Eurogroup στο δάνειο για την Ισπανία», Νέα 20/07/2012) που σχετίζεται με την οδική κυκλοφορία απαντά τόσο σε ευρωπαϊκές όσο και σε άλλες γλώσσες, όπως τα κινέζικα (Piirainen, 2007: ). Ένα ακόμη παράδειγμα είναι ο ιδιωτισμός τραβάω τα μαλλιά μου («Τραβούν τα μαλλιά τους οι ελεγκτές», Νέα 12/05/2011) που έχει τις ρίζες του σε νεκρικό έθιμο της αρχαιότητας (Κατσαρού, 2004: 163), αλλά όπως διαπιστώθηκε συναντάται και σε άλλες γλωσσικές/ πολιτισμικές κοινότητες (π.χ. στα αγγλικά, tear one s hair out). Τέλος, έγινε η ταξινόμηση του υλικού σε οκτώ κατηγορίες. Η ταξινόμηση των ιδιωτισμών συμβάλλει τόσο στη γλωσσολογική τους μελέτη όσο και στη διδασκαλία τους καθώς η ομαδοποίησή τους διευκολύνει τη μάθηση και την απομνημόνευση (Χιώτη, 2010: 191). Οι κατηγορίες στις οποίες ταξινομήθηκε το υλικό του corpus διαμορφώθηκαν σύμφωνα με λεξιλογικά (κατηγορίες 1 έως 7) και λειτουργικά κριτήρια (κατηγορία 8): 1. Τα αριθμητικά ως υποχρεωτικά συστατικά 2. Τα κύρια ονόματα ως υποχρεωτικά συστατικά 3. Τα φυτά ως υποχρεωτικά συστατικά 4. Τα αντικείμενα του υλικού πολιτισμού ως υποχρεωτικά συστατικά 5. Τα ζώα ως υποχρεωτικά συστατικά 6. Τα μέρη του σώματος ως υποχρεωτικά συστατικά 7. Ηχομιμητικές λέξεις ως υποχρεωτικά συστατικά 40 Ημερομηνία πρόσβασης: 30 Ιουλίου Βλέπε Κεφ

36 8. Ιδιωτισμοί με ρήματα ως υποχρεωτικά συστατικά Η παρουσίαση που ακολουθεί περιλαμβάνει το γενικό εισαγωγικό πλαίσιο κάθε (λεξιλογικής) κατηγορίας και την ανάλυση των ιδιωτισμών που ανήκουν σε κάθε μία από τις παραπάνω κατηγορίες. Για κάθε ιδιωτισμό παρατίθεται ο ειδησεογραφικός τίτλος όπως εντοπίστηκε στις εφημερίδες. Το περικείμενο (π.χ. οι εικόνες) διατηρήθηκε μόνο στις περιπτώσεις που με κάποιο τρόπο σχετίζεται με την ιδιωτισμική φράση. Ακολουθεί η περίληψη του άρθρου που εξυπηρετεί στο να διαπιστώσουμε εάν η φράση χρησιμοποιείται με την ιδιωτισμική της σημασία ή εάν πρόκειται για κάποιου είδους λογοπαίγνιο. Στη συνέχεια εξετάζονται τα σημασιολογικά και πολιτισμικά στοιχεία των ιδιωτισμών. Για την εξέταση του υλικού χρησιμοποιήθηκαν τα γενικά λεξικά ΛΚΝ και Μπαμπινιώτη, το Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας Ιστορία των λέξεων του Μπαμπινιώτη (2010) (εφεξής Ετυμολογικό Λεξικό), διάφορα εξειδικευμένα λεξικά φράσεων, καθώς και άλλες πηγές (ιστορικές, λαογραφικές, κ.ά.). Επίσης, ενδεικτικά και κατά περίπτωση σχολιάζονται ορισμένοι τίτλοι ως προς τον τρόπο εισαγωγής των ιδιωτισμών, τη σχέση τους με το συγκείμενο και τα εξωγλωσσικά στοιχεία που τους συνθέτουν. 36

37 5. 2. Ταξινόμηση και ανάλυση των ιδιωτισμών Τα αριθμητικά ως υποχρεωτικά συστατικά Ορισμένοι από τους αριθμούς κατέχουν ξεχωριστή θέση και έχουν ιδιαίτερους συμβολισμούς στη συνείδηση της εκάστοτε γλωσσικής κοινότητας. Για παράδειγμα ο αριθμός εννέα είχε σε παλαιότερες εποχές ιδιαίτερη σημασία για τους λαούς της Βόρειας Ευρώπης, καθώς είχε συνδεθεί με δοξασίες και αντιλήψεις (π.χ. θεωρούσαν ότι υπήρχαν εννέα κόσμοι). Αυτές οι αντιλήψεις έχουν εντυπωθεί και διατηρούνται μέσα από φράσεις σε διάφορες γλώσσες, όπως π.χ. στην αγγλική όπου απαντούν ιδιωτισμοί με τον συγκεκριμένο αριθμό ως υποχρεωτικό συστατικό (π.χ. to be on cloud nine 42, a stitch on time saves nine 43, a nine days wonder 44 ) (Dobrovol skij & Piirainen, 2006: 34-35). Όσον αφορά την ΚΝΕ οι αριθμοί που απαντούν σε ιδιωτισμικές φράσεις είναι οι παρακάτω (Δημητριού, 1995: ): 1. ένας, μία, ένα: ένας αλλά λέων, από μια τρίχα κρέμεται, ένα κι ένα κάνουν δυο 2. δύο: βάζω σε κάποιον τα δυο πόδια σ ένα παπούτσι 3. τρεις, τρία: τρεις κι ο κούκος, τρία πουλάκια κάθονται 4. τέσσερα: δεν ξέρει πού παν τα τέσσερα, να σε πάνε (οι) τέσσερις 5. πέντε: μου πάει πέντε πέντε, (στο) παρά πέντε, έμεινε στους πέντε δρόμους 6. έξι: τρεις το λάδι, τρεις το ξίδι κι έξι το λαδόξιδο 9. εννιά: εννιά έχει ο μήνας 11. έντεκα: βρήκε το μήνα που θρέφει τους έντεκα 14. δεκατέσσερα: τα μάτια σου δεκατέσσερα, τον πέρασε γενεές δεκατέσσερις 40. σαράντα: περνάω από σαράντα κύματα 100. εκατό: παρά μία εκατό 400. τετρακόσια: τα χει τετρακόσια χίλια: τον πάει με χίλια, γίνεται χίλια κομμάτια Στους ιδιωτισμούς απαντούν και αριθμητικά επίθετα, όπως για παράδειγμα το μισός (τα μισά της χιλιάδας πεντακόσια, με μισή καρδιά, βλέπω/ κοιτάζω με μισό μάτι), το πρώτος (από πρώτο χέρι, πρώτα ο Θεός) και το έβδομος (είναι/ πετάει στον έβδομο ουρανό) (Χιώτη, 2010: 195). 42 Η ερμηνεία της φράσης είναι είμαι πολύ χαρούμενος (<κυριολ. είμαι στο σύννεφο εννέα>). 43 Η ερμηνεία είναι εάν διορθώσεις ένα μικρό πρόβλημα έγκαιρα, δεν θα έχεις μεγαλύτερα προβλήματα αργότερα (<κυριολ. μια βελονιά/ ένα ράμμα εγκαίρως, σώζει εννιά). 44 Η ερμηνεία είναι κάποιος ή κάτι που προκαλεί ενδιαφέρον ή ενθουσιασμό για σύντομο χρονικό διάστημα αλλά σύντομα ξεχνιέται (<κυριολ. εννέα ημερών θαύμα>). 37

38 (1). Γινόμαστε με κάποιον από δυο χωριά χωριάτες Τίτλος εφημερίδας (Ελευθεροτυπία, 25/10/2009): Περίληψη άρθρου: ΗΠΑ, Ε.Ε. και αναπτυσσόμενος κόσμος διαφωνούν για τον τρόπο αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Σύμφωνα με το ΛΚΝ (λήμμα χωριό) η φράση γινόμαστε με κάποιον από δυο χωριά (χωριάτες) έχει τη σημασία «δημιουργείται εχθρότητα μεταξύ μας». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) στη φράση (γίναμε από δυο χωριά (χωριάτες)) δίνεται η ερμηνεία «ήλθαμε σε διάσταση, καβγαδίσαμε και διακόψαμε τις επαφές μας». Ο ιδιωτισμός έχει τις ρίζες του σε παλαιότερες εποχές, όταν οι διαμάχες και οι συγκρούσεις ανάμεσα σε γειτονικά χωριά ήταν συχνές και πολύ έντονες. Οι αφορμές για να δημιουργηθούν εντάσεις ήταν ποικίλες, όπως π.χ. τα όρια των κοινοτήτων, τα βοσκοτόπια, η χάραξη των δρόμων κ.ά. Αντίθετα οι κάτοικοι του ίδιου χωριού υποχρεωτικά συμβιβάζονταν μεταξύ τους (Δημητρίου, 1995: 438). 38

39 (2). Τρία πουλάκια κάθονταν Τίτλος εφημερίδας (Νέα, 02/07/2004): Περίληψη άρθρου: Οι μαθητές απέτυχαν στο μάθημα της έκθεσης στις πανελλαδικές εξετάσεις, διότι 1. το θέμα ήταν εκτός ύλης, 2. η διατύπωση του οδηγούσε στην κοινοτοπία, 3. αφορούσε ένα πρόβλημα (τα αδέσποτα ζώα στις μεγαλουπόλεις) που δεν ανταποκρινόταν στα βιώματα όλων των μαθητών. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα τρεις -εις ία) αναφέρεται ότι η φράση τρία πουλάκια κάθονται λέγεται «για κάποιον που αδιαφορεί για ό,τι συμβαίνει γύρω του». Η ίδια φράση (τρία πουλάκια κάθονταν ) δίνεται στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) με τις εξής δύο σημασίες: 1. «για πρόσωπο που αδιαφορεί για τις νουθεσίες που του δίνονται» και 2. «για πρόσωπο που αναφέρεται σε πράγματα άσχετα με το θέμα». Ο ιδιωτισμός πηγάζει από τα δημοτικά τραγούδια, τα οποία είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με τον ελληνικό πολιτισμό 45, και πιο συγκεκριμένα από τα κλέφτικα. Στα τραγούδια αυτά τα πουλάκια μιλάνε μεταξύ τους σχολιάζοντας τα κατορθώματα και τις περιπέτειες των κλεφτών (Τριανταφυλλίδης, 1965: 66). Ο Νατσούλης (1983: 228) συσχετίζει την ειρωνική χρήση της φράσης με το ότι τα «τρία πουλάκια» των δημοτικών τραγουδιών κοιτούσαν σε διαφορετική κατεύθυνση το καθένα: «Τρία πουλάκια κάθονταν στου Διάκου το ταμπούρι το να κοιτάει τη Λειβαδιά και τ άλλο το Ζητούνι το τρίτο το καλύτερο μοιρολογάει και λέει». 45 Αποτελούν το προϊόν μιας παράδοσης που εξελίχθηκε μέσα από προφορικές διαδικασίες και δεν έλειπαν από καμία περίσταση της ζωής του λαού: κλέφτικα, της αγάπης, στο νανούρισμα, στο γάμο, στην καθημερινή δουλειά, στον ξενιτεμό και στον θάνατο. Τα χαρακτηριστικά τους γνωρίσματα είναι ο δημοτικός λόγος, ο στίχος και η μουσική (Λουκάτος, 1978: ). 39

40 Σχολιασμός τίτλου: Στον συγκεκριμένο τίτλο η φράση χρησιμοποιείται μεν με την ιδιωτισμική της σημασία, αλλά ένα τμήμα της σχετίζεται με το άρθρο. Ειδικότερα, ο αριθμός τρία συνδέεται με τον τρόπο που ο συντάκτης παραθέτει τα επιχειρήματά του, η αρίθμηση των οποίων ξεχωρίζει από το υπόλοιπο κείμενο ως προς το μέγεθος της γραμματοσειράς. 40

41 (3). Τον πέρασε γενεές δεκατέσσερις Τίτλος εφημερίδας (Νέα, 16/03/2011): Περίληψη άρθρου: Το άρθρο αναφέρεται στις απόψεις του τραγουδοποιού Μ. Ρ. σχετικά με τα κυκλώματα των δισκογραφικών εταιριών. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα γενεά) η φράση τον πέρασε γενεές δεκατέσσερις ερμηνεύεται ως «τον έβρισε πάρα πολύ». Σύμφωνα με το λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) η φράση έχει τη σημασία «λέω πολλά πράγματα εις βάρος κάποιου με επιθετικό τρόπο». Ο ιδιωτισμός προέρχεται από το Ευαγγέλιο του Ματθαίου (1,1-17): «Βίβλος γενέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ υἱοῦ Δαβίδ πᾶσαι οὖν αἱ γενεαὶ ἀπὸ Ἀβραὰμ ἕως Δαβὶδ γενεαὶ δεκατέσσαρες, καὶ ἀπὸ μετοικεσίας Βαβυλῶνος ἕως τοῦ Χριστοῦ γενεαὶ δεκατέσσαρες». Πρόκειται για μία περικοπή, η οποία είναι γεμάτη με εβραϊκά ονόματα και γενεαλογίες που προηγήθηκαν από τη γέννηση του Χριστού και γι αυτό είναι πολύ κουραστική κατά την ανάγνωση/ ακρόαση (Μιχαλόπουλος & Κιουρτσή-Μιχαλοπούλου, 2004: 89). Η ορθόδοξη λατρεία (η Αγία Γραφή, οι ιερές Ακολουθίες κ.λπ.) αποτελεί έναν χώρο από τον οποίο ο λαός δανείστηκε πολλές λέξεις και φράσεις που λειτουργούν, σύμφωνα με τον Σκαρτσή (1998: 51), άλογα στον λαϊκό λόγο. Η είσοδος τους τόσο στον προφορικό όσο και στον γραπτό λόγο ανάγεται στην ελληνορθόδοξη παράδοση και στην έντονη θρησκευτική ζωή των Ελλήνων (Μιχαλόπουλος & Κιουρτσή-Μιχαλοπούλου, 2004: 17). Ορισμένες από τις φράσεις που σχετίζονται με τη θρησκευτική ζωή και έχουν αποκτήσει ιδιωτισμική σημασία είναι (σχεδόν) αυτούσιες από τα βιβλικά κείμενα, π.χ. σπέρνει ζιζάνια 46, που βόσκεις; 47, άλλες είναι 46 Από το Ευαγγέλιο του Ματθαίου (13,26): «ἐν δὲ τῷ καθεύδειν τοὺς ἀνθρώπους ἦλθεν αὐτοῦ ὁ ἐχθρὸς καὶ ἐπέσπειρεν ζιζάνια ἀναμέσον τοῦ σίτου καὶ ἀπῆλθεν» (Μιχαλόπουλος & Κιουρτσή- Μιχαλοπούλου, 2004: 288). 41

42 παραποιημένες, π.χ. βρόμα και δυσωδία 48, ανακατεμένος ο ερχόμενος 49, ενώ άλλες τέλος είναι πλασμένες από τους πιστούς, π.χ. κοντός ψαλμός αλληλούια, μου έψαλλε τον εξάψαλμο/ αναβαλλόμενο, σιγά τον πολυέλαιο, φωνή λαού οργή Θεού, αλλάζω τροπάριο κ.ά. 47 Δάνεια φράση από μια διήγηση του βιβλίου της Γένεσης. Ενώ ο Ιωσήφ ψάχνει τα αδέρφια του συναντά κάποιον που τον ρωτάει τι ψάχνει. Εκείνος απαντά: «τοὺς ἀδελφούς μου ζητῶ ἀνάγγειλόν μοι, ποῦ βόσκουσιν;» (Μιχαλόπουλος & Κιουρτσή-Μιχαλοπούλου, 2004: 267). 48 Φράση από ένα τροπάριο της νεκρώσιμης ακολουθίας: «ἐξέλθωμεν καὶ ἲδωμεν ἐν τοῖς τάφοις, ὃτι γυμνὰ ὀστέα ὁ ἄνθρωπος, σκωλήκων βρῶμα (=τροφή) καὶ δυσωδία». Η λέξη βρῶμα (= τροφή) αποκομμένη από τη λέξη σκωλήκων έχασε την αρχική της σημασία και σημαίνει πλέον βρωμιά (Μιχαλόπουλος & Κιουρτσή-Μιχαλοπούλου, 2004: 87). 49 Πρόκειται για παραποίηση της βιβλικής φράσης «εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου», που απαντά σε όλους τους Ευαγγελιστές (Μιχαλόπουλος & Κιουρτσή-Μιχαλοπούλου, 2004: 47-48). 42

43 (4). Περνώ από σαράντα κύματα Τίτλος εφημερίδας (Ελευθεροτυπία, 24/07/2011): Περίληψη άρθρου: Με ελάχιστο προσωπικό, απαρχαιωμένο εξοπλισμό κι ελλιπές θεσμικό πλαίσιο για τους αυτοδύτες, η πολιτεία ολιγωρεί απέναντι στις ενάλιες αρχαιότητες. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα κύμα) ο ιδιωτισμός περνώ από σαράντα κύματα καταχωρείται με τη σημασία «για πολυτάραχο βίο ή για χρονοβόρα και κουραστική διαδικασία». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (λήμμα σαράντα) η ερμηνεία της φράσης είναι «περνώ μέσα από πολλές δυσκολίες». Ο ιδιωτισμός έχει τις ρίζες του σε έθιμο της λαϊκής λατρείας. Κατά τη γιορτή της Αναλήψεως (που τελείται σαράντα ημέρες μετά την Ανάσταση του Χριστού) στα παράλια μέρη της Ελλάδας ο κόσμος συνήθιζε να κατεβαίνει στη θάλασσα και να παίρνει σε μπουκάλια νερό από σαράντα κύματα. Έπειτα το νερό αυτό το χρησιμοποιούσαν για να ραντίζουν το σπίτι ώστε να φεύγει το κακό μάτι ή η γλωσσοφαγιά, αλλά και ως ιαματικό σε σωματικούς πόνους, δαγκώματα κ.λπ. (Μέγας, 1992: ). Αναφορικά με τον αριθμό σαράντα ο Μέγας (1992: 144) θεωρεί ότι είναι ιερός στη συνείδηση του λαού και γι αυτό πολλές συνήθειες και προλήψεις έχουν βάση τη θρησκευτική ή μαγική σημασία του. 43

44 (5). Τα έχει τετρακόσια Ειδησεογραφικός τίτλος (Ελευθεροτυπία, 06/04/2011): Περίληψη άρθρου: Ο προσεχής αγώνας ανάμεσα στον Παναθηναϊκό και την ΑΕΚ είναι ο 400ός αγώνας που κοουτσάρει ο Ζ. Ο. στο ελληνικό πρωτάθλημα. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Σύμφωνα με το ΛΚΝ (λήμμα τετρακόσιοι -ες α) η φράση τα έχει τετρακόσια έχει τη σημασία «διατηρεί ακέραια τα λογικά του». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη δίνονται οι εξής πληροφορίες στο λήμμα έχω: «20. ειδικοτ. σε φρ. για τη δήλωση της απόλυτης επίγνωσης που έχει κανείς ως προς συγκεκριμένη κατάσταση, π.χ. έχω τα μάτια μου δεκατέσσερα/ τα έχω τετρακόσια προσέχω πάρα πολύ, συνήθ. για ηλικιωμένο, διατηρώ στο ακέραιο τις διανοητικές μου ικανότητες, τις πνευματικές μου δυνάμεις». Σύμφωνα με τον Δημητρίου (1995: 452) η αντωνυμία τα του συγκεκριμένου ιδιωτισμού ενδέχεται να αναφέρεται στα «μάτια και τα αυτιά». Ο Σαραντάκος (1997: 237) συσχετίζει την προέλευση της συγκεκριμένης φράσης με την οκά, μονάδα μέτρησης βάρους που ίσχυε παλαιότερα στην Ελλάδα. Η οκά αντιστοιχεί σε τετρακόσια δράμια και επομένως μεταφορικά, όταν κάποιος τα έχει τετρακόσια, ο νους του δεν είναι ελλιποβαρής. 44

45 Τα κύρια ονόματα ως υποχρεωτικά συστατικά Η χρήση των κύριων ονομάτων ως κοινών 50 συνδέεται άμεσα με τα στερεότυπα που αναπτύσσουν οι ομιλητές για το αντικείμενο αναφοράς, δηλαδή τις δοξασίες, τις δεισιδαιμονίες και τις προκαταλήψεις μιας κοινωνίας (Ευθυμίου & Σαραφίδου, 2006: 178). Σύμφωνα με τη Χιώτη (2010: 198) οι ιδιωτισμοί που περιέχουν κύρια ονόματα ως υποχρεωτικά συστατικά προέρχονται κυρίως από αρχαίους μύθους (άνοιξε το κουτί της Πανδώρας), από τη Βίβλο (βρήκε ο Φίλιππος το Ναθαναήλ), από πραγματικά περιστατικά (πλάκωσε η Ιερά Εξέταση), από ιστορικά γεγονότα του έθνους (σα σ αρέσει μπάρμπα-λάμπρο, ξαναπέρνα από την Άνδρο), καθώς και από αθλήματα (έγινε Λούης) και πρόσωπα που είναι άγνωστα στις μέρες μας (έγινε του Κουτρούλη ο γάμος). Ο Συμεωνίδης (2000: 62) αναφέρει τις ακόλουθες κατηγορίες ιδιωτισμών με κύρια ονόματα ως υποχρεωτικά συστατικά: α) Βαφτιστικά: χρωστά της Μιχαλούς β) Επώνυμα: η κοιλιά του βαράει/παίζει Καραϊσκάκη γ) Ονόματα λαών και χωρών: γίνομαι Τούρκος, θα γίνει της Κορέας δ) Ονόματα πόλεων: φόρεσε την Άρτα και τα Γιάννενα ε) Ονόματα ποταμών, ακρωτηρίων: δεν τον ξεπλένει ούτε ο Νιαγάρας. Νησί έχουμε στον ιδιωτισμό πήγε η καρδιά/ η ψυχή του στην Κούλουρη 51. Ο Fleischer (1982: 101) παρατηρεί ότι στους ιδιωτισμούς απαντούν κατά κύριο λόγο τα ονόματα προσώπων και μάλιστα τα βαπτιστικά με μεγαλύτερη συχνότητα σε σχέση με τα οικογενειακά. Για παράδειγμα στα ελληνικά συναντάμε το όνομα Γιάννης σε διάφορες φράσεις: τι έχεις Γιάννη, τι χα πάντα, τι κάνεις Γιάννη; Κουκιά σπέρνω, να σε κάψω Γιάννη να σ αλείψω μέλι, όχι Γιάννης, Γιαννάκης. Άλλα βαπτιστικά ονόματα που απαντούν σε ιδιωτισμούς της ΚΝΕ είναι τα εξής: Μαρία (και η κουτσή Μαρία, κάνει την Οσία Μαρία), Παντελής (τα ίδια Παντελάκη μου, τα ίδια Παντελή μου, κουτσοί, στραβοί στον Άγιο Παντελεήμονα), Χαράλαμπος (κλάφ τα Χαράλαμπε), Πόπη (έγινε της Πόπης). 50 «Σε περιπτώσεις που η γλωσσική κοινότητα ή μεγάλος αριθμός ομιλητών έχει συνδέσει το κύριο όνομα με συγκεκριμένο εννοιολογικό περιεχόμενο, ο μνημονικός δεσμός με το αρχικό αντικείμενο έχει χαθεί και το κύριο όνομα έχει γίνει πια κοινό» (Ευθυμίου & Σαραφίδου, 2006: 178). 51 Κούλουρη ονομαζόταν στην αρχαιότητα η νήσος Σαλαμίνα. 45

46 (1). Τι χες Γιάννη; Τι χα πάντα; Ειδησεογραφικός τίτλος (Βήμα, 11/09/2011): Περίληψη άρθρου: Σχόλιο για την πάγια τακτική των καναλιών να προβάλλουν είτε επαναλήψεις σειρών και ντοκιμαντέρ είτε εκπομπές και ριάλιτι που δεν συνάδουν με τη σύγχρονη εποχή. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Σύμφωνα με το ΛΚΝ (λήμμα Γιάννης) η φράση Tι είχες Γιάννη, τι είχα πάντα λέγεται «για μια δυσάρεστη κατάσταση που δεν αλλάζει, δε βελτιώνεται». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (λήμμα έχω) για την ίδια φράση (Tι χες Γιάννη, τι χα πάντα) δίνεται η ερμηνεία «για την παραμονή κάποιου στην ίδια κατάσταση, σε ό,τι είχε» 52. Ο πυρήνας του ιδιωτισμού είναι ένα πολύ συνηθισμένο στην ελληνική γλωσσική κοινότητα αντρικό όνομα (ΛΚΝ, ό.π.) για το οποίο η Μότσιου (2007: 1032) διαπιστώνει ότι χρησιμοποιείται συχνά σε ιδιωτισμικές φράσεις που εμπεριέχουν την έννοια της «έλλειψης σοβαρότητας», της «ανεμελιάς». Σχετικά με τον ιδιωτισμό ο Σκαρτσής (1998: 118) αναφέρει ότι κατά την εκφώνησή του δεν υπάρχει κάποια ένδειξη διαλόγου και ότι «όλα συνάγονται και είναι ενεργά μέσα στα δεδομένα του ρυθμού που προληπτικά ρυθμίζει το άλογο είχες (αντί έχεις )». Προσθέτει επίσης ότι το δεύτερο τι της συγκεκριμένης φράσης είναι «αξεχώριστα και δυαδικά προς το α, και τι και ό,τι». Σχολιασμός τίτλου: Πρόκειται για ένα λεκτικό πολιτισμικό παλίμψηστο όπου ένα τμήμα του ιδιωτισμού έχει σβηστεί και αντικατασταθεί 53 από ένα αγγλικό εκφώνημα. Για την παρουσία στους τίτλους εκφωνημάτων και λεξικών στοιχείων από άλλες γλώσσες που αποτελούν λεκτικά πολιτισμικά παλίμψηστα ο Κουρδής (2008: 9) 52 Στα λεξικά ΛΚΝ και Μπαμπινιώτη η φράση χαρακτηρίζεται ως παροιμία. Ωστόσο η ένταξή της στο corpus της παρούσας εργασίας βασίστηκε στη συλλογιστική των Αναστασιάδη-Συμεωνίδη και Ευθυμίου (2006: 56) που την κατατάσσουν στους ιδιωτισμούς με μορφή διαλόγου. 53 Για την ανάπλαση των ιδιωτισμών, βλ. Κεφ

47 διαπιστώνει ότι μετατρέπουν τον τίτλο σε γλωσσικό κώδικα που ο αναγνώστης καλείται να αποκωδικοποιήσει. Στη συγκεκριμένη περίπτωση η διπλή ανάγνωση του τίτλου και κατ επέκταση το λογοπαίγνιο προκύπτει από το γεγονός ότι το επίρρημα πάντα είναι ομόηχο με την απόδοση του ουσιαστικού panda (= το πάντα) στην ελληνική γλώσσα. Για την αποκωδικοποίηση τίτλων τέτοιου είδους η ανάγνωση του άρθρου (το συγκείμενο) είναι η βασική διαδικασία που καλείται ο αναγνώστης να ακολουθήσει (Κουρδής, ό.π.). Αναφορικά με τα σημεία στίξης που συνοδεύουν το εκφώνημα, ο συντάκτης έχει υπογραμμίσει τη διαλογική μορφή του ιδιωτισμού μέσω των σημείων στίξης (του ερωτηματικού και του θαυμαστικού). Επίσης, η εισαγωγή των αποσιωπητικών στο εσωτερικό του εκφωνήματος διακόπτει τη σημασιακή ενότητα και υποβάλλει συναισθήματα όπως η έκπληξη (Πολίτης, 2001a: 86-87). 47

48 (2). Κουτσοί στραβοί στον Άγιο Παντελεήμονα Τίτλος εφημερίδας (Ελευθεροτυπία, 19/09/2010): Περίληψη άρθρου: Στη Βραζιλία πλάι σε πολιτικούς, ακτιβιστές και οραματιστές δεν λείπουν από τις επικείμενες εκλογές και πρώην ποδοσφαιριστές, μοντέλα, πόρνες, χορεύτριες και ακροβάτες με αστεία συνθήματα. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ, στο λήμμα κουτσός (-ή, -ό), δίνεται ως παροιμιακή η φράση κουτσοί στραβοί στον Άγιο Παντελεήμονα με την ερμηνεία «για συνάθροιση ανθρώπων κάθε λογής». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) βρίσκουμε τη φράση με την ερμηνεία «για τη συγκέντρωση πλήθους ανθρώπων κάθε είδους στον ίδιο χώρο, για τον ίδιο σκοπό, δηλαδή για να ωφεληθούν, να βοηθηθούν». Για την προέλευση της φράσης εντοπίστηκαν δύο εκδοχές. Σύμφωνα με την πρώτη, ο Άγιος Παντελεήμονας αφού ασπάστηκε τον χριστιανισμό, μοίρασε την περιουσία του στους φτωχούς και παρείχε δωρεάν ιατρικές συμβουλές (ήταν γιατρός στο επάγγελμα). Ο Άγιος είχε, κατά την παράδοση, τη δύναμη να θεραπεύει «χωλούς, τυφλούς με πάσαν εξουσίαν» με αποτέλεσμα την αθρόα προσέλευση ασθενών (Τσορώνη-Γεωργιάδη, 2007: 222). Μια δεύτερη εκδοχή για την προέλευση της φράσης βρίσκουμε στον Νατσούλη (1983: 75): Το 1830 στο Άστρος της Κυνουρίας παρουσιάστηκε ένας άνθρωπος που υποστήριζε ότι ήταν ο Άγιος Παντελεήμονας και ότι θα έσωζε τον κόσμο από τις διάφορες αρρώστιες. Η φήμη για την εμφάνιση του «αγίου» απλώθηκε σε όλη την τότε Ελλάδα και η προσέλευση ανθρώπων που προσδοκούσαν να θεραπευτούν ήταν μεγάλη. Καθώς περνούσαν οι ασθενείς από τα διάφορα χωριά εκείνοι που τους έβλεπαν σχολίαζαν: «Κουτσοί, στραβοί, στον Άγιο Παντελεήμονα». Αναφορικά με τους Αγίους και το ρόλο τους στην ελληνική παράδοση ο Μέγας (1992: 14) σχολιάζει ότι ο λαϊκός άνθρωπος τους τοποθέτησε στη θέση των εθνικών θεών και των ηρώων και τους προσέδωσε τις ιδιότητες που είχαν 48

49 πριν οι επιμέρους θεότητες 54. Η σημαντική θέση των αγίων για τoν ελληνικό πολιτισμό φαίνεται από το πλήθος των σχετικών φράσεων: κάνω (κάποιον) άγιο, είχα άγιο, δεν δίνω του αγίου μου (νερό), κι ο άγιος φοβέρα θέλει, σαν τον Άγιο Ονούφριο, του Αγίου Ποτέ, είναι της Αγίας Καθίστρας κ.ά. 54 Αντί του Δία στις κορυφές των βουνών κατοικεί τώρα ο προφήτης Ηλίας, ο Άγιος Νικόλαος είναι ο έφορος της θάλασσας και προστάτης των ναυτιλλομένων, άλλοι άγιοι είναι θεράποντες και προστάτες κατά ασθενειών και παθών (Μέγας, ό.π.). 49

50 (3). Ο γάμος του Καραγκιόζη ή στον γάμο του Καραγκιόζη Τίτλος εφημερίδας (Ελευθεροτυπία, 27/02/2009): Περίληψη άρθρου: Ενώ ο πρωθυπουργός προσπαθεί να πείσει ότι ο ίδιος και η κυβέρνησή του αντιμετωπίζουν τα προβλήματα της χώρας, η απόδραση ενός φυλακισμένου έρχεται να αποδείξει μέσα σε λίγα λεπτά ότι ζούμε σε μια χώρα κυριολεκτικά μπάχαλο. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα Kαραγκιόζης) βρίσκουμε τη φράση ο γάμος του Kαραγκιόζη που χρησιμοποιείται «ειρωνικά, για κατάσταση γελοία ή για περιβάλλον όπου κυριαρχεί η ευτέλεια και η κακογουστιά». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) εντοπίζουμε τη φράση στον γάμο του Καραγκιόζη που λέγεται σκωπτικά «για κάποιον που πυροβολεί ή γενικότερα κάνει κάτι, χωρίς να έχει συγκεκριμένο στόχο». Η φράση έχει τις ρίζες της στο λαϊκό θέατρο σκιών του Καραγκιόζη που παλαιότερα ήταν ιδιαίτερα δημοφιλές 55, καθώς συνδύαζε «και την καλλιτεχνική (με τις φιγούρες) και την πνευματική (με το μύθο και τα ευφυολογήματα) και την ψυχαγωγική ικανοποίηση του λαού, με το άφθονο γέλιο του» (Λουκάτος, 1978: 200). Για τον Καραγκιόζη το ΛΚΝ (ό.π.) αναφέρει πως «είναι το κεντρικό πρόσωπο του λαϊκού θεάτρου των σκιών, ένας τύπος ανθρώπου κακοφτιαγμένου (με μεγάλη καμπούρα, μεγάλη μύτη και με το δεξί χέρι χαρακτηριστικά μακρύτερο από το αριστερό), πονηρού, βωμολόχου αλλά και έξυπνου και θυμόσοφου, καταπιεσμένου και πάντοτε πεινασμένου, που με τα παθήματά του διασκεδάζει τους θεατές ή τους αναγνώστες». Ο Πούχνερ (αναφέρεται στο Μερακλής, 2004: 426) θεωρεί ότι οι παραστάσεις του Καραγκιόζη απηχούν «βασικά θέματα της λαϊκής μυθιστορίας της νεότερης Ελλάδας και την αισθητική του λαϊκού πολιτισμού πολύ περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη θεατρική μορφή». 55 Σήμερα επιβιώνει κυρίως σε μορφή παραστάσεων για παιδιά (el.wikipedia.org/wiki/καραγκιόζης, Ημερομηνία πρόσβασης: 14 Ιουλίου 2012). 50

51 (4). Γίνομαι Λούης Τίτλος εφημερίδας (Ελευθεροτυπία, 12/02/2011): Περίληψη άρθρου: Ο επικεφαλής του ναυτιλιακού ομίλου Louis Cruises φέρεται να επιθυμεί να κατεβάσει την ελληνική σημαία από τα κρουαζιερόπλοια της εταιρίας. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ, στο λήμμα Λούης, αναφέρεται ότι το συγκεκριμένο ουσιαστικό χρησιμοποιείται μόνο στη φράση γίνομαι Λούης με τη σημασία «φεύγω γρήγορα, εξαφανίζομαι, το σκάω». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) αναφέρεται επίσης ότι το εκφώνημα απαντά μόνο στη φράση έγινα λούης (εδώ δίνεται ως δόκιμος όρος και ο πληθυντικός λούηδες) και η ερμηνεία που δίνεται είναι «έφυγα τρέχοντας γρήγορα, το έβαλα στα πόδια». Πρόκειται για ιδιωτισμό με σταθερή τη δυνατότητα κατά γένος εφόσον χρησιμοποιείται το αρσενικό ακόμη και όταν αναφερόμαστε σε γυναίκες. Η φράση προέρχεται από τον χώρο του αθλητισμού και ειδικότερα από το επώνυμο του αθλητή Σπύρου Λούη ( ). Ο Λούης υπήρξε ο πρώτος ολυμπιονίκης στο Μαραθώνιο δρόμο κατά τους Ολυμπιακούς Αγώνες που έγιναν στην Αθήνα το 1896 (Ετυμολογικό Λεξικό, λήμμα λούης). Η νίκη του αθλητή πανηγυρίστηκε πολύ έντονα καθώς συνέβη την τελευταία ημέρα και ενώ η ελληνική αποστολή δεν είχε κατορθώσει να κερδίσει κανένα άλλο χρυσό μετάλλιο (Σαραντάκος, 1997: 148). Σχολιασμός τίτλου: Πρόκειται για διπλή νοηματοδότηση του τίτλου που προκύπτει διακειμενικά. Χρησιμοποιείται αφενός η ιδιωτισμική σημασία της φράσης, αλλά ένα τμήμα της (Λούης) συνδέεται κυριολεκτικά με το άρθρο και ειδικότερα με το όνομα της εταιρίας (Louis Cruises) για την οποία γίνεται λόγος. 51

52 (5). Έγινε του Κουτρούλη ο γάμος Τίτλος εφημερίδας ( Έθνος, 09/02/2010): Περίληψη άρθρου: Οι αποκριάτικες εκδηλώσεις στη Μεσσηνία περιλαμβάνουν γνωστά έθιμα, όπως το γαϊτανάκι στην Καλαμάτα, το κρέμασμα της γριάς στη Μεσσήνη, οι τραγόμορφοι καρναβαλιστές της Νέδουσας και ο γάμος του Κουτρούλη στη Μεθώνη. Σχολιασμός τίτλου: Σύμφωνα με το ΛΚΝ (λήμμα Κουτρούλης) το συγκεκριμένο ουσιαστικό χρησιμοποιείται μόνο στη φράση έγινε του Kουτρούλη ο γάμος και στην παραλλαγή της έγινε του Κουτρούλη το πανηγύρι με τη σημασία «έγινε μεγάλη ανακατωσούρα, νταβαντούρι». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) αναφέρεται ότι το εκφώνημα χρησιμοποιείται συνήθως στη φράση του κουτρούλη ο γάμος και λέγεται «για καταστάσεις που υπάρχει μεγάλη φασαρία, σαματάς». Ο πυρήνας του ιδιωτισμού έχει τη σημασία «πρόσωπο που έχει πολύ κοντά ή καθόλου μαλλιά, ο κοντοκουρεμένος ή ο φαλακρός» (Μπαμπινιώτης, ό.π.) και γι αυτό η φράση ενδέχεται να προέρχεται από την ποινή της διαπόμπευσης που ακολουθούσε συγκεκριμένο τελετουργικό, μέρος του οποίου ήταν το κούρεμα του ενόχου (Νατσούλης, 1983: 60). Στο Ετυμολογικό Λεξικό (λήμμα κουτρούλης) αναφέρεται ότι ο ιδιωτισμός προέρχεται από το ομώνυμο θεατρικό έργο του 1845 του λογοτέχνη Αλέξανδρου Ρίζου Ραγκαβή. Στο συγκεκριμένο έργο διακωμωδείται ένα πραγματικό γεγονός, ο γάμος του Ιωάννη Κουτρούλη που έπειτα από μακροχρόνια αναμονή είχε τελεστεί με ασυνήθιστη λαμπρότητα και θόρυβο Περισσότερες λεπτομέρειες για τη συγκεκριμένη υπόθεση βρίσκουμε στον Νατσούλη (1983: 60): ο Ιωάννης Κουτρούλης συζούσε επί δεκαεφτά χρόνια παράνομα με τη σύντρόφο του. Η εκκλησία δεν έδινε την άδειά της για την τέλεση των γάμων τους, επειδή εκείνη είχε εγκαταλείψει τον προηγούμενο σύζυγό της. 52

53 (6). Γίνομαι Τούρκος Τίτλος εφημερίδας (Έθνος, 14/07/2012): Περίληψη άρθρου: Ο οίκος αξιολόγησης Standard & Poor's προχώρησε στην υποβάθμιση του outlook της Τουρκίας. Στη συνέχεια ο πρωθυπουργός της χώρας, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, έκανε σκληρές δηλώσεις εναντίον του συγκεκριμένου οίκου. Σχολιασμός τίτλου: Σύμφωνα με το ΛΚΝ (λήμμα Τούρκος) η φράση γίνομαι Τούρκος 57 έχει τη σημασία «θυμώνω πολύ, αγριεύω». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη η φράση δεν καταχωρείται ξεχωριστά. Στο λήμμα Τούρκος δίνεται αρχικά η κυριολεκτική σημασία του ουσιαστικού («ο πολίτης της Τουρκίας») και στη συνέχεια η μεταφορική («οργισμένος, έξαλλος από θυμό»). Αναφορικά με τον πυρήνα του ιδιωτισμού στο Ετυμολογικό Λεξικό (λήμμα Τούρκος) αναφέρεται ότι είχε γενικότερα μειωτική σημασία στο χώρο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Νέα αξία στη λέξη δόθηκε από το κίνημα των Νεότουρκων, καθώς το συγκεκριμένο εθνωνύμιο προτιμήθηκε από τα παλαιότερα Οθωμανός και Μουσουλμάνος. Η περίοδος της Τουρκοκρατίας κληροδότησε στο ελληνικό λεξιλόγιο πλήθος φράσεων και παροιμιών που σχετίζονται με τους Τούρκους, αλλά ο συγκεκριμένος ιδιωτισμός είναι ίσως ο μοναδικός που έχει απομείνει και χρησιμοποιείται πιο συχνά (Σαραντάκος, 1997: 239). Γενικότερα πάντως τέτοιου είδους φράσεις αποτελούν μέρος των παρατηρήσεων και των εμπειριών του ελληνικού λαού από την πολύχρονη 57 Για τους περιορισμούς στη χρήση του ιδιωτισμού, βλ. Κεφ

54 συμβίωση του με το τούρκικο στοιχείο και περιγράφουν το χαρακτήρα και τις συμπεριφορές των Τούρκων της Οθωμανικής περιόδου 58 (Χιδίρογλου, 1987: 24-25). Σχολιασμός τίτλου: Στον συγκεκριμένο τίτλο η φράση χρησιμοποιείται με την ιδιωτισμική της σημασία, καθώς σύμφωνα με το άρθρο η υποβάθμιση του outlook της Τουρκίας προκάλεσε τον εκνευρισμό του πρωθυπουργού της. Προκύπτει όμως και ένα λογοπαίγνιο καθώς ο κ. Ερντογάν είναι όντως τούρκος ως προς την εθνικότητα. Το άρθρο συνοδεύεται επίσης από μια φωτογραφία του κ. Ερντογάν. Αναφορικά με τη σχέση του λόγου με την εικόνα στα ειδησεογραφικά άρθρα ο Χατζησαββίδης 59 διαπιστώνει ότι οι φωτογραφίες που τα συνοδεύουν παρουσιάζουν είτε το ή τα πρόσωπα που σχετίζονται με το θέμα είτε κάποια εικόνα που άμεσα ή έμμεσα σχετίζεται με αυτό. Στη συγκεκριμένη περίπτωση το κεντρικό πρόσωπο είναι ο έξαλλος κύριος Ερντογάν με αποτέλεσμα στην φωτογραφία να απεικονίζεται και η ιδιωτισμική σημασία της φράσης έγινα Τούρκος. Πρόκειται λοιπόν για μια περίπτωση όπου το εικονικό μέρος που συνοδεύει το άρθρο μπορεί να αξιοποιηθεί και να συμβάλει στην κατανόηση του ιδιωτισμού από τους μη φυσικούς ομιλητές. 58 Θα πρέπει πάντως να ληφθεί υπόψη ότι οι φράσεις δημιουργήθηκαν υπό συνθήκες κατακτητή και κατακτημένου. Ήταν λοιπόν φυσικό ο ελληνικός λαός να τονίσει τα χαρακτηριστικά εκείνα που θεωρούσε τυραννικά (Χιδίρογλου, ό.π.). 59 Ημερομηνία πρόσβασης: 30 Ιουλίου

55 (7). Το κρατάω μανιάτικο Τίτλος εφημερίδας (Βήμα, 16/07/2007): Περίληψη άρθρου: Μεγάλο τμήμα των Μανιατών ψηφοφόρων του Πειραιά είναι δυσαρεστημένο επειδή ο κ. Α. δεν τήρησε ισορροπίες στη νομή της εξουσίας και του δημοτικού χρήματος. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα μανιάτικος, -η, -ο) ο ιδιωτισμός δεν καταχωρείται ξεχωριστά. Αναφέρεται όμως ότι το εκφώνημα το μανιάτικο χρησιμοποιείται ως ουσιαστικό για να δηλώσει «έντονο πείσμα ή εκδικητικότητα». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) η φράση δίνεται με παραλλαγή στο ρήμα το κρατάω/ το φυλάω μανιάτικο και η σημασία της είναι «δεν ξεχνώ το κακό που μου έκαναν, διατηρώ αισθήματα μνησικακίας». Ο Δημητρίου (1995: 454) θεωρεί ότι η φράση ολοκληρωμένη ήταν το φυλάω μανιάτικο το κακό που μου έγινε. Ο ιδιωτισμός πηγάζει από το έθιμο της αντεκδικήσεως (του γδικηωμού) που επικρατούσε παλαιότερα στην περιοχή της Μάνη. Τα αίτια που προκαλούσαν τις αντιδικίες ήταν ποικίλα (π.χ. η δημόσια προσβολή, οι αγροζημίες, οι πολιτικές απόψεις) και οι συγκρούσεις γίνονταν με συγκεκριμένους κανόνες (κήρυξη του «πολέμου», επίσημες προσπάθειες συμβιβασμού, ανακωχή για να ασχοληθούν με τις αγροτικές δουλειές). Η ύπαρξη του συγκεκριμένου εθίμου οφείλεται τόσο σε ορισμένες αντιλήψεις των Μανιατών (π.χ. ότι σε περίπτωση φόνου ο νεκρός δεν ησύχαζε, αν οι συγγενείς του «δεν έπαιρναν το αίμα του πίσω») όσο και στη δομή της κοινωνίας (δεν υπήρχαν δικαστήρια/ γραφτοί νόμοι) και στα χαρακτηριστικά της περιοχής όπου ζούσαν (η πυκνοκατοίκηση, το άγονο έδαφος). Οι μανιάτες πάντως δεν ξεχνούσαν ποτέ το κακό που τους είχαν κάνει και μάλιστα έχουν καταγραφεί έχθρες που κράτησαν πάνω από έναν αιώνα (Αλεξάκης, 1980: ). 55

56 Σχολιασμός τίτλου: Πρόκειται για ένα λογοπαίγνιο του συντάκτη όπου η φράση το κρατάω μανιάτικο χρησιμοποιείται με την ιδιωτισμική της σημασία, αλλά ένα τμήμα της (μανιάτικο) συνδέεται κυριολεκτικά με το άρθρο καθώς τα πρόσωπα στα οποία αναφέρεται κατάγονται από τη Μάνη. Μάλιστα το εκφώνημα μανιάτικο στίζουν εισαγωγικά σχολιασμού για τη λειτουργία των οποίων ο Πολίτης (2001a: 90) υπογραμμίζει πως «είναι αυτά που σημαδεύουν τη μεταφορά, τη μετωνυμία, φρασεολογισμούς ή τυποποιημένες εκφράσεις, την ειρωνεία και το λογοπαίγνιο». 56

57 (8). Έχει μπάρμπα στην Κορώνη Τίτλος εφημερίδας (Νέα, 18/08/2012): Περίληψη άρθρου: Το μυστικό της επιτυχίας στη Γουόλ Στριτ είναι να έχει κανείς έναν μπαμπά που έχει την καλή διάθεση να του δώσει το «πενιχρό» ποσό των 3 δισ. δολαρίων για να ξεκινήσει την καριέρα του. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Σύμφωνα με το ΛΚΝ (λήμμα μπάρμπας) η φράση έχει μπάρμπα στην Κορώνη δηλώνει ότι κάποιος «έχει μεγάλα μέσα». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (λήμμα Κορώνη) δίνεται η ερμηνεία «έχω μεγάλο μέσον, έχω ισχυρούς προστάτες» και αναφέρεται πως η εν λόγω φράση προέρχεται από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας, όταν η συγκεκριμένη μεσσηνιακή πόλη και ο διοικητής της είχαν μεγάλη σπουδαιότητα. Για την προέλευση της φράσης περισσότερες λεπτομέρειες βρίσκουμε στον Νατσούλη (1983: 17): κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας ο πασάς της Τριπολιτσάς που διατελούσε γενικός διοικητής του Μωριά είχε υπό τον έλεγχό του όλους τους τοπικούς διοικητές και τους μπέηδες των άλλων πόλεων. Εξαίρεση αποτελούσε η Κορώνη, διότι εκεί έστελναν για μπέη πάντα ένα στενό συγγενή του Σουλτάνου. Συνεπώς, ενώ τυπικά ο μπέης της Κορώνης υπαγόταν στον πασά της Τριπολιτσάς, ουσιαστικά είχε μεγάλη δύναμη και εξουσία. Όποιος λοιπόν είχε κάποια υπόθεση που επρόκειτο να λυθεί από τον πασά της Τριπολιτσάς και τύχαινε να έχει συγγενή κάποιον προύχοντα της Κορώνης, κατέφευγε σε εκείνον. Τότε εκείνος με τη σειρά του απευθυνόταν στο μπέη της Κορώνης, ώστε (με τη συνδρομή φυσικά πλούσιων δώρων) να μεσιτεύσει στον πασά της Τριπολιτσάς και να διευθετηθεί η υπόθεσή του. 57

58 Τα φυτά ως υποχρεωτικά συστατικά Η ζωή των ανθρώπων είναι άρρηκτα συνυφασμένη με τα φυτά, τους καρπούς τους, τα βότανα και τα άνθη τα οποία χρησιμοποιήθηκαν τόσο για την κάλυψη διατροφικών αναγκών όσο και λόγω ορισμένων φυσικών τους ιδιοτήτων όπως για παράδειγμα οι ιαματικές. Παράλληλα, τα πρωτογενή αυτά είδη φορτίστηκαν με μαγικοθρησκευτικούς συμβολισμούς και απέκτησαν «λόγω σχήματος και περιεχομένου συμβολικό χαρακτήρα και υπερφυσική φυλακτήρια και αποτρεπτική, αλεξίκακη δύναμη» με αποτέλεσμα να χρησιμοποιούνται ακόμη και στις μέρες μας σε κύριους σταθμούς της ζωής, όπως τη γέννηση, το γάμο και το θάνατο (Μηλίγκου -Μαρκαντώνη, 1992: ). Είναι λοιπόν φυσικό τα φυτά, τα δέντρα και τα λουλούδια να εμφανίζονται με μεγάλη συχνότητα στις ιδιωτισμικές εκφράσεις της εκάστοτε γλώσσας (Συμεωνίδης, 2000: 56). H Χιώτη (2010: ) αναφέρει ορισμένα από τα φυτά, τα μέρη φυτών και τα παράγωγά τους που απαντούν στους ιδιωτισμούς: α. δένδρα: κυπαρίσσι, πλάτανος, π.χ. τον πήγαν στα κυπαρίσσια, χαιρέτα μου τον πλάτανο, β. άγρια φυτά: βρούβες, ρίγανη, ραδίκια, γλιστρίδα, αγλέουρας 60, π.χ. βλέπει τα ραδίκια ανάποδα, τρώει τον αγλέουρα, βάλτου ρίγανη, γ. φυτά που καλλιεργούνται στον κήπο ή στο χωράφι: μαϊντανός, ρύζι, λάχανο, σκόρδο, πράσο, κολοκυθιά, αμπέλι, π.χ. λάχανα στη θάλασσα, χωρίζει την ήρα από το στάρι, την κολοκυθιά θα παίξουμε; δ. μέρη φυτών: κλαρί, φύλλο, κοτσάνι, πέταλα, π.χ. βγήκε στο κλαρί, την περνάει κοτσάνι, τίναξε τα πέταλα, ε. παράγωγα φυτών: φρούτο, κάστανο, βύσσινο, άχυρο, κρεμμύδι (και κρεμμυδάκια), κουκιά, απίδια, φασόλι, αρακάς, σταφίδα, φιστίκι, κορόμηλο, καπνός, λάδι, πιπέρι, πεπόνι, φάβα, ζάχαρη, αλεύρι, π.χ. να μένει το βύσσινο, τον έκανε με τα κρεμμυδάκια, σφάζει με το μπαμπάκι, θα σου βάλω πιπέρι στη γλώσσα, καινούργιο φρούτο μου 'βγαλε σήμερα, κάνει το βαρύ πεπόνι, σκόρδο ο ένας, κρεμμύδι ο άλλος. 60 Δηλητηριώδες φυτό. 58

59 (1). Την κολοκυθιά θα παίξουμε τώρα; Τίτλος εφημερίδας (Βήμα, 09/05/2012): Περίληψη άρθρου: Σε περίοδο κρίσης τα κόμματα παίζουν μια πολιτική κολοκυθιά σε βάρος της χώρας. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Σύμφωνα με το ΛΚΝ (λήμμα κολοκυθιά) η φράση την κολοκυθιά θα παίξουμε τώρα; λέγεται «για να δηλώσει τη δυσφορία του ομιλητή για μια συζήτηση που περιστρέφεται γύρω από το ίδιο θέμα, χωρίς να καταλήγει πουθενά ή για ανόητο και άχρηστο παζάρεμα». Το λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) δίνει την ερμηνεία «επανερχόμαστε στον λόγο στα ίδια πράγματα με τη μορφή ερωταποκρίσεων». Ο ιδιωτισμός προέρχεται από ένα παιδικό παιχνίδι που παίζεται ως εξής: ένα παιδί κάνει τη μάνα και τα υπόλοιπα παίρνουν αριθμούς (1, 2, 3 κ.λπ.). Τον διάλογο αρχίζει η μάνα και το παιδί που θα ακούσει τον αριθμό του πρέπει να απαντήσει αμέσως, αλλιώς βγαίνει από το παιχνίδι: «Μάνα: - Έχω μια κολοκυθιά που κάνει 7 κολοκύθια» «Παιδί 7: - Και γιατί να κάνει 7;» «Μάνα: - Αμ πόσα θες να κάνει;» «Παιδί 7: -Να κάνει 3» «Παιδί 3: -Και γιατί να κάνει 3;» «Παιδί 7: - Αμ πόσα θες να κάνει;» «Παιδί 3: - Να κάνει 10 (ή όποιον άλλον αριθμό, ή να κάνει η μάνα )» (Κλιάφα & Βαλάση, 2000: 171). Τα παιδικά παιχνίδια συνδέονται με τη λαϊκή παράδοση, καθώς σ αυτά αναγνωρίζονται κοινωνικοί θεσμοί και έθιμα που ενώ χάθηκαν από την κοινωνία των ενηλίκων διατηρήθηκαν στην κοινωνία των παιδιών (Λουκάτος, 1978: 209). Οι εκφράσεις που πηγάζουν από τα παιχνίδια (ορολογία παιχνιδιών, λαχνίσματα κ.λπ.) χρησιμοποιούνται σε διάφορες περιστάσεις 61 επικοινωνίας και αποτελούν ζώνες σημασιολογικής αδιαφάνειας για τους μη φυσικούς ομιλητές Κατά τη διάρκεια της έρευνας εντοπίσαμε αρκετούς ειδησεογραφικούς τίτλους που σχετίζονται με τη «γλώσσα του παιχνιδιού», π.χ. A-μπε-μπα-μπλόμ ο πελαργός (Νέα, 08/11/04), Παίζει κρυφτούλι με τα θερινά (Νέα, 14/07/2012), Διόδια: τα πήρανε αμπάριζα (Ελευθεροτυπία, 10/01/11), «Φτου ξελευθερία» λέει ο Κορυδαλλός στις φυλακές (Ελευθεροτυπία, 25/07/11). 62 Για τις ζώνες σημασιολογικής αδιαφάνειας, βλ. Κεφ

60 (2). Κουκιά μετρημένα Τίτλος εφημερίδας (Καθημερινή, 29/02/2011): Περίληψη άρθρου: Παρόλο που τα τελευταία 20 χρόνια έχουν επέλθει ουσιαστικές αλλαγές που αφορούν στο προσωπικό των πανεπιστημιακών ιδρυμάτων φαίνεται πως και αυτά τα νέα πρόσωπα έχουν εγκλωβιστεί μέσα σε μία συντεχνιακή λογική. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Σύμφωνα με το ΛΚΝ (λήμμα κουκί) η φράση κουκιά μετρημένα δηλώνει «μεγέθη που δεν μπορεί κανείς να τα αμφισβητήσει, γιατί υπολογίζονται με ακρίβεια». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (λήμμα κουκκί) η φράση καταχωρείται με τη σημασία «για πράγματα που είναι υπολογισμένα με ακρίβεια, συνεπώς και για κάτι στο οποίο δεν μπορεί να γίνει λάθος» 63. Η φράση ανάγεται στην Αρχαιότητα όταν η εκλογική διαδικασία για την ανάδειξη των αρχόντων γινόταν με τη χρήση κουκκιών 64. Στα νεότερα χρόνια, παρόλο που τα κουκκιά αντικαταστάθηκαν από μολυβένια σφαιρίδια, ο όρος διατηρήθηκε. Μάλιστα σε μεσαιωνικά κείμενα η σημασία της λέξης κουκκί(ο)ν είναι «μονάδα βάρους-νομισματική μονάδα». Η τελευταία αυτή ερμηνεία διευκολύνει σημασιολογικά τόσο τη χρήση της λέξης για τις ψήφους-σφαιρίδια όσο και την κατανόηση της φράσης «κουκκιά μετρημένα» (Ετυμολογικό Λεξικό, λήμμα ψήφος). Οι καρποί της κουκιάς, οι οποίοι αξίζει να αναφερθεί ότι δεν καταναλώνονται από τους άλλους λαούς της Ευρώπης (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1997: 28), χρησιμοποιούνται και σε άλλες φράσεις της ΚΝΕ, όπως (ψηφίζω/ ρίχνω την ψήφο μου/ βγαίνω) μονοκούκκι, - Tι κάνεις Γιάννη; - Kουκκιά σπέρνω, κουκκί-κουκκί γεμίζει το σακί, Kουκιά τρως, κουκιά μολογάς. 63 Και στα δύο λεξικά αναφέρεται ότι το ουσιαστικό κουκί (ή κουκκί) χρησιμοποιείται μεταφορικά αντί της λέξης ψήφος. Σύμφωνα με το ΛΚΝ χρησιμοποιείται μειωτικά ή ειρωνικά (συνήθως στον πληθυντικό) για να δηλωθούν «οι ψήφοι, οι ψηφοφόροι». 64 Η ψηφοφορία με ψήφους (πετραδάκια) γινόταν κατά κανόνα στα δικαστήρια, ενώ η εκλογή των Αρχών γινόταν με τη χρήση κυάμων, δηλαδή κουκκιών (Ετυμολογικό λεξικό, λήμμα ψήφος). 60

61 (3). Άρες μάρες κουκουνάρες Τίτλος εφημερίδας (Βήμα, 10/09/2010): Περίληψη άρθρου: Στο πλαίσιο των Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς τo Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο φιλοξενεί έκθεση με θέμα: «Μάγοι, ξόρκια και φυλακτά: Η μαγεία στον αρχαίο και χριστιανικό κόσμο». Σχολιασμός ιδιωτισμού: Σύμφωνα με το ΛΚΝ (λήμμα άρες μάρες) το συγκεκριμένο εκφώνημα χρησιμοποιείται κυρίως στη φράση άρες μάρες (κουταμάρες/ κουκουνάρες) και λέγεται «για κάτι ασαφές, ακατανόητο, ανόητο κουταμάρα, ασυναρτησία, ανοησία». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) δίνεται αναφέρεται αρχικά ότι το εκφώνημα άρες-μάρες σημαίνει «ανοησίες, ασυναρτησίες» και στη συνέχεια δίνεται ολόκληρη η φράση (άρες-μάρες-κουκουνάρες) που χρησιμοποιείται «για λόγια χωρίς καμία σημασία, κανέναν ειρμό, λογικό νόημα». Αναφορικά με τα στοιχεία που αποτελούν τη φράση, τα δύο πρώτα δεν απαντούν ελεύθερα στην ΚΝΕ, καθώς το ένα (άρες) είναι τύπος απαρχαιωμένος και το άλλο (μάρες) δεν έχει λεξική σημασία. Ειδικότερα, για την προέλευση του πυρήνα της φράσης (άρες) στο Ετυμολογικό Λεξικό (λήμμα άρες-μάρες) εντοπίζονται οι εξής δύο εκδοχές: 1. από το αρχαίο ἀρά «κατάρα, καταστροφή», 2. από το τούρκικο âr «ντροπή», εκ των οποίων η δεύτερη θεωρείται περισσότερο πιθανή. Στη λέξη αυτή προστέθηκαν πιθανώς αργότερα οι μάρες (με την προσθήκη ενός μ- στις άρες) με βάση τους πληθυντικούς χαζομάρες, κουταμάρες, σαχλαμάρες, που συμβάλλουν στο σημασιολογικό περιεχόμενο της φράσης και τέλος, οι κουκουνάρες με τις οποίες υπογραμμίζεται η κενότητα, η ανοησία των λόγων (Μπαμπινιώτης, ό.π.). 61

62 (4). Σπουδαία τα λάχανα Τίτλος εφημερίδας (Βήμα, 18/03/2012): Περίληψη άρθρου: Η κατανάλωση λαχανικών, όπως π.χ. το λάχανο, το κουνουπίδι και το μπρόκολο βάζει τον οργανισμό στη διαδικασία της παραγωγής ενζύμων που προστατεύουν από τον καρκίνο. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα λάχανο) η φράση καταχωρείται με τις παραλλαγές σιγά/ σπουδαία τα λάχανα! και δίνεται η ερμηνεία «για κάτι τελείως ασήμαντο, ευτελές ή αδιάφορο». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) αναφέρεται ότι η φράση χρησιμοποιείται ειρωνικά και δίνονται, όπως και στο ΛΚΝ, οι δύο παραλλαγές της με τη σημασία «για πράγμα ή ζήτημα στο οποίο έχει δοθεί σημασία ή αξία που δεν του ταιριάζει». Πρόκειται για επιφώνημα που η σημασία του, κυριολεκτική ή ιδιωτισμική καθορίζεται από τα προσωδιακά χαρακτηριστικά. Η Μότσιου (1987: 244) αναφέρει σχετικά ότι εάν η φράση εκφωνηθεί με δυο τονικές εστίες είναι φρασεολογισμός που σημαίνει «δεν είναι κάνα σπουδαίο πράγμα!» ενώ εάν εκφωνηθεί με την τονική έξαρση (εμφατική) του πρώτου στοιχείου: ΣΠΟΥΔΑΙΑ τα λάχανα! αποτελεί ελεύθερη ακολουθία με τη σημασία «τα λάχανα είναι εξαιρετικά ωραία!». Στο γραπτό λόγο η φράση είναι διφορούμενη και η σημασία της (ιδιωτισμική ή κυριολεκτική) καθορίζεται από το συγκείμενο (Fromkin, Rodman & Hyams, 2008: 416). Για την προέλευση της φράσης ο Νατσούλης (1983: 45) αναφέρει το εξής περιστατικό: Σε κάποιο χωριό πριν από το 1821, ο απεσταλμένος του Μπέη πέρασε για να εισπράξει την καθιερωμένη φορολογία. Οι κάτοικοι όμως του χωριού δεν είχαν 62

63 χρήματα να πληρώσουν το φόρο καθώς τα λάχανα που ήταν η βασική πηγή εσόδων τους δεν είχαν πουληθεί. Για να ξεπληρώσουν το χρέος τους ο Μπέης συμφώνησε να πάρει τα λάχανα που δεν είχαν πουληθεί. Οι χωρικοί στους οποίους προφανώς το αντίτιμο φάνηκε μικρό έλεγαν: «Σπουδαία τα λάχανα» για να μας πατσίσουν τα χρωστούμενα. 63

64 (5). Πιάνω κάποιον στα πράσα Τίτλος εφημερίδας (Νέα, 14/12/2007): Περίληψη άρθρου: Ο προϊστάμενος της Δ ΔΟΥ Αθηνών συνελήφθη επ αυτοφώρω να χρηματίζεται από επιχειρηματία για την τακτοποίηση φορολογικών εκκρεμοτήτων. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Σύμφωνα με το ΛΚΝ (λήμμα πράσο) η φράση πιάνω κάποιον στα πράσα σημαίνει «συλλαμβάνω κάποιον επ αυτοφώρω, τον αιφνιδιάζω (τη στιγμή που κάνει κτ. παράνομο, παράτυπο κ.λπ.)». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) η φράση δίνεται με παραλλαγή στο ρήμα πιάνω/ τσακώνω (κάποιον) στα πράσα με την ερμηνεία «πιάνω (κάποιον) ακριβώς τη στιγμή που κάνει κάτι ανεπίτρεπτο». Ο Δημητρίου (1995: 322) θεωρεί ότι παλαιότερα η φράση θα είχε τη σημασία «συλλαμβάνω (ή βλέπω) κάποιον που κλέβει πράσα». Ο Νατσούλης (1983: 40) δίνει την εξής εκδοχή για την προέλευση της φράσης: κάποτε στην Αθήνα μια συμμορία κακοποιών είχε γίνει το φόβητρο των κατοίκων ληστεύοντας σπίτια και μαγαζιά. Στην Αθήνα κατοικούσε τότε και ο παπά-μελέτης, ο οποίος σύμφωνα με φήμες είχε πολλά φλουριά. Ένας από τους κακοποιούς επιχείρησε να τον ληστέψει, αλλά ο παπάς τον «συνέλαβε» στο περιβόλι με τα πράσα που υπήρχε γύρω από το σπίτι και τον παρέδωσε στην αστυνομία. Ο ληστής ομολόγησε και τους συνεργάτες του, οι οποίοι συνελήφθησαν επίσης. 64

65 (6). Δε χαρίζω κάστανα Τίτλος εφημερίδας (Ελευθεροτυπία, 13/03/11): Περίληψη άρθρου: Η κατάρρευση της Kaupthink Bank συμπαρέσυρε στη χρεοκοπία και τη χώρα. Στο πλαίσιο των ερευνών συνελήφθησαν δύο ιρανοβρετανοί μεγιστάνες, καθώς και ο πρώην πρόεδρος της εν λόγω τράπεζας. Το ισλανδικό παράδειγμα είναι ότι όπου υπάρχει έγκλημα υπάρχουν και ένοχοι, οι οποίοι οφείλουν να τιμωρούνται. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα κάστανο) η φράση δε χαρίζω κάστανα 65 ερμηνεύεται ως «δε δείχνω επιείκεια, δεν υποχωρώ ποτέ και σε κανέναν». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) δίνεται η σημασία «δεν κάνω υποχωρήσεις ή εξαιρέσεις». Ο Σαραντάκος (1997: 114) αναφέρει ότι ο συγκεκριμένος ιδιωτισμός ίσως σχετίζεται με το γεγονός ότι τα κάστανα συνηθιζόταν να δίνονται ως φιλοδώρημα στα μικρά παιδιά. Ο Νατσούλης (1983: 36) πάντως δίνει τις παρακάτω πληροφορίες για την πηγή της φράσης: Ο Ιμπραήμ, ο οποίος δεν κατάφερε να κατακτήσει τη Μάνη, προσπάθησε στα 1826 να ξεγελάσει τους κατοίκους της περιοχής. Έστειλε λοιπόν στα χωριά της Μάνης κατασκόπους ντυμένους καστανάδες για να πληροφορηθούν από τις γυναίκες και τα παιδιά το μέρος όπου βρίσκονταν κρυμμένοι οι άντρες τους. Οι κατάσκοποι όμως άρχισαν να χαρίζουν τα κάστανά τους αντί να τα πουλάνε, γεγονός που προκάλεσε υποψίες με αποτέλεσμα οι αρματολοί να κατέβουν στα χωριά και να αναγκάσουν τους «καστανάδες» να ομολογήσουν την αλήθεια. Οι κατάσκοποι έντρομοι για την επερχόμενη τιμωρία ρώτησαν τι θα τους κάνουν και οι Μανιάτες απάντησαν: «Εμείς δεν χαρίζουμε κάστανα», ότι δηλαδή θα τιμωρηθούν όπως τους αξίζει. 65 Η αρνητική μορφή του ιδιωτισμού είναι υποχρεωτική, καθώς σε περίπτωση που αφαιρεθεί το μόριο δεν χάνεται η ιδιωτισμική του σημασία και ερμηνεύεται ως ελεύθερος συνδυασμός: χαρίζει κάστανα (βλ. και Κεφ ). 65

66 (7). Πίσω έχει η αχλάδα την ουρά Τίτλος εφημερίδας (Καθημερινή, 29/07/2010): Περίληψη άρθρου: Αν δεν λήξει η απεργία των βενζινοπωλών οι Αθηναίοι θα παραμείνουν στην πρωτεύουσα, καθώς είναι εξαρτημένοι από το αυτοκίνητό τους και δεν θέλουν να τους λείψει η θέση πίσω από το τιμόνι ούτε καν στις διακοπές τους. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα αχλάδι) η φράση πίσω έχει η αχλάδα την ουρά δίνεται με την εξής ερμηνεία: «λέγεται με ελαφρά απειλητικό τόνο και δηλώνει ότι οι δυσκολίες θα παρουσιαστούν αργότερα ή στο τέλος». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (λήμμα αχλάδα) αναφέρεται ότι το ουσιαστικό χρησιμοποιείται κυρίως στην εν λόγω φράση που λέγεται «για την αποτροπή συναγωγής εύκολων ή γρήγορων συμπερασμάτων, ως προειδοποίηση ότι στο τέλος θα φανούν τα άσχημα αποτελέσματα, θα επέλθει η δυσάρεστη εξέλιξη». Για την προέλευση της φράσης ο Νατσούλης (1983: 124) δίνει τις παρακάτω πληροφορίες: οι Ενετοί για τις μεταφορές του στρατού χρησιμοποιούσαν ιστιοφόρα μεταγωγικά, τα οποία οι Έλληνες είχαν βαφτίσει «αχλάδες» λόγω του σχήματός τους. Τα καράβια αυτά έσερναν πίσω τους ένα μικρό καραβάκι για τα τρόφιμα και τα πολεμικά σύνεργα. Όταν φαινόταν κάποιο καράβι στον ορίζοντα, οι νησιώτες μπορούσαν εύκολα να ξεχωρίσουν από την «ουρά» (δηλαδή το μικρό καραβάκι) εάν επρόκειτο για πολεμικό πλοίο ή όχι και -στην πρώτη περίπτωσηνα προετοιμάσουν τις άμυνές τους. 66

67 (8). Χαιρέτα μας τον πλάτανο Τίτλος εφημερίδας (Βήμα, 27/01/2011): Περίληψη άρθρου: Η εξάπλωση του μύκητα Ceratocystis platani έχει λάβει ανησυχητικές διαστάσεις καθώς έχει καταστρέψει εκατοντάδες αιωνόβια δέντρα στην Πελοπόννησο και σε περιοχές της Θεσπρωτίας. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Σύμφωνα με το ΛΚΝ (λήμμα πλάτανος) η φράση χαιρέτα μας τον πλάτανο χρησιμοποιείται «για κάτι που έγινε και δε διορθώνεται, για σίγουρη αποτυχία, για οριστικό (άσχημο) τέλος». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) στη φράση (χαιρέτα μου τον πλάτανο) δίνεται η ερμηνεία «για να δείξουμε ότι κάτι αργεί υπερβολικά να γίνει ή ότι δεν υπάρχει περίπτωση να γίνει». Ο Νατσούλης (1983: 344) δίνει τρεις εκδοχές για την προέλευση της συγκεκριμένης φράσης. Στην πρώτη εκδοχή συνδέει τη φράση με τους ξενιτεμένους που νοσταλγούσαν τον τόπο τους και έστελναν (όταν τύχαινε να συναντήσουν κάποιον συντοπίτη τους) «χαιρετίσματα στον πλάτανο» της πλατείας του χωριού τους. Το συγκεκριμένο δέντρο είναι συνδεδεμένο με τον ελληνικό πολιτισμό και συναντάται συχνά στις πλατείες των χωριών όπου χαρίζει δροσιά με τη σκιά του κατά το μακρύ ελληνικό καλοκαίρι. Ο πλάτανος θεωρείται όμως και δέντρο ιερό και οι ιδιότητες των δέντρων (ευλογημένα ή καταραμένα) έπαιζαν σημαντικό ρόλο για την επιλογή εκείνων που θα φυτεύονταν στους κοινόχρηστους χώρους (Μηλίγκου-Μαρκαντώνη, 2006: 101 και 345). Σύμφωνα με μια δεύτερη εκδοχή, στις 25 Μαρτίου 1821 ο Παλαιών Πατρών Γερμανός έδωσε το σύνθημα της εθνικής εξέγερσης και στη συνέχεια κρέμασε 67

68 το λάβαρο της επανάστασης σε ένα μεγάλο πλάτανο, που βρισκόταν στην αυλή της Μονής της Αγίας Λαύρας. Οι σύντροφοι πέρασαν με τη σειρά κάτω από τον πλάτανο για να κοινωνήσουν και από τότε όταν κάποιος πήγαινε στον δεσπότη, οι σύντροφοί του έλεγαν: «-Χαιρέτα μας τον πλάτανο» (εννοώντας τον Παλαιών Πατρών Γερμανό ή τον πλάτανο που κοντά του κοινώνησαν) (Νατσούλης, 1983: ) Η τρίτη εκδοχή αναφέρεται σε μια παράδοση σύμφωνα με την οποία οι θησαυροί του Αλή Πασά και του Κατσαντώνη (που δεν έχουν βρεθεί μέχρι σήμερα) κρύβονται κοντά σε κάποιο πλάτανο, αφού λίγο πριν πεθάνει ο Κατσαντώνης είπε στους συντρόφους του: «Να πείτε στη γυναίκα μου και στο γιό μου, να μου χαιρετάν τον Πλάτανο!» (Νατσούλης, 1983: 345). 68

69 Τα αντικείμενα του υλικού πολιτισμού ως υποχρεωτικά συστατικά Ένα μεγάλο μέρος των ιδιωτισμών σχετίζεται με τον υλικό πολιτισμό του παρόντος και του παρελθόντος. Διάφορα αντικείμενα καθημερινής χρήσης που απαντούν μέσα στο σπίτι, αλλά και ορισμένα που σχετίζονται με τον αθλητισμό, την τεχνολογία και τις συγκοινωνίες έχουν αποκτήσει ιδιωτισμική χρήση (Piirainen, 2007: 214). Αναφέρουμε ενδεικτικά ορισμένα παραδείγματα: του κρέμασαν κουδούνια, δένω κόμπο το μαντήλι (το δένω κόμπο), σιγά τον πολυέλαιο, έφαγε/ έριξε χυλόπιτα, είναι από μεγάλο τζάκι, έβαλε στραβά το καπελάκι του. Σε όλα τα παραπάνω εκφωνήματα τα αντικείμενα του υλικού πολιτισμού συνδέθηκαν στη συνείδηση των ομιλητών με κάποιες παραδόσεις, συνήθειες και αντιλήψεις, οι οποίες πέρασαν στη γλώσσα και διατηρήθηκαν από αυτή 66. Ως υποχρεωτικά συστατικά στους ιδιωτισμούς της ΚΝΕ χρησιμοποιούνται κυρίως αντικείμενα από τις ακόλουθες κατηγορίες (Χιώτη, 2010: 209): 1) αντικείμενα που έχουν σχέση με την κουζίνα, π.χ. μαχαίρι, ποτήρι, κόσκινο, 2) φαγητά όπως για παράδειγμα ψωμί, πίτα, χυλόπιτα, κουρκούτι, κόλλυβα, 3) εργαλεία, π.χ. σφυρί, βίδα, καρφί, τσιγκέλι, σκοινί, στουπί, 4) είδη ένδυσης, π.χ. ρούχα, καπέλο, σκούφια, ζωνάρι, μαντήλι, γάντι, φερμουάρ, 5) μουσικά όργανα, π.χ. ταμπουράς, βιολί, 6) άλλα αντικείμενα, τα οποία συνήθως απαντούν μέσα στο σπίτι, π.χ. καλάθι, πάπλωμα, καρεκλοπόδαρα, κορδόνι, φελλός, κεραμίδα, κούνια, 7) χρήματα, π.χ. δεκάρα. Σε αυτή την κατηγορία εντοπίζονται και αρκετές δεσμευμένες λέξεις 67, όπως το ροδάνι, το σφοντύλι, ο άμπακος (άβακας), η τσίπα (κεφαλόδεσμος), η χυλόπιτα, το βούκινο που χρησιμοποιούνται μόνο στις φράσεις η γλώσσα του πάει ροδάνι, μου ήρθε ο ουρανός σφοντύλι/είδα τον ουρανό σφοντύλι, έφαγε τον άμπακο, δεν έχει τσίπα (πάνω του), του έδωσε/ έφαγε τη χυλόπιτα, κάνω/ γίνομαι βούκινο, καθώς και αντικείμενα που δεν χρησιμοποιούνται πια όπως τα τσαρούχια, το φέσι, η δεκάρα. 66 Του κρέμασαν κουδούνια: από την ποινή της διαπόμπευσης, δένω κόμπο το μαντήλι: από τη συνήθεια των γεροντότερων να δένουν κόμπο το μαντήλι όταν ήθελαν να θυμηθούν κάτι, σιγά τον πολυέλαιο: από το έθιμο να κινούνται «σταυροειδώς» οι πολυέλαιοι του ναού στις μεγάλες γιορτές της Χριστιανοσύνης, έφαγε χυλόπιτα: από τη λαϊκή/ πρακτική ιατρική, είναι από μεγάλο τζάκι: το τζάκι έφτασε να σημαίνει την οικογένεια αφού γύρω από την εστία του σπιτιού συγκεντρώνονταν όλοι, βάζει το καπελάκι του στραβά: από την εποχή της Τουρκοκρατίας. 67 Λέξεις που απαντούν μόνο στο πλαίσιο ενός φρασεολογισμού. 69

70 (1). Με ξένα κόλλυβα Ειδησεογραφικός τίτλος (Βήμα, 29/08/2012): Περίληψη άρθρου: H εταιρεία της Εγνατίας Οδού χωρίστηκε με τέτοιο τρόπο ώστε το κράτος να κρατήσει τις υποχρεώσεις (την κατασκευή, τις μελέτες, τις απαλλοτριώσεις) και οι ιδιωτικές εταιρίες τη λειτουργία και την εκμετάλλευση της. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα κόλλυβα) στη φράση με ξένα κόλλυβα δίνεται η ερμηνεία «επωφελούμαι από προσπάθειες άλλων, τις οποίες παρουσιάζω ως δική μου συμβολή». Σύμφωνα με το λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) η φράση λέγεται «σε περιπτώσεις που κάποιος παρουσιάζει κάτι σαν δικό του, ενώ το πέτυχε με τη βοήθεια άλλων. Στο Μιχαλόπουλος και Κιουρτσή-Μιχαλοπούλου (2004: 185) βρίσκουμε και ολόκληρη τη φράση: με ξένα κόλλυβα κάνει μνημόσυνο. Αναφορικά με τον πυρήνα της φράσης η Κατσαρού (2004: 81) επισημαίνει ότι «προέρχεται από τη λέξη κόλλυβος που σημαίνει το σταθμικό μέτρο για τον προσδιορισμό του βάρους του χρυσού, όπως επίσης και κάθε νόμισμα μικρής αξίας, δηλαδή το πολύ λεπτό σε πάχος και αξία νόμισμα» και γι αυτό ορισμένοι συσχετίζουν το έθιμο των κολλύβων με την παλαιά συνήθεια της διανομής νομισμάτων κατά τα μνημόσυνα. Τα κόλλυβα παρασκευάζονται από βρασμένο στάρι που αναμειγνύεται με ζάχαρη, αλεύρι και διάφορους καρπούς, όπως σταφίδες, αμύγδαλα, καρύδια, κουκουνάρια, σπόρια ροδιού κ.ά. Αφού ευλογηθούν, μοιράζονται στο τέλος της τελετής των μνημόσυνων στους παρευρισκόμενους για να συγχωρεθεί η ψυχή του νεκρού. Τα κόλλυβα συμβολίζουν την ανάσταση (Μιχαλόπουλος & Κιουρτσή -Μιχαλοπούλου, 2004: 185). 70

71 (2). Ταΐζω κάποιον χυλόπιτα Ειδησεογραφικός τίτλος (Βήμα, 11/09/2011): Περίληψη άρθρου: Σύμφωνα με ερευνητές του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, οι κότες έχουν τη δυνατότητα να επιλέγουν τον πατέρα των μικρών τους, καθώς ανέπτυξαν έναν μηχανισμό που τους επιτρέπει να απορρίπτουν το σπέρμα κοκόρων που θεωρούν κατώτερους κοινωνικά. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Σύμφωνα με το ΛΚΝ (λήμμα χυλόπιτα) το συγκεκριμένο ουσιαστικό έχει τη σημασία «άρνηση σε ερωτική πρόταση» και χρησιμοποιείται συνήθως στις φράσεις τρώω (τη) χυλόπιτα «για ερωτική συνηθ. αποτυχία» και ταΐζω κάποιον χυλόπιτα «αποκρούω την ερωτική πρόταση κάποιου». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (λήμμα χυλοπίτα κ χυλόπιτα) αναφέρεται ότι ο τύπος χυλόπιτα σημαίνει μεταφορικά «ερωτική απόρριψη, αποτυχία σε προσπάθεια ερωτικής κατακτήσεως». Έπειτα, δίνεται η φράση με παραλλαγή στο ρήμα δίνω/ ρίχνω (σε κάποιον) χυλόπιτα που σημαίνει «απορρίπτω ερωτική πρόταση κάποιου», καθώς και η φράση τρώω χυλόπιτα, δηλαδή «απορρίπτεται η ερωτική πρόταση που κάνω σε κάποιον». Ο Δημητρίου (1995: 436) θεωρεί ότι ο ιδιωτισμός πηγάζει από τον μεταφορικό συσχετισμό της επιτυχίας με το καλό φαγητό και της αποτυχίας με ένα ευτελές φαγητό, όπως οι χυλόπιτες. Ο Νατσούλης (1983: 26) δίνει μια διαφορετική εκδοχή για την προέλευση της φράσης. Θεωρεί ότι έχει τις ρίζες της στη λαϊκή ιατρική και ειδικότερα στα γιατροσόφια ενός κομπογιαννίτη θεραπευτή, του Παρθένη Νένιμου που έζησε στα Γιάννενα γύρω στο Μια από τις συνταγές του Νένιμου ήταν ο ψημένος στο φούρνο χυλός από στάρι μαζί με μπαχαρικά. Οι βαριά ερωτευμένοι προκειμένου να θεραπευτούν έπρεπε να φάνε από την πίτα τρία συνεχόμενα πρωινά, εντελώς νηστικοί και από το συγκεκριμένο γιατροσόφι έμεινε η φράση «έφαγε την χυλόπιτα». 71

72 (3). Άσπρο πάτο! Τίτλος εφημερίδας (Νέα, 16/01/2010): Περίληψη άρθρου: Σε έρευνες σχετικές με φάρμακα τα οποία μιμούνται τον τρόπο που δρα το αλκοόλ στον εγκέφαλο στρέφουν το ενδιαφέρον τους μεγάλες φαρμακευτικές εταιρίες. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα πάτος) το εκφώνημα άσπρο πάτο! που δίνεται με τον χαρακτηρισμό έκφραση έχει τη σημασία «προτροπή σε συμπότη να πιει όλο το ποτήρι με το ποτό». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) αναφέρεται ότι η φράση χρησιμοποιείται ως πρόποση για ποτά και έχει τη σημασία «μέχρι την τελευταία σταγόνα, όλο το περιεχόμενο του ποτηριού». Η συγκεκριμένη φράση προέρχεται από μια πρόληψη που επικρατούσε παλαιότερα, σύμφωνα με την οποία το να αφήνει κανείς ποτήρι γεμάτο κρασί (και ειδικά τη νύχτα) φέρνει γρουσουζιά και θάνατο. Έπρεπε λοιπόν να αδειάζει εντελώς το ποτήρι ώστε να αποφευχθεί το κακό (Τσορώνη-Γεωργιάδη, 2007: 62). Συχνά η φράση συνοδεύεται από παραγλωσσικά στοιχεία, τα οποία η Αντωνίου-Κρητικού (2008: 132) περιγράφει ως εξής: «σηκώνουμε το ποτήρι μας λέγοντας Άσπρο πάτο! και αδειάζουμε το περιεχόμενο του ποτηριού με τη μία». Προσθέτει επίσης ότι η φράση χρησιμοποιείται και «ως προτροπή σε συμπότη μας, για να πιεί και εκείνος όλο το ποτό του μονορούφι». 72

73 (4). Μου ήρθε ο ουρανός σφοντύλι Τίτλος εφημερίδας (Νέα, 24/11/2004): Περίληψη άρθρου: Η ψευδοροφή του Αρχαιολογικού Μουσείο Ηρακλείου κατέρρευσε λόγω υγρασίας και διαρροών νερού προκαλώντας ζημιές σε αγγεία μινωικής περιόδου. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ, στο λήμμα σφοντύλι, καταχωρούνται οι δύο παραλλαγές της φράσης: μου έρχεται ο ουρανός σφοντύλι και βλέπω τον ουρανό σφοντύλι με την ερμηνεία «ζαλίζομαι από απότομο χτύπημα ή ταράζομαι πολύ από κάποιο απρόοπτο και δυσάρεστο γεγονός». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα), υπάρχει η μία μόνο εκδοχή της φράσης (μου ήρθε ο ουρανός σφοντύλι) και δίνονται οι παρακάτω ερμηνείες: 1. «ζαλίζομαι ύστερα από δυνατό χτύπημα» και 2. «ζαλίζομαι ύστερα από αναπάντεχο, βαρύ πλήγμα». Το ουσιαστικό σφοντύλι χρησιμοποιείται από την Αρχαιότητα με τη σημασία «στρογγυλός μηχανισμός περιστροφής του αδραχτιού» (Ετυμολογικό Λεξικό, λήμμα σφοντύλι). Πρόκειται για ένα μικρό στρογγυλό όργανο με τρύπα στη μέση, όπου στερεώνεται και περιστρέφεται το αδράχτι για το ξάσιμο των μαλλιών (Μπαμπινιώτης, ό.π.). Ο ιδιωτισμός προέρχεται λοιπόν από την υφαντική τέχνη και το σφοντύλι αποτελεί ένα αντικείμενο που «επιβιώνει» μέσα από τους ιδιωτισμούς έως και τις μέρες μας παρόλο που η αρχική σημασία της λέξης είναι πλέον άγνωστη - κυρίως για τους νεώτερους - ομιλητές της ΚΝΕ Σχετική είναι η έρευνα της Στάθη που εξέτασε 20 ουσιαστικά που απαντούν μόνο σε ιδιωτισμούς με στόχο να διαπιστώσει αν διαθέτουν συγχρονικά λεξική σημασία. Αναφορικά με τη λέξη σφοντύλι σημειώνει: «η φρασεολογικά δεσμευμένη σημασία της λέξης είναι πιο εξέχουσα (salient) για τους ομιλητές, ενώ η αρχική σημασία περιορίζεται πλέον στο ειδικό λεξιλόγιο και απαντά σε συγκεκριμένα κειμενικά είδη (ιστορία, λαογραφία, ταξιδιωτικά κείμενα, λογοτεχνία)» (2005: Ημερομηνία πρόσβασης: 30 Ιουλίου 2012). 73

74 (5). Ροδάνι πάει η γλώσσα του Ειδησεογραφικός τίτλος εφημερίδας (Νέα, 02/02/2004): Περίληψη άρθρου: Ο συντάκτης του άρθρου αναφέρεται στους ευφράδεις πολιτικούς που μοιάζουν να έχουν έτοιμες απαντήσεις για οποιοδήποτε ερώτηση τους τεθεί. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα ροδάνι) στη φράση ροδάνι πάει η γλώσσα του δίνεται η σημασία «για πρόσωπο που φλυαρεί, που μιλά γρήγορα και με ευχέρεια». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (λήμμα γλώσσα) η φράση δίνεται με παραλλαγή στο ουσιαστικό η γλώσσα μου πάει ροδάνι/ ψαλίδι με τη σημασία «είμαι πολύ ή υπερβολικά ομιλητικός, με πιάνει φλυαρία». Σχετικά με τον πυρήνα της φράσης, τη λέξη ροδάνι, στο ΛΚΝ (ό.π.) αναφέρεται ότι πρόκειται για ένα εργαλείο κλωστικής μηχανής και ειδικότερα για έναν μικρό τροχό που παίρνει κίνηση από έναν μεγαλύτερο και περιστρέφεται με μεγάλη ταχύτητα κινώντας έτσι το αδράχτι πάνω στο οποίο τυλίγεται το νήμα. 74

75 (6). Αλλάζω τα φώτα σε κάτι Τίτλος εφημερίδας (Νέα, 07/02/2012): Περίληψη άρθρου: Για τις ανάγκες των γυρισμάτων της καινούργιας του ταινίας ο Μπεν Άφλεκ άλλαξε το φωτισμό του ναού της Αγίας Σοφίας, τον οποίο η διεύθυνση του ναού αποφάσισε να κρατήσει και μετά τα γυρίσματα. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα φως) καταχωρείται η φράση με τις εξής παραλλαγές: 1. αλλάζω τα φώτα σε κάποιον που σημαίνει «τον ταλαιπωρώ, τον βασανίζω, τον εξουθενώνω» και 2. αλλάζω τα φώτα σε κάτι, δηλαδή «το αλλάζω ριζικά, το εξαντλώ, το καταστρέφω». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (λήμμα φως) υπάρχει μόνο η φράση αλλάζω τα φώτα σε κάποιον με τη σημασία «ταλαιπωρώ (κάποιον) πολύ, βασανίζω (κάποιον)». Για την πηγή του ιδιωτισμού εντοπίστηκαν δύο εκδοχές. Σύμφωνα με την πρώτη στο Βυζάντιο πολλοί εγκληματίες τιμωρούνταν εκτελώντας «χρέη φαναριών». Τους έβαζαν δηλαδή φωτιά στα πόδια και έπειτα τους άφηναν να καίγονται στον Κεράτιο κόλπο. Αργότερα, όταν αυτό το είδος τιμωρίας καταργήθηκε και τη θέση των ενόχων πήραν αληθινοί πυρσοί, όσοι ήθελαν να καίγονται οι εγκληματίες έλεγαν δυσαρεστημένοι: «Μας άλλαξαν τα φώτα» (Νατσούλης, 1983: 46). Σύμφωνα με τη δεύτερη εκδοχή η φράση προέρχεται από την εποχή που η επικοινωνία μεταξύ των τμημάτων του στρατού γινόταν με φωτεινά σήματα. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι εχθροί κατάφερναν να αιχμαλωτίσουν τους στρατιώτες που είχαν αναλάβει να εκπέμπουν τα σήματα και τους ανάγκαζαν να εκπέμψουν διαφορετικά από εκείνα που έπρεπε. Για να φτάσει όμως ένας στρατιώτης να γίνει όργανο των εχθρών και να εκτελέσει τις εντολές του είχε βασανιστεί και κακοποιηθεί πάρα πολύ (Τσορώνη-Γεωργιάδη, 2007: 434). 75

76 (7). Φοράω φέσι σε κάποιον Τίτλος εφημερίδας (Νέα, 18/11/2008): Περίληψη άρθρου: Ο κίνδυνος έλλειψης ρευστού στις τράπεζες φαίνεται πως βρίσκεται προ των πυλών με συνέπειες για τον δανεισμό νοικοκυριών και μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα φέσι) αναφέρεται αρχικά η μεταφορική σημασία του ουσιαστικού: «χρέος απλήρωτο, ανεξόφλητο». Στη συνέχεια δίνεται η φράση με τις εξής παραλλαγές στο ρήμα: βάζω/ ρίχνω/ φοράω/ αφήνω φέσι σε κάποιον και η ερμηνεία που δίνεται είναι «δεν πληρώνω το χρέος, την οφειλή μου». Σύμφωνα με το λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) η μεταφορική σημασία της λέξης φέσι είναι «ανεξόφλητο χρέος». Στη συνέχεια δίνονται δύο από τις παραλλαγές της φράσης (βάζω/ φορώ φέσι σε κάποιον) με τη σημασία «δεν εξοφλώ το χρέος που έχω (σε κάποιον)». Το φέσι ήταν ένα κόκκινο κάλυμμα του κεφαλιού, κατασκευασμένο από μαλλί, με ή χωρίς φούντα και είχε διάφορα σχήματα (ΛΚΝ, ό.π.). Πήρε την ονομασία του από μία πόλη του Β. Μαρόκου όπου παραγόταν και αποτελούσε μέρος της ενδυμασίας των Ελλήνων, αλλά και άλλων λαών (Ετυμολογικό Λεξικό, λήμμα φέσι). Για την προέλευση της φράσης ο Νατσούλης (1983: 178) δίνει τις παρακάτω πληροφορίες: κατά την εποχή που οι αλβανοί έκαναν επιδρομές στα χωριά της Πελοποννήσου, ορισμένοι ντόπιοι αποφάσισαν να τους στήσουν καρτέρι. Όταν μια ομάδα αλβανών πλησίασε, τους επιτέθηκαν και τους σκότωσαν. Στη συνέχεια, ένας από την ομάδα των Ελλήνων, ο Γιάννης Παπατζώρης, για να αστειευθεί φόρεσε ένα αλβανικό φέσι κι άρχισε να φωνάζει πως έρχονται ενισχύσεις. Κάποιος από τους Έλληνες όμως δεν κατάλαβε ότι ήταν ο Παπατζώρης μεταμφιεσμένος και τον πυροβόλησε. Τότε ορισμένοι είπαν ότι τον σκότωσε σκόπιμα γιατί του χρωστούσε χρήματα και δεν ήθελε να του τα επιστρέψει. 76

77 (8). Σπάω πλάκα Ειδησεογραφικός τίτλος (Νέα, 02/02/2012): Περίληψη άρθρου: Το κωμικό κουαρτέτο Spymonkey και η σκηνοθέτις Έμα Ράις ανεβάζουν επί σκηνής την παράσταση «Oedipussy», έργο βασισμένο στην τραγωδία του Οιδίποδα. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ, στο λήμμα πλάκα, υπάρχει η φράση σπάω πλάκα με τη σημασία «διασκεδάζω, κάνω κέφι». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (λήμμα σπάζω κ σπάω) η φράση καταχωρείται με παραλλαγή στο ουσιαστικό σπάω κέφι/ πλάκα και η σημασία που δίνεται είναι «διασκεδάζω, κάνω αστεία». Πρόκειται για ιδιωτισμό όπου ο ενικός αριθμός του ουσιαστικού και η απουσία του άρθρου είναι υποχρεωτική, καθώς αυτά είναι τα στοιχεία που τη διαφοροποιούν από τις ελεύθερες ακολουθίες (σπάω πλάκες, σπάω την/ μία πλάκα). Ο Νατσούλης (1983: 25) μας δίνει τις εξής πληροφορίες για το επεισόδιο από το οποίο προέρχεται η φράση: κατά την περίοδο που η Αθήνα έγινε πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους οι αρχαιοκάπηλοι δημιουργούσαν δίκτυα από πράκτορες (συνήθως Μαλτέζους). Αυτοί εγκαταστάθηκαν γύρω από την Πύλη του Ανδριανού και ως κάλυψη χρησιμοποιούσαν την εμπορεία πλάκας από τη Μάλτα. Όταν ένας από τους λαθρέμπορους έγινε αντιληπτό ότι μεταφέρει σπάνιες αρχαιότητες για να τις πουλήσει, κάποιοι φοιτητές ανέβηκαν στο πλοίο του και προκάλεσαν μεγάλες ζημιές καταστρέφοντας -μεταξύ άλλων- και τις μαλτεζόπλακες. Στη συνέχεια πήγαν στην Πύλη του Ανδριανού και έσπασαν όλες τις πλάκες των Μαλτέζων αναγκάζοντάς τους να εγκαταλείψουν την πόλη. 77

78 Τα ζώα ως υποχρεωτικά συστατικά Τα ζώα αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας και του πολιτισμού. Οι αντιλήψεις των ανθρώπων για τα ζώα διαφέρουν στο πλαίσιο της εκάστοτε κοινωνίας καθώς ορισμένα θεωρούνται άβουλοι υπηρέτες του ανθρώπου, ορισμένα πολύτιμοι σύντροφοί του, άλλα ιερά και ανώτερα όντα και κάποια εχθροί του (Κατσαδώρος, 2005: 13-14). Ο άνθρωπος παρατηρώντας τα ζώα και τον τρόπο ζωής τους διαπιστώνει κάποια χαρακτηριστικά, τα οποία δημιουργούν σε ορισμένες περιπτώσεις στερεότυπα: η πονηρή αλεπού, η ανόητη χήνα, ο πιστός σκύλος. Οι αναφορές σε συγκεκριμένες συμπεριφορές έχουν εξελιχθεί σε γνωστές παροιμιακές φράσεις όπως η μερίδα του λέοντος, κροκοδείλια δάκρυα κ.ά. που όμως, σύμφωνα με τον Κατσαδώρο (2005: 55-56), αντιστοιχούν σε φυσικές ιδιότητες των αντίστοιχων ζώων. Τόσο η συμβολική διάσταση ορισμένων ζώων όσο και ένα μέρος ισοδύναμων ιδιωτισμών σε διαφορετικές γλώσσες πηγάζουν από έργα ή μυθολογικές παραδόσεις της αρχαιότητας, όπως για παράδειγμα τους μύθους του Αισώπου και τη Βίβλο (Chrissou, 2000: ). Ως προς το συμβολισμό των ζώων, ο οποίος συνδέεται άμεσα με τον εκάστοτε πολιτισμό, η Συμεωνίδου-Χριστίδου (1998: 81) δίνει το παράδειγμα της λέξης αγελάδα. Στο δυτικό πολιτισμό η αγελάδα έχει καθαρά χρηστική λειτουργία ενώ στην Ινδία θεωρείται ιερό ζώο, γεγονός που αντικατοπτρίζεται στις μεταφορικές χρήσεις της γλώσσας: οι καιροί των ισχνών και παχέων αγελάδων, το απλανές βλέμμα της αγελάδας. Επίσης, η συγκεκριμένη λέξη στη γαλλική γλώσσα (vache) έχει ορισμένες επιπρόσθετες συνυποδηλώσεις (το εκφώνημα Oh! La vache! εκφράζει έκπληξη, αποδοκιμασία, θαυμασμό) που δεν υπάρχουν στην ελληνική. Ο Chrissou (2000: ), συγκρίνοντας ιδιωτισμούς με ονόματα ζώων στο ζεύγος γλωσσών γερμανικά-ελληνικά, διαπιστώνει ότι υπάρχουν φράσεις που είναι ισοδύναμες ως προς τα γνωρίσματα και τα νοήματά τους 69, φράσεις με ορισμένα κοινά γνωρίσματα 70 και τέλος φράσεις που δεν έχουν αντίστοιχο ιδιωτισμό (τουλάχιστον όχι με κάποιο ζώο ως υποχρεωτικό συστατικό) από τη μία στην άλλη γλώσσα Για παράδειγμα Krokodilstränen vergießen für (= χύνω κροκοδείλια δάκρυα). 70 Για παράδειγμα in die Höhle des Löwen gehen (< κυριολ. μπαίνω στη σπηλιά του λιονταριού>) με αντιστοιχία στα ελληνικά μπαίνω στο στόμα του λύκου. 71 Για παράδειγμα sich einen Affen kaufen (= μου αγοράζω πίθηκο) με τη σημασία καταναλώνω πολύ αλκοόλ. Ο αντίστοιχος σημασιολογικά ιδιωτισμός στην ελληνική είναι το/ τα τσούζω. 78

79 Tα ζώα που εμφανίζονται με τη μεγαλύτερη συχνότητα ως υποχρεωτικά συστατικά στους ιδιωτισμούς της ΚΝΕ ανήκουν κατά κύριο λόγο στις ακόλουθες κατηγορίες (Συμεωνίδης 2000: 56, Χιώτη 2010: ): α. οικόσιτα: σκύλος, γάτα, πετεινός, αγελάδα, γάιδαρος, άλογο, μοσχάρι, πρόβατο/ αρνί, μουλάρι, κοτόπουλο/ κότα, γουρούνι, β. άγρια ζώα: λιοντάρι, λύκος, αλεπού, λαγός, γ. έντομα: ψείρα, ψύλλος, δ. πουλιά: κούκος, χήνα, πελαργός, αετός, γεράκι. 79

80 (1). Το/ τα φορτώνω στον κόκορα Ειδησεογραφικός τίτλος (Νέα, 17/06/2006): Περίληψη άρθρου: Παρά τις εξαγγελίες της κυβέρνησης για γενναία μέτρα στήριξης και ενίσχυσης των περίπου 50 ελληνικών πτηνοτροφικών μονάδων δεν έχει γίνει τίποτα ακόμα με αποτέλεσμα ορισμένες εξ αυτών να αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο του λουκέτου. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα φορτώνω) καταχωρείται η φράση με παραλλαγή στην αντωνυμία το/ τα φορτώνω στον κόκορα με τη σημασία «το παραμελώ, δεν το φροντίζω (συνήθ. για δουλειές, υποχρεώσεις κτλ.)». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) η φράση δίνεται μόνο με την αντωνυμία στον πληθυντικό (τα φορτώνω στο κόκορα) με την ερμηνεία «εγκαταλείπω κάθε περαιτέρω προσπάθεια». Ο Δημητρίου (1995: 68) θεωρεί ότι ο ιδιωτισμός προέρχεται από τη σχολική ζωή και ότι η πλήρης μορφή ήταν φορτώνω τα γράμματα στον κόκορα. Ενδέχεται ο κόκορας να ήταν ένα είδος κρεμάστρας και μεταφορικά η φράση να σήμαινε ότι οι μαθητές που δεν ασχολούνταν με τα μαθήματά τους «φόρτωναν» (δηλαδή κρεμούσαν) τη θήκη με τα σχολικά στον κόκορα και την εγκατέλειπαν εκεί. Η Τσορώνη-Γεωργιάδη (2007: 406) αναφέρει μία διαφορετική εκδοχή για την προέλευση της φράσης: στην αρχαία Αθήνα έτρεφαν κοκόρια και τα εκπαίδευαν ώστε να μάχονται μεταξύ τους σε δημόσιες κοκορομαχίες. Σε αυτούς τους αγώνες το έπαθλο ήταν είτε ο νικημένος αντίπαλος (ο αγώνας τελείωνε μόνο όταν ένας από τους δύο κόκορες σκοτωνόταν) είτε κάποιο χρηματικό στοίχημα. Ορισμένες φορές τα στοιχήματα που έβαζαν ήταν τόσο σημαντικά ώστε πολλοί οπαδοί της κοκορομαχίας καταστρέφονταν οικονομικά εξαιτίας τους. 80

81 (2). Πετάει ο γάιδαρος; Πετάει. Τίτλος εφημερίδας (Βήμα, 08/06/2010): Περίληψη άρθρου: Ένας γάιδαρος που προσπαθεί να σηκώσει το βαρύ φορτίο του, αλλά τελικά τον νικά το ασήκωτο καρότσι του και καταλήγει να σηκώνεται ο ίδιος στον αέρα αποτελεί ένα από τα εκθέματα της έκθεσης «ΑΩ». Σχολιασμός ιδιωτισμού: Ο ιδιωτισμός πετάει ο γάιδαρος; πετάει που χαρακτηρίζεται ως παροιμιακή φράση από το ΛΚΝ (λήμμα γάιδαρος) λέγεται «για κάποιον που υποχρεώνεται, συνήθως από τα πράγματα, να δέχεται τη γνώμη του άλλου, έστω κι αν είναι παράλογη». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (λήμμα γάιδαρος) δίνονται δύο ξεχωριστές ερμηνείες του ιδιωτισμού: 1. «για περιπτώσεις στις οποίες αναγκάζεται κανείς να δέχεται ή να υποχωρεί σε παράλογες απόψεις ή καταστάσεις» και 2. «για πρόσωπα ανόητα ή εύπιστα που δέχονται ως αληθινά τα πιο απίθανα πράγματα». Πρόκειται για ιδιωτισμό που απαντά με τη μορφή διαλόγου και πηγάζει από ένα ομαδικό παιχνίδι για μικρά παιδιά που παίζεται ως εξής: οι παίχτες κάθονται κυκλικά και ακουμπούν το δείκτη τους πάνω στο τραπέζι. Το παιδί-μάνα λέει Πετάει ο αετός! και σηκώνει ψηλά το χέρι του. Όταν οι υπόλοιποι παίχτες ακούσουν τη λέξη αετός, πρέπει να σηκώσουν ψηλά τον δείχτη τους, εφόσον ο αετός είναι πουλί και πετάει. Σε περίπτωση που κάποιος παίχτης δε σηκώσει το δείχτη του, καίγεται. Το παιχνίδι συνεχίζεται με τη μάνα να λέει για παράδειγμα: Πετάει ο αετός ο αετός ο αετός ο Τοτός! Αν κάποιος παίχτης σηκώσει κατά λάθος το χέρι του στη λέξη Τοτός χάνει γιατί ο Τοτός δεν πετάει. Το παιχνίδι εξακολουθεί με τον ίδιο τρόπο ώσπου να μείνει ο τελευταίος παίχτης, δηλαδή ο νικητής (Κλιάφα & Βαλάση, 2000: 75). 81

82 (3). Κάνω την πάπια Τίτλος εφημερίδας (Ελευθεροτυπία, 15/12/2011): Περίληψη άρθρου: Δημοσιογράφος που κάλυπτε επεισόδια στο Σύνταγμα έχασε την ακοή του από μια χειροβομβίδα κρότου-λάμψης. Η Διεθνής Αμνηστία προώθησε επιστολή με την οποία ζητά την έρευνα της υπόθεσης χωρίς ωστόσο να έχει δοθεί κάποια απάντηση από τα υπουργεία Δικαιοσύνης και Προστασίας του Πολίτη. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Η φράση κάνω την πάπια (λήμμα πάπια) σημαίνει σύμφωνα με το ΛΚΝ «προσποιούμαι ότι δε γνωρίζω, δεν καταλαβαίνω κάτι, αποφεύγω να πάρω θέση». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) η σημασία που δίνεται είναι «προσποιούμαι ότι δεν γνωρίζω ή ότι δεν καταλαβαίνω (κάτι), κάνω τον κουτό». Για την προέλευση της φράσης ο Νατσούλης (1983: 49) δίνει την παρακάτω ιστορία: κατά τα Βυζαντινά χρόνια ο κλειδοκράτορας του παλατιού που ήταν έμπιστος του εκάστοτε αυτοκράτορα ονομάζονταν Παπίας. Κατά την περίοδο που αυτοκράτορας ήταν ο Βασίλειος Β, Παπίας του παλατιού έγινε ο Ιωάννης Χανδρινός. Ο Χανδρινός ήταν ένας άνθρωπος ύπουλος και ψεύτης και διέβαλλε τους πάντες στον αυτοκράτορα. Όταν τύχαινε κάποιος να παραπονεθεί ότι αδικήθηκε, ο Χανδρινός αρνιόταν τις κατηγορίες προσποιούμενος τον έκπληκτο και τον ανήξερο. Η φράση λοιπόν κάνω την πάπια προέρχεται από τη φράση που συνήθιζαν να λένε τότε («ποιείς τον Παπίαν») όταν κάποιος έλεγε ψέματα ή όταν έκανε ότι δεν γνώριζε τίποτα για κάποιο θέμα. 82

83 (4). Τι γυρεύει η αλεπού στο παζάρι; Τίτλος εφημερίδας (Ελευθεροτυπία, 19/07/2011): Περίληψη άρθρου: Οι ΗΠΑ εμφανίζονται πρόθυμες να συνδράμουν την Τουρκία για να εξασφαλίσει τις απαραίτητες εναλλακτικές πηγές σχετικά με την τροφοδοσία της εγχώριας αγοράς σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα αλεπού) η φράση παρουσιάζεται με παραλλαγή στο ρήμα τι θέλει/ τι γυρεύει η αλεπού στο παζάρι; και χρησιμοποιείται «για κάποιον που βρίσκεται σε ένα περιβάλλον όπου δεν ταιριάζει ή που ανακατεύεται σε ξένες υποθέσεις». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) η φράση καταχωρείται με τις εξής παραλλαγές τι θέλει/ ζητά/ γυρεύει η αλεπού στο παζάρι; 72 και δίνονται οι εξής ερμηνείες: 1. «για περιπτώσεις στις οποίες αναμειγνύεται κανείς σε ξένες ή επικίνδυνες για τον ίδιο υποθέσεις, που μπορεί να του βγουν σε κακό» και 2. «για να δηλωθεί ότι κακώς, κατά τον ομιλητή, βρίσκεται ή ενεργεί κανείς κάπου». Ο συγκεκριμένος ιδιωτισμός προέρχεται από έναν μύθο σύμφωνα με τον οποίο κάποτε ένας σκύλος έπιασε φιλία με μια αλεπού. Την παρακινούσε λοιπόν να πάνε μαζί στο παζάρι και για να τη δελεάσει της υποσχόταν ότι θα δει πολλά πράγματα και θα διασκεδάσει πολύ. Όταν τελικά η αλεπού πείστηκε και πήγε, οι άλλοι σκύλοι και οι άνθρωποι την κυνήγησαν. Εκείνη, όταν κατάφερε τελικά να ξεφύγει και να βρεθεί και πάλι ασφαλής στο βουνό μονολογούσε για το πάθημά της: «Τι θέλ η αλπού ς το παζάρι!» (Νατσούλης, 1983: 381). 72 Στο λεξικό Μπαμπινιώτη χαρακτηρίζεται ως παροιμία. Ωστόσο με βάση τις Αναστασιάδη -Συμεωνίδη και Ευθυμίου (2006: 56) η φράση εντάσσεται στους ιδιωτισμούς με μορφή ευθείας ερώτησης. 83

84 (5). Τρεις κι ο κούκος Τίτλος εφημερίδας (Ελευθεροτυπία, 05/01/2011): Περίληψη άρθρου: Στην πρεμιέρα της εφαρμογής του νόμου σχετικά με τα υπερχρεωμένα νοικοκυριά, ελάχιστοι ήταν οι πολίτες που έσπευσαν στο Ειρηνοδικείο της Αθήνας για να ρυθμίσουν τις οφειλές τους Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα τρεις -εις -ία) στη φράση τρεις κι ο κούκος δίνεται η ερμηνεία «πολύ λίγοι». Σύμφωνα με το λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) 73 η σημασία της φράσης είναι «ελάχιστοι άνθρωποι». Αναφορικά με τη δομή του ιδιωτισμού 74 το ρήμα παραλείπεται επειδή εννοείται εύκολα, δηλαδή τρεις και ο κούκος «είμαστε» ή «μείναμε» (Χιώτη, 2010: 97). Ο Σαραντάκος (1997: 133) θεωρεί ότι ο κούκος συνδέθηκε με τη μοναχική ζωή και καθιερώθηκε ως σύμβολό της καθώς «ζει μόνος στο δάσος, ακουόμενος και χωρίς να πολυφαίνεται» 75. Παρόμοια φράση διαπιστώνεται ότι απαντά και σε ένα αρχαίο κείμενο και ειδικότερα στην κωμωδία Αχαρνείς του Αριστοφάνη (ἐχειροτόνησαν γάρ με- Κόκκυγες γέ τρεῖς (Αριστοφάνης, Ἀχαρνεῖς, 598) (Χιώτη, 2010: 170). Στον Νατσούλη (1983: 245) βρίσκουμε δύο διαφορετικές εκδοχές για την προέλευση του ιδιωτισμού. Σύμφωνα με τη μία εκδοχή πρόκειται για φράση που μας έμεινε από τον Κολοκοτρώνη, ο οποίος στην προσπάθειά του να εμψυχώσει τον λαό κατά την επανάσταση γυρνούσε στα χωριά και έλεγε: «- Γι αυτό και τρεις κι ο κούκος αν μείνουμε, θα νικήσουμε και θα λευτερωθούμε». Σύμφωνα με τη 73 Στο λεξικό Μπαμπινιώτη ο ιδιωτισμός καταχωρείται και στο λήμμα κούκκος όπου αναφέρεται ότι χρησιμοποιείται σκωπτικά με τη σημασία «πολύ λίγα άτομα». 74 Ως προς τη δομή του ιδιωτισμού θα πρέπει επίσης να αναφερθεί ότι ο σύνδεσμος κι συνδέει μόνο φαινομενικά ανόμοια μέρη του λόγου, διότι στη δομή βάθους συνδέονται τα αριθμητικά τρείς και τέσσερις (με τον κούκο) (Αναστασιάδη-Συμεωνίδη & Ευθυμίου, 2006: 62). 75 Πρβλ. τη στερεότυπη παρομοίωση «σαν το κούκο». 84

85 δεύτερη εκδοχή η φράση προέρχεται από την παρακάτω ιστορία: «Κάποια ληστοσυμμορία που λυμαίνονταν τον καιρό του βασιλιά Όθωνα την Αττική κυκλώθηκε από ένα καταδιωκτικό απόσπασμα και αποδεκατίστηκε. Οι χωροφύλακες έφτασαν μέχρι το λημέρι της συμμορίας όπου είχαν καταφύγει οι απομείναντες από την ομάδα τρεις συμμορίτες. - Παραδοθείτε, τους φώναξε ο αποσπασματάρχης. - Παραδινόμαστε, απάντησαν εκείνοι. - Πόσοι είσαστε όλοι; Ξαναφώναξε το όργανο της τάξης. - Τρεις, τρεις και ο κούκος 76 (σκούφος) του καπετάνιου, ήταν η απάντηση. (Ή τρεις κι ο κούκος, το πουλί, που κελαηδούσε εκείνη την ώρα κοντά τους)». 76 Η λέξη κούκκος έχει και αυτή τη σημασία, δηλαδή είδος μάλλινου σκούφου (Μπαμπινιώτης, λήμμα κούκκος) 85

86 Τα μέρη του σώματος ως υποχρεωτικά συστατικά O άνθρωπος αντιλαμβάνεται και παρατηρεί τον εξωτερικό κόσμο μέσω του σώματος και των αισθήσεών του και ως εκ τούτου, σύμφωνα με τον Συμεωνίδη (2000: 56), τα μέλη του σώματος έχουν πρωταρχική θέση στους ιδιωτισμούς της ΚΝΕ και πολλών άλλων γλωσσών. Οι ιδιωτισμοί που περιλαμβάνουν μέρη του σώματος ως υποχρεωτικά συστατικά χρησιμοποιούνται συνήθως για να εκφράσουν συναισθηματικές και ψυχικές καταστάσεις και, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Földes (1985: 21), αντικατοπτρίζουν τη σχέση του ανθρώπου με το περιβάλλον του και αποτυπώνουν το συμβολισμό της γλώσσας του σώματος, τις παραδόσεις και τις δεισιδαιμονίες του εκάστοτε πολιτισμού. Ακόμα και έπειτα από το πέρασμα πολλών αιώνων αντιλήψεις που επικρατούσαν κάποτε για τα όργανα του σώματος και τις λειτουργίες τους αντανακλώνται στη γλώσσα. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα φράσεων που συσχετίζουν το ήπαρ με τη γενναιότητα και τη δειλία. Ο συγκεκριμένος συσχετισμός προέρχεται από τις αντιλήψεις παλαιότερων εποχών ότι αυτό είναι το κεντρικό όργανο από όπου παράγεται και κυκλοφορεί το αίμα με αποτέλεσμα να χρησιμοποιούνται ακόμη και σήμερα αντίστοιχες φράσεις σε διάφορες γλώσσες (Piirainen, 2007: ), όπως για παράδειγμα στα αγγλικά white-livered (=δειλός), στα γαλλικά avoir les foies (=φοβάμαι) και τα ελληνικά μου κόπηκαν τα ήπατα. Στην ελληνική γλώσσα μάλιστα εντοπίζουμε και άλλες φράσεις όπως μου έπρηξες το συκώτι και μη χαλάς το συκώτι σου που συνδέουν το συγκεκριμένο όργανο με την ψυχική κατάσταση. Τα μέρη του σώματος που εμφανίζονται συχνότερα στους ιδιωτισμούς αφορούν τις πέντε αισθήσεις: όραση (μάτια), ακοή (αφτί), γεύση (γλώσσα), αφή (χέρια) και όσφρηση (μύτη) (Χιώτη, 2010: ). Άλλα μέρη του σώματος που χρησιμοποιούνται ως υποχρεωτικά συστατικά στους ιδιωτισμούς είναι τα εξής: χέρι, πόδι, δάχτυλο, λαιμός, πρόσωπο, καρδιά, μυαλό, μαλλιά, κεφάλι, αίμα, δέρμα, δόντι, ώμος, πλάτη, στομάχι (Συμεωνίδης, 2000: 55). Η δομή των φράσεων με μέρη του σώματος είναι σε γενικές γραμμές: Ρήμα + Μ.τ.Σ. + (κτητική αντωνυμία), όπου το Μ.τ.Σ. είναι συναναφορικό με το υποκείμενο, όπως για παράδειγμα στις φράσεις: ανοίγει την καρδιά του, δε μύρισα τα νύχια μου, δεν ιδρώνει τ αφτί του (Χιώτη, 2010: 211). 86

87 (1). Ούτε ψύλλος στον κόρφο του Τίτλος εφημερίδας (Έθνος, 15/07/2012): Περίληψη άρθρου: Ο νέος υπουργός Ανάπτυξης και Υποδομών καλείται να βελτιώσει την ανάπτυξη και την ανταγωνιστικότητα της χώρας μέσα σε ένα κλίμα λιτότητας και ύφεσης. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Ο ιδιωτισμός ούτε ψύλλος στον κόρφο του χρησιμοποιείται σύμφωνα με το ΛΚΝ (λήμμα ψύλλος) ως απευχή και σημαίνει «σε καμιά περίπτωση δε θα επιθυμούσα να μου συμβεί τέτοιο κακό». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη εντοπίζουμε την ερμηνεία «δεν θα ήθελα με κανέναν τρόπο να μου συμβεί το ίδιο, να έχω την τύχη σου». Σύμφωνα με τον Δημητρίου (1995: 442) η εν λόγω φράση υπάρχει και σε ολοκληρωμένη μορφή: δεν μένει ούτε ψύλλος στον κόρφο της και παραπέμπει στην παρακάτω εικόνα: «κάποιος δέρνεται τόσο πολύ (ξετινάζεται τόσο πολύ στο ξύλο), ώστε δεν μένει ούτε ψύλλος στον κόρφο του (στην μασχάλη του), όλοι οι ψύλλοι δηλ. πέφτουν στο χώμα». 87

88 (2). Σε τρώει η μύτη σου Τίτλος εφημερίδας (Νέα, 23/12/2006): Περίληψη άρθρου: Κατά τη διάρκεια της συζήτησης για τον προϋπολογισμό ο κ. Λ., ο οποίος έχει αναλάβει τα δημόσια έργα, στράφηκε εναντίον του κ. Σ. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα τρώω) η φράση σε τρώει η μύτη σου καταχωρείται με τη σημασία «προμηνύεται ξυλοδαρμός». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (λήμμα μύτη) δίνονται οι εξής ερμηνείες για τη φράση: «(i) πάω γυρεύοντας να φάω ξύλο, συμπεριφέρομαι προκλητικά (ii) σε ερωταπαντήσεις του τύπου: - Με τρώει η μύτη μου. - Ξύλο θα φας! (υπονοώντας ότι όταν κάποιον τον τρώει η μύτη του, θα φάει ξύλο)». Πρόκειται για ιδιωτισμική φράση που έχει τις ρίζες της στη φυσική μαντεία 77 και ειδικότερα στην πρόληψη ότι η φαγούρα της μύτης σημαίνει στεναχώρια ή κάποια δυσάρεστη είδηση (Νατσούλης, 1987: 63). Τέτοιου είδους αντιλήψεις είναι, σύμφωνα με τον Μέγα (1992: 11), «βαθιά ριζωμένες στο πνεύμα του λαϊκού ανθρώπου, ιδέες κληρονομημένες από την πρώιμη αρχαιότητα». 77 Στη φυσική μαντεία τα σημεία εμφανίζονται αυθόρμητα χωρίς να προκαλέσει την εμφάνισή τους ο άνθρωπος. 88

89 (3). Σέρνω/ τραβώ κάποιον από τη μύτη Τίτλος εφημερίδας (Νέα, 13/02/2008): Περίληψη άρθρου: Η όσφρηση και η μνήμη είναι, σύμφωνα με ερευνητές, οι κύριοι παράγοντες της ερωτικής έλξης. Σχολιασμός τίτλου: Στο ΛΚΝ (λήμμα μύτη) καταχωρείται η φράση με παραλλαγή στο ρήμα σέρνω/ τραβώ κάποιον από τη μύτη με τη σημασία «τον έχω άβουλο όργανό μου». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) η φράση δίνεται επίσης με τις παραλλαγές (κάποιος) με τραβάει/ με σέρνει από τη μύτη και με την ερμηνεία «(κάποιος) με κάνει ό,τι θέλει, μου έχει επιβληθεί τελείως». Η φράση ανάγεται στο παρακάτω έθιμο του γάμου: τα παλαιότερα χρόνια στην Αθήνα, όταν ένας άντρας ήθελε να ζητήσει σε γάμο μια γυναίκα, έστελνε διάφορα δώρα στην οικογένεια της νύφης. Αν δώρα αυτά γίνονταν δεκτά σήμαινε πως οι συγγενείς της γυναίκας επιθυμούσαν να γίνει γαμπρός τους. Αν όμως τα δώρα του δεν γίνονταν δεκτά -και με την προϋπόθεση βέβαια ότι ο απορριπτόμενος ήταν θερμοκέφαλος- πήγαινε στο σπίτι τους και προκαλούσε επεισόδιο. Τότε οι συγγενείς της νύφης είτε ανταπέδιδαν την επίθεση είτε σήκωναν στα κεραμίδια ένα κόκκινο πανί ως ένδειξη ότι είχαν αλλάξει γνώμη. Στη δεύτερη περίπτωση η νύφη έβγαινε από το σπίτι, έπιανε το γαμπρό από τη μύτη και του έκανε τρεις γύρους στη γειτονιά για να διαπιστώσουν όλοι ότι το θέμα έχει διευθετηθεί (Νατσούλης, 1983: 41) Η φράση συναντάται πάντως και σε ένα κείμενο του Λουκιανού με την εξής μορφή ἄγει σε καὶ φέρει τῆς ῥινός, φασίν, ἕλκων (Λουκιανός, Θεῶν διάλογοι, Ἥρας καὶ Διός) (Χιώτη, 2010: 171). 89

90 (4). Τα μυαλά σου και μια λίρα (και του μπογιατζή ο κόπανος) Τίτλος εφημερίδας (Ελευθεροτυπία, 22/10/2011): Περίληψη άρθρου: Σύμφωνα με επιστημονικές έρευνες τα sites Κοινωνικής Δικτύωσης επιφέρουν αλλαγές στο μυαλό και τη συμπεριφορά μας. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στo ΛΚΝ (λήμμα μυαλό) δίνεται η φράση τα μυαλά σου και μια λίρα (και του μπογιατζή ο κόπανος) που χρησιμοποιείται «υποτιμητικά για τη νοημοσύνη κάποιου». Σύμφωνα με το λεξικό Μπαμπινιώτη (λήμμα λίρα) η συγκεκριμένη φράση λέγεται σκωπτικά «σε κάποιον που λέει ανοησίες, που δεν έχει κατανοήσει σωστά μια κατάσταση». Η φράση προέρχεται σύμφωνα με τον Νατσούλη (1983: 123) από την εποχή της Τουρκοκρατίας. Στην Αθήνα ζούσε τότε κάποιος Αλβανός, ο Κιουλάκ Βογιατζή, που πήγαινε στα σπίτια των Χριστιανών και μάζευε τον κεφαλικό φόρο. Ο εν λόγω Αλβανός ήταν τόσο εύσωμος και άγριος που οι Έλληνες τον φοβόντουσαν πολύ. Κρατούσε μάλιστα έναν κόπανο και μ αυτόν απειλούσε ότι θα σπάσει το κεφάλι σε όποιον δεν του έδινε μία χρυσή λίρα ή δύο φλουριά, όπως απαιτούσε ο κεφαλικός φόρος. Ο Αλβανός αυτός όμως ήταν κουτός και δεν μπορούσε να ξεχωρίσει τα διάφορα νομίσματα. Το αποτέλεσμα ήταν πολλοί Έλληνες που δεν είχαν αρκετά χρήματα για να τον πληρώσουν να του δίνουν γυαλισμένες (για να φαίνονται χρυσές) μπρούτζινες δεκάρες. 90

91 (5). Ψήνω σε κάποιον το ψάρι στα χείλια Ειδησεογραφικός τίτλος (Νέα, 05/11/2011): Περίληψη άρθρου: Το άρθρο αναφέρεται στις σκληρές πιέσεις της Ευρώπης και στα παζάρια για το ελληνικό χρέος. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ, στο λήμμα ψήνω, καταχωρείται η φράση ψήνω σε κάποιον το ψάρι στα χείλια με τη σημασία «τον ταλαιπωρώ, τον παιδεύω». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (λήμμα ψάρι) η φράση (ψήνω σε κάποιον το ψάρι στα χείλη) ερμηνεύεται ως «τον βασανίζω, τον ταλαιπωρώ αφάνταστα». Πρόκειται για φράση που προέρχεται από τη Βυζαντινή εποχή. Κατά τη Σαρακοστή ένας μοναχός, ο Μεθόδιος, που δεν άντεξε την αυστηρή νηστεία επιχείρησε να τηγανίσει ψάρια σε μια σπηλιά. Έγινε όμως αντιληπτός από τους ηγούμενους και η τιμωρία του ήταν να του γεμίσουν το στόμα με αναμμένα κάρβουνα και να βάλουν επάνω ένα ωμό ψάρι για να ψηθεί (Νατσούλης, 1983: 42). 91

92 Ηχομιμητικές λέξεις ως υποχρεωτικά συστατικά Η ονοματοποιία ορίζεται ως η διαδικασία σχηματισμού μιας λέξης από τη μίμηση ενός φυσικού ήχου. Το αποτέλεσμα της ονοματοποιίας είναι σε ένα πρώτο επίπεδο η δημιουργία γλωσσικών τύπων που αποδίδουν έναν φυσικό ήχο, όπως για παράδειγμα γαβ για τον ήχο της φωνής του σκύλου, και σε ένα δεύτερο επίπεδο η δημιουργία λέξεων που προκύπτουν από τους γλωσσικούς αυτούς τύπους, π.χ. γαβγίζω 78. Οι λέξεις που παράγονται ως αποτέλεσμα της συγκεκριμένης διαδικασίας αφενός παρουσιάζουν αιτιολογική σχέση μεταξύ σημασίας και μορφής (Μπαμπινιώτης, λήμμα ηχομιμητικός) και αφετέρου προσαρμόζονται και υπακούουν στους φωνολογικούς περιορισμούς και τα πολιτισμικά δεδομένα της εκάστοτε γλώσσας 79 (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 1998: 35), αποτελώντας κατ αυτόν τον τρόπο «δείκτες μιας πολιτισμικής θέασης του κόσμου» (Συμεωνίδου-Χριστίδου, 2009: 72). Η ηχομιμητική λέξη γρυ για παράδειγμα που χρησιμοποιείται μόνο στο πλαίσιο φράσεων (δεν βγάζω γρυ) πηγάζει από την κραυγή των χοίρων. Από το συγκεκριμένο μόριο προήλθαν και οι λέξεις γρύλος, γρυλίζω, γουρούνι. Την ίδια προέλευση έχει και το λατινικό grunnio (> γαλλικά grogner, ιταλικά grugnire). Η χρήση όμως της συγκεκριμένης λέξης (από την αρχαιότητα ακόμη) σε αρνητικές εκφράσεις προσέδωσε στο μόριο γρῦ τη σημασία «τίποτε, ούτε λέξη» (Ετυμολογικό Λεξικό, λήμμα γρυ). Άλλοι ιδιωτισμοί με ηχομιμητικές λέξεις ως υποχρεωτικά συστατικά είναι σύμφωνα με την Χιώτη (2010: 217) οι παρακάτω: το παίζει αούα, βουρ στον πατσά, στο τάκα τάκα, στο τσάκα τσάκα, πάνω στο τσακ, τον έχει στα όπα όπα, (έχει πολύ) μπλα μπλα, τσάτρα πάτρα, το πάει φιρί φιρί. 78 Ημερομηνία πρόσβασης: 25 Αυγούστου Αναφέρεται ως υποσημείωση. 92

93 (1). (Πάνω) στο τσακ Ειδησεογραφικός τίτλος (Νέα, 28/01/2002): Περίληψη άρθρου: Στον Βόλο συνέπεσε να βρίσκονται οι κύριοι Κ. Σ. και Κ. Μ. για τα εγκαίνια μίας νέας βιομηχανικής μονάδας, αλλά κάποια από τις δύο πλευρές ματαίωσε τελευταία στιγμή τη συνύπαρξη τους στον αέρα. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Σύμφωνα με το ΛΚΝ (λήμμα τσακ) το συγκεκριμένο εκφώνημα χρησιμοποιείται ως ουσιαστικό στον προφορικό λόγο μόνο στη φράση στο τσακ και την παραλλαγή της πάνω στο τσακ με τη σημασία «την τελευταία στιγμή». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) αναφέρεται ότι χρησιμοποιείται συνήθως στη φράση στο τσακ και σημαίνει «την τελευταία ή την κατάλληλη στιγμή». Πρόκειται για «ηχομιμητική λέξη που αποδίδει τον ήχο αντικειμένων που θραύονται» (ΛΚΝ, ό.π.) και ενδέχεται να συνοδεύεται από τα εξής παραγλωσσικά στοιχεία: «ο μέσος πιέζει τον αντίχειρα και στη συνέχεια τον χτυπά στη βάση του, παράγοντας ήχο» (Αντωνίου-Κρητικού, 2008: 185). 93

94 (2). (Το) πάω φιρί φιρί Ειδησεογραφικός τίτλος (Ελευθεροτυπία, 29/12/2010): Περίληψη άρθρου: Καθώς οι πολίτες καλούνται να καλύπτουν τα ελλείμματα και τις ζημιογόνες πρακτικές των κυβερνήσεων και των διοικήσεων οργανισμών στο τέλος κανείς δε θα είναι διατεθειμένος να πληρώνει. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Σύμφωνα με το ΛΚΝ το επίρρημα φιρί φιρί σημαίνει «σκόπιμα και επίμονα». Στο ίδιο λεξικό αναφέρεται ότι χρησιμοποιείται κυρίως στη φράση (το) πάω φιρί φιρί με τη σημασία «επιδιώκω κάτι, οδηγώ, εξωθώ μια κατάσταση κάπου (σε αρνητική κατεύθυνση)». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) δεν υπάρχει ξεχωριστή καταχώρηση του ιδιωτισμού, δίνεται δηλαδή μόνο η ερμηνεία του επιρρήματος («επίμονα, σκόπιμα»). Τα παραδείγματα χρήσης του πάντως είναι: πάει φιρί-φιρί για καβγά, φιρί-φιρί πας να σε δείρω. Το εκφώνημα φιρί φιρί είναι δάνεια λέξη από την τούρκικη γλώσσα και ειδικότερα από το ηχομιμητικό εκφώνημα fırıl fırıl, που σημαίνει «κυκλικά» και συνεπώς «ξανά και ξανά, επίμονα» (Ετυμολογικό Λεξικό). 94

95 (3). Έχω κάποιον στα όπα-όπα Ειδησεογραφικός τίτλος (Νέα, 29/10/2002): Περίληψη άρθρου: Η Ομάδα Πολιτικής Ανάλυσης (ΟΠΑ) της Ν.Δ. επρόκειτο να συνεδριάσει, αλλά η συνεδρίαση ματαιώθηκε, διότι ο κ. Κ. αποφεύγει έναν νέο γύρο αντιπαράθεσης μεταξύ των στελεχών του για τα επικοινωνιακά της νίκης τους στις εκλογές. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Σύμφωνα με το ΛΚΝ 80 (λήμμα όπα) το εκφώνημα έχω κάποιον στα όπα όπα αποτελεί έκφραση που λέγεται «για να δηλώσουμε την υπερβολική αδυναμία και φροντίδα προς κάποιον». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (λήμμα οπ και όπα) δεν καταχωρείται ως ξεχωριστή φράση 81. Το επιφώνημα όπα προέρχεται σύμφωνα με το Ετυμολογικό Λεξικό από το τούρκικο ηχομιμητικό επιφώνημα hop με επέκταση σε όπα και όπαλα. Ο ιδιωτισμός έχω κάποιον στα όπα όπα συνοδεύεται συχνά και από παραγλωσσικά στοιχεία. Ειδικότερα, όπως αναφέρει η Αντωνίου-Κρητικού (2008: 171), κατά την εκφώνηση της φράσης «κινούμε πάνω-κάτω τα δύο μας χέρια μπροστά από το σώμα, με τις παλάμες στραμμένες προς τα πάνω σαν να υποβαστάζουν κάτι». 80 Σύμφωνα με το ΛΚΝ οι σημασίες του επιφωνήματος είναι οι εξής: 1. δηλώνει ξάφνιασμα, θαυμασμό, επιδοκιμασία, ειρωνεία κτλ. 2. συνοδεύει κινήσεις χορευτή ελληνικής (λαϊκής) μουσικής 3. συνοδεύει το ταχτάρισμα μωρού ή μικρού παιδιού. 81 Σύμφωνα με το λεξικό Μπαμπινιώτη το επιφώνημα λέγεται όταν: 1. κάνει κανείς μια σύντομη και απότομη κίνηση 2. σε λαϊκούς χορούς και διασκεδάσεις, εκφράζοντας ικανοποίηση, ψυχική ευφορία, κέφι 3. (επιτακτικά) ως προσταγή σε κάποιον να σταματήσει (π.χ. σε οδηγό, όταν κινείται αργά κάνοντας μανούβρα) 4. εκφράζει έκπληξη. 95

96 (4). Αχ και βαχ Ειδησεογραφικός τίτλος (Νέα, 07/05/2009): Περίληψη άρθρου: Η εικαστική δημιουργός Ε.Π. θεωρεί ότι η τέχνη πρέπει να καθοδηγεί τους ανθρώπους ώστε να βιώνουν τη ζωή με πιο ανοιχτό τρόπο και γι αυτό οι καλλιτέχνες οφείλουν να μην επικεντρώνονται στον εαυτό τους και τα προσωπικά τους προβλήματα. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα αχ) όπου όμως ο ιδιωτισμός δεν καταχωρείται ξεχωριστά αναφέρονται οι εξής πληροφορίες: 1. ως επιφώνημα το αχ χρησιμοποιείται σε συνδυασμό με το επιφώνημα βαχ για να δηλώσει «έντονη δυσφορία». Το παράδειγμα χρήσης που δίνεται είναι: Όλο ~ και βαχ είναι, δηλαδή «συνέχεια γκρινιάζει» 2. ως ουσιαστικό το αχ «ισοδυναμεί με το ουσιαστικό αγωνία, αναστεναγμός κτλ.» (π.χ. Άσε τα ~ και τα βαχ και συνέχισε τη δουλειά σου με την ερμηνεία «άφησε τους αναστεναγμούς ή τις γκρίνιες»). Σύμφωνα με το λεξικό Μπαμπινιώτη (λήμμα αχ) η φράση αχ και βαχ σημαίνει «βαθύς αναστεναγμός που δηλώνει ψυχικό βάρος». Και τα δύο τμήματα της φράσης αποτελούν ηχομιμητικές λέξεις εκ των οποίων η πρώτη προέρχεται από τον ήχο του αναστεναγμού (Μπαμπινιώτης, λήμμα αχ) και η δεύτερη είναι λέξη αραβικής αρχής που πέρασε στην τούρκικη γλώσσα (vah) και από εκεί στην ελληνική (Ετυμολογικό Λεξικό, λήμμα βαχ). 96

97 Ιδιωτισμοί με ρήματα ως υποχρεωτικά συστατικά (1). Πληρώνω τη νύφη Τίτλος εφημερίδας (Νέα, 01/09/2005): Περίληψη άρθρου: Η απόφαση για την ανάπλαση της περιοχής στη λεωφόρο Αλεξάνδρας έχει παρθεί. Χρήματα όμως τα υπουργεία δεν διαθέτουν. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Η αρχική μορφή του ιδιωτισμού την πληρώνω είναι σύμφωνα με τον Δημητρίου (1995: 453) την πληρώνω την νύφη. Στο ΛΚΝ (λήμμα νύφη) εντοπίζουμε τη φράση μόνο στην ολοκληρωμένη της μορφή (πληρώνω τη νύφη) με τη σημασία «πληρώνω τη ζημιά ή αναλαμβάνω τις συνέπειες μιας επιπόλαιας πράξης που κατέληξε σε αποτυχία». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) η φράση καταχωρείται με παραλλαγή στο ουσιαστικό (πληρώνω τη νύφη/ το μάρμαρο) με την ερμηνεία «υφίσταμαι τις συνέπειες από λάθη άλλων». Η φράση ανάγεται στο έθιμο της «εξαγοράς της νύφης». Σε πολλά μέρη της Ελλάδας, σύμφωνα με τον Αλεξάκη (1984: 41-42), οι γονείς για να παντρέψουν τις κόρες τους απαιτούσαν να τους δοθούν χρήματα ανάλογα με τα προσωπικά προσόντα της νύφης (ομορφιά, εργατικότητα, καλή υγεία, ήθος), την κοινωνική θέση της οικογένειας και την οικονομική κατάσταση των δύο οικογενειών. Επειδή, όμως οι γαμπροί όντας ακόμα νέοι και αδημιούργητοι δεν είχαν τις περισσότερες φορές την οικονομική άνεση για να καλύψουν αυτά τα έξοδα οι πατεράδες τους ή άλλοι πλούσιοι συγγενείς αναλάμβαναν να πληρώσουν ό,τι ζητούσε η οικογένεια της νύφης (Τσορώνη-Γεωργιάδη, 2007: 339). Το έθιμο «της εξαγοράς της νύφης» που θέλει να δίνει ο γαμπρός δώρα στη νύφη ή τον πατέρα της και που έχει επιβιώσει εξασθενημένο ως τις μέρες μας 82 αποτελεί μέρος της λογικής της μεταβίβασης «των συνολικών δικαιωμάτων από την οικογένεια της νύφης στην οικογένεια του γαμπρού» (Μερακλής, 2004: 173). 82 Είναι, σύμφωνα με τον Αλεξάκη (1984: 32), «πανελλήνιο το έθιμο να προσφέρεται ένα συμβολικό ποσό στους συγγενείς της νύφης για μιαν εικονική εξαγορά των προικιών κατά τη στιγμή της προικοπαράδοσης». 97

98 (2). Ασ τον να κουρεύεται Ειδησεογραφικός τίτλος (Ελευθεροτυπία, 04/02/2011): Περίληψη άρθρου: Mέσα σε λίγους μήνες ο πρωθυπουργός και ο υπουργός Οικονομικών διαψεύδουν εαυτούς και αλλήλους λέγοντας τότε ότι οι μισθοί δεν επηρεάζουν την ανταγωνιστικότητα και σήμερα το ακριβώς αντίθετο. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα κουρεύω) καταχωρείται η φράση άσ τον να κουρεύεται με την ερμηνεία «μη δίνεις σημασία σε ό,τι κάνει» που χρησιμοποιείται ως ένδειξη περιφρόνησης και αδιαφορίας. Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) η φράση καταχωρείται με την ερμηνεία «μην ενδιαφέρεσαι για τις ενέργειές του, ασ τον να κάνει ό,τι θέλει και μην ασχολείσαι». Ο ιδιωτισμός ανάγεται στην ποινή της διαπόμπευσης, προεισαγωγή της οποίας ήταν πάντα το κούρεμα του ενόχου. Οι διαπομπεύσεις ήταν ένας βάναυσος τρόπος τιμωρίας που επιβαλλόταν σε άτομα όλων των κοινωνικών τάξεων για κάθε είδους αδικήματα (ιδιαίτερα κατά των ηθών, όπως η μοιχεία ή ο άσεμνος βίος) και οργανωνόταν από την εξουσία με τελετουργική σχολαστικότητα: πριν την περιαγωγή μαστίγωναν τον κατάδικο, τον κούρευαν, τον ξύριζαν (γένια, φρύδια), μουτζούρωναν το πρόσωπό του με καπνιά ή το άλειφαν με πίσσα, τον στεφάνωναν με σκόρδα, τον τύλιγαν με βρωμερά άντερα και στους ώμους του κρεμούσαν κουδούνια. Έπειτα κάθιζαν τον ένοχο γυμνό ή ημίγυμνο ανάποδα πάνω σε γάιδαρο (ή κάποιο άλλο υποζύγιο) και τον υποχρέωναν να κρατάει την ουρά του ζώου. Σχηματιζόταν στη συνέχεια μία πομπή που περνούσε από πλατείες και χωριά όπου προπορεύονταν σαλπιγκτές και διαλαλητές. Το συγκεντρωμένο πλήθος πετούσε τότε στον ένοχο λάσπες και κάθε είδους ακαθαρσίες και αντικείμενα. Επίσης, πασάλειβαν το πρόσωπό του με καπνιά ή τη γάνα των τσουκαλιών και των τζακιών, τον έφτυναν, τον πετροβολούσαν, τον έβριζαν (Σιμόπουλος, 1987: ). Οι διαπομπεύσεις που αποτελούσαν για αιώνες σκηνές του καθημερινού βίου 98

99 των Βυζαντινών και που επιβίωσε ως και τις αρχές του 20 ου αιώνα στην Ελλάδα άφησε πλήθος φράσεων στο λεξιλόγιο της ΚΝΕ: είναι για τον γάιδαρο καβάλα, θα ακούσεις τις πομπές σου, του χεσε το γάιδαρο, θα σε συγυρίσω 83, έγινε βούκινο, του κρέμασαν κουδούνια, βγήκε ασπροπρόσωπος 84 (Σιμόπουλος, 1987: ). 83 Η «περιαγωγή» αυτή ονομαζόταν και «συγύρισμα» (Νατσούλης, 1983: 60). 84 Το αντίθετο του «πομπεμένου» που βγαίνει πάντοτε μαυροπρόσωπος, μουντζουρωμένος (Σιμόπουλος, 1987: 271). 99

100 (3). Το/ τα τσούζω Τίτλος εφημερίδας (Καθημερινή, 11/04/2011): Περίληψη άρθρου: Οι παίκτες του ΑΠΟΕΛ γιόρτασαν τη νίκη της ομάδας τους πίνοντας μπίρες στα αποδυτήρια. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Ο συγκεκριμένος ιδιωτισμός καταχωρείται στο ΛΚΝ (λήμμα τσούζω) με παραλλαγή στην αντωνυμία το/ τα τσούζω και με την ερμηνεία «πίνω πολύ κρασί ή άλλα οινοπνευματώδη ποτά». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (στο ίδιο λήμμα) υπάρχει μόνο η εκδοχή με την αντωνυμία στον πληθυντικό (τα τσούζει) και η φράση αποδίδεται ως «πίνει πολύ, μεθάει». Ο Δημητρίου (1995: 454) αναφέρει ότι η αρχική μορφή της φράσης ήταν το τσούζω το στόμα μου με οινοπνευματώδες ποτό. Ο συγκεκριμένος ιδιωτισμός ανάγεται στη συνήθεια ορισμένων γυναικών κατά την αρχαιότητα να αναμειγνύουν το κρασί τους (το οποίο μάλιστα κατανάλωναν σε μεγάλες ποσότητες) με μια ειδική σκόνη που το έκανε να γίνεται πιο τσουχτερό (Νατσούλης, 1983: 115). Σύμφωνα με την Αντωνίου-Κρητικού (2008: 133) η φράση συνοδεύεται συχνά και από την εξής χειρονομία 85 : «κάνουμε σαν να πίνουμε κάτι, πλησιάζοντας, δυο-τρεις φορές, τον αντίχειρα στο στόμα και έχοντας τα υπόλοιπα δάχτυλα κλειστά σε γροθιά». 85 Η συγκεκριμένη χειρονομία χρησιμοποιείται γενικότερα για να δηλώσει ότι κάποιος κατανάλωσε ή συνηθίζει να καταναλώνει μεγάλη ποσότητα αλκοολούχων ποτών. 100

101 (4). Τράβα με κι ας κλαίω Ειδησεογραφικός τίτλος (Βήμα, 21/10/2011): Περίληψη άρθρου: Tο ζεύγος Ρουβά Ζυγούλη εξήλθε του μαιευτηρίου και στην έξοδο τους περίμεναν τηλεοπτικές κάμερες, φωτογράφοι και δημοσιογράφοι. Οι εικόνες αυτές προβάλλονται σε προτεραιότητα την ώρα που έχει πάρει φωτιά το πολιτικό σκηνικό. Αν ο Ρ. σεβόταν τις περιστάσεις, μπορούσε να αποχωρήσει διακριτικά. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Σύμφωνα με το ΛΚΝ (λήμμα τραβώ) η φράση τράβα με κι ας κλαίω λέγεται «όταν προσποιούμαι πως δε θέλω κάτι, το οποίο τελικά αναγκάζομαι δήθεν να δεχτώ υποκύπτοντας στις πιέσεις των άλλων». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (λήμμα κλαίω) αναφέρεται ότι η φράση τραβάτε με κι ας κλαίω χρησιμοποιείται σκωπτικά «για περιπτώσεις στις οποίες κάποιος κάνει ότι δεν θέλει αυτό που του προτείνουν οι άλλοι (ενώ κατά βάθος το θέλει)». Για την προέλευση της φράσης εντοπίστηκαν οι δύο εκδοχές. Σύμφωνα με την πρώτη, η φράση πηγάζει από ένα έθιμο του γάμου που επικρατούσε σε πολλά ελληνικά νησιά: ο γαμπρός τραβάει τη νύφη από το χέρι για να την οδηγήσει στην εκκλησία ενώ εκείνη αντιστέκεται προσποιούμενη ότι δεν θέλει να πάει μαζί του (Νατσούλης, 1983: 55). Σύμφωνα με τη δεύτερη εκδοχή η φράση προέρχεται από ένα τραγούδι με τίτλο «Κάνει πως δε θέλει» που ήταν πριν από έναν περίπου αιώνα της μόδας. Οι στίχοι του τραγουδιού ήταν οι εξής: Κάνει πως δε θέλει/ η Μαριώ μας, το κοπέλι/ φέρνεται όλο ντροπή/ όμως θέλει να του πει/ «Τσίμπα με Γιάννο, κι ας πονώ/ και τράβα κι ας κλαίω/ και μην ακούς τι λέω/τσίμπα με, Γιάννο, να πονώ!/ Αχ! Μην ακούς τι λέω,/ μα τράβα με κι ας κλαίω!» (Τσορώνη-Γεωργιάδη, 2007: 440). 101

102 (5). Σφύρα κλέφτικα Ειδησεογραφικός τίτλος (Νέα, 30/09/2006): Περίληψη άρθρου: Οι συγκρούσεις οικονομικών συμφερόντων, οι ρουσφετολογικές προσλήψεις και οι παρεμβάσεις συνδικαλιστών στη διοίκηση του ΟΣΕ βουλιάζουν ολοένα και περισσότερο τον Οργανισμό. Σχολιασμός ιδιωτισμού: Στο ΛΚΝ (λήμμα κλέφτικος, -η, -ο) η φράση σφύρα κλέφτικα καταχωρείται με τη σημασία «για κάτι που θεωρείται αδύνατο να πραγματοποιηθεί». Στο λεξικό Μπαμπινιώτη (λήμμα κλέφτικα) δίνεται η φράση σφυρίζω κλέφτικα με τη σημασία «κάνω τον αδιάφορο». Ο ιδιωτισμός ανάγεται στον συνθηματικό κώδικα επικοινωνίας που είχαν αναπτύξει οι Κλέφτες πριν από την Επανάσταση του Χρησιμοποιούσαν διάφορα σφυρίγματα για να ειδοποιήσουν την ομάδα τους όταν για παράδειγμα στο λημέρι πλησίαζε κάποιος (φίλος, άγνωστος ή εχθρός) ή όταν έπρεπε να βγουν για να πολεμήσουν ή να μαζέψουν ό,τι έχουν μαζί τους και να φύγουν αμέσως (Τσορώνη-Γεωργιάδη, 2007: 396). 102

103 6. Διδακτική πρόταση Γενικές παρατηρήσεις Ο σχεδιασμός και η παραγωγή διδακτικού υλικού είναι άρρηκτα συνδεδεμένα με τη διδασκαλία μιας ξένης/ δεύτερης γλώσσας (Γαλαντόμος, 2008: 191), καθώς μόνο μέσω της χρήσης εξειδικευμένου υλικού καθίστανται πραγματοποιήσιμες οι τεχνικές διδασκαλίας του γλωσσικού μαθήματος (Μήτσης, 2004: 227). Η διδακτική πρόταση που καταθέτουμε στην παρούσα εργασία αφορά στους ιδιωτισμούς της ΚΝΕ. Για το σχεδιασμό του υλικού επιλέχτηκε, όπως έχει ήδη αναφερθεί, το τμήμα εκείνο των ιδιωτισμών που σχετίζεται με τη συλλογική γνώση των ομιλητών της ελληνικής. Αναφορικά με την ομάδα-στόχο το προτεινόμενο υλικό απευθύνεται σε ενήλικες που διδάσκονται την ελληνική ως δεύτερη/ ξένη γλώσσα και βρίσκονται στο Γ επίπεδο ελληνομάθειας σύμφωνα με το ΚΕΠΑ και με την Πιστοποίηση Επάρκειας του Κ.Ε.Γ. 86. Οι δραστηριότητες που παρουσιάζονται στη συνέχεια αποτελούν ενδεικτικό υλικό που στοχεύει στην εξοικείωση των διδασκόμενων με την διάχυτη παρουσία των ιδιωτισμών τόσο στον προφορικό λόγο όσο και στο γραπτό λόγο των φυσικών ομιλητών της ελληνικής γλώσσας. Για το σχεδιασμό των δραστηριοτήτων αξιοποιήθηκαν οι ιδιωτισμοί του corpus της παρούσας εργασίας. Το προτεινόμενο υλικό διδασκαλίας βασίστηκε στις παρακάτω στρατηγικές 87 διδασκαλίας/ εκμάθησης των ιδιωτισμών: στην αναγνώριση των ιδιωτισμών, στην ερμηνεία τους, στην κατάκτησή τους, στην επαναεισαγωγή τους στο λόγο. Οι ερμηνείες των ιδιωτισμών που παρουσιάζονται στις δραστηριότητες έχουν αντληθεί από τα λεξικά ΛΚΝ και Μπαμπινιώτη και έχουν προσαρμοστεί στις ανάγκες της εκάστοτε δραστηριότητας. 86 Για τις στρατηγικές εκμάθησης των ιδιωτισμών, βλ. Κεφ Ημερομηνία πρόσβασης: 30 Ιουλίου

104 6. 2. Προτεινόμενες δραστηριότητες Δραστηριότητα 1 (αναγνώριση ιδιωτισμών) α. Εντοπίστε και υπογραμμίστε τους ιδιωτισμούς στους παρακάτω ειδησεογραφικούς τίτλους. 104

105 β. Βρείτε στο λεξικό τη σημασία των ιδιωτισμών που εντοπίσατε και συμπληρώστε τον παρακάτω πίνακα. Ιδιωτισμός Ερμηνεία 105

106 Δραστηριότητα 2 (ερμηνεία: επιλογή περίστασης) Επιλέξτε την κατάλληλη περίσταση στην οποία χρησιμοποιούνται οι παρακάτω ιδιωτισμοί: 1. Σε ποια περίσταση χρησιμοποιείται ο ιδιωτισμός «Τρία πουλάκια κάθονται»; α. Για οριστικό άσχημο τέλος. β. Για χρονοβόρα και κουραστική διαδικασία. γ. Για κάποιον που αδιαφορεί για ό,τι συμβαίνει γύρω του. 2. Σε ποια περίσταση χρησιμοποιείται ο ιδιωτισμός «Τα μυαλά σου και μια λίρα (και του μπογιατζή ο κόπανος)»; α. Προμηνύεται ξυλοδαρμός. β. Υποτιμητικά για τη νοημοσύνη κάποιου γ. Για κάποιον που είναι αστείος, ευχάριστος, διασκεδαστικός. 3. Σε ποια περίσταση χρησιμοποιείται ο ιδιωτισμός «Σπουδαία τα λάχανα!»; α. Για συνάθροιση ανθρώπων κάθε λογής. β. Για κάτι τελείως ασήμαντο, ευτελές ή αδιάφορο. γ. Ειρωνικά, σε περίπτωση που η πραγματική αιτία της διαμάχης είναι το συμφέρον, η ιδιοτέλεια. 4. Σε ποια περίσταση χρησιμοποιείται ο ιδιωτισμός «Ο γάμος του Καραγκιόζη»; α. Για δύσκολη διαδικασία. β. Για χρονοβόρα διαδικασία. γ. Ειρωνικά, για κατάσταση γελοία. 106

107 5. Σε ποια περίσταση χρησιμοποιείται ο ιδιωτισμός: «Κουκιά μετρημένα»; α. Για πράγματα που είναι λίγα σε αριθμό. β. Ειρωνικά, για κάτι που δεν μπορείς να υπολογίσεις. γ. Για πράγματα που είναι υπολογισμένα με ακρίβεια. 6. Σε ποια περίσταση χρησιμοποιείται ο ιδιωτισμός «Άρες μάρες κουκουνάρες»; α. Για κάτι ασαφές, ακατανόητο, ανόητο. β. Για κάποιον που βρίσκεται σε απόγνωση. γ. Για περιβάλλον όπου κυριαρχεί η ευτέλεια και η κακογουστιά. 107

108 Δραστηριότητα 3 (τυπική ερμηνεία) 1. Επιλέξτε τη σωστή σημασία του ιδιωτισμού: «Δε χαρίζω κάστανα». α. Είμαι τσιγκούνης. β. Δε δείχνω σεβασμό. γ. Δε δείχνω επιείκεια. 2. Επιλέξτε τη σωστή σημασία του ιδιωτισμού: «Γίνομαι Λούης». α. Εξοργίζομαι. β. Φεύγω γρήγορα. γ. Αποκτώ μεγάλα μέσα. 3. Επιλέξτε τη σωστή σημασία του ιδιωτισμού: «Φοράω φέσι σε κάποιον». α. Δεν πληρώνω χρέος. β. Επαναστατώ εναντίον κάποιου. γ. Πίνω πολύ κρασί ή άλλα οινοπνευματώδη ποτά. 4. Επιλέξτε τη σωστή σημασία του ιδιωτισμού: «Κάνω την πάπια». α. Κάνω ανοησίες. β. Προσποιούμαι ότι δεν καταλαβαίνω. γ. Αδιαφορώ για ό,τι συμβαίνει γύρω μου. 5. Επιλέξτε τη σωστή σημασία του ιδιωτισμού: «Με τρώει η μύτη μου». α. Πάω γυρεύοντας να φάω ξύλο. β. Αναμειγνύομαι εκεί όπου δεν έχω αρμοδιότητα. γ. Θέλω πολύ να κάνω κάτι που μπορεί να έχει αρνητικές συνέπειες 6. Επιλέξτε τη σωστή σημασία του ιδιωτισμού: «Τα φορτώνω στον κόκορα». α. Παραμελώ κάτι, δεν το φροντίζω. β. Έχω κάτι σε μεγάλες ποσότητες, σε αφθονία.. γ. Επιρρίπτω σε άλλους ευθύνες για τις δικές μου πράξεις και παραλήψεις. 108

109 Δραστηριότητα 4 (κατάκτηση: καρτέλα με συμπληρωμένο παράδειγμα) Ιδιωτισμός Κάνω την πάπια. Συγκείμενο: Όταν ρώτησε ο προϊστάμενος ποιος είχε γράψει το λανθασμένο ποσό στον λογαριασμό, εκείνος έκανε την πάπια (για να αποφύγει να αποκαλυφθεί). Σημασία: Προσποιούμαι ότι δεν γνωρίζω ή ότι δεν καταλαβαίνω κάτι, κάνω τον κουτό. Ιδιωτισμοί με παρόμοια σημασία στην ελληνική γλώσσα: Κάνω τον Κινέζο. Ιδιωτισμοί με παρόμοια σημασία στη μητρική γλώσσα: Προέλευση του ιδιωτισμού: «Στη Βυζαντινή περίοδο ο κλειδοκράτορας του παλατιού ονομαζόταν Παπίας. Ο Παπίας είχε το δικαίωμα να παρακάθεται στο ίδιο τραπέζι με τον αυτοκράτορα, να κουβεντιάζει μαζί του και να διασκεδάζει στα συμπόσιά του. Όταν αυτοκράτορας ήταν ο Βασίλειος Β, Παπίας του παλατιού έγινε ο Ιωάννης Χανδρινός, άνθρωπος με σκληρά αισθήματα, ύπουλος και ψεύτης. Από τη στιγμή που ανέλαβε καθήκοντα κλειδοκράτορα, άρχισε να διαβάλλει τους πάντες στον αυτοκράτορα. Έτσι κατάντησε να γίνει το φόβητρο όλων. Όταν κανείς του παραπονιόταν πως τον αδίκησε, ο Χανδρινός προσποιούταν τον έκπληκτο και τα μάτια του βούρκωναν υποκριτικά. «Είσαι ο καλύτερός μου φίλος», του έλεγε. «Πως μπορούσα να πω εναντίον σου στον αυτοκράτορα;» Η διπροσωπία του αυτή έμεινε κλασσική στο Βυζάντιο. Γι αυτό από τότε, όταν κανείς πιανόταν να λέει κανένα ψέμα στην συντροφιά του ή να προσποιείται τον ανήξερο, οι φίλοι του τού έλεγαν ειρωνικά: «ποιείς τον Παπίαν» Φράση που έμεινε ως τα Απομνημόνευση (κάρτες) χρόνια μας με μια μικρή παραλλαγή» («Λέξεις και φράσεις παροιμιώδεις», Νατσούλης) 109

110 Δραστηριότητα 5 (κατάκτηση: κάρτες) Άγιος Παντελεήμονας Ερμηνεία Για συνάθροιση ανθρώπων κάθε λογής. (Ιδιωτισμός: κουτσοί στραβοί στον Άγιο Παντελεήμονα) Ερμηνεία Λέγεται με ελαφρά απειλητικό τόνο και δηλώνει ότι οι δυσκολίες θα παρουσιαστούν αργότερα ή στο τέλος. (Ιδιωτισμός: πίσω έχει η αχλάδα την ουρά) Ερμηνεία Μη δίνεις σημασία σε ό,τι κάνει. (Ιδιωτισμός: άσ τον να κουρεύεται) Ερμηνεία Για πολυτάραχο βίο ή για χρονοβόρα και κουραστική διαδικασία. (Ιδιωτισμός: περνώ από σαράντα κύματα) 110

111 Ερμηνεία Αλλάζω κάτι ριζικά, το εξαντλώ, το καταστρέφω. (Ιδιωτισμός: αλλάζω τα φώτα σε κάτι) Ερμηνεία Προσποιούμαι ότι δε γνωρίζω, δεν καταλαβαίνω κάτι, αποφεύγω να πάρω θέση. (Ιδιωτισμός: κάνω την πάπια) Ερμηνεία Προμηνύεται ξυλοδαρμός. (Ιδιωτισμός: με τρώει η μύτη μου) Ερμηνεία Διασκεδάζω, κάνω κέφι. (Ιδιωτισμός: σπάω πλάκα) 111

112 Ερμηνεία Για πράγματα που είναι υπολογισμένα με ακρίβεια, συνεπώς και για κάτι στο οποίο δεν μπορεί να γίνει λάθος. (Ιδιωτισμός: κουκιά μετρημένα) Ερμηνεία Για κάποιον που υποχρεώνεται, συνήθως από τα πράγματα, να δέχεται τη γνώμη του άλλου, έστω κι αν είναι παράλογη. (Ιδιωτισμός: πετάει ο γάιδαρος; πετάει), Ερμηνεία Ειρωνικά, για κατάσταση γελοία ή για περιβάλλον όπου κυριαρχεί η ευτέλεια και η κακογουστιά. (Ιδιωτισμός: ο γάμος του Καραγκιόζη) Σ Π Υ Ρ Ο Σ Λ Ο Υ Η Σ Ερμηνεία Φεύγω γρήγορα, εξαφανίζομαι, το σκάω. (Ιδιωτισμός: γίνομαι Λούης) 112

113 Δραστηριότητα 6 (κατάκτηση: δημιουργία ιστοριών) α. Συμπληρώστε την ιστορία με τη βοήθεια των εικόνων 88. Α: Για πες. Πως πέρασες χθες; Θα έβγαινες με τη Μαίρη είπες. Β: Καλά. Στο Φλου πήγαμε. (1) Α. Και; Είχε κόσμο; Β: Μπα, τρεις και ( ) ήμασταν. (2) Α: Και με τη Μαίρη τι έγινε; Β: Άσε, μου έχει αλλάξει ( _). Και τι δεν έχω κάνει... Τι δώρα της έχω πάρει! Τι λουλούδια της έστειλα! Τίποτα αυτή. Δε θέλει να με ξαναδεί λέει. (3) Α: Λογικό! Τι ήθελες να κάνει; Αφού σε έπιασε στα/ στο(ν)/ στην (_) με την άλλη. (4) Β: Με τη Νέλλη φιλικά είχαμε βγει! Ειλικρινά! Α: Ε, και δεν της το εξήγησες; Γιατί συνεχίζει να σου ψήνει (_) στα χείλη. Β: Έτσι ήταν πάντα η Μαίρη δε χαρίζει (_). (5) (χωρίς άρθρο) Α: Και τι σκοπεύεις να κάνεις; Β: Δεν ξέρω ακόμα, αλλά πίσω έχει (_) την ουρά. Α: Τι εννοείς; Β: Ε, να νομίζω ότι έχει αρχίσει να μου αρέσει (6) (7) η Νέλλη Α: Α, καλά! (_) σου και μια λίρα! β. Επιλέξτε ιδιωτισμούς και φτιάξτε μια δική σας ιστορία (με ή χωρίς εικόνες). 88 Οι εικόνες αντιστοιχούν στις παρακάτω λέξεις: (1) τα φώτα, (2) το μυαλό, (3) τα κάστανα, (4) το ψάρι, (5) η αχλάδα, (6) τα πράσα, (7) ο κούκος. 113

114 Δραστηριότητα 7 (κατάκτηση: προέλευση ιδιωτισμών) Βρείτε την προέλευση των ιδιωτισμών. 1. Από πού πιστεύετε ότι προέρχεται ο ιδιωτισμός: Περνάω από 40 κύματα. α. Θρησκευτικά έθιμα β. Δικαιοσύνη/ποινές γ. Αθλητισμός/παιχνίδια Πληροφορίες: Στα παράλια μέρη της Ελλάδος, την ημέρα της Αναλήψεως κατέβαιναν όλοι, μικροί μεγάλοι, στη θάλασσα για το πρώτο καλοκαιρινό κολύμπι. Την ίδια μέρα έπαιρναν νερό από τη θάλασσα (από 40 κύματα) και ράντιζαν το σπίτι. Το νερό αυτό το φυλούσαν όλο το χρόνο κι όποτε τύχαινε αρρώστια ή κακό μάτι ή να μπει στο σπίτι άνθρωπος με κακό ποδαρικό ράντιζαν πάλι το σπίτι κι ευθύς έφευγε το κακό. (Πηγή: «Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας», Γ. Α. Μέγας) 2. Από πού πιστεύετε ότι προέρχεται ο ακόλουθος ιδιωτισμός: Αλλάζω τα φώτα σε κάποιον/κάτι. α. Έθιμα του γάμου β. Δικαιοσύνη/ποινές γ. Προλήψεις/δεισιδαιμονίες Πληροφορίες: «Οι Βυζαντινοί τιμωρούσαν πολλούς εγκληματίες βάζοντάς τους να κάνουν χρέη φαναριών!... Τους έβαζαν δηλαδή φωτιά στα πόδια και τους άφηναν να καίγονται σαν λαμπάδες. Και φαίνεται πως οι δολοφόνοι ήσαν πολλοί τη εποχή εκείνη, αφού για ένα ορισμένο χρονικό διάστημα, φώτιζαν τον Κεράτιο κόλπο. Αργότερα όμως τους αντικατέστησαν με αληθινούς πυρσούς. Αυτοί ωστόσο που ήθελαν να καίγονται οι εγκληματίες έλεγαν δυσαρεστημένοι: Μας άλλαξαν τα φώτα». (Πηγή: «Λέξεις και φράσεις παροιμιώδης», T. Νατσούλης) 3. Από πού πιστεύετε ότι προέρχεται ο ακόλουθος ιδιωτισμός: Ταΐζω κάποιον χυλόπιτα. α. Λαϊκή ιατρική β. Έθιμα του γάμου γ. Δικαιοσύνη/ποινές Πληροφορίες: «Ο Παρθένης Νένιμος από τα Γιάννενα που έζησε γύρω στα 1815 υπήρξε κομπογιαννίτης. Γι αυτόν λέγεται ότι έστειλε πολλούς Αρβανίτες στον άλλο κόσμο, θέλοντας να δοκιμάσει τα φάρμακά του πάνω τους. Μια από τις συνταγές του πάντως ήταν ο χυλός από στάρι, ψημένος στο φούρνο μαζί με μπαχαρικά, που την έδινε στους βαριά ερωτευμένους. Αυτοί που αγαπούσαν χωρίς να αγαπιούνται, για να τους περάσει ο καημός, έπρεπε να φάνε από την πίτα αυτή τρία πρωινά συνέχεια, τελείως νηστικοί». (Πηγή: «Λέξεις και φράσεις παροιμιώδης», Τ. Νατσούλης) 114

115 4. Από πού πιστεύετε ότι προέρχεται ο ιδιωτισμός: Γίνομαι Λούης. α. Δικαιοσύνη/ποινές β. Γιορτές/εκδηλώσεις γ. Αθλητισμός/παιχνίδια Πληροφορίες: «Ο Σπύρος Λούης υπήρξε ο πρώτος Έλληνας ολυμπιονίκης του μαραθωνίου. Στους πρώτους Ολυμπιακούς αγώνες, που έγιναν στην Αθήνα το 1896, ο Σπύρος Λούης από το Μαρούσι της Αττικής κατέκτησε το χρυσό μετάλλιο (με επίδοση 2 ώρες 58 πρώτα και 5 δεύτερα), προκαλώντας πανελλήνιο ενθουσιασμό». (Πηγή: «Γιατί το λέμε έτσι», Γ. Τσορώνη-Γεωργιάδη) 5. Από πού πιστεύετε ότι προέρχεται ο ιδιωτισμός: Πετάει ο γάιδαρος; Πετάει. α. Έθιμα του γάμου β. Αθλητισμός/παιχνίδια γ. Προλήψεις/δεισιδαιμονίες Πληροφορίες: «Ομαδικό παιχνίδι για μικρά παιδιά: όλοι οι παίχτες κάθονται ολόγυρα σε ένα τραπέζι κι ακουμπούν το δείκτη τους πάνω στο τραπέζι. Το παιδί-μάνα λέει «Πετάει ο αετός!» και σηκώνει το χέρι ψηλά. Μόλις οι παίχτες ακούσουν τη λέξη αετός, πρέπει να σηκώσουν ψηλά τον δείχτη τους, μια και ο αετός είναι πουλί και πετάει. Αν κάποιος παίχτης δε σηκώσει το δείχτη του, καίγεται, αλλά εξακολουθεί το παιχνίδι. Η μάνα συνεχίζει: Πετάει ο αετός ο αετός ο αετός ο Τοτός! Αν κάποιος παίχτης παρασυρθεί και σηκώσει το χέρι του στη λέξη «Τοτός», χάνει, γιατί ο Τοτός δεν πετάει.» (Πηγή: «Ας παίξουμε πάλι», Κλιάφα & Βαλάση) 6. Από πού πιστεύετε ότι προέρχεται ο ακόλουθος ιδιωτισμός: Τα φορτώνω στον κόκορα. α. Λαϊκή ιατρική β. Έθιμα του γάμου γ. Αθλητισμός/παιχνίδια Πληροφορίες: «Στην αρχαία Αθήνα πολλά παιδιά αλλά και μεγαλύτεροι έτρεφαν κοκόρια και τα εκπαίδευαν να μάχονται μεταξύ τους. Κατά τη διάρκεια του αγώνα τοποθετούσαν τα κοκόρια σε ειδικά τραπέζια, όχι μόνο για να μην πέφτουν κάτω, αλλά και για να μην μπορούν να υποχωρήσουν. Ο αγώνας δηλαδή θα τελείωνε μόνο, όταν σκοτωνόταν το ένα από τα δυο. Έπαθλο του αγώνα ήταν πολλές φορές ο νικημένος αντίπαλος, (σκοτωμένος πλέον στο πεδίο της μάχης), ενώ άλλες φορές 6. κάποιο Από πού χρηματικό πιστεύετε στοίχημα. ότι προέρχεται Τα στοιχήματα ο ακόλουθος μάλιστα ιδιωτισμός: αυτά ήταν τόσο Τα φορτώνω σημαντικά στον ώστε κόκορα. πολλοί φίλοι της κοκορομαχίας καταστρέφονταν οικονομικά εξαιτίας τους». α. Λαϊκή ιατρική «Γιατί το λέμε έτσι», Γ. Τσορώνη-Γεωργιάδη) 115

116 Δραστηριότητα 8 (επαναεισαγωγή: πολλαπλή επιλογή) Συμπληρώστε τις παρακάτω προτάσεις με τη σωστή λέξη. 1. Με τέτοια χάλια που έχει η ελληνική οικονομία, λογικό ήταν να επιβληθούν κι άλλοι φόροι. Όμως ποιος πληρώνει ξανά ; Οι πολλοί, αυτοί που δεν έχουν και πλήττονται βάναυσα από την οικονομική κρίση. Οι έχοντες και κατέχοντες έμειναν, ω του θαύματος, και πάλι απ έξω. (Νέα, 26/06/2009) α. τη νύφη β. το νυφικό γ. τα νυφιάτικα 2. Οι νέοι δήμαρχοι σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη ανέλαβαν καθήκοντα πολιορκημένοι από τόνους σκουπιδιών, έχοντας προηγουμένως ανεβάσει τις προσδοκίες μας στα ύψη ως προς την πολιτιστική πολιτική που θ' ακολουθούν. Ούτε στον κόρφο τους... (Ελευθεροτυπία, 09/01/2011) α. ψείρα β. ψύλλος γ. τσιμπούρι 3. Ακριβά θα κοστίσει στην παιδίατρο η παράνομη χρέωση ενός εμβολίου. Η γιατρός πιάστηκε χθες να έχει πάνω της προσημειωμένα χαρτονομίσματα, έπειτα από καταγγελία γονέων. (Ελευθεροτυπία, 10/08/11) α. στα σέλινα β. στα πράσα γ. στα χόρτα 4. Οι θρησκείες δεν έχουν χιούμορ, δεν ανέχονται να κανείς πλάκα εις βάρος τους. Το γέλιο είναι ενίοτε ένα όπλο εναντίον του φανατισμού μπορεί όμως και να δημιουργήσει περισσότερο φανατισμό. (Νέα, 11/02/2006) a. σπάει β. ρίχνει γ. στρώνει 116

117 5. Αυτά συμβαίνουν όταν τον χρίζουν αρχηγό, του δίνουν υπερεξουσίες και τον έχουν. Ξεπερνάει όρια και ρόλο, τα βάζει με συμπαίκτες, γκρινιάζει στους πάντες και για τα πάντα. (Νέα, 10/05/2011) a. στα όπα όπα β. στο τσάκα τσάκα γ. στο μπούρου μπούρου 6. Το καλύτερο απ' όλα, στην παρέμβαση των συνδικαλιστών, είναι ότι αφού περνούν την κυβέρνηση γενεές, δηλώνουν ότι τη στηρίζουν κι από πάνω... (Νέα, 19/07/01) α. δώδεκα β. δεκατρείς γ. δεκατέσσερις 7. Ό,τι πιστεύουμε ως δεδομένο καταλήγει στο τέλος στα απορριμματοφόρα της Ιστορίας. Και κάθε φορά που κάποιο δεδομένο μεταμορφώνεται στο αντίθετό του μας έρχεται ο ουρανός. (Νέα, 27/05/2003) α. κοντύλι β. καντήλι γ. σφοντύλι 117

118 Δραστηριότητα 9 (επαναεισαγωγή: συμπλήρωση τίτλου άρθρου) Οι τίτλοι της παρακάτω διαδικτυακής εφημερίδας σβήστηκαν λόγω κάποιου τεχνικού προβλήματος. Διαβάστε τα άρθρα και συμπληρώστε το σωστό τίτλο από το πλαίσιο. Κάνει/κάνουν την πάπια Τα έτσουξε/αν Σήκωσε/σήκωσαν μπαϊράκι Του/τους φόρεσε/αν φέσι Έφαγε/έφαγαν χυλόπιτα Έχει/έχουν μπάρμπα στην Κορώνη Ούτε ψύλλος στον κόρφο του/τους ΚΟΣΜΟΣ» (0) Δύο γυναίκες στις ΗΠΑ ανακάλυψαν λόγω του Facebook ότι ήταν παντρεμένες με τον ίδιο άνδρα, όταν η εφαρμογή «άτομα που ίσως γνωρίζετε» πρότεινε στη μία σύζυγο να γίνει «φίλη» με την άλλη σύζυγο. Σύμφωνα με το BBC, η σύζυγος Νο1 έκπληκτη είδε ότι η γυναίκα με την οποία θα μπορούσε να είναι «φίλη» είχε δημοσιεύσει γαμήλιες φωτογραφίες με τον δικό της σύζυγο. Η γυναίκα επικοινώνησε πρώτα με την...πεθερά της και εν συνεχεία ενημέρωσε τις αρχές. Τώρα, ο Άλαν Ο' Νιλ κατηγορείται για διγαμία και αντιμετωπίζει ποινή φυλάκισης ενός έτους εάν καταδικαστεί. ΕΛΛΑΔΑ» (1) Ως τα τέλη του έχει ρ προγραμματιστεί ν να ολοκληρωθεί ο ΧΥΤΥ (Χώρος Υγειονομικής Ταφής Υπολειμμάτων ) της Κερατέας. Οι κάτοικοι όμως της περιοχής φαίνεται να διαφωνούν με την απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας, που έδωσε το «πράσινο φως» τον περασμένο Μάιο. Εκατό ημέρες μετρούν οι συμπλοκές, τα μπλόκα και τα δακρυγόνα, ενώ δεν έλειψαν και τα ακραία ξεσπάσματα με πυρομαχικά ένθεν κακείθεν. Μάλιστα δύο φορές μπήκε φωτιά στο αστυνομικό τμήμα της περιοχής. ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ» (2) Σε σοβαρό πονοκέφαλο για τις εταιρείες τηλεπικοινωνιών ται εξελίσσεται η αδυναµία όλο και όλο και περισσότερων συνδρομητών να εξοφλούν εξοφλούν τους λογαριασμούς των τηλεφώνων τους, σταθερών και κινητών, λόγω της οικονοµικής κρίσης. Οι ανεξόφλητοι λογαριασμοί στον χώρο των εταιριών κινητής τηλεφωνίας πέρυσι ξεπέρασαν συνολικά τα 100 εκατ. ευρώ. Μόνο τον τελευταίο χρόνο οι συνδρομητές κινητής τηλεφωνίας που δήλωσαν αδυναµία να πληρώσουν τους µηνιαίους λογαριασµούς τους αυξήθηκαν κατά 25%! 118

119 ΕΛΛΑΔΑ» (3) Η ΔΕΗ επιτρέπει στην Α Αλουμίνιον της Ελλάδος να να κερδίζει σκανδαλωδώς ε εκατομμύρια ευρώ αγοράζοντας και πουλώντας ρεύμα υπό ειδικό προνομιακό καθεστώς. Για τη συγκεκριμένη υπόθεση, την οποία αποκάλυψε ΤΟ ΒΗΜΑ της περασμένης Κυριακής δεν υπάρχουν ακόμη δηλώσεις από τους εμπλεκόμενους. Προφανώς ελπίζουν ότι δια της σιωπής το σκάνδαλο θα ξεχαστεί. ΕΛΛΑΔΑ» (4) Ο αναγνώστης μας, Ν. Κορδάτος, πήρε μία κλήση επειδή είχε παρκάρει το Smart του σε μία γωνία. Η απεικονιζόμενη BMW όμως που βρισκόταν λίγα μέτρα παρακάτω και καταλάμβανε όλο το πεζοδρόμιο από το Ιπποκράτειο Νοσοκομείο «γλύτωσε» από την τσιμπίδα του νόμου! Διαπιστώνεται - για ακόμη μία φορά ότι κάποιοι σ αυτή τη χώρα έχουν περισσότερα δικαιώματα από τους υπόλοιπους ΦΗΜΕΣ» (5) Στη σειρά τα Φιλαράκια ο ο Joey είχε μεγάλη π επιτυχία με τις γυναίκες κ και κατάφερνε να τις γ γοητεύσει με μία μόνο ατάκα «How you doin?». Η ατάκα αυτή δεν φαίνεται να έχει την ίδια τύχη στην πραγματική ζωή του ηθοποιού. Ο Matt LeBlanc την χρησιμοποίησε για να προσελκύσει γνωστή ηθοποιό, η οποία έμεινε μάλλον απογοητευμένη από τον τρόπο προσέγγισης ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ» (6) Ο 67χρονος τραγουδιστής Γ. Κάμπελ συνελήφθη δ καθώς υπάρχουν υποψίες πως οδηγούσε μεθυσμένος. Η σύλληψή του έγινε στο σπίτι του και όχι την ώρα που οδηγούσε, διότι αυτόπτης μάρτυρας είδε την ασημί BMW του Γκλεν να συγκρούεται με ένα Τογιότα. Το όλο ύφος του, ακόμη και η αναπνοή του κατά τη σύλληψή του έκαναν σαφές πως ο τραγουδιστής το είχε παρακάνει. Αν λάβουν οι αρχές υπόψη τους και τα προβλήματα αλκοολισμού που αντιμετώπιζε στο παρελθόν... μάλλον είναι κάπως δύσκολα τα πράγματα. 119

120 Δραστηριότητα 10 (παραγωγή: συλλογή ιδιωτισμών βάση κριτηρίων) Θέμα: Ιδιωτισμοί με κύρια ονόματα ως βασικά συστατικά α. Καταγράψτε στην παρακάτω λίστα τους ιδιωτισμούς που γνωρίζετε στην ελληνική γλώσσα με κάποιο κύριο όνομα ως βασικό συστατικό. π.χ. χρωστάει της Μιχαλούς β. Καταγράψτε στην παρακάτω λίστα τους ιδιωτισμούς της μητρικής σας γλώσσας με κάποιο κύριο όνομα ως βασικό συστατικό. γ. Συγκρίνετε τις παραπάνω λίστες. Υπάρχουν ομοιότητες/ διαφορές; δ. Προσπαθήστε να αποδώσετε όπου είναι δυνατό - τους ελληνικούς ιδιωτισμούς με κάποιον ιδιωτισμό στη μητρική σας γλώσσα. Ιδιωτισμός στην ελληνική γλώσσα Σημασία Ιδιωτισμός στη μητρική γλώσσα π.χ. Κάνω τον Κινέζο Κάνω ότι δεν καταλαβαίνω Γιάννης 120 κουκιά

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Β ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Β ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Β ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Το μάθημα της Νέας Ελληνικής Γλώσσας στην Β Γυμνασίου διδάσκεται δυόμισι (2,5) περιόδους την εβδομάδα. Συνεπώς, το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟΥ ΣΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟΥ ΣΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ 13 1. ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ: ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ 17 ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΟΡΟΛΟΓΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 17 1.1 Η αξία του λεξιλογίου και η θέση του στο γλωσσικό μάθημα 18 1.2 Εμπόδια στη

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήρια "ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ" www.prooptikh.com 1. Οδηγίες για την αξιολόγηση των φιλολογικών μαθημάτων στο Γυμνάσιο

Φροντιστήρια ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ www.prooptikh.com 1. Οδηγίες για την αξιολόγηση των φιλολογικών μαθημάτων στο Γυμνάσιο Φροντιστήρια "ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ" www.prooptikh.com 1 Οδηγίες για την αξιολόγηση των φιλολογικών μαθημάτων στο Γυμνάσιο Η εξεταστέα ύλη του Γυμνασίου είναι τα 3/5 της ύλης που διδάχθηκε, με την προϋπόθεση ότι η

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού

Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Σχετικά με τη διδακτική προσέγγιση του γλωσσικού δανεισμού Περιεχόμενα 1. Εισαγωγικά στοιχεία 1.1 Η τρέχουσα αντιμετώπιση του γλωσσικού δανεισμού 1.2 Η προσέγγιση του θέματος μέσα από το σχολείο 1.3 Σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Α ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Α ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟΣ ΕΤΗΣΙΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ 2015-2016 Α ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Το μάθημα της Νέας Ελληνικής Γλώσσας στην Α Γυμνασίου διδάσκεται τρεις (3) περιόδους την εβδομάδα. Συνεπώς, το σύνολο

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Βασικοί όροι και έννοιες- Δεύτερη # Ξένη γλώσσα Δεύτερη γλώσσα είναι οποιαδήποτε γλώσσα κατακτά ή μαθαίνει ένα άτομο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΑ Γ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ. Πέτρος Κλιάπης 3η Περ. Ημαθίας

ΓΛΩΣΣΑ Γ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ. Πέτρος Κλιάπης 3η Περ. Ημαθίας ΓΛΩΣΣΑ Γ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Πέτρος Κλιάπης 3η Περ. Ημαθίας ΗΔομή του Εκπαιδευτικού Υλικού Για τη διδασκαλία της Γλώσσας στην Γ τάξη του Δημοτικού χρησιμοποιείται το παρακάτω υλικό: Βιβλίο του Μαθητή, 3 τεύχη (240

Διαβάστε περισσότερα