Ερμηνευτικές παρατηρήσεις στο εικονογραφικό πρόγραμμα του Πρωτάτου

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ερμηνευτικές παρατηρήσεις στο εικονογραφικό πρόγραμμα του Πρωτάτου"

Transcript

1 Ερμηνευτικές παρατηρήσεις στο εικονογραφικό πρόγραμμα του Πρωτάτου Δημήτρης ΚΑΛΟΜΟΙΡΑΚΗΣ Δελτίον XAE 15 ( ), Περίοδος Δ' Σελ ΑΘΗΝΑ 1991

2 Δημήτρης Καλομοιράκης ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΑΤΟΥ* 1 Ιρίν άπό οκτώ χρόνια, τό 1982, ανακινήθηκε τό πρόβλημα πού άφορα στην χρονολόγηση των τοιχογραφιών του Πρωτάτου 1 υποστηρίχθηκε ότι επιβάλλεται νά δοθεί προσοχή στην γνώμη τήν οποία είχε διατυπώσει ή Μαρία Σωτηρίου, σύμφωνα με τήν οποία τό μνημείο πρέπει νά έχει ιστορηθεί γύρω στά 1290, πρίν άπό τήν τοιχογράφηση της Περιβλέπτου της Άχρίδος (1294/5) 2. Τό 1982 επίσης είχαν γίνει καί δύο επιπλέον παρατηρήσεις: ή μία ερμήνευε τίς ιδιομορφίες τοΰ μνημείου μέ άξονα τήν πνευματικότητα του ' Αγίου "Ορους, χώρου τόν οποίο αντιπροσωπεύει καθεδρικά τό Πρωτάτο ή δεύτερη συνέδεε τήν ανανεωτική πνοή της τέχνης τοΰ μνημείου μέ τήν πολιτική τοΰ 'Ανδρόνικου Β' Παλαιολόγου, πολιτική ή οποία είχε χαρακτήρα αναστήλωσης της 'Ορθοδοξίας, συσπείρωσης προς τά πάτρια καί επούλωσης των πληγών πού είχε ανοίξει ή δυτική πολιτική τοΰ Μιχαήλ Η' καί κυρίως ή επιδίωξη του γιά ένωση τών 'Εκκλησιών. ' Η χρονική περίοδος στην οποία τοποθετείται πλέον ή τοιχογράφηση τοΰ μνημείου συμπίπτει μέ τήν εποχή οπού τό " Αγιον "Ορος ήταν τό ισχυρότερο μοναστικό κέντρο τοΰ ορθόδοξου κόσμου, ό δέ 'Ανδρόνικος Β' είχε πρωτοανεβάσει στον οικουμενικό θρόνο τόν πρώην Έσφιγμενίτη μοναχό άγιο 'Αθανάσιο Α' (1230/5-1310) (1η πατριαρχεία 1289/93, 2η πατριαρχεία 1303/09) 3 κατά τήν ϊδια περίοδο ό 'Ανδρόνικος είχε στηριχθεί εξ ίσου καί στον μαθητή τοΰ επίσης αγιορείτη οσίου Νικηφόρου τοΰ Ήσυχαστοΰ 4, τόν μητροπολίτη Φιλαδέλφειας άγιο Θεόληπτο ( /6) 5. Πρίν άπό τήν προαναφερθείσα σχετική ανακοίνωση, έλάνθανε γιά τήν έρευνα μία σημαντική πληροφορία: ότι ό πατριάρχης 'Αθανάσιος Α' είχε καί αυτός μαθητεύσει στον όσιο Νικηφόρο, πληροφορία ή οποία στάθηκε κλειδί γιά τήν πορεία της μελέτης καί τήν ερμηνεία τών απόψεων πού άπηχοΰνται * Μία εργασία μέ τό ποικίλο είδος τών αναζητήσεων πού έχει απαιτήσει τό περιγραφόμενο μνημείο, δέν θά ήταν δυνατόν νά έχει προχωρήσει χωρίς τήν ενθάρρυνση καί τίς υποδείξεις σεβαστών καί εμπείρων περί τό θέμα. 'Επειδή ό χώρος δέν είναι επαρκής επιφυλάσσομαι νά ευχαριστήσω ένα έκαστον κατά τήν εκτενέστερη παρουσίαση τοΰ συνόλου της εργασίας, τμήμα μόνο της οποίας παρουσιάζεται εδώ. Ευχαριστώ τόν αδελφό της μητέρας μου κ. Α. Φουριώτη, πού ή αγάπη του έκανε τήν όλη έρευνα νά προχωρήσει στά αρχικά της βήματα. Ευχαριστώ επίσης θερμά τήν Καθηγήτρια κ. Ντούλα Μουρίκη γιά τόν κόπο που έκανε νά διαβάσει τήν εργασία προτείνοντας καίριες υποδείξεις χωρίς τό συγκινητικό της ενδιαφέρον καί τήν υποστήριξη της, τό τμήμα αυτό της εργασίας δέν θά παρουσιαζόταν. Ειδικά γιά τό δημοσιευόμενο τμήμα της μελέτης ευχαριστώ επίσης τίς αρχιτέκτονες κ.κ. Γεωργία καί Μαρία 'Ηλιακή, οι όποιες μέ τήν χρήση υπολογιστή φιλότιμα έκαναν τό προοπτικό σκαρίφημα μέ τό ανάπτυγμα του εικονογραφικού προγράμματος, 'καί τήν Β. ' Ακτύπη γιά τόν κόπο πού έκανε. 1. Καλομοιράκης, Παρατηρήσεις, σ , Μυριόβιβλος 7 (1985), σ Καλομοιράκης, Ή εμπειρία, σ Σωτη ρίου, σ Τήν σύνοψη της γενικής βιβλιογραφίας τοΰ μνημείου βλ. V. Lazarev, Storia della pittura bizantina, Τορίνο, σ. 385, 425 (ύποσημ. 131), καί Todic, όπου ή σύνοψη της σερβικής βιβλιογραφίας. Γιά τήν ελληνική βιβλιογραφία βλ.: Α. Xyngopoulos, Thessalonique et la peinture macédonienne, 'Αθήνα 1955, σ M. Chatzidakis, Classicisme et tendances populaires au XlVe siècle, Actes du XlVe Congrès International des Etudes Byzantines, Βουκουρέστι, I, 1971/1974, σ. 160, ύποσημ ' Ο ίδιος, ' Η τέχνη κατά τήν ύστερη βυζαντινή εποχή, στό Μακεδονία, χρόνια ελληνικής ιστορίας καί πολιτισμού, 'Αθήνα 1982, σ D. Mouriki, Stylistic Trends in Monumental Painting of Greece at the Beginning of the 14th Century, Symposium de Gracanica 1974, Βελιγράδι 1978, σ. 58, 64-65, 80-81, ύποσημ P. Mylonas, Le Mont Athos, στό Splendeur de Byzance, Europalia 1982, Βρυξέλλες 1982, σ. 266, ' H μνήμη τοΰ πατριάρχου αγίου ' Αθανασίου εορτάζεται άπό τήν 'Εκκλησία στίς 28 'Οκτωβρίου. Γιά τόν άγιο 'Αθανάσιο βλ. Βοοjamra, όπου καί ή σύνοψη της βιβλιογραφίας. Βλ. επίσης R. Janin, Athanase 1er, DHGE, L, σ T. Α. Γριτσόπουλος, ΘΗΕ, Ι, σ Καλομοιράκης, Ή εμπειρία, σ PG 147. Meyendorff, Introduction, σ. 31, 70, , , 349, 404, 414. Meyendorff, Spiritual Trends, σ Meyendorff, Παλαμάς, σ ειδικά γιά τήν πληροφορία ότι τό κελλί τοΰ οσίου Νικηφόρου ήταν στην περιοχή τών Καρυών, βλ. ο.π., σ. 73. J. Patinot, Νικηφόρος όσιος, ΘΗΕ, IX, σ Β. Ν. Τατάκης, Νικηφόρος Μοναχός Ήσυχαστής, Κληρονομιά 1 (1969). 5. Ή μνήμη τοΰ αγίου Θεόληπτου εορτάζεται άπό τήν 'Εκκλησία στίς 26 ' Ιουνίου. Γιά τόν άγιο Θεόληπτο βλ. J. G ο u i 11 a r d, Théolépte, Métropolite de Philadelphie, DTC XV, σ (όπου καί αναφέρονται τά περιεχόμενα τοΰ κώδικα Ott. gr. 405). V. Laurent, Θεόληπτος Φιλαδέλφειας, ΘΗΕ, VI, σ Meyendorff, Introduction, σ , Meyendorff, Α Study, σ Gouma-Peterson, Βαρθολομαίου Μητροπολίτου Φιλαδέλφειας, Τής όντως σοφίας τά κατορθώματα, Γρηγόριος Παλαμάς 60 (1977), σ Καλομοιράκης, Παρατηρήσεις καί Μυριόβιβλος, σ Καλομοιράκης, Ή εμπειρία, σ. 25,

3 ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΛΟΜΟΙΡΑΚΗΣ στον χαρακτήρα της εικονογραφίας του μνημείου 6. Μετά τό 1982 ή νέα πληροφορία οδήγησε τήν έρευνα μέ περισσότερη σταθερότητα στον αγιορείτικο χώρο πού περιβάλλει τό μνημείο καί στά κείμενα, δημοσι ευμένα ή οχι, του οσίου Νικηφόρου καί των αγίων 'Αθανασίου καί Θεόληπτου - σέ αυτά υπήρχε ή ελπίδα νά εντοπισθούν σχεδόν σύγχρονες μέ τό Πρωτατο πληροφορίες γιά τίς απόψεις των αγιορειτών τής επο χής εκείνης, εξαιρετικά χρήσιμες γιά τήν περίπτωση. 'Από τά αδημοσίευτα κείμενα του αγίου 'Αθανασίου σημαντικές πληροφορίες δίδουν εν τέλει οί επιστολές του προς μοναχούς καί αγιορείτες (cod. Vat. gr. 2219, Colonensis 58)7, όπου σχολιάζεται ή γενική κατάστα ση τής αυτοκρατορίας καί προκύπτει μεταξύ τών άλ λων στοιχείων ή ανησυχία τών αγιορειτών καί ή συμ μετοχή τους στά προβλήματα τής εποχής 8. 'Από τά αδημοσίευτα επίσης κείμενα του αγίου Θεόληπτου ξε χωρίζουν οί σχετικές επιστολές του γιά τήν περίοδο τής Πεντηκοστής καί τήν Νηπτική παράδοση (cod. Ottob. gr. 405)9. Ά π ό τήν ανάγνωση τών αδημοσίευ των αυτών κειμένων βοηθήθηκε εξαιρετικά ή μελέτη πού ακολουθεί. Κατά τήν τοιχογράφηση τοΰ μνημείου, τό προσαρμο σμένο άπό τήν περίοδο τής εικονομαχίας γιά ναούς μέ τροϋλλο εικονογραφικό πρόγραμμα 1 0 έπρεπε νά εντα χθεί στό σύνθετης μορφής χωρίς τροΰλλο κτίριο τοΰ Πρωτάτου. ' Η απουσία τής μορφής τοΰ Παντοκράτορος νά δεσπόζει άφαιροΰσε άπό τήν εικονογράφηση τήν δυνατότητα νά προσδίδεται στον ναό ό μεταεικονομαχικός συμβολισμός τής μικρογραφίας τοΰ σύμ παντος11. Τό γεγονός αυτό δημιουργούσε πρόσθετες δυσκολίες: άπό τήν συνολική οικονομία τοΰ εικονο γραφικού προγράμματος έπρεπε καί πάλι νά αναδύεται ο,τι χαρακτηρίζει κυρίως τήν παράδοση τής ορθόδο ξης 'Εκκλησίας. Λαμβάνοντας υπ'όψιν τόν τόπο οπού ευρίσκεται τό μνημείο, ό χαρακτήρας τών προσαρμο γών αυτών, εάν δέν υπαγορεύθηκε, θά πρέπει τουλάχι στον νά είχε ελεγχθεί άπό τήν 'Ιερά 'Επιστασία, τόν 12 φυσικό πάτρωνα τοΰ μνημείου. ΤΟ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΙ Η ΑΓΙΟΡΕΙ ΤΙΚΗ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΟΙ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟΙ ΚΥΚΛΟΙ Τό Δωδεκάορτο Οί δώδεκα δεσποτικές εορτές περιτρέχουν τήν δεύτε ρη κατά σειράν άπό επάνω ζώνη τοΰ νότιου, τοΰ δυτι198 κοΰ καί τοΰ βόρειου τοίχου τοΰ κεντρικού κλίτους τοΰ ναού. ' Από τίς παραστάσεις τοΰ κύκλου δέν σώζονται τρεις: Ό Ευαγγελισμός, στό μέτωπο τής κεντρικής αψίδας τοΰ Ίεροΰ, ή Βαϊοφόρος καί ή "Εγερση τοΰ Λαζάρου στον δυτικό τοίχο, στην ϊδια ζώνη μέ τό υπό λοιπο Δωδεκάορτο. Οί δύο τελευταίες έχουν κατα στραφεί άπό τό 1534, κατά τήν προσθήκη τοΰ νάρθηκα στον ναό 1 3. Στην σειρά τών σκηνών τοΰ Δωδεκαόρτου δέν έχουν παρεμβληθεί παραστάσεις άπό άλλους κύ κλους, γεγονός οχι συνηθισμένο κατά τήν περίοδο αυ τή. Στά μνημεία γιά παράδειγμα τής Sopocani ( ) ή τής Μητροπόλεως τοΰ Μυστρά (τέλος 13ου αί.) υπάρχουν αναμείξεις άπό άλλους είικονογραφικούς κύκλους 1 4. Μολονότι έχει επισημανθεί δέν έχει διερευνηθεί ότι στίς σκηνές παρουσιάζονται, κατά πε ρίπτωση, ορισμένες εικονογραφικές ιδιομορφίες. Οί ιδιομορφίες αυτές, ενώ δέν ευρίσκονται σέ κανένα άλ λο μνημείο πρίν τό 1294, καθιερώνονται στην μεταγε νέστερη χρονικά ομάδα τών μνημείων πού έχει συνδε θεί κυρίως μέ τήν καλλιτεχνική παράδοση τής Θεσ σαλονίκης, όπως γιά παράδειγμα στην Περίβλεπτο τ ή ζ Ά χ ρ ί δ ο ς (1294/5), στό παρεκκλήσιο τοΰ 'Αγίου Ευθυμίου τής Θεσσαλονίκης (1302/3), στην Bogorodica Ljeviska τής Prizren (1307/09), στό παρεκκλήσιο τοΰ Κράλη τής Studenica (1314), στό Staro Nagoricino (1317), στον "Αγιο Νικόλαο τόν 'Ορφανό τής Θεσσα λονίκης κ.ά. Μέ αφετηρία τήν γνώμη τής Μαρίας Σωτηρίου, οτι τό Πρωτατο είναι προγενέστερο άπό τήν τοιχογράφηση τής Περιβλέπτου τής Ά χ ρ ί δ ο ς 1 5, προβάλλει τό ερώ τημα γιά τόν χαρακτήρα καί τήν αιτία τής εισαγωγής τόσων νέων εικονογραφικών ιδιορρυθμιών σέ ένα μνημείο. Κύριος εικονογραφικός κοινός τόπος προς τά μνημεία τής ομάδας πού αναφέρθηκε είναι ό δια κριτικότατος τρόπος μέ τόν όποιο έχει αποδοθεί ή δό ξα πού περιβάλλει τό Χέρι τοΰ Θεοΰ, επάνω άπό τήν κεφαλή τοΰ Χριστού στην Βάπτιση 1 6, όπως επίσης καί ή δόξα πού περιβάλλει τόν Χριστό στην Μεταμόρφω σ η καί τήν Εις "Αδου Κάθοδο. Καί στίς τρεις περι πτώσεις ή απόδοση τής δόξας ελάχιστα προβάλλει, αντίθετα άπό ο,τι συμβαίνει στίς ϊδιες σκηνές μιας άλ λης ομάδας μνημείων, όπως είναι ή Μητρόπολη τοΰ 19 Μυστρά (τέλος Που αι.), οί "Αγιοι 'Απόστολοι τής Θεσσαλονίκης (1312/14)20 ή ό Χριστός τής Βέροιας (1315)21 εκεί ή απόδοση τής δόξας έχει έντονο φα σματικό χαρακτήρα. Κατά τά προγενέστερα τοΰ Πρω τάτου χρόνια δέν υπήρχε παρόμοια εικονογραφική συνέπεια στά μνημεία, όπως γιά παράδειγμα συμβαίνει στην Bojana (1259), δπου στην Μεταμόρφωση αποδί δεται ή δόξα φασματική, ενώ στην Είς "Αδου Κάθοδο οχι 2 2. Ά π ό οσο γνωρίζω, γιά πρώτη φορά επίσης πα ρουσιάζονται οί παρακάτω εικονογραφικές λεπτομέ-

4 ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ρειες σέ Δωδεκάορτο: στην Γέννηση υπάρχει ή σπαρ 23γανωμένη μορφή τοΰ Χριστού στό Λουτρό στην Βά 24 πτιση τό περίζωμα πού φέρει ò Χριστός, τά τρία παι 25 διά πού περνούν τό γεφύρι καί ή εικονογράφηση πε 26 ρικοπής άπό τό κατά ' Ιωάννην Ευαγγέλιο (α ' 26-27) στην Εις "Αδου Κάθοδο ή εικονογράφηση περικοπής άπό τό κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο (κη ' 18-19), ή οποία συνήθως συμπληρώνει τήν παράσταση τής 27 ' Αναλήψεως. Ή διακριτική υποδήλωση τής δόξας στην Βάπτιση, τήν Μεταμόρφωση καί τήν Εις "Αδου Κάθοδο έχει ερμηνευθεί ως μία εικαστική επιλογή μέ στόχο νά το νισθεί ή πατερική διατύπωση καί ή αγιορείτικη εμπει ρία, οτι τό φως τής δόξας τοΰ Κυρίου δέν είναι ορατό στά σαρκικά μάτια, καθώς αυτός όράται μόνον εν έσόπτρω. Πρόκειται γιά μία απόδοση τής δόξας κατ' εξο χήν άποφατική, ή οποία δέν είχε γίνει αντικείμενο 6. Αυτή έγινε γνωστή, όταν μέ αφετηρία τίς επισημάνσεις τοΰ J. Meyendorff, Spiritual Trends, σ. 97, ερευνήθηκαν οί πληροφορίες πού σώζονται γιά τήν ζωή των προδρόμων του ήσυχασμοϋ, όπου καί εντοπίσθηκε ή έμμεση πληροφορία οτι ό άγιος Αθανάσιος είχε πάει καί είχε ασκηθεί στον Γέροντα τοΰ Φιλαδέλφειας, καί επομέ νως στον όσιο Νικηφόρο ( Κ α λ ό θ ε τ ο ς, σ. 71. Κ α λ ο μ ο ι ρ ά κ η ς, Ή εμπειρία, σ. 24). 'Από τήν πληροφορία αυτή κατανοήθηκε πλη ρέστερα ή αδελφική πνευματική συγγένεια, ή κοινή στάση καί ή παράλληλη πορεία στό έργο των δύο άγιων, 'Αθανασίου καί Θεόλη πτου. Γιά τόν ρόλο τής ομάδας των αγίων Νικηφόρου, 'Αθανασίου καί Θεόληπτου βλ. Γρηγόριος Παλαμάς, PG 151, 559d-560d. Meyendorff, A Study, σ Meyendorff, Spiritual Trends, σ. 97. Π. Χ ρ ή σ τ ο υ, Γρηγορίου Παλαμά τά συγγράμματα, Θεσσαλο νίκη 1962,1, σ T a l b o t, Patriarch, σ Κ α λ ο μ ο ι ρ ά κ η ς, Ή εμπειρία, σ Γιά τά έργα του πατριάρχου ' Αθανασίου Α ' βλ. PG 142, E. F e r o n - F. B a t t a g l i n i, Codices mss graeci ottoboniani bibl. Vaticanae (Ρώμη 1903), σ T a l b o t, Correspondence. V. Lau r e n t, Les regestes des actes du Patriarcat de Constantinople, I. Les actes des Patriarches, IV: Les regestes , Παρίσι 'Από τόν βασικότερο κώδικα μέ τίς επιστολές τοΰ αγίου (Vat. gr. 2219, Colonensis 58) δέν έχει δημοσιευθεί, εκτός περιλήψεων, τό πιό μεγάλο μέρος των επιστολών, τό όποιο απευθύνεται στό ποίμνιο του καί κυρίως σέ αγιορείτες καί άλλους μοναχούς. ' Από τόν υπογρά φοντα καί τόν 'Α. Άλεξάκη προετοιμάζεται ή δημοσίευση ανέκδο των επιστολών του κώδικα Vat. gr. 2219, Colonensis Τους άθωνίτες μοναχούς συνεβούλευε: Τήν μακαρίαν ταπείνωσιν ύψοποιον δια ταύτης νά οδεύουν ('Αθανάσιος, φ. 241 ν), τόν δέ πρώ το παρηγορούσε: Τήν ιερόν κατακρατεϊσθαι ψυχήν διό τε τήν κοσμικήν τοΰ γένους ημών συμφοράν καί ύπόβασιν, διά τε φ οιδεν ή εκκλησία εις έαυτήν ταϊς ήμέραις ημών παρ ' ελπίδα (ο.π., φ. 244ν). 9. Γιά τά έργα τοΰ αγίου Θεόληπτου βλ. J. G o u i l l a r d, δ.π. (ύποσημ. 5), όπου καί αναφέρονται τά περιεχόμενα τοΰ κώδικα Vat. gr ' Επίσης γιά τίς τελευταίες δημοσιεύσεις κειμένων του βλ. Α. C. H e r o, The Unpublished Letters of Theoleptos Metropolitan of Phila delphia ( ), Journal of Modern Hellenism 111 (1986), σ. 1- ΠΡΩΤΑΤΟΥ 31, ιδίως σ. 1, ύποσημ. 1, καί R. Ε. Sinkewicz, A Critical Edition of the Anti-Arsenite Discourses of Theoleptos of Philadelphia, MedSt 50 (1988), σ Ά π ό τόν υπογράφοντα, σέ συνεργασία μέ τόν Ά. Άλεξάκη, προετοιμάζεται δημοσίευση επιστολών τοΰ κώδικα Vat. gr Γιά τό καθιερωμένο εικονογραφικό πρόγραμμα βλ. Μ ο υ ρ ί κ η, Τά ψηφιδωτά, Ι, σ Στό προοπτικό σκαρίφημα (Είκ. 1) οι εικονογραφικοί κύκλοι σημαίνονται μέ αρίθμηση άπό τό 1 έως τό 6 τό μικρό γράμμα τοΰ έλληνικοΰ αλφαβήτου πού συνοδεύει, αντι στοιχεί στίς παραστάσεις ειδικά οί μορφές πού περιλαμβάνονται στον λειτουργικό κύκλο δέν σημαίνονται μέ γράμμα άλλα μέ αρι θμό. ' Η καθεμιά άπό τίς ομάδες τών μορφών σημαίνονται μέ κεφα λαίο γράμμα άπό τό Α έως τό Κ αριθμός συνοδεύει μόνο στίς περι πτώσεις όπου στό κείμενο γίνεται ειδική αναφορά σέ μορφή. Κατά περίπτωση εντός τοΰ κειμένου θά παρεμβάλλεται ή παραπομπή στην Είκ. 1 μέ τά αρχικά «σκ», καί τόν αριθμό ή τό γράμμα πού αντιστοιχεί στό σκαρίφημα. 11. Μ ο υ ρ ί κ η, Τά ψηφιδωτά, Ι, σ 'Επίσης βλ. C. M a n g o, Βυζάντιο, ή αυτοκρατορία τής Νέας Ρώμης (ελλ. μτφρ. Δ. Τσουγκαράκη), Μορφωτικό "Ιδρυμα τής 'Εθνικής Τραπέζης, Α θ ή ν α 1988, σ Γιά τό σχετικό μέ τους πάτρωνες τοΰ μνημείου ερώτημα βλ. D. M o u r i k i, The Expressive Language of Byzantine Painting, Zygos, 1984, III, σ Μάλλον όταν πρώτος ήταν ό Σεραφείμ. M y l o n a s, Les étapes, σ Στον ναό τής Sopocani παρεμβάλλονται οί σκηνές μέ τόν Χριστό Δωδεκαετή καί τήν Φιλοξενία τοΰ Αβραάμ (Cyric, σ ). Στην Μητρόπολη τοΰ Μυστρά υπάρχουν οί σκηνές άπό τόν Γάμο εν Κανά, τήν Προδοσία τοΰ 'Ιούδα (Millet, Mistra, πίν. 17,67.2,68.1), τήν Πιλάτου Απόνιψη καί τόν Δείπνο εις 'Εμμαούς (S. D u f r e n n e, Les programmes iconographiques des églises byzantines de Mistra, Παρίσι 1970, πίν. 5-6). Στην Περίβλεπτο τής Ά χ ρ ί δ ο ς δέν υπάρ χουν επιπλέον σκηνές ( M i l j k o v i c - Pepek, σ. 48, σχέδ. Ι, Π). 15. Σ ω τ η ρ ί ο υ, σ Millet, Athos, πίν Millet, Athos, πίν Millet, Athos, πίν Γιά τήν Βάπτιση: Millet, Mistra, πίν. 17. Γιά τήν Μεταμόρφω ση: δ.π., πίν Γιά τήν Βάπτιση: Ά. Ξ υ γ γ ό π ο υ λ ο ς, Ή ψηφιδωτή διακόσμησις τοΰ ναοΰ τών Α γ ί ω ν Αποστόλων τής Θεσσαλονίκης, Θεσσα λονίκη 1953, πίν. 15. Γιά τήν Μεταμόρφωση: ο.π., πίν. 19. Γιά τήν Εις Ά δ ο υ Κάθοδο: ό.π., πίν Γιά τήν Μεταμόρφωση: Στ. Π ε λ ε κ α ν ί δ η ς, Καλλιέργης, όλης Θετταλίας άριστος ζωγράφος, Αθήναι 1973, πίν. 18. Γιά τήν Εις "Αδου Κάθοδο: ο.π., πίν Α. G r a b a r, La peinture religieuse en Bulgarie, Παρίσι 1928, πίν. XI, XII. 23. Millet, Athos, πίν "Ο.π., πίν "Ο.π., πίν "Ο.π., πίν Τό κείμενο τής περικοπής είναι: 'Εγώ βαπτίζω εν ΰδατι, μέσος δέ υμών εστηκεν ον ύμεϊς ουκ οϊδατε, αυτός έστιν ό οπίσω μου ερχόμενος, ος έμπροσθεν μου γέγονεν, ου έγώ ουκ ειμί άξιος ίνα λύσω τόν ιμάντα τοΰ υποδήματος. 27. Millet, Athos, πίν Τό κείμενο τής περικοπής είναι: 'Εδό θη μοι πάσα εξουσία εν ούρανω καί επί γης πορευθέντες μαθητεύσα τε πάντα τά έθνη. Γιά τήν εικονογραφική παράδοση τοΰ θέματος βλ. Α. Β α σ ι λ ά κ η - Κ α ρ α κ α τ σ ά ν η, Οί τοιχογραφίες τής "Ομορφης 'Εκκλησιάς στην Αθήνα, Τετράδια τής ΧΑΕ, αριθ. 1, Α θ ή ν α 1971, σ

5 ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΛΟΜΟΙΡΑΚΗΣ 28 προσοχής έως τώρα. Τά σπάργανα του Χρίστου στό τό Πάσχα* τονίζουν τήν σωτηρία τού γένους τών αν Λουτρό καί τό περίζωμα πού φέρει στην Βάπτιση θρώπων μέ τό μαρτύριο τοΰ Χριστού. έχουν αποδοθεί στην «ρεαλιστική» τάση τής τέχνης Ώ ς προς τήν γενική του διάταξη ό κύκλος τών Παθών του ζωγράφου του μνημείου τό ίδιο ισχύει γιά τήν δέν ευρίσκεται σέ δευτερεύοντα τμήματα τών τοίχων 29 απεικόνιση των τριών παιδιών στό γεφύρι. Στην Βά τοΰ ναοΰ ούτε περιέχει σκηνές άπό τόν κύκλο τού Δωπτιση ή ένδυση του γυμνού Χρίστου είναι δυνατόν νά δεκαόρτου. Καθώς καλύπτει τήν υψηλότερη ζώνη ερμηνευθεί ικανοποιητικά εάν συνδεθεί μέ τήν σεμνό όλων τών τοίχων τών δύο χοροστασίων καί τμήμα τοΰ τητα τοΰ αγιορείτικου χώρου. Ίεροΰ, προβάλλεται ιδιαιτέρως. 'Ασχέτως εάν ό κύ Ή εικονογράφηση τής περικοπής άπό τό κατά 'Ιωάν κλος τών Παθών, μέ τίς περισσότερες άπό τίς σκηνές νη ν Ευαγγέλιο, ή οποία συνοδεύει τήν Βάπτιση, εκτός πού περιλαμβάνονται στό Πρωτατο, είχε ήδη ολοκλη 37 τών άλλων αντιπαρατάσσει δύο στοιχεία: τήν βάπτιση ρωθεί άπό τό τέλος τοΰ 12ου αιώνος, εδώ συνεχίζει εν υδατι τοΰ 'Ιωάννου τοΰ Προδρόμου προς τήν βά τήν ανάπτυξη του μέ νέες παραστάσεις, εκείνες μάλι πτιση εν πνεύματι τοΰ Χρίστου. Τό ϊδιο στοιχείο προ στα τίς όποιες συναντούμε καθιερωμένες κατά τά άμέβάλλεται καί σέ άλλες παραστάσεις στό μνημείο, σως επόμενα χρονιά 3 8. όπως π.χ. στίς ιάσεις τοΰ Παραλυτικού καί τοΰ Τυ ' Η πρώτη καί ή τελευταία σκηνή τοΰ κύκλου, ό Μυστι φλού ή στην συνομιλία τοΰ Χριστού μέ τήν Σαμαρεί- κός Δείπνος καί ή Ψηλάφηση τοΰ Θωμά, ευρίσκονται τιδα, γεγονότα τά όποια σχολιάζει ιδιαίτερα στίς σχε προς τήν ανατολική πλευρά τού κεντρικού κλίτους τοΰ τικές του επιστολές ό μητροπολίτης Φιλαδέλφειας ναοΰ καί περιβάλλουν τήν ' Αγία Τράπεζα, στον χώρο Θεόληπτος 3 0, εξ ίσου όπως καί τό περιεχόμενο τής τοΰ e Ιερού Βήματος. Τό γεγονός τό όποιο εικονίζει ό περικοπής άπό τήν Βάπτιση 3 1. Ή περικοπή άπό τό Μυστικός Δείπνος συνδέεται μέ τήν αναίμακτη θυσία κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, πού συνοδεύει τήν σκηνή ή οποία τελείται στην ' Αγία Τράπεζα τοΰ ναοΰ. Κατά τής Είς Ά δ ο υ Καθόδου, αναφέρεται επίσης στά κεί διαφορετικό τρόπο συνδέεται μέ τόν ϊδιο χώρο καί ή μενα τοΰ Θεόληπτου πρόκειται γιά τό τέλος τοΰ κα παράσταση μέ τήν Ψηλάφηση τοΰ Θωμά 39. Παρόμοια τά Ματθαίον Ευαγγελίου μέ τους κατ' εξοχήν απο επίδραση υπάρχει στά αμέσως επόμενα χρόνια καί στολικούς λόγους τοΰ Χριστού προς τους μαθητές του στην Περίβλεπτο τής Άχρίδος 4 0. Στην Sopocani, λίγο πρίν άπό τήν ' Ανάληψη. Παρά τήν συνήθεια τής επο παλαιότερα, ή Ψηλάφηση τοΰ Θωμά ευρίσκεται επί χής, στην Κοίμηση ή σύνθεση ώς προς τό υψος της σης στον χώρο τού Ίεροΰ Βήματος 41. δέν υπερβαίνει τά όρια μιας ζώνης τού δυτικού τοίχου Σέ κάθε παράσταση ή εικονογραφία όλων τών σκηνών τού ναοΰ, όπως αντίθετα συμβαίνει στην Sopocani 33, τοΰ κύκλου, όταν αυτή συγκριθεί μέ σύγχρονα της στην Περίβλεπτο τής Ά χ ρ ί δ ο ς 3 4 ή στό Arilje35. Κα μνημεία, αποκαλύπτει μία ιδιαίτερη προσπάθεια γιά θώς τιμάται ιδιαίτερα ή Παναγία στό "Αγιον "Ορος, ή σχολαστική εικονογράφηση μιας κυρίως φράσεως δέ Κοίμησις άφορα στον αφιερωμένο σέ εκείνη καθε άπό τό σύνολο τής περιγραφής τών επεισοδίων, τά δρικό ναό τής μοναχικής πολιτείας τοΰ "Αθω, προ όποια κατά περίπτωση αναφέρει ή Καινή Δψθήκη 4 2. βληματίζει τό γεγονός ότι δέν είχε εξ αρχής προγραμ Πρώτη φορά γιά τήν ορθόδοξη τέχνη στον Μυστικό ματισθεί ή προβολή τής σχετικής εορτής στό μνημείο, Δείπνο ό Χριστός κατέχει τό κέντρο τής σκηνής, στην πόσο μάλλον όταν υπήρχε ή δυνατότητα νά επεκτα οποία εικονογραφείται κυρίως τό χωρίο τοΰ Ευαγγε θεί ή παράσταση σέ όλο τόν δυτικό τοίχο τοΰ ναοΰ. λίου εις εξ υμών παραδώσει με43. Τό ϊδιο συμβαίνει καί μέ τόν Νιπτήρα, όπου εικονογραφείται ή σχετική συ νομιλία τοΰ Χριστού μέ τόν Πέτρο 4 4. Στά προγενέστε Τά Πάθη ρα τοΰ Πρωτάτου χρόνια οί πλέον συνηθισμένες στι γμές άπό τό γεγονός τοΰ Νιπτήρος είναι εκείνες στίς ' Ο κύκλος καλύπτει κυρίως τήν πρώτη ζώνη άπό επάνω όποιες ό Χριστός νίπτει ή έκμάσσει μέ τό λέντιον τά καί τρίτη άπό κάτω δλων τών τοίχων τών δύο χο36 πόδια τοΰ Πέτρου 4 5, κατά τήν αμέσως μεταγενέστερη ροστασίων. Κατ' έξαίρεσιν, ή πρώτη καί ή τελευ εποχή επαναλαμβάνονται παραλλαγές άπό τήν παρά ταία παράσταση τοΰ κύκλου ευρίσκονται στή τρίτη σταση τοΰ Πρωτάτου 4 6. Δίπλα άπό τόν Νιπτήρα είναι άπό επάνω ζώνη, δεύτερη άπό κάτω, τής ανατολικής τοποθετημένη ή εικονογράφηση τής Διδασκαλίας πού πλευράς τοΰ νότιου καί τοΰ βόρειου αντιστοίχως τοί είχε αναφέρει ό Χριστός στον Πέτρο 4 7. Στην Προσευ χου τοΰ κεντρικού κλίτους τοΰ ναοΰ: ή ζώνη είναι στό χή στό "Ορος τών Έλαιών 4 8, ή σύνθεση τής σκηνής ϊδιο υψος μέ τήν ζώνη τών χοροστασίων, στην οποία είναι αντίστοιχη προς εκείνη τής Περιβλέπτου τής καί συνεχίζεται ό κύκλος. Οί απεικονίσεις πού περι Άχρίδος 4 9 εικονογραφεί τίς διαδοχικές φάσεις τοΰ λαμβάνονται στά Πάθη είναι δεκατέσσερις: αφηγού περιστατικού, όπως αναφέρεται στην Καινή Διαθήκη νται τά γεγονότα τά όποια είναι ή αποκορύφωση τής (Ματθ. κς- ' 36/46, Μάρκ. ιδ ' 32/42, Λουκ. κ β ' 39/46). θρησκευτικής περιόδου τών πενήντα ήμερων πρίν άπό 200

6 ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΑΤΟΥ Στην Περίβλεπτο ή ϊδια σύνθεση αναλύει τό γεγονός κατά τρόπο αφηγηματικότερο. ' Η σκηνή μέ την 'Ανά 50 βαση του Χρίστου στον Σταυρό δέν υπάρχει, άπό οσο γνωρίζω,σε προγενέστερα μνημεία* τό αυτό συμ βαίνει καί μέ τόν ' Ιωσήφ πρό του Πιλάτου (Ματθ. κζ' 57/58, Μάρκ. ι ε ' 43/44, Λουκ. κ γ ' 50/52, Ί ω. ι θ ' 38), του οποίου τήν πράξη ό Θεόληπτος παραλληλίζει μέ 51 ιδιαίτερη έμφαση προς τήν μοναχική ζωή. Στην Άποκαθήλωση επαναλαμβάνεται ό εικονογραφικός 52 τύπος της Mileseva (1220/30) : ή Παναγία ευρίσκεται πίσω άπό τό σώμα του Χριστού, σκύβοντας προς τά εμπρός καί πλάγια γιά νά τόν ασπασθεί. Στην Ψηλά 53 φηση τοΰ Θωμά οί αναλογίες των σωμάτων των μορ φών είναι οί ϊδιες καί γιά τόν Χριστό καί γιά τους 54 αποστόλους, τό αντίθετο συμβαίνει στην Sopocani ή 55 καί στά προγενέστερα της μνημεία. ' Η προσεκτική σύγκριση τοΰ συνόλου τών συνθέσεων κυρίως τοΰ κύκλου αύτοΰ προς τόν αντίστοιχο της Περιβλέπτου της ' Αχρίδος είχε οδηγήσει τήν Μαρία Σωτηρίου στην χρονολόγηση τοΰ Πρωτάτου πρίν άπό τό 1294, της Περιβλέπτου 5 6. Ή απόδοση τών κύκλων τοΰ Δωδεκαόρτου καί τών Παθών διακρίνεται τόσο γιά τήν ενότητα μέ τήν οποία παρουσιάζεται ή αφήγηση τους, οσο καί γιά τήν αμε σότητα καί τήν ακρίβεια στην απόδοση τοΰ κειμένου τοΰ Ευαγγελίου. Ό Χριστός εικονίζεται ώς τέλειος άνθρωπος στίς ίδιες διαστάσεις μέ τους συνανθρώ πους του καί τους μαθητές του. Γίνονται γνωστά τά 28. Συνήθως συνδέεται μέ τήν ήσυχαστική παράδοση ή φασματική απόδοση της δόξας στην Μεταμόρφωση τών ' Αγίων ' Αποστόλων της Θεσσαλονίκης: βλ. G. Millet, Recherches sur l'iconographie de l'evangile aux XlVe, XVe et XVIe siècles, d'après les monuments de Mistra, de la Macédoine et du Mont Athos. Παρίσι 1916, ανατύπωση 1961, σ Ξ υ γ γ ό π ο υ λ ο ς, δ.π. (ύποσημ. 20), σ. 19. Meyendorff, Παλαμάς, σ Π. Ε ύ δ ο κ ί μ ω φ, Ή τέχνη της εικόνας (ελλ. μτφρ. Κ. Χαραλαμπίδη, εκδ. Πουρνάρας), Θεσσαλονίκη 1980, σ ' Η απόδοση της δόξας στην σκηνή του Πρωτάτου δια τυπώνει περισσότερο άποφατικά τό ϊδιο φαινόμενο, βλ. Κ α λ ο μ ο ι ρ ά κ η ς, Ή εμπειρία, σ Ξ υ γ γ ό π ο υ λ ο ς, σ Θ ε ό λ η π τ ο ς, Τη δ ' Κυριακή έξήγησις εις τό Θαΰμα τοΰ παραλύ του, φ. 175r-183r. Τη ς - ' Κυριακή, εις τό Θαύμα τοΰ εκ Γενετής Τυφλού, φ. 188ν-193ν. Τή ε' Κυριακή τής Σαμαρείτιδος, φ. 183r188r. 31. 'Αναφερόμενος στην Βάπτιση ό Θεόληπτος λέγει: τω έπιχάσκοντι ταΐς ύλαις της γης, καί προς τάς ήδονάς τής σαρκός έγκύπτοντι, κεκλεισμένοι είσίν οί ουρανοί, ώς τους νοερούς οφθαλμούς εσκοτισμένους φέροντι ( Θ ε ό λ η π τ ο ς, Μερική διατράνωσις προς ύπόμνησιν άγουσα τών παρά τοΰ ταπεινού Φιλαδέλφειας Θεόλη πτου διαφόρως λαληθέντων τή Σεβασμιωτάτη Βασιλίσση Ευλογία Μοναχή, καί τή μετ' αυτής καί ϋπ' αυτήν, Άγαθονίκη Μοναχή, φ. 215r). 32. Γιά τόν άγιο Ευθύμιο βλ. Γ. Μ. Σ ω τ η ρ ί ο υ, Ή βασιλική τοΰ 'Αγίου Δημητρίου τής Θεσσαλονίκης, 'Αθήναι 1952, Ι, σ G o u m a - P e t e r s o n, Parecclesion. Γιά τήν σχέση τών τοιχογραφιών μέ τόν Θεόληπτο βλ. G o u m a - P e t e r s o n, Christ as Ministrant, σ ' Η χρησιμοποιούμενη άπό τόν Θεόληπτο παραπομπή δέν προ έρχεται άπό τόν κώδικα Ott. gr. 405, άλλα άπό τους Vat. gr καί Ott. gr. 418, βλ. S. Sala ville, Deux documents inédits sur les dissensions religieuses byzantines entre 1295 et 1310, REB V (1947), σ Millet - Frolow, II, πίν Cyric, σ M i l l e t - Frolow, III, πίν. 12. Miljkovic-Pepek, σ Millet - Frolow, II, πίν Γιά τήν εικονογράφηση τών Παθών κατά τήν περίοδο αυτή βλ. συνοπτικά G o u m a - P e t e r s o n, Christ as Ministrant, σ , ύποσημ Μ ο υ ρ ί κ η, Τά ψηφιδωτά, Ι, σ ' Η αναφορά γίνεται κυρίως γιά τήν δομή πού έχουν οί σκηνές τού Μυστικού Δείπνου, τής 'Αναβάσεως τού Χριστού στον Σταυρό καί τοΰ 'Ιωσήφ στον Πιλάτο. 39. Ή σκηνή τονίζει εξίσου απτά «τό γεγονός τής 'Αναστάσεως τοΰ Κυρίου, τής άρσεως κάθε αμφιβολίας, τής προσωπικής κοινω νίας καί τής ψηλαφήσεως τοΰ Άναστάντος» ( Ί. Μ. Φ ο υ ν τ ο ύ λ η ς, Λογική Λατρεία (εκδ. 'Αποστολικής Διακονίας τής 'Εκκλησίας τής 'Ελλάδος, σειρά Λογική Λατρεία, 5, σ. 92). 40. Miljkovic-Pepek, σ Cyric, σ Κ α λ ο μ ο ι ρ ά κ η ς, Παρατηρήσεις καί Μυριόβιβλος, σ Σ ω τ η ρ ί ο υ, σ. 6. Στην παράσταση ό Χριστός ανασηκώνει τό δεξιό του χέρι λέγοντας τό εις εξ υμών παραδώσει με (Ματθ. κς- ' 21, Μάρκ. ι δ ' 18, Ί ω. ιγ' 21), παραλλήλως μέ τό ή καινή διαθήκη εν τω ά'ιματί μου, τό υπέρ υμών έκχυνόμενον, πλην Ιδού ή χειρ τοΰ παρα δίδοντος με μετ ' εμού επί τής τραπέζης (Λουκ. κβ ' 20-21). 44. Εικονίζεται τό παρακάτω χωρίο: "Ερχεται ούν προς Σίμωνα Πέτρον, καί λέγει Αύτω εκείνος. Κύριε σύ μου νίπτεις τους πόδας; άπεκρίθη 'Ιησούς καί ειπεν αύτω. ο εγώ ποιώ σύ ούκ οίδας άρτι, γνώση δε μετά ταύτα, λέγει αύτω Σίμων Πέτρος. Κύριε ου μή νίψης τους πόδας μου εις τόν αιώνα. Άπεκρίθη αύτω ό Ιησούς, έάν μή νίψω σε, ούκ έχεις μέρος μετ' εμού. λέγει αύτω Σίμων Πέτρος. Κύ ριε, μή τους πόδας μου μόνον, άλλα καί τάς χείρας καί τήν κεφαλήν, ( Ί ω. ιγ' 6-9). Γιά τήν προγενέστερη εικονογραφία τοΰ θέματος βλ. Μ ο υ ρ ί κ η, Τά ψηφιδωτά, Ι, σ "Ο.π., II, πίν M i l j k o v i c - P e p e k, πίν. CXLII, είκ M i l l e t - F r o l o w, III, πίν. 37,42, Millet, Athos, πίν "Ο.π., πίν Millet - Frolow, III, πίν. 5.2, Millet, Athos, πίν Πάς γαρ ό αϊτών λαμβάνει καί ό ζητών ευρίσκει. Ό 'Ιωσήφ αίτήσας έλαβε τό σώμα τού Κυρίου καί ό μοναχός αιτών τον Θεόν τής αμαρτίας άπόστησει, λαμβάνει τό αίτημα του και τό σώμα του έκβάλει τής δουλείας τών κακών ( Θ ε ό λ η π τ ο ς, Τή Κυριακή τών Μυροφόρων καί εις Ι ω σ ή φ τόν άπό Άριμαθαίας, φ. 172r). 52. Millet - Frollow, Ι, πίν. 65. S. Radojcic, Mileseva, Βελιγράδι 1971, πίν. XX. V. J. D j u r i c, La plus ancienne peinture de Mileseva, origines et analogies, στό Mileseva dans l'histoire du peuple serbe, Βελιγράδι 1987, σ , 32, 35-36, πίν , δπου καί ή σχετική βιβλιογραφία γιά τήν Άποκαθήλωση. 53. Millet, Athos, πίν Millet - Frolow, II, πίν. 18. Cyric, πίν. XXVI. 55. Millet - F r o l o w, Ι, πίν. 67. D. T a l b o t Rice, The Church of Haghia Sophia at Trebizond, 'Εδιμβούργο 1968, πίν. 45. E. Diez Ο. De m us, Byzantine Mosaics in Greece, Hosios Lucas and Daphni, Cambridge, Mass. 1931, πίν Σ ω τ η ρ ί ο υ, σ

7 ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΛΟΜΟΙΡΑΚΗΣ γεγονότα των δεσποτικών εορτών καί τών Παθών οχι μέ σκοπό νά τονισθεί κυρίως τό μαρτύριο άλλα γιά νά 57 δια βαστάζεται ή ψυχή, ώστε νά μιμηθή τήν πολιτεί6 αν του Χρίστου *. 'Από κοινού οι δύο κύκλοι τών δε σποτικών εορτών καί τών Παθών αποτελούν μία ενό τητα: ιστορούν τήν ενσάρκωση τοΰ Λόγου, τού δεύτε ρου προσώπου της 'Αγίας Τριάδος, κατά τρόπο πού θυμίζουν τήν παράδοση πού άπηχεΐται στά λεγόμενα τού Θεόληπτου γιά τήν ίστόρησιν του γράμματος τήν 59 είσάγουσαν εις τήν θεωρίαν τοΰ πνεύματος. Ό κύκλος της Πεντηκοστής Ό κύκλος, πού εικονογραφείται συχνά κατά τά τέλη τοΰ Που καί τίς αρχές τοΰ Μου αιώνος, περιλαμβάνει επτά συνθέσεις μοιρασμένες σέ δύο διαφορετικούς χώρους τοΰ ναοΰ, στό διακονικό καί στό νοτιοδυτικό διαμέρισμα συνήθως αναφέρεται άπό τους μελετη τές ως κύκλος τών θαυμάτων καί της Διδασκαλίας (Ministry Cycle) ή τοΰ Βίου τοΰ Χριστού. Στην πραγ ματικότητα πρόκειται γιά τόν κύκλο της περιόδου της Πεντηκοστής, καθώς τά γεγονότα πού περιλαμβάνει αντιστοιχούν σέ ευαγγελικά αναγνώσματα τής περιό δου, ή οποία κορυφώνεται μέ τήν εκδήλωση τοΰ τρί του προσώπου τής ' Αγίας Τριάδος, τοΰ ' Αγίου Πνεύ ματος. Ά π ό τήν μελέτη τοΰ αντίστοιχου κύκλου στό παρεκκλήσιο τοΰ 'Αγίου Ευθυμίου έχει ήδη παρατη ρηθεί, χωρίς όμως καί νά αξιοποιηθεί, οτι ή εικονο γραφική παράδοση πού αντιπροσωπεύεται στό Πρωτατο είναι αρχαϊκότερη άπό τήν παράδοση τής ομάδας τών μνημείων στην οποία ανήκει ό "Αγιος Ευθύμιος 61. Μολονότι είχε εντοπισθεί άπό τήν Θ. Γκούμα-Peterson ή απήχηση τής πνευματικότητας τών αγίων Θεόλη πτου καί 'Αθανασίου στηντοιχογράφηση τοΰ ' Αγίου Ευθυμίου 62, δέν είχε συνειδητοποιηθεί οτι ήταν δυνα τόν μέ περισσότερη έρευνα οί ίδιες παρατηρήσεις νά δώσουν καί πρόσθετες πληροφορίες γιά τήν ιδιαίτερη σημασία κατά τήν περίοδο εκείνη τοΰ κύκλου τών θαυμάτων. Ά π ό τίς επτά συνθέσεις τοΰ κύκλου στό Πρωτάτο, οί δύο προέρχονται άπό τό κατά Ματθαίον καί οί υπό λοιπες άπό τό κατά 'Ιωάννην Ευαγγέλιο. Θεματολογικά άπό τίς επτά σκηνές οί εξι συνδέονται μέ τίς ακο λουθίες τής περιόδου τής Πεντηκοστής, ενώ ή μία μέ τήν περίοδο ή οποία είναι προέκταση της. Στην ίδια επίσης θρησκευτική περίοδο υπάγονται καί οί παρα στάσεις στην πρόθεση τοΰ Χρίστου εν 'Ετέρα Μορ φ ή 6 3 καί τοΰ Δείπνου μάλλον εις 'Εμμαούς 6 4 στό διακονικό, ενταγμένες στον λειτουργικό κύκλο (ευρί σκονται στίς κόγχες). Ασχέτως εάν δέν αποτελούν τμήμα τοΰ κύκλου πού εξετάζεται εδώ, μέ τό περιεχό 202 μενο τους συμβάλλουν στην, παρά τά εικονογραφικά καθιερωμένα τής εποχής εκείνης, ιδιαίτερη προβολή τής περιόδου τής Πεντηκοστής. Μία προσφυγή στον τρόπο μέ τόν όποιο έβλεπε ό Θεό ληπτος τήν περίοδο τής Πεντηκοστής είναι διαφωτι στική, καθώς στίς επιστολές του προς τήν Ευλογία μοναχή, περισσότερο άπό κάθε άλλη λειτουργική πε 65 ρίοδο, σχολιάζει τά γεγονότα άπό τόν κύκλο αυτό. Τά λόγια του λειτουργούν κατά κανόνα σέ αντιπαρα βολή προς τόν κύκλο τών Παθών. Ή παρατήρηση αυτή νοηματοδοτεΐ καί τήν παρουσία μιας σκηνής φαινομενικά εκτός τής περιόδου τής Πεντηκοστής, τής Θεραπείας τοΰ Ξηράν έχοντος τήν Χείρα, σκηνής ή οποία λειτουργικά εντάσσεται στην περίοδο αμέσως μετά τήν Πεντηκοστή, καθώς σ' εκείνες τίς ακολου θίες μνημονεύονται γεγονότα πού προβάλλουν τό έργο τοΰ Α γ ί ο υ Πνεύματος. ' Από τίς εικονιζόμενες συνθέσεις στό νοτιοδυτικό δια μέρισμα, ό Θεόληπτος αναφέρεται μέ χαρακτηριστικά λόγια καί γιά τήν σκηνή τής Σαμαρείτιδος 6 6 καί γιά τήν "Ιαση τοΰ Παραλυτικοΰ 6 7. Γιά τό θαύμα τής Θε ραπείας τοΰ Τυφλού τέλος, τονίζει μεταξύ άλλων τήν εσωτερική διδασκαλία τού θαύματος πού αναφέρεται στην ψυχή τοΰ άνθρωπου 6 8 καί τήν αναγκαιότητα γιά ταπείνωση 6 9 καί μίμηση τοΰ Χρίστου 7 0. Ό κύκλος τής Πεντηκοστής, μέ τόν χαρακτήρα τόν όποιο έχει, συμπληρώνει τους δύο πρώτους κύκλους τών δεσποτικών εορτών καί τών Παθών. Έ ά ν οί δύο πρώτοι κύκλοι προέβαλλαν κατά τρόπο ακριβή τήν σωτηρία τοΰ γένους τών ανθρώπων μέ τήν ενσάρκωση καί τό μαρτύριο τοΰ Υίοΰ στην γή, ό κύκλος τής Πε ντηκοστής τονίζει τήν σωτηρία τού ϊδιου γένους μέ τήν δωρεά τού τρίτου προσώπου τής Α γ ί α ς Τριάδος, τού ' Αγίου Πνεύματος. ' Η μεγάλη έκταση καί έμφα ση, μέ τίς όποιες έχουν ιστορηθεί τά γεγονότα τών τριών κύκλων στον ναό, προσδίδουν στό πρόγραμμα ενα χαρακτήρα καθαρά έκκλησιολογικό. Προβάλλουν μέ τήν ακρίβεια τού χαρακτήρα τους τά δύο σκέλη, τό χριστολογικό καί τό πνευματολογικό, στά όποια είναι θεμελιωμένη ή ορθόδοξη χριστιανική 'Εκκλησία 7 1, κατά τρόπο μάλιστα πού θυμίζουν τά λεγόμενα τοΰ Θεόληπτου: γιά νά διδάσκονται οί προσέχοντες καί τρόπον μυστικής αρετής12. Ό Χριστός Δωδεκαετής στον Ναό Στην μεσαία ζώνη άπό τίς τρεις τοΰ δυτικού τοίχου τού βορειοδυτικού διαμερίσματος, εικονίζεται ό Χριστός Δωδεκαετής στον Ναό 7 3 (Είκ. 1, σκ. 3.θ), σκηνή ή οποία βασίζεται στό κατά Λουκάν (γ ' 41/ 50). ' Η θέση της στον ναό κάνει τήν σκηνή άπό τίς πλέον δυσεξή γητες τοΰ εικονογραφικού προγράμματος. ' Επειδή δέν

8 ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΑΤΟΥ ανήκει σέ κανένα άπό τους κύκλους τοϋ προγράμμα τος, γιά νά εντοπισθεί ή αιτία της επιλογής της, απαι τείται αναλυτική διερεύνηση στον λειτουργικό της χρόνο: οί επιστολές του Θεόληπτου τήν φορά αυτή δέν διαφωτίζουν. Τό γεγονός της παρουσίας τοΰ Χρι στού στον Ναό συνδυάζεται στον λειτουργικό χρόνο της 'Εκκλησίας μέ τήν εορτή της Περιτομής καί της όνοματοδοσίας τοΰ Χριστού κατά τήν 1η 'Ιανουα ρίου 7 4. Ή Περιτομή σχετίζεται λειτουργικά μέ τήν παρουσία τοΰ Χριστού Δωδεκαετούς στον Ναό, καθώς ως γεγονότα καί τά δύο προέρχονται άπό τό ίδιο ευαγ γελικό ανάγνωσμα. Ή παράσταση, στον τοίχο οπού είναι τοποθετημένη, ευρίσκεται ανάμεσα στίς σκηνές των Τριών Παίδων εν τή Καμίνω άπό επάνω καί τήν παράσταση τοΰ αγίου Παχωμίου μέ τόν "Αγγελο άπό κάτω. Παρά τόν κανόνα πού ισχύει γιά τά γωνιακά διαμερίσματα τοΰ ναοΰ, στό βορειοδυτικό διαμέρισμα έχουν εικονογραφηθεί θέματα τά όποια δέν προέρχο νται άπό ενα μόνο κύκλο. ' Η συνύπαρξη εδώ παραστά σεων άπό διαφορετικούς κύκλους πρέπει νά εξηγείται άπό κάποιο κοινό στοιχείο πού θά τίς χαρακτηρίζει. Ή σκηνή μέ τόν Χριστό Δωδεκαετή στον Ναό δέν το νίζει μόνο τήν ενσάρκωση τοΰ Λόγου ή τήν υπεροχή τοΰ πνεύματος τοΰ Λόγου απέναντι στό γράμμα τοΰ Νόμου* αποτελεί επιπλέον καί τήν μία άπό τίς δύο κύριες στιγμές όλης της Καινής Διαθήκης, οπού ανα φέρεται οτι ή Παναγία διατηρούσε στην καρδιά της τό γεγονός της ένσαρκώσεως τοΰ Λόγου, προτυπώνοντας μέ τόν τρόπο αυτό καί τήν μετέπειτα ' Εκκλησία 7 5. Καί ή άλλη επίσης φορά πού αναφέρεται στό ϊδιο γεγονός τοΰ τόπου όπου διατηρούσε ή Θεοτόκος τά ρήμα τα ευρίσκεται στην αρχή τοΰ ίδιου ευαγγελικού αποσπάσματος (Λουκ. β' 19). Ή ευαγγελική περίοδος, ή οποία ολοκληρώνεται μέ τους τρεις κύκλους καί τήν μία παράσταση εκτός κύ κλων, οδηγεί μέ τήν σειρά της σέ μία επομένη εισάγει στην απαρχή της ευρύτερης παραδόσεως της ορθόδο ξης 'Εκκλησίας, ή οποία έκτοτε διατηρεί ταύτα συμ βάλλουσα εν τη καρδία αυτής16, σύμφωνα μέ τό ευαγ γελικό χωρίο στό όποιο καταλήγει ή σχετική μέ τόν Χριστό Δωδεκαετή αναφορά. 57. "Ινα διαβαστάζεται ή ψυχή καί νά μην πίπτει εις τά πονηρά της σαρκός θελήματα ( Θ ε ό λ η π τ ο ς, Άδελφαί καί μητέρες: οί είώθασιν άπό πλούτου εις πενίαν κατά βαίνοντες, δανισταΐες προσέρχεσθαι, φ. 165ν). 58. Όφείλομεν όράν προς τήν άγίαν πολιτείαν τοϋ Κυρίου, καί μιμεΐσθαι τήν σωτήριον άναστροφήν αύτοΰ (ο.π., φ. 165Γ). 59. Θ ε ό λ η π τ ο ς, 'Αναγωγή τοΰ εις τήν συγκύπτουσαν θαύματος, διαγωγήν άρίστην μυσταγωγοϋσα, φ. 74ν. 60. Γιά τόν κύκλο των θαυμάτων τοΰ Χρίστου κατά τήν περίοδο πού εξετάζεται βλ. G o u m a - P e t e r s o n, Christ as Ministrant, σ. 199, ύποσημ Κατά κανόνα υπάρχουν συνοπτικοί εικονογραφικοί τύποι. Γιά τήν θεραπεία τοΰ Παραλυτικού, ο.π., σ Γιά τήν Σαμαρείτιδα, ο.π., σ. 209, ύποσημ. 36. Γιά τήν θεραπεία τοΰ Τυφλοΰ, ο.π., σ. 209, ύποσημ. 32. Στην παράσταση της Συναγωγής άπηχεΐται ή παράδοση τοΰ Μηνολογίου τοΰ Βασιλείου τοΰ Β', ο.π., σ , ύποσημ Στίς εργασίες τής Th. Gouma-Peterson έχει γίνει διερεύνηση σχετική μέ τό πρόσωπο τοΰ ιερέως καί πώς τό βλέπουν οί άγιοι 'Αθανάσιος καί Θεόληπτος. Δέν είναι τυχαίο ότι στον ναό τοΰ ' Αγίου Ευθυμίου, πού ή τοιχογράφησή του τονίζει τό πρόσωπο τοΰ λειτουργοΰ ίερέα, λειτουργοΰνται κυρίως έγγαμοι αστοί, αντίθετα άπό τό Πρωτάτο, όπου τό εκκλησίασμα είναι μοναχοί. 63. Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, Ι. 64. ' Η σκηνή ευρίσκεται σέ πολύ κακή κατάσταση πού κάνει αμφί βολη τήν ταύτιση της. 65. Ό Θεόληπτος σχολιάζει εκτενώς τήν περίοδο αυτή, στίς επι στολές του (S. Salaville, La vie monastique grecque au début du XlVe siècle, d'après un discours inédit de Théolepte de Philadelphie, REB II (1944), σ ). Στον κώδικα Vat. gr. 405 τήν ϊδια έκταση μέ τά θέματα τοΰ κύκλου τής Πεντηκοστής καλύπτουν μόνον όσες επιστολές αναφέρονται σέ οδηγίες γιά τήν ζωή τών μοναζουσών στό κοινόβιο τοΰ Φιλάνθρωπου. 66. Καταλειψάτω... καθάπερ Σαμάρειαν, τήν φροντίδα τοΰ ματαίου βίου- καί πορευέσθω προς τήν πηγήν, τήν Έκκλησίαν φημί. Καί άξιωθήσεται τής ομιλίας τοΰ Κυρίου... καταλιμπάνει καθάπερ ύδρίαν τήν γηίνην καί κοσμικήν άναστροφήν καί επανέρχεται προς τήν πρώτην πολιτείαν, ήγουν προ τής παραβάσεως ( Θ ε ό λ η π τ ο ς, Τή ε' Κυριακή τής Σαμαρείτιδος, φ. 187r). 67. Ώς γάρ ό Παράλυτος, έπιστάντι Τω Ίησοΰ καί κελεύσαντι άραι τήν κλίνην καί περιπατεϊν, ύπήκουσεν αδιακρίτως καί ήγέρθη, ούτω καί ημείς εν ταϊς εύαγγελικαϊς έντολαϊς ύπακούσωμεν κελευούσαις ήμΐν κουφίσαι τήν έπιθυμίαν ημών άπό τής ύλης τοΰ κόσμου τούτου, καί ύψώσαι τον λογισμόν καθάπερ κράββατον, καί θεΐναι εν τοις ώμοις τών αρετών άξιωθείημεν περιπατήσαι τήν όδόν τής σωτηρίας ημών ( Θ ε ό λ η π τ ο ς, Τή δ ' Κυριακή, έξήγησις εις τό θαΰμα τοΰ Παραλύτου, φ. 183r). 68. Τοΰτο κηρύττει μεν τον Σωτήρα τρανότατα δημιουργόν τοΰ αν θρώπου- τίς γάρ τών ανθρώπων δυνήσεται πηλω διανοΐξαι τυφλοΰ οφθαλμούς; διδάσκει δε τους προσέχοντας καί τρόπον μυστικής αρετής. Δι' ου ή ψυχή χρισμένη καί νιπτομένη τους εκ τής τών παθών πυρώσεως τύπους αποβάλλεται καί βλέπειν άξιοΰται τόν εαυ τής εύεργέτην(θεόληπτος, Τή ς ' Κυριακή, είς τό θαΰμα τοΰ εκ Γενετής Τυφλοΰ, φ. 190r-v). 69. Τό πτύσμα, τό τής ταπεινώσεως φρόνημα εικονίζει, ή δε γή τής αργίλου καί σκληρός ημών προαιρέσεως τύπον φέρει (δ.π., φ. 190ν). 70. Μιμηταί γενησόμεθα τοΰ Χριστού καί όμματώσομεν καί ήμεΐς τυφλούς, καθάπερ εκείνος τόν εκ γενετής τυφλόν (ο.π., φ. 192ν). 71. Πρβλ. «Ή 'Εκκλησία, πού είναι τό έργο τοϋ Υίοΰ καί τοΰ 'Αγίου Πνεύματος άποσταλέντων ύπό τοΰ Πατρός» (Β. Λ ό σ κ ι, Κατ' εικόνα καί καθ' όμοίωσιν Θεοΰ (ελλ. μτφρ. Μ. Γ. Μιχαηλίδη, έκδ. Β. Ρηγόπουλος, Θεσσαλονίκη 1974), σ Βλ. επίσης, Βασί λ ε ι ο ς, σ , ιδίως σ. 16). 72. "Ο.π. (ύποσημ. 68). 73. Millet, Athos, πίν Συγκαταβαίνων ό Σωτήρ τω γένει τών ανθρώπων κατεδέξατο σπάργανων περιβολήν, ούκ έβδελύξατο σαρκός τήν περιτομήν (Συνέκδημος, σ. 614). 75. Ν έ λ λ α ς, Θεομήτωρ, σ "Ο.π., σ

9 ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΛΟΜΟΙΡΑΚΗΣ A Lì Φ δ. ft.7,1 M/ 6Λ Μ 'Sii* Α / > Α/ //ι >#Λ Α «Λ Α «J ^L*" 7 Ji i \ A D / Γ""^. 1 A _/l > / A 1 A j Q ΓΛ Ια $ Γ.1 ß-ß <4 *Tj Ut ù t* s 4.0 I J Ì \ Γ-3 1 * Λ 91 UO i W \ \ 1J ΓΛ U lj# Ι.βτ a-7 è / β.β 6.4 ** UT *«** <κ". /. Πρωτάτο, εικονογραφικό πρόγραμμα. Προοπτικό σκαρίφημα. 204

10 ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΑΤΟΥ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΩΤΑΤΟΥ (βλ. Είκ. 1) ΟΙ ΚΥΚΛΟΙ 1. Τό Δωδεκάορτον Μέτωπο αψίδας ίεροΰ Ι.α. Ό Ευαγγελισμός της Θεοτόκου (δέν σώζεται). Κεντρικό κλίτος Νότιος τοίχος, 2η ζώνη από επάνω, από Α. προς Δ.: Ι.β. Ή Γέννησις του Χρίστου. Ι.γ. Ή 'Υπαπαντή. Ι.δ. Ή Βάπτισις του Χριστού. Ι.ε. Ή Μεταμόρφωσις του Χρίστου. Δυτικός τοίχος, 2η ζώνη άπό επάνω, άπό Ν. προς Β. (δέν σώζονται): Ι.στ. Ή "Εγερσις του Λαζάρου Ι.ζ. Ή Βαϊοφόρος. Βόρειος τοίχος, 2η ζώνη άπό επάνω, άπό Δ. προς Α.: Ι.η. Ή Σταύρωσις του Χρίστου. Ι.θ. Ή εις "Αδου Κάθοδος Ή Άνάληψις του Χριστού. Ι.ια. Ή Πεντηκοστή. Δυτικός τοίχος, 3η ζώνη άπό επάνω: Ι.ιβ. Ή Κοίμησις της Θεοτόκου. Νοτιοδυτική άκρη νότιου τοίχου, 3η ζώνη άπό επάνω: Ι.ιβ. 1. Ό άγιος 'Ιωάννης ό Δαμασκηνός. Βορειοδυτική άκρη βόρειου τοίχου, 3η ζώνη άπό επάνω: Ι.ιβ.2. Ό άγιος Κοσμάς ό Ποιητής. 2. Τά Πάθη του Χριστού Κεντρικό κλίτος Νοτιοανατολική άκρη νότιου τοίχου, 3η ζώνη άπό επάνω: 2.α. Ό Μυστικός Δείπνος. Νότιο χοροστάσιο 1η ζώνη άπό επάνω, ανατολικός τοίχος, άπό Β. προς Ν.: 2.β. Ό Νιπτήρ. 2.γ. Ή Διδασκαλία μετά τόν Νιπτήρα. Νότιος τοίχος, άπό Α. προς Δ.: 2.δ. Ή Προσευχή στό "Ορος τών Έλαιών. 2.ε. Ή Προδοσία. Δυτικός τοίχος άπό Ν. προς Β.: 2.στ. Ό Χριστός πρό τοΰ "Αννα καί τού Καϊάφα. 2.ζ. Πιλάτου Άπόνιψις. Βόρειο χοροστάσιο 1η ζώνη άπό επάνω, δυτικός τοίχος, άπό Ν. προς Β.: 2.η. Ό Έλκόμενος. 2.θ. Ή Προετοιμασία γιά τήν 'Ανάβαση στον Σταυρό. Βόρειος τοίχος, άπό Δ. προς Α.: 2.1. Ή ' Ανάβασις τοΰ Χριστού στον Σταυρό. 2.ια. Ό 'Ιωσήφ στον Πιλάτο. 2.ιβ. Ή Άποκαθήλωσις. ' Ανατολικός τοίχος: 2.ιγ. Ό 'Επιτάφιος Θρήνος. Κεντρικό κλίτος 'Ανατολική άκρη βόρειου τοίχου, 3η ζώνη άπό επάνω: 2.ιδ. ' Η Ψηλάφησις τοΰ Θωμά. 3. Ό κύκλος της Πεντηκοστής Διακονικό Βόρειος τοίχος, 3η ζώνη άπό επάνω, άπό Α. προς Δ.: 3.α. Τό Χαίρετε τών Μυροφόρων. 3.β. ' Η θεραπεία τοΰ Ξηράν έχοντος τήν Χείρα. Νοτιοδυτικό διαμέρισμα 'Ανατολικός τοίχος, 2η ζώνη άπό επάνω: 3.γ. ' Ο Χριστός καί ή Σαμαρεϊτις. Δυτικός τοίχος, 2η ζώνη άπό επάνω, άπό Β. προς Ν.: 3.δ. Ό Διωγμός τών 'Εμπόρων άπό τόν Ναό. 3.ε. ' Η Διδασκαλία τοΰ Χρίστου στην Συναγωγή. Δυτικός τοίχος, 1 η ζώνη άπό επάνω, άπό Β. προς Ν.: 3.ζ. ' Η θεραπεία τοΰ Παραλυτικού. 3.η. ' Η θεραπεία τοΰ έκ Γενετής Τυφλού. 'Εκτός χριστολογικών κύκλων Βορειοδυτικό διαμέρισμα Δυτικός τοίχος, 2η ζώνη άπό επάνω: 3.θ. Ό Χριστός Δωδεκαετής στον Ναό. 4. Ό Βίος της Θεοτόκου Νότιο χοροστάσιο Δυτικός τοίχος, 2η ζώνη άπό επάνω: 4.α. Τό Γενέσιον της Θεοτόκου. 'Ανατολικός τοίχος, 2η ζώνη άπό επάνω: 4.β. Τά Είσόδια της Θεοτόκου. 5. Οί Προεικονίσεις Πρόθεση Νότιος τοίχος, 3η ζώνη άπό επάνω, άπό Α. προς Δ.: 5.α. Ή Βάτος. 5.β. Ή Κλϊμαξ τοΰ 'Ιακώβ. 5.γ. Ή Σκηνή τοΰ Μαρτυρίου. Βορειοδυτικό διαμέρισμα Δυτικός τοίχος, 1η ζώνη άπό επάνω: 5.δ. Οί Τρεις Παίδες έν τη Καμίνω. 6. Ό λειτουργικός κύκλος Α. Παραστάσεις 'Ιερό Τεταρτοσφαίριο κεντρικής αψίδας: 6.α. ' Η Πλατυτέρα (δέν σώζεται). Ήμικύλινδρος, 1η ζώνη άπό επάνω: 6.β. Ή Κοινωνία τών 'Αποστόλων. Διακονικό Τεταρτοσφαίριο αψίδας: 6.γ. Ό Δείπνος εις 'Εμμαούς. ' Ημικύλινδρος: 6.δ. Ό Μελισμός. Μέτωπο αψίδας: 6.ε. ' Ο Ευαγγελισμός. Πρόθεση Μέτωπο αψίδας: 6.ζ. Ό Ευαγγελισμός. Β. Μορφές Πρόθεση Τεταρτοσφαίριο αψίδας: 6.1. Ό Χριστός έν 'Ετέρα Μορφή. Κεντρικό κλίτος Νοτιοανατολικός πεσσός, δυτική πλευρά, αρχιτεκτονικό πλαίσιο: 6.2. ' Ο Χριστός ένθρονος. Βορειοανατολικός πεσσός, δυτική πλευρά, αρχιτεκτονικό πλαίσιο: 6.3. Ή Θεοτόκος ενθρονη Βρεφοκρατούσα. Δυτικός τοίχος, υπέρθυρο δυτικής πύλης: 6.4. Ό Χριστός Άναπεσών. Δυτικός τοίχος, κάτω ζώνη, νότια πλευρά: 6.5. Ό 'Αρχάγγελος Μιχαήλ. Δυτικός τοίχος, κάτω ζώνη, βόρεια πλευρά: 6.6. Ό αρχάγγελος Γαβριήλ. ΟΙ ΜΟΡΦΕΣ Α. Οί Προπάτορες Κεντρικό κλίτος Νότιος τοίχος, Ι η ζώνη άπό επάνω, άπό Α. προς Δ.: Α.1. Ό 'Αδάμ. Α.2. Ή Εϋα. A3 A4 Λ.5 Α 6 Α.7 Α.8 Α 9 Α Α Α ΟΣήθ. Ο Ένώς. Ο Καϊνάν. Ο Μελελεήλ. Ο Ίάρεδ. Ο ' Ενώχ. Ο Μαθουσάλας. Ό Λάμεχ. Ό Νώε. Ό Σήμ. Α Ό Ίάφεθ. Α Ό 'Αβραάμ. Α Ό 'Ισαάκ. Α Α Α Α Α. 20. Α.21. Α.22. Α.23. Ό 'Ιακώβ. Ό 'Ιούδας. Ό Φαρές. Ό Ό Ό ' Ο Ναασών. ' Ο Σαλμών. Έσρώμ. Άράμ. Άμιναδάβ. Δυτικός τοίχος, 1η ζώνη άπό επάνω, άπό Ν. προς Β. (δέν σώζονται): Α.24. Ό Βοόζ. Α.25. Α.26. Α.27. Α.28. Α.29. Α.30. Ό Όβήδ. Ό Ίεσσαί. Ό Δαβίδ. ' Ο Σολομών. 'Ο Ροβοάμ. Ό Άβια. Βόρειος τοίχος, 1η ζώνη άπό επάνω, άπό Δ. προς Α.: A31 Ό Άσά. Α.32. Ό "Ιωσαφάτ. Α.33. Α.34. Α.35. Α.36. Α.37. Α.38. Α.39. Α.40. Α.4Ι. Α.42. Α.43. Α.44. Α.45. Α.46. Α.47. Α.48. Α.49. Α.50. Α.51. Α.52. Α.53. Ό Ίωράμ. Ό Όζίας. Ό "Ιωάθαμ. Ό'Άχαζ. Ό Έζεκίας. Ό Μανασσής. Ό Άμών. Ό Ίωσίας. ' Ο * Ιεχωνίας. Ό Σαλαθιήλ. Ό Ζοροβάβελ. Ό Άβιούδ. Ό Έλιακείμ. Ό 'Αζώρ. Ό Σαδώκ. Ό 'Αχείμ. Ό Έλιούδ. ' Ο ' Ελεάζαρ. Ό Ματθάν. Ό 'Ιακώβ. ' Ο ' Ιωσήφ ό Μνήστωρ. Β. Οί Προφήτες καί οί Δίκαιοι Τόξο νότιου χοροστασίου 'Ανατολική πλευρά, άπό κάτω προς τά επάνω: Β.1. ' Ο προφήτης Δανιήλ. Β.2. ' Ο προφήτης Μωυσής. Δυτική πλευρά, άπό κάτω προς τά έπάνκ ι: Β.3. Ό δίκαιος Μελχισεδέκ. Β.4. Ό δίκαιος Νώε. Τόξο βόρειου χοροστασίου 'Ανατολική πλευρά, άπό κάτω προς τά επάνω: Β.5. Ό προφήτης 'Ηλίας. Β.6. Ό προφήτης 'Ααρών. Δυτική πλευρά, άπό κάτω προς τά επάνω: Β.7. Ό προφήτης 'Ιερεμίας. Β.8. Ό προφήτης Σαμουήλ. Γ. Οί ευαγγελιστές Κεντρικό κλίτος Νοτιοανατολικός πεσσός, 3η ζώνη άπό επάνω: Γ. 1. Ό ευαγγελιστής Ματθαίος. Νοτιοδυτικός πεσσός, 3η ζώνη άπό επάνω: Γ.2. Ό ευαγγελιστής ' Ιωάννης καί ό Πρόχορος. Βορειοδυτικός πεσσός, 3η ζώνη άπό επάνω: Γ.3. Ό ευαγγελιστής Λουκάς. Βορειοανατολικός πεσσός, 3η ζώνη άπό επάνω: Γ.4. ' Ο ευαγγελιστής Μάρκος. Δ. Οί Πατέρες τής 'Εκκλησίας ' Υπόλοιπη επιφάνεια τών τοίχων τοΰ 'Ιερού Βήματος Νοτιοδυτικό διαμέρισμα, ανατολικός τοίχος, νότια πλευρά, κάτω ζώνη: Δ.Ι. Ό άγιος Νικόλαος. Ε. Οί Διάκονοι ' Ιερό, έσωρράχια πυλίδων προς διακονικό καί πρόθεση. 205

11 ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΛΟΜΟΙΡΑΚΗΣ Ζ. Οί 'Απόστολοι Νότιο χοροστάσιο, νότιος τοίχος, 2η ζώνη άπό επάνω. Βόρειο χοροστάσιο, βόρειος τοίχος, 2η ζώνη άπό επάνω. Έσωρράχιο τόξου νότιου χοροστασίου, ανατολική πλευρά, γένεση: Ζ.Ι. Ό απόστολος Παΰλος. ' Εσωρράχιο τόξου βόρειου χοροστασίου, ανατολική πλευρά, γένεση: Ζ.2. Ό απόστολος Πέτρος. Η. Οί ασκητές καί οί στυλίτες Νότιο χοροστάσιο, βόρειο χοροστάσιο, νοτιοδυτικό διαμέρισμα, βορειοδυτικό διαμέρισμα. Κάτω ζώνη. Θ. Οί στρατιωτικοί άγιοι Κεντρικό κλίτος. Νότιος τοίχος, δυτική πλευρά, βόρειος τοίχος, δυτική πλευρά. Νότιο χοροστάσιο. Δυτικός τοίχος, βόρεια πλευρά. Βόρειο χοροστάσιο. Δυτικός τοίχος, νότια πλευρά. Κάτω ζώνη. Ι. Οί Μάρτυρες Νοτιοδυτικό διαμέρισμα. 'Υπόλοιπη επιφάνεια. Έσωρράχιο τόξου προς κεντρικό κλίτος: 1.1. Οί πέντε Μάρτυρες της 13ης Δεκεμβρίου. Βορειοδυτικό διαμέρισμα. 'Υπόλοιπη επιφάνεια. Έσωρράχιο τόξου προς κεντρικό κλίτος: 1.2. Οί πέντε Μάρτυρες της 2ας Νοεμβρίου. ' Εκτός Μαρτύρων 1.3. Ό άγιος Κωνσταντίνος. Νότιο χοροστάσιο. Έσωρράχιο τόξου, δυτική πλευρά, γένεση: Κ.Ι. Ό άγιος Σέργιος. Βόρειο χοροστάσιο. Έσωρράχιο τόξου, δυτική πλευρά, γένεση: Κ.2. Ό άγιος Βάκχος. Κ. Οί άγιοι 'Ανάργυροι Νοτιοδυτικό διαμέρισμα, νότιος τοίχος, κάτω ζώνη: Κ. Οί άγιοι Κοσμάς, Δαμιανός καί Παντελεήμων. Ο Βίος της Θεοτόκου καί οί Προεικονίσεις Οί δύο μοναδικές παραστάσεις τοΰ κύκλου του Βίου της Θεοτόκου, τό Γενέσιον 77 (Είκ. 1, σκ. 4.α) καί τά Είσόδια στον Ναό 78 (Είκ. 1, σκ. 4.β), ευρίσκονται στά εντοιχισμένα λίγο πρίν άπό την τοιχογράφηση τμήματα των μικρών τόξων της ανατολικής καί της δυτικής πλευράς τοΰ νότιου χοροστασίου. Προκαλεί καί εδώ εντύπωση οτι, όπως καί στην Κοίμηση, ό κύκλος τοΰ Βίου τής Θεοτόκου είχε σχεδιασθεί νά έχει μικρή έκταση, αντίθετα άπό ο,τι συνηθιζόταν κατά τά τέλη τοΰ Που αιώνος 79. Άπό τίς τέσσερις σκηνές τοΰ κύκλου τών Προεικονίσεων οί τρεις ευρίσκονται στην πρόθεση 80 : ή Βάτος 81 (Είκ. 1, σκ. 5.α), ή Κλΐμαξ τοΰ 'Ιακώβ 82 (Είκ. 1, σκ. 5.β) καί ή Σκηνή τοΰ Μαρτυρίου 83 (Είκ. 1, σκ. 5.γ). ' Η τέταρτη σκηνή, οί Τρεις Παίδες εν τη Καμίνω, όπως έχομε δει, ευρίσκεται στην πρώτη άπό επάνω ζώνη καί τρίτη άπό κάτω τοΰ δυτικού τοίχου τοΰ βορειοδυτικού διαμερίσματος 84 (Είκ. 1, σκ. 5.δ). Σέ δλες τίς συνθέσεις παρατηρείται μία εξαιρετικά σύντομη διατύπωση, περιορισμένη στά κύρια πρόσωπα καί χωρίς χρησιμοποίηση τοπίου. Καί εδώ έχει ήδη παρατηρηθεί οτι ό εικονογραφικός τους τύπος αρχαΐζει 85. Ο κύκλος τών Προεικονίσεων τής Θεοτόκου είναι συνδεδεμένος μέ τήν ιδιαίτερη τιμή πού απολάμβανε ή Παναγία στην Κωνσταντινούπολη. Μετά τό 1261 καί γιά εκατό χρόνια, μέ αφετηρία τήν Βασιλεύουσα, ό κύκλος κάνει συχνή τήν παρουσία του 86. Καθώς τό Άγιον "Ορος είναι ό τόπος οπού κατ' εξοχήν τιμάται ή Θεοτόκος, προβάλλει καί εδώ, όπως καί στό Δωδεκάορτο μέ τήν Κοίμηση, ή απορία γιά τήν περιορισμένη έκταση στό μνημείο τών κύκλων τοΰ Βίου τής Θεοτόκου καί τών Προεικονίσεων. 'Αξίζει επίσης νά παρατηρηθεί οτι, επιπλέον τών προηγουμένων, απουσιάζει πλήρως καί ό κύκλος τοΰ 'Ακάθιστου "Υμνου, όπως επίσης καί ή Ρίζα τοΰ Ίεσσαί. 'Ενώ ϊσως μία κατ' αρχήν ερμηνεία, οτι πρόκειται γιά μία τάση άρχαϊκότητας εικονογραφικής, δέν θά πρέπει νά είναι μακριά άπό τήν αλήθεια, ή ερμηνεία αυτή θέτει μέ τήν σειρά της ένα δεύτερο ερώτημα: γιατί νά επιζητηθεί αυτή ή άρχαϊκότητα. "Οσον άφορα στην διάσπαση τοΰ κύκλου σέ δύο διαφορετικούς χώρους, παρατηρείται ότι ή τοποθέτηση τών τριών πρώτων στην πρόθεση συνδέεται λειτουργικά μέ τόν χώρο αυτό, ό όποιος είναι ό οικείος γιά τίς Προεικονίσεις τής Θεοτόκου, ώς τόπος τοΰ ναού οπού προτίθενται τά Τίμια Δώρα προς άγιασμόν. Σκέψεις προκαλεί ή παρουσία τής τέταρτης σκηνής τοΰ κύκλου στό βορειοδυτικό διαμέρισμα, καθώς εκεί δέν αντιστοιχούν όσα ισχύουν γιά τήν πρόθεση. 'Επειδή οί Προεικονίσεις δέν έχουν τήν συνηθισμένη ενότητα, ίσως νά υπάρχει διαφορετική ερμηνεία γιά τόν καθένα άπό τους δύο χώρους όπου ευρίσκονται. ' Επιπλέον, γιά τήν παράσταση μέ τους Τρεις Παΐδας εν τή Καμίνω, προβάλλει ή πρόσθετη απορία γιά τήν τοποθέτηση της κοντά καί επάνω άπό τήν σκηνή μέ τόν Χριστό Δωδεκαετή στον Ναό. Ή διάσπαση τοΰ κύκλου τών Προεικονίσεων σέ δύο μέρη τοΰ ναού δίδει τό δικαίωμα νά αμφισβητηθεί οτι στό Πρωτάτο ίσχυσε μία πάγια άποψη: πώς τό μόνον αίτιο γιά τήν παρουσία τών σκηνών τών Προεικονίσεων στην εικονογράφηση ενός μνημείου είναι ή αναφορά στην προτύπωση τής Θεοτόκου. ' Η προαναφερθείσα παρατήρηση οδηγεί τελικά σέ αναζητήσεις περί τήν λειτουργική ζωή καί συσχετισμούς μέ τους υπόλοιπους εικονογραφικούς κύκλους καί παραστάσεις τοΰ μνημείου. Μία πρόχειρη προσφυγή στην ασκητική παράδοση, καί τόν αγιορείτικο επομένως χώρο, εύκολα αποδεικνύει οτι είναι δεδομένος ό συσχετισμός τών σκηνών πού μας απασχολούν, μέ τήν Νηπτική παράδοση προτυπώνουν τήν πορεία τήν οποία ό κάθε μοναχός ακολουθεί, ώστε νά γεννηθεί μέσα του, όπως καί στην Θεοτόκο, ό Χριστός. Ό Θεόληπτος αναφερόμενος στους μοναχούς τονίζει οτι οπωσδήποτε γνωρίζουν πώς ό κά- 206

12 ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΑΤΟΥ θενας τους είναι ναός του Θεοΰ 8 7 καί δτι έχουν εισέλ θει στον μοναστικό χώρο ώστε νά γεννήσουν μέσα τους τόν Χριστό 8 8, εφόσον προσέξουν καί διδαχθούν τρόπον μυστικής αρετής*9. ' Η εσωτερική αυτή διά σταση τών Προεικονίσεων διαφεύγει εύκολα της προ σοχής μέ τήν διατύπωση πού συνήθως χρησιμοποιεί ται, ότι δηλαδή οί σκηνές αφορούν στην Θεοτόκο καί τήν ενσάρκωση τοΰ Λόγου 9 0. 'Από τίς εικονιζόμενες Προεικονίσεις ό όσιος Νείλος αναφέρεται στό γεγο νός της Βάτου 9 1 καί της Σκηνής τοΰ Μαρτυρίου 9 2, ενώ ό Θεόληπτος σχολιάζει τήν Κλίμακα τού 'Ιακώβ 9 3. Διαφωτιστική γιά τήν περίπτωση είναι καί ή καταβασία της Η ' ωδής, τής αφιερωμένης στους Τρεις Παΐδας άπό τήν ακολουθία τού όρθρου τής Κυριακής τοΰ Τελώνου 9 4. Ώ ς ενα βαθμό ή προηγούμενη διερεύνη ση, ενώ ερμηνεύει κατά μία επιπλέον εσωτερική βαθ μίδα τίς παραστάσεις τών Προεικονίσεων στό μνη μείο, δέν δίδει καμιά απάντηση γιά τόν χωρισμό τοΰ κύκλου σέ δύο διαφορετικά σημεία τοΰ ναού. Καθώς τώρα έχει σχεδόν ολοκληρωθεί ή διερεύνηση τών διαφορετικών κύκλων, τών οποίων σκηνές καλύ πτουν τόν δυτικό τοίχο τοΰ βορειοδυτικού διαμερί σματος, είναι ϊσως σκόπιμο νά εξετασθούν πλέον οί σκηνές τους αυτές άπό κοινού. Χρήσιμο επίσης είναι νά διερευνηθεί καί ή συνολική εικονογράφηση τοΰ δυτικού τοίχου εν σχέσει μέ τό υπόλοιπο εικονογρα φικό πρόγραμμα τοΰ ναού: Μέ τήν κάλυψη άπό τους Τρεις Παΐδας τής υψηλότερης ζώνης τοΰ δυτικοΰ τοί χου υπάρχει αναφορά σέ πρόσωπα πρίν άπό τήν εν σάρκωση τοΰ Λόγου, δηλαδή άπό τήν Παλαιά Διαθή κη ò Χριστός Δωδεκαετής, εν συνεχεία, προέρχεται άπό τήν Καινή Διαθήκη, τήν περίοδο κατά τήν οποία ενσαρκώθηκε ό Λόγος ό "Αγγελος μέ τόν Παχώμιο αναφέρονται σέ πρόσωπα μετά τήν ενσάρκωση τοΰ Λό γου. Ή διάταξη ή οποία υπάρχει στον εξεταζόμενο δυτικό τοίχο αντιστοιχεί στό σύνολο της μέ τήν διά ταξη τοΰ κεντρικού κλίτους, όπου στην πρώτη άπό επάνω ζώνη υπάρχουν οί Προπάτορες μέ τους οποίους οί Τρεις Παίδες συνεορτάζονται κατά τήν τελευταία Κυριακή πρό τών Χριστουγέννων ή δεύτερη ζώνη τοΰ βορειοδυτικού διαμερίσματος αντιστοιχεί θεματικά μέ τήν όμοια τοΰ κεντρικοΰ κλίτους, καθώς περιέχει θέμα άπό τήν Καινή Διαθήκη, όπως είναι καί οί παραστά σεις τοΰ Δωδεκαόρτου* στην τελευταία ζώνη, καί πρώ τη άπό κάτω τοΰ βορειοδυτικού διαμερίσματος, ò 95 όσιος Παχώμιος μέ τόν "Αγγελο (Είκ. 1, σκ. Η.1.) αντιστοιχούν προς τίς μορφές τών οσίων τής ϊδιας ζώ νης τών δύο χοροστασίων πού προβάλλονται καί στό κεντρικό κλίτος. Μέ τήν παράσταση τοΰ Παχωμίου μέ τόν "Αγγελο το νίζεται ή διά τού μοναχικού σχήματος σωτηρία τών 77. Millet, Athos, πίν Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, Ι. Μ υ λ ω ν ά ς, 'Ημερολόγιον, Σεπτέμβριος. 78. Millet, Athos, πίν Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, Ι, II, πίν Όνήσιμος, εξώφυλλο, Νοέμβριος. 79. Γιά τήν εικονογραφία τοΰ κύκλου τοΰ Βίου τής Θεοτόκου βλ. κυρίως J. L a f o n t a i n e - D o s o g n e, L'iconographie de l'enfance de la Vierge dans l'empire byzantin et en occident. Βρυξέλλες Ή ι δ ί α, Iconography of the Cycle of the Life of the Virgin, Kariye Djami, IV, σ Γιά τήν εκτενέστερη ανάπτυξη τοΰ κύκλου στην ομάδα τών ναών τοϋ Μιλούτιν βλ. Todi6, σ Γενικότερα γιά τόν κύκλο τών Προεικονίσεων βλ. Π α π α μ α σ τ ο ρ ά κ η ς, σ Millet, Athos, πίν Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, Ι, II, πίν. 6. Γιά τήν εικονογραφία τοϋ θέματος βλ. Π α π α μ α σ τ ο ρ ά κ η ς, σ. 318, ύποσημ Millet, Athos, πίν Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, Ι, II, πίν. 5, 7. Γιά τήν εικονογραφία τοϋ θέματος βλ. Π α π α μ α σ τ ο ρ ά κης, σ. 318, ύποσημ Millet, Athos, πίν Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, Ι. Γιά τήν εικονογραφία τοΰ θέματος βλ. Π α π α μ α σ τ ο ρ ά κ η ς, σ , ύποσημ. 35, 37, 38, ' Η σκηνή είναι άπό τίς πλέον δύσκολα διακρινόμενες στον χώρο, αν καί διατηρείται σέ καλή κατάσταση. Ή εικονογραφική της σύνθεση έχει γίνει αντικείμενο αντιγραφής κατά τήν εποχή μας κυρίως άπό αγιορείτες αγιογράφους. Βλ. Κ. Κ α λ ο κ ύ ρ η ς, "Αθως, Θέματα αρχαιολογίας καί τέχνης, 'Αθήναι 1963, σ Κατά τήν περίοδο αυτή μόνον οί αντίστοιχες σκηνές άπό τήν ' Αγία Σοφία στην Τραπεζούντα είναι προγενέστερες τοΰ Πρωτάτου, βλ. T a l b o t Rice, ο.π. (ύποσημ. 55), πίν Π α π α μ α σ τ ο ρ ά κ η ς, σ , ύποσημ. 58, Ναός τοΰ Θεοΰ, καί το Πνεύμα τοΰ Θεοΰ οικεί εν τ;μίν(θεό λη π τ ο ς, Περί υποταγής προς τήν Προεστώσαν, φ. 94ν). 88. Ώς εν σπηλαίφ προσμένοντες νά αναγεννηθούν πνευματικώς διά τής τών εντολών εργασίας, ώστε νά γεννήσουν τον τής εντολής λόγον ( Θ ε ό λ η π τ ο ς, Διδασκαλία προς μονάζουσας εύφυώς το μυστήριον τής Χρίστου Γεννήσεως προσαρμόζουσα τη μοναδική πο λιτεία, φ. I39r-v). 89. "Ο.π. (ύποσημ. 68). 90. Π α π α μ α σ τ ο ρ ά κ η ς, σ Ei τή επί γής Βάτω φλεγόμενη προσεγγίσαι πειράσας Μωυσής κωλύεται, αχρις ου λύση το υπόδημα τών ποδών του, πώς αυτός, τόν υπέρ πασαν αίσθησιν καί εννοιαν ίδεϊν βουλόμενος καί συνόμιλος αύτω γενέσθαι, ού λύσεις εκ σοΰ πάν νόημα εμπαθές (Περί Προσευ χής, Φιλοκαλία τών 'Ιερών Νηπτικών (έκδ. Αστήρ), 'Αθήναι 1982, Ι, σ. 177). 92. Καί Μωυσής δε λαβών τήν σκηνήν, έξω τής παρεμβολής πηξάμενος, δηλοΐ δτι πορρωτάτω τοΰ πολεμικού θορύβου, δεϊν είναι τόν διδάσκαλον, καί μακράν του πεφυρμένου άπώκισθαι στρατοπέδου προς είρηνικόν καί άπόλεμονμεταστάντα/7ί'ον(λόγος ' Ασκητικός, ο.π., σ. 214). 93. 'Ιακώβ μετανάστης γινόμενος καί επί εδάφους άνακλινόμενος καί κλίμακα όπτανόμενος αγγέλους έχουσαν αναβαίνοντας καί κα ταβαίνοντας ήνίκα γαρ ή ψυχή ξενιτεύση άπό τής τών αισθητηρίων σχετικής οίκειότητος... ή καρδία νήφουσα άγρυπνον ποιείται τό όμμα τής Ψυχής, τότε ή φυλακή τής διανοίας ώς Κλίμαξ μετάρσιος όραται ( Θ ε ό λ η π τ ο ς, Λόγος περί Νήψεως καί Προσευχής, φ. 40r). 94. Έκ φλογός τοις Όσίοις, δρόσον έπήγασας, καί δικαίου θυσίαν, ϋδατι εφλεξας, άπαντα γαρ δρας Χριστέ, μόνω τω βούλεσθαι (Συνέκδημος, σ ). 95. Millet, Athos, πίν. 53.2, Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, III, πίν

13 ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΛΟΜΟΙΡΑΚΗΣ ανθρώπων. ' Ο λόγος του ' Αγγέλου προς τόν Παχώμιο Στό σύνολο τους οί σκηνές τών Προεικονίσεων έχουν αναφέρει οτι εν τούτω τω σχήματι σωθήσεται πάσα δύο χαρακτηριστικά. 'Από τήν μία πλευρά ολοκλη σαρξ βροτεία ώ Παχώμιε. Μέ την παράσταση του ρώνουν τόν κύκλο τού Βίου τής Θεοτόκου, ό όποιος Χρίστου Δωδεκαετούς προβάλλεται ή ενσάρκωση του καί αυτός είναι συνοπτικός. 'Από τήν άλλη τονίζουν Λόγου καί ή υπεροχή τοΰ Πνεύματος τοΰ Λόγου απέ τήν εσωτερική πορεία τήν οποία ακολουθεί ό μοναχός ναντι στό γράμμα τοΰ Νόμου, ή υπεροχή τοΰ θείου μέ τήν άσκηση τής προσευχής, διατηρώντας στην Λόγου προς τόν λόγο των σοφών τοΰ κόσμου τούτου καρδιά του άγνωστα ρήματα. Τονίζεται ή πορεία σύμ επίσης τονίζεται καί ό τόπος στον όποιο διατηρήθηκε φωνα μέ τήν παράδοση τής ορθόδοξης 'Εκκλησίας, ή ή εμπειρία αυτή, στην καρδιά δηλαδή της Θεοτόκου οποία είναι δυνατόν νά καταστήσει τόν ασκούμενο καί μετέπειτα στην καρδία όλης της 'Εκκλησίας. Ή ικανό ώστε νά γεννηθεί μέσα του ό ϊδιος ό Χριστός. ίδια σκηνή σχετίζεται λειτουργικά καί μέ τήν σαρκική 'Εάν οί προγενέστεροι τρεις κύκλοι, τών δεσποτικών περιτομή τοΰ Χριστού καί τήν περιτομή τών πταισμά εορτών, τών Παθών καί τής Πεντηκοστής, συνδέονται των τών βροτών. Γιά τους Τρεις Παΐδας, τέλος, στίς μέ τήν ευαγγελική παράδοση, οί κύκλοι τού Βίου τής καθημερινές ακολουθίες της ορθόδοξης 'Εκκλησίας Θεοτόκου καί τών Προεικονίσεων οδηγούν στην ευρύ δίδεται ιδιαίτερη τιμή, στην Ζ ' καί Η ' ωδή, μέ πολ τερη παράδοση καί τό δόγμα, πού διατηρεί στην καρ λαπλές τίς ερμηνευτικές προσεγγίσεις της σκηνής 9 6, διά της ή ορθόδοξη Ε κ κ λ η σ ί α άπό τήν ϊδρυσή της. πλην τών άλλων όμως χαρακτηρίζονται γιά τήν σύνε- ' Ο συνοπτικός χαρακτήρας τών δύο κύκλων, τής Θεο σιν καί φρόνησιν εν πάση γραμματική καί σοφία (Δαν. τόκου καί τών Προεικονίσεων, ανάγεται επομένως 1.17, στο κατά Θεοδοτίωνος κείμενο), προτυπώνοντες στην αρχαία παράδοση τής ορθόδοξης 'Εκκλησίας, ή μυστικώς τήν Τριάδα καί τήν Σάρκωσιν τοΰ Χρι οποία κατατάσσει αυτά τά γεγονότα στά άλλα πολλά... στού97. Τό μόνο κοινό στοιχείο, τό όποιο εντοπίσθηκε ατινα, εάν γράφηται καθ' εν ούδ' αυτόν οίμαι χωρήοτι είναι δυνατόν νά ενώνει καί τίς τρεις συνθέσεις τοΰ σαι τόν κόσμον τά γραφόμενα βιβλία ( Ί ω. κα' 25) 99. δυτικού τοίχου τοΰ βορειοδυτικού διαμερίσματος, φαίνεται νά είναι ή δια της προσευχής οίκείωσις προς τήν έσωτερικήν άλήθειαν της 'Εκκλησίας καί ή υπε Ό λειτουργικός κύκλος ροχή αυτής προς τήν σοφίαν τοΰ κόσμου. Μέ τήν πα ράσταση τοΰ Παχωμίου υποδηλώνεται ή δύναμη της 'Αποτελείται άπό εξι παραστάσεις καί ϊδιο αριθμό προσευχής πού σώζει θεώνοντας τήν σάρκα τών βρο μορφών. Στην κεντρική κόγχη τοΰ 'Ιερού πρέπει νά τών καί κάμνει τό σώμα τους ναό καί μονή, οπού γεννά υπήρχε ή Πλατυτέρα, ή οποία σήμερα δέν σώζεται καί ται καί διαμένει ό Χριστός. Μέ τήν σύνθεση τοΰ Χρι στην θέση της ευρίσκεται μία μεταγενέστερη αντί στού Δωδεκαετούς προβάλλεται ή δύναμη της προ στοιχη παράσταση. Στον ϊδιο κύκλο είναι δυνατόν νά σευχής πού χριστοποιεΐ καί υπερνικά τήν κοσμική συναριθμηθοΰν καί οί παρακάτω μορφές: ό Χριστός εν σοφία, ενώ υποδηλώνεται παράλληλα καί ό τόπος της 'Ετέρα Μορφή στην κόγχη τής προθέσεως (Εικ. 1, καρδιάς, όπου διατηρούνται τά ρήματα της προσευ σκ. 6.1), ό ενθρονος Χριστός σέ αρχιτεκτονικό πλαί χής. Μέ τήν παράσταση, τέλος, τών Τριών Παίδων σιο τής δυτικής πλευράς τοΰ νοτιοανατολικού πεσ τονίζεται στην πράξη καί ή άσκηση της προσευχής, ή σού (Είκ. 1, σκ. 6.2) καί ή Θεοτόκος ενθρονη Βρεοποία κάνει τους ασκούμενους σ' αυτήν ικανούς νά φοκρατούσα (Είκ. 1, σκ. 6.3), σέ αντίστοιχο πλαίσιο υπερισχύουν ακόμη καί τής κοσμικής εξουσίας τοΰ τής ϊδιας πλευράς τοΰ βορειοανατολικού πεσσού. Στον Βασιλέα. Στον ϊδιο τοίχο τοΰ ναού συμβαίνει νά συνυ δυτικό τοίχο, τέλος, τοΰ κεντρικού κλίτους τοΰ ναού, πάρχουν κατ' αρχήν μία παράσταση ή οποία δεικνύει επάνω άπό τήν πύλη, εικονίζεται ό Χριστός Άναπετό σχήμα διά τοΰ οποίου διατηρείται στον κόσμο ή σών (Είκ. 1, σκ. 6.4), δορυφορούμενος άπό τους αρ αλήθεια τοΰ ενσαρκωμένου Λόγου εν συνεχεία ακο χαγγέλους Μιχαήλ (Είκ. 1, σκ. 6.5) καί Γαβριήλ λουθεί μία σκηνή πού συνδέεται μέ τήν απαρχή τής (Είκ. 1, σκ. 6.6). 'Εκκλησίας καί αναφέρεται στον τόπον όπου είναι 'Από τόν λειτουργικό κύκλο ό Χριστός εν 'Ετέρα δυνατόν νά διατηρείται ή αλήθεια αυτή, τήν καρδιά Μορφή καί ό Χριστός ' Αναπεσών παρουσιάζονται γιά τοΰ άνθρωπου - στό τέλος υπάρχει μία Προεικόνιση ή πρώτη φορά "Οπως έχει ήδη αναφερθεί, τό πρώτο οποία δηλώνει τό είδος καί τόν στόχο τής πορείας θέμα συνδέεται, ώς προς τόν ιστορικό χρόνο στον στην οποία ασκούνται οί μοναχοί. Ά π ό τήν κατά κό- όποιο ανάγεται, μέ τήν περίοδο τής Πεντηκοστής καί σμον διάσταση τών θεμάτων τής 'Αγίας Γραφής γίνε ώς προς τήν μυστηριακή λατρεία μέ τήν Θεία Κοινω ται μετάβαση στην ευρύτερη διάσταση τής εσωτερι νία. Ή θέση στην οποία ευρίσκεται ό 'Αναπεσών κής εμπειρίας πού αντιπροσωπεύει ή άγραφη παράδο συνδέεται μέ δύο σκηνές τού Δωδεκαόρτου, τήν ση τής ορθόδοξης 'Εκκλησίας 9 8. "Εγερση τοΰ Λαζάρου καί τήν Βαϊοφόρο, μεταξύ τών 208

14 ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΑΤΟΥ οποίων σέ χαμηλότερη όμως ζώνη ευρίσκεται. Τό απόσπασμα άπό την Γένεση (49. 9/11), ά π ' οπού προ έρχεται ή σύνθεση τοΰ Άναπεσόντος, διαβάζεται κα τά την ακολουθία του εσπερινού του Σαββάτου τοΰ Λαζάρου προς την Κυριακή της Βαϊοφόρου. Μέ τόν Χριστό Άναπεσόντα, εκτός άπό την ενσάρκωση τοΰ Λόγου καί την συνακόλουθη σωτηρία τοΰ γένους των 107 ανθρώπων, προβάλλεται καί ή κατάσταση στην οποία πρέπει νά ευρίσκεται ή καρδιά κάθε μονάχου 108 πού μιμείται τόν Κύριο. Ό χαρακτήρας του ύπνου είναι ό ϊδιος τόσο στον 'Ιακώβ γιά την σκηνή της Κλίμακος, όσο καί στον Άναπεσόντα. Στην εγρή γορση, πού χαρακτηρίζει τήν κατάσταση αυτή, ό Γέ ροντας τοΰ Θεόληπτου όσιος Νικηφόρος αναφέρεται 109 καθώς ομιλεί γιά τόν άγιο 'Ιωάννη της Κλίμακος. ' Ο ' Αναπεσών δηλαδή φαίνεται δτι ϊσως εικονίζει επί σης τήν νηπτική κατάσταση καί τήν ησυχία. 'Εάν ή επιλογή των Προεικονίσεων στόχευε στην προ βολή της δύναμης της προσευχής πού συντελεί στην γέννηση τοΰ Χριστού μέσα στον μοναχό, μέ τόν λει τουργικό κύκλο τονίζεται ή δυνατότητα τήν οποία έχει ό μοναχός νά καταστεί μονή τοΰ Κυρίου καί νά χριστοποιηθεΐ, εφόσον μετέχει στά μυστήρια της 'Εκκλησίας. Στό σύνολο του ό λειτουργικός κύκλος έχει ένα ιδιαίτερο χαρακτήρα παρά τό γεγονός οτι ευρίσκεται στον χώρο τοΰ ' Ιεροΰ Βήματος, συμβαίνει ώστε όλοι οί κύκλοι τοΰ εικονογραφικού προγράμμα τος νά είναι συνδεδεμένοι μέ αυτόν. Ά π ό τους κύ κλους οί όποιοι αναφέρονται στην ενσάρκωση τοΰ δεύ τερου προσώπου της ' Αγίας Τριάδος, τοΰ Υίοΰ, σχε διάσθηκε νά υπάρχουν στό ' Ιερό άπό τίς σκηνές τοΰ Δωδεκαόρτου ό Ευαγγελισμός, ή Γέννησις, ή 'Υπα παντή, ή Πεντηκοστή καί ή Άνάληψις* άπό τά Πάθη υπάρχουν ό Μυστικός Δείπνος καί ή Ψηλάφησις τοΰ Θωμά άπό τόν κύκλο της Πεντηκοστής, ό όποιος προαναγγέλλει τό έργο τοΰ τρίτου προσώπου της Α γ ί α ς Τριάδος, τοΰ Α γ ί ο υ Πνεύματος, εκτός άπό τήν ϊδια τήν παράσταση της Πεντηκοστής, στους χώ ρους τοΰ ' Ιεροΰ υπάρχουν: τό Χαίρετε των Μυροφό ρων, ό Χριστός εν 'Ετέρα Μορφή, ό Δείπνος εις 'Εμ μαούς καί ή Θεραπεία τοΰ Ξηράν έχοντος τήν Χείρα. Ά π ό τόν Βίο της Θεοτόκου τά Εισόδια έχουν τοποθε τηθεί εκτός μέν τοΰ Ί ε ρ ο ΰ, άλλα στον οικείο χώρο επάνω άπό τήν Πύλη τοΰ διακονικού. Τέλος, στην πρό θεση ευρίσκονται οί τρεις άπό τίς τέσσερις σκηνές τοΰ κύκλου τών Προεικονίσεων, ή Βάτος, ή Κλΐμαξ τοΰ ' Ιακώβ καί ή Σκηνή τοΰ Μαρτυρίου. ' Οπωσδήποτε ώς προέκταση επίσης τοΰ λειτουργικού κύκλου πρέπει νά θεωρηθούν καί οί ομάδες τών αγίων, επειδή αυτές αντιστοιχούν προς τίς ομάδες πού καθημερινά μνημο νεύονται κατά τήν ακολουθία της Α γ ί α ς Προθέσεως καί τήν μετέπειτα Θεία Λειτουργία. ' Η επίδραση στό εικονογραφικό πρόγραμμα άπό τίς ακολουθίες πού τελούνται στον ναό καθ' όλη τήν διάρκεια τοΰ έτους είναι καί εμφανής καί υποδειγματι κή. Ή ομάδα τών κύκλων τών δεσποτικών εορτών, τών Παθών καί τής Πεντηκοστής αναφέρονται στην 96. Κατά τήν ί'δνα ημέρα, τήν 1η 'Ιανουαρίου, στό πρώτο τροπάριο τής Ζ ' ωδής αναφέρονται τά παρακάτω: Εικόνος χρυσής, έν πεδίω Δεηρα λατρευομένης, οί τρεις σον Παίδες κατεπάτησαν άθεωτάτον προστάγματος, μέσον δέ ττνρός έμβληθέντες, δροσιζόμενοι εψαλλον Εύλογητός ει, ό Θεός, ό τών πατέρων ημών (Συνέκδημος, σ. 620). 97. Τρίτο Προσόμοιο άπό τόν ' Εσπερινό τής εορτής τών Προπατόρων, Συνέκδημος, σ Πρβλ. Ν έ λ λ α ς, Θεομήτωρ, σ. 19. Β α σ ί λ ε ι ο ς, σ. 16, καί κυρί ως τήν ανάλυση τών σ Πρβλ. «Αυτή ή αλήθεια... είναι ή βασική προϋπόθεση γιά τήν κατανόηση τοΰ γιατί στην 'Ορθοδοξία δέν αποτελεί πρόβλημα τό ότι ή 'Αγία Γραφή δέ μιλάει εκτενώς γιά τήν Παρθένο» ( Ν έ λ λ α ς, Θεομήτωρ, σ ) Millet, Athos, πίν "Ο.π., πίν "Ο.π., πίν Όνήσιμος, Αύγουστος Millet, Athos, πίν Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, Ι, III, πίν Millet, Athos, πίν Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, Ι, III, πίν Millet, Athos, πίν Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, Ι, III, πίν Γιά τήν εικονογραφία του θέματος βλ. G r a n a r, ο.π. (ύποσημ. 43), Ι, σ D. P a l l a s, Die Passion und Bestattung Christi in Byzanz, Der Ritus - das Bild, München 1965 (Heft 2), σ Α. Β α σ ι λ ά κ η - Κ α ρ α κ α τ σ ά ν η, ο.π. (ύποσημ. 27), σ Ο. Mein a r d u s, The Macedonian 'Αναπεσών as Model of the Flemish Nas cendo Mormur, Μακεδόνικα 16 (1976). "Οταν στην παράσταση τοΰ Άναπεσόντος υπάρχει καί ή μορφή τής Θεοτόκου, ή στάση τής τελευταίας δέν είναι προστατευτική προς τόν Χριστό (βλ. Μ. Χα τ ζ η δ ά κ η ς, Ό κρητικός ζωγράφος Θεοφάνης (εκδ. Ί. Μ. Σταυρονικήτα), "Αγιον "Ορος 1986, σ. 56, 76), αλλά δηλώνει κίνηση προ σεκτική γιά νά τόν ξυπνήσει, δίδοντας απάντηση στό ερώτημα τοΰ σχετικού χωρίου τής Γενέσεως τίς έγερεϊ αυτόν 'Ιδιαιτέρως διαφωτιστική γιά τήν ερμηνεία αυτή του θέματος είναι ή ακολουθία τοΰ Έσπερινοΰ τοΰ Σαββάτου προς τήν Κυριακή τών Βαΐων, όπου καί γίνεται ή σχετική μέ τό θέμα ανάγνωση τής περικοπής άπό τήν Γένεση ( ), βλ. Τριώδιον (εκδ. 'Απο στολικής Διακονίας τής 'Εκκλησίας τής Ελλάδος), εν 'Αθήναις 1960, σ Ή Νήψις, καί γρηγοροΰντος τον σώματος καί καθενδοντος, τήν καρδίαν έξυπνίζει καί φωτίζει κατά τόν λέγοντα, εγώ καθενδω καί ή καρδία μον αγρυπνεί (Θεόληπτος, Περί Νήψεως, φ. 39ν) Ήσνχαστής εστίν εκείνος ό ειπών, εγώ καθεύδω καί ή καρδία μου αγρυπνεί ( Ν ι κ η φ ό ρ ο υ Μ ο ν ά ζ ο ν τ ο ς, Λόγος περί Νήψεως καί Φυλακής Καρδίας, ο.π. (ύποσημ. 91), IV, σ. 23) Ή οποία επίσης κατά τόν Θεόληπτο είναι καί Ρεμβασμών κατάπαυσις, επιστασία λογισμών,... ψυχής εγρήγορσις,... τόπος Θεοΰ έν ειρήνη δρώμενος, σκοπευτήριον ψυχής έν φ Θεός κατοικεί ( Θ ε ό λ η π τ ο ς, Περί Νήψεως, φ. 35r) Φυλακήν λέγοντας τον Προφήτου τήν τοΰ νου νήψιν, καί τήν τής διανοίας ήσυχίαν έν ή διό τό άπλούστατόν τε καί απλαστον, ή γνώσις τών απορρήτων τικτομένη, φανερά γίνεται τη ψυχή (ο.π., φ. 36r). 209

15 ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΛΟΜΟΙΡΑΚΗΣ ευαγγελική παράδοση της 'Εκκλησίας. ' Η ομάδα των κύκλων τοϋ Βίου της Θεοτόκου καί των Προεικονίσεων οδηγεί στην ευρύτερη παράδοση καί τό δόγμα. Στό "Αγιο Βήμα, οπού τελείται ή Θεία Λειτουργία, ενώνο νται διά τοϋ λειτουργικού κύκλου καί οί δύο ομάδες πού απαρτίζουν στό σύνολο τους τήν παράδοση τής ορθόδοξης 'Εκκλησίας Τό στοιχείο αυτό προσδί δει στό πρόγραμμα εν τέλει ενα χαρακτήρα μυσταγω γικό. ΟΙ ΜΟΡΦΕΣ Οί Προπάτορες ' Η ομάδα περιτρέχει τήν πρώτη άπό επάνω ζώνη τε τάρτη άπό κάτω τοϋ νότιου, του δυτικού καί τού βόρειου τοίχου τού κεντρικού κλίτους τού ναού (Είκ. 1, σκ. Α.1-Α.53). Σώζονται σαράντα εξι Προπά τορες, οί όποιοι εικονίζονται κατά κανόνα ολόσωμοι καί μετωπικοί στηθαϊοι είναι μόνον όσων ή θέση συμπίπτει μέ τήν περιοχή των δύο μεγάλων τόξων των πεσσοστοιχιών προς τά χοροστάσια. Στον νότιο καί τόν βόρειο τοίχο υπολογίσθηκε εξ αρχής νά περιλαμ βάνονται άπό είκοσι τρεις μορφές, ενώ στον δυτικό άλλες επτά. Ό αρχικός αριθμός των Προπατόρων ήταν πενήντα τρεις. Στίς είκοσι τρεις μορφές μέ τίς όποιες καλύπτεται ô νότιος τοίχος, αντιστοιχούν οί τριάντα πρώτες γενεές (Είκ. 1, σκ. Α.1-Α.23). Οί υπό λοιπες τριάντα μορφές τής ομάδας αντιστοιχούν μία προς μία μέ τίς υπολειπόμενες τριάντα γενεές, επτά στον δυτικό τοίχο (Είκ. 1, σκ. Α.24-Α.30) καί είκοσι τρεις στον βόρειο (Είκ. 1, σκ. Α.31-Α.53). Ά π ό τήν γενεαλογία τών εξήντα Προπατόρων, άπό τόν 'Αδάμ (Είκ. 1, σκ. Α. 1 ) εως καί τόν ' Ιωσήφ (Είκ. 1, σκ. Α. 53), είχαν εξ αρχής εδώ προστεθεί δύο εκτός σειράς, ή Εύα (Είκ. 1, σκ. Α.2) καί ό Ίάφεθ (Είκ. 1, σκ. Α. 13), ενώ είχαν παραλειφθεί εννέα, όλοι άμεσοι απόγονοι τού Σήμ. Στην Γένεση μνημονεύονται κατ' αρχήν οί δέκα πρώ τες γενεές άπό τόν 'Αδάμ εως τόν Νώε (3.4/ /280) καί λίγο παρακάτω οί επόμενες δέκα άπό τόν Σήμ εως τόν Θαρά (3.11/ /26). Είκοσι γενεές αναφέρει καί ό Λουκάς άπό τόν ' Αδάμ εως τόν Θαρά (γ' 34/38), χωρίς όμως νά παρεμβάλλει τήν Εύα καί τόν ' Ιάφεθ. ' Η σειρά τών σαράντα Προπατόρων άπό τόν 'Αβραάμ εως καί τόν 'Ιωσήφ συμπίπτει μέ τήν γενεαλογία τού κατά Ματθαίον Ευαγγελίου (α' 2-16) καί οχι μέ τού κατά Λουκδν (γ ' 23-38), στό όποιο ανα φέρονται πενήντα εξι γενεές Στά δύο Ευαγγέλια συμπίπτουν οί γενεές άπό τήν εικοστή πρώτη εως τήν εικοστή έκτη, μέ τους 'Αβραάμ, 'Ισαάκ, 'Ιακώβ, 'Ιού δα, Φαρές καί τόν Έσρώμ (Λουκ. γ ' 33-34, Ματθ. α ' 2-3). Σύνδεση υπάρχει επίσης ανάμεσα στά εδάφια άπό 210 τήν Βίβλο πού αναφέρθηκαν καί τά ιαμβικά δίστιχα τού Χριστόφορου Πατρικίου Μυτιληναίου γιά τους Προπάτορες. Στά δίστιχα τού Χριστόφορου, τά όποια διαβάζονται κατά τήν τελευταία Κυριακή πρό τών Χριστουγέννων καί ήμερα τής εορτής τής μνήμης τους 1 1 5, εκτός άπό τους Προπάτορες, είναι συγκε ντρωμένοι οί: Πατριαρχών πρόκριτοι,... οί προ νόμου πατέρες,... Προφήται καί Δίκαιοι,... οί παίδες οί παμ μακάριστοι καί γυναικών ή ευπρέπεια,... όσοι του νό μου έδείχθησαν κρηπίς καί πνευματικοί άπαρχαί τής χάριτος116. 'Από τά εκατόν ενα πρόσωπα τά όποια αναφέρονται στά δίστιχα, τά εξήντα αποτελούν τήν γενεαλογία τού Χριστού καί τά υπόλοιπα σαράντα ενα συγγενείς τών Προπατόρων καί άλλους (π.χ. Δικαίους κτλ.). Ή σειρά τών είκοσι πρώτων Προπατόρων, τήν οποία έχει λάβει υπ' όψιν του ό αγιογράφος τού Πρωτάτου, συνδέεται μέ τήν παράδοση στην οποία είχε βασισθεί ό Λουκάς, παράδοση κοινή καί γιά τό κείμενο άπό τήν Γένεση, τήν οποία ακολουθεί εξ ϊσου καί ό Χριστόφο ρος. "Οσον άφορα στην σειρά τώρα τών σαράντα τε λευταίων εντός γενεαλογίας Προπατόρων, ή ιστόρηση τού Πρωτάτου συμπίπτει μέ τήν παράδοση πού άπηχεΐται στό κείμενο του Ματθαίου καί όχι τού Λουκά. Τήν ίδια παράδοση είχε ακολουθήσει καί ό Χριστόφο ρος κατά τόν ενδέκατο αιώνα, όταν συνέθετε τα δίστι χα Στον δυτικό τοίχο δέν σώζεται καμιά μορφή άπό τους Προπάτορες, καθώς τό τμήμα του πού περιείχε τήν σχετική ζώνη, όπως καί εκείνη τού Δωδεκαόρτου μέ τήν "Εγερση τού Λαζάρου καί τήν Βαϊοφόρο, έχει με τασκευασθεί Ό τοίχος περιελάμβανε επτά μορφές, άπό τόν τριακοστό πρώτο εως καί τόν τριακοστό έβδομο Προπάτορα τήν εικοστή τέταρτη εως τήν τριακοστή μορφή στον κύκλο, πού ήταν οί: Βοόζ, Ό β ή δ, Ίεσσαί, Δαβίδ, Σολομών, Ροβοάμ καί ό Ά β ι α. Τό διαθέσιμο μήκος τού χώρου τής τέταρτης ζώνης τού δυτικού τοίχου περιείχε ϊσως καί τρία παρά θυρα καί δέν επαρκούσε γιά μεγαλύτερο αριθμό μορ φών. 'Επιπλέον, στην αρχή τής δυτικής άκρης τού βόρειου τοίχου, στην ίδια ζώνη, ευρίσκεται ό τριακο στός όγδοος Προπάτωρ, ό υίός τού Ά β ι α, ό Ασά (Είκ. 1, σκ. Α.31). ' Η απεικόνιση τής σειράς τών Προπατόρων στην υψη λότερη ζώνη που περιτρέχει τό κεντρικό κλίτος τού ναού δέν έχει προηγούμενο ούτε καί επόμενο στην ιστόρηση κεντρικού κλίτους των ορθόδοξων ναών. Μέ τήν θέση της αυτή επιστέφει όλους τους εικονογραφι κούς κύκλους καί τίς ομάδες τών μορφών τών Προφη τών, όπως ό Παντοκράτορας στους ναούς μέ τροΰλλο. Κατά τήν περίοδο πού μας απασχολεί, καί οχι προη γουμένως, Προπάτορες απαντώνται στην Κωνσταντι-

16 ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΑΤΟΥ νούπολη σέ διαφορετική όμως θέση στό υψηλότερο σημείο τοΰ νάρθηκα, στους τρούλλους των ναών των ' Αγίων Θεοδώρων (Kilise Djami) καί της μονής της Χώρας (Kariye Djami) Μεταγενέστερα οί Προπάτορες ευρίσκονται στους ναούς πού συνδέονται με τήν αυλή τοΰ Milutin 120. Τά αποσπασματικά ψηφιδωτά τών 'Αγίων Θεοδώρων στον βόρειο καί τόν νότιο τροΰλλο του νάρθηκα, φαί νεται δτι συμπίπτουν μέ τήν χρονολόγηση τοΰ Πρωτάτου γύρω στά Τά ψηφιδωτά της μονής τής Χώρας αντίθετα θά συνέπιπταν μέ τό Πρωτατο, μόνον εάν αυτό αναγόταν στους χρόνους μετά τό Κα θώς οί Προπάτορες τών 'Αγίων Θεοδώρων δέν διατη ρούνται σέ καλή κατάσταση, ή ομάδα άπό τήν μονή τής Χώρας είναι δυνατόν νά δώσει τίς συγκριτικές πληροφορίες πού άπαιτοΰνται τόσο γιά τόν αριθμό οσο καί γιά τίς μορφές πού περιλαμβάνονται. Στην μονή τής Χώρας υπάρχουν σαράντα τέσσερις μορφές. 'Από τό σύνολο τών εξήντα Προπατόρων ει κονίζονται μόνον οί είκοσι δύο, ενώ περιλαμβάνονται άλλοι ένδεκα άπό τήν εκτός γενεαλογίας σειρά, όπως είναι οί Τρεις Παίδες, Προφήτες, Δίκαιοι κτλ., μορφές πού αναφέρονται στά δίστιχα τοΰ Χριστόφορου "Οσον άφορα τά κοινά σημεία καί τίς κύριες διαφορές τών δύο μνημείων, τόσο ή μορφή τής Εΰας οσο καί εκείνη τοΰ Ίάφεθ περιλαμβάνονται στην μονή τής Χώρας μαζί όμως καί μέ άλλες. 'Επειδή στό Πρωτατο δέν υπάρχουν καί άλλες πρόσθετες μορφές, ή παρου σία αυτών τών δύο δέν είναι δυνατόν νά αποδοθεί κυ ρίως στά δίστιχα τοΰ Χριστόφορου, όπως ισχύει γιά τήν μονή τής Χώρας. Στό Πρωτατο ή παρουσία τής Εΰας πού συνοδεύει τόν 'Αδάμ, στην αρχή τοΰ γενεαλογικού δένδρου τοΰ Χριστού, ϊσως τονίζει, εκτός άπό τό γεγονός δτι ανή κει στό ζεύγος τών Πρωτοπλάστων, καί τήν αντιστοι χία της προς τήν Θεοτόκο, τήν ' Ηγουμένη τοΰ ' Αγίου "Ορους. Τήν αντιστοιχία αυτή θυμίζουν οί δύο πρώτοι στίχοι τών χαιρετισμών τοΰ Α ' Οϊκου τής ομώνυμης ακολουθίας προς τήν Θεοτόκο (ή οποία καθημερινά διαβάζεται κατά τόν 'Απόδειπνο στό "Αγιον "Ορος): Χαίρε, δι' ης ή χαρά εκλάμψει. χαίρε, δι' ης ή άρα εκλείψει. Χαίρε, τοΰ πεσόντος 'Αδάμ ή άνάκλησις. χαίρε, τών δακρύων τής Ενας ή λύτρωσις. Ή εξαιρετική παρουσία τοΰ Ίάφεθ, μόνου εκτός τής βασικής γενεαλογίας τών Προπατόρων, προκαλεί ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Τό πρόσωπο του συνδέεται μυ θολογικά καί ιστορικά μέ εκείνο τοΰ Ίαπετοΰ, γενάρ χη τών 'Ελλήνων 'Επιπλέον, κατά τήν παράδοση τήν οποία αναφέρει ό Σέρβιος, μυθολογικά μεταξύ τών άλλων, ή περιοχή τοΰ "Αθω συνδέεται καί μέ τήν προ σάραξη τής Κιβωτού τοΰ Δευκαλίωνος Ή κατ' έξαίρεσιν παρεμβολή τοΰ Ίάφεθ μεταξύ τών Προπατό ρων υποδηλώνει οχι μόνον τό γένος τών δημιουργών τοΰ μνημείου, άλλα καί τόν ρόλο πού επεφύλασσαν οί ϊδιοι στον εαυτό τους νά παίξει ζώντας τότε σέ ενα τόπο πού θεωρείται ή κιβωτός γιά τήν παράδοση τής ορθόδοξης 'Εκκλησίας καί σέ 'ένα κράτος τοΰ οποίου 112. Πρβλ. «στην ορθοδοξία ή 'Αγία Γραφή καί ή Παράδοση είναι στενά ενωμένες καί κατανοούνται καί οί δύο μαζί στην θεία Λει τουργία, δπου γίνεται ή «ανάμνηση» (Κορ. 11, 24-25), οπού ό σαρκωθείς Λόγος γίνεται στην κάθε εποχή σύγχρονος» ( Ν έ λ λ α ς, Θεομήτωρ, σ. 19). 'Επίσης «Ούτε δταν γράφη ή 'Εκκλησία τό Ευαγγέ λιο κάνει φιλολογία, ούτε δταν διατυπώνη τό δόγμα κάνει φιλοσο φία, αλλά καί στην μία καί στην άλλη περίπτωση εκφράζει τό πλή ρωμα τής νέας ζωής πού κρύβεται μέσα της. Γι' αυτό ούτε τό Ευαγγέ λιο κατανοείται έξω άπό τήν ' Εκκλησία, ούτε τό δόγμα έξω άπό τήν λατρεία» ( Β α σ ί λ ε ι ο ς, σ. 17) 113. Γιά τήν γενικότερη βιβλιογραφία τοΰ θέματος βλ. U n d e r wood, Ι, σ , 35-38, 49-8 Γ II, πίν , Μηναΐον Δε κεμβρίου (έκδ. 'Αποστολικής Διακονίας τής 'Εκκλησίας τής Ε λ λάδος), εν 'Αθήναις 1975, σ Μέγας Συναξαριστής τής 'Ορθοδόξου 'Εκκλησίας (έκδ. Μ. Λάγγη), 'Ωρωπός 1974, 5η έκδ., XII, σ Todic, σ Γιά τόν Χριστόφορο βλ. πρόχειρα: Χ ρ ι σ τ ό φ ο ρ ο ς Π α τ ρ ί κ ι ος Μ υ τ ι λ η ν α ί ο ς. ΘΗΕ, XII, σ Μηναΐον, δ.π. (ύποσημ. 113), σ Τους χαρακτηρισμούς αυτούς δίδει ό Χριστόφορος στά δίστιχα του, οσάκις ομιλεί συνοπτικά γιά τους προπάτορες, Μηναΐον, δ.π. (ύποσημ. 113) M y l o n a s, Les étapes, σ W. G r a p e, Zum Stil der Mosaiken in der Kilisse Camii in Istanbul, Pantheon 32 (1974), σ U n d e r w o o d, ό.π., σημ Todic, σ Περισσότερο ή κοινή αντίληψη ώς προς τήν σωματική αίσθη ση τών μορφών, παρά άλλα στοιχεία, δίνουν αυτή τήν προσέγγιση στά δύο μνημεία Ή χρονολόγηση αυτή είχε προταθεί άπό τόν Ά. Ξυγγόπουλο σέ συνδυασμό μέ τήν διοικητική υπαγωγή τοΰ 'Αγίου "Ορους άπό τήν δικαιοδοσία τοΰ αυτοκράτορα σ' έκείνην τοΰ πατριάρχη U n d e r w o o d, Ι, σ. 51. Μηναΐον, δ.π. (ύποσημ. 113), σ Κατά τήν Παλαιά Διαθήκη ό Ίάφεθ είναι ό δευτερότοκος υιός τοΰ Νώε, μετά τόν Σήμ καί πρίν τόν Χάμ καί ό Προπάτορας τών λαών προς τά βορειοδυτικά τής Παλαιστίνης (Γέν. 10.2/5), μεταξύ τών οποίων καί οί Κίτιοι, οί Ρόδιοι. Ά π ό τόν τέταρτο υιό του, τόν Ίωυάν, προήλθαν οί Ί ω ν ε ς (βλ. ΘΗΕ, VI, σ. 692). 'Ετυμολογικά ή ρίζα τής σημιτικής λέξεως Ίάφεθ είναι ή αυτή μέ τήν αντίστοιχη τής ελληνικής ' Ιαπετός, καθώς στά σημιτικά τά χειλικά σύμφωνα π, β, φ, αποδίδονται μέ κοινό γράμμα. Τό ίδιο συμβαίνει καί μέ τά οδοντικά τ, δ, θ. Τό φ καί τό π είναι ισοδύναμα, δπως επίσης καί τό θ μέ τό τ. Κατά τήν ελληνική μυθολογία ('Ησιόδου, "Εργα καί ' Ημέραι, 5, 50) ό βασιλεύς τών Τιτάνων Ίαπετός ήταν υιός τοΰ Ούρανοΰ καί τής Γαίας, καί προπάτωρ τοΰ ανθρωπίνου γένους (βλ. ΘΗΕ, VI, σ. 626) υίός του ήταν ό Προμηθεύς καί εγγονός του ό Δευκαλίων, ό όποιος σώθηκε άπό τόν Κατακλυσμό κατασκευάζοντας μία Κιβωτό, μετά άπό συμβουλή τοΰ πατέρα του Προμηθέα. Υίός τοΰ Δευκαλίω να υπήρξε ό "Ελλην (βλ. ΘΗΕ, IV, σ. 476) Βλ. ΘΗΕ, IV, σ. 409 (Δευκαλίων). 211

17 ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΛΟΜΟΙΡΑΚΗΣ ò λαός καταποντιζόταν στό πέλαγος των συμφορών126. Λύση στον ιδιαίτερο τονισμό της μορφής τοΰ 'Αβρα άμ άπό την παράλειψη εννέα προγόνων του δίδουν ϊσως τρία στοιχεία, δύο πληροφορίες άπό την Γένεση της Παλαιάς Διαθήκης καί ενα διευκρινιστικό σχόλιο τοΰ Θεόληπτου. Στην Γένεση (22.18) ό Θεός ανακοι νώνει στον 'Αβραάμ ότι καί ένευλογηθήσονται εν τω σπέρματί σου πάντα τα έθνη της γης, άνθ ' ών υπήκουσας της εμής φωνής, όπως επίσης αναφέρεται (ομοίως 10.21): καί τω Σήμ έγενήθη καί αύτω, πατρί πάντων των υιών "Εβερ, άδελφφ Ίάφεθ του μείζονος. ' Η πρώτη πληροφορία αποτελεί τήν πρώτη επαγγελία τοΰ Θεοΰ προς τους ανθρώπους, διά τοΰ ' Αβραάμ, γιά τόν ερχο μό τοΰ Υίοΰ στην γή. "Οσον άφορα τήν δεύτερη, ό "Εβερ πού αναφέρεται στό χωρίο αυτό δέν είναι ό συ νώνυμος υιός τοΰ Σάλα (ό δέκατος έβδομος Προπάτορας, ό όποιος παραλείπεται στό Πρωτδτο), άλλα ό 'Αβραάμ μέ τό δεύτερο ονομά του. Τήν προσαγόρευση αυτή Έβρεί, δηλαδή Περάτης, απέκτησε ό 'Αβραάμ μετά τό πέρασμα πού έκανε τοΰ Ευφράτη, εγκαταλείποντας τά πάτρια κατά θείον κέλευσμα. Τό ονομά του αυτό είναι πού ως γνωστόν έλαβε στην συνέ χεια ô εβραϊκός λαός Σ' αυτό τό σχετικό χωρίο, τό όποιο μάλιστα αγνοεί ό Χριστόφορος στά δίστιχα του, φαίνεται νά παραπέμπει ό συνθέτης τής ομάδας, μέ τήν συνύπαρξη των τριών προσώπων πού αναφέρονται στην Γένεση (10.21), τοΰ Σήμ, τοΰ Ίάφεθ καί τοΰ 'Αβραάμ (Είκ. 1, σκ. Α. 12, Α. 13, Α. 14). Στην σημασία τώρα τοΰ περάσματος τοΰ Ευφράτη αναφέρεται ό Θεό ληπτος παραλληλίζει τόν 'Αβραάμ καί τήν πολι τεία του μέ τόν δρόμο πού πρέπει νά ακολουθήσει κάθε μοναχός γιά νά αποκτήσει πατρικότητα. Μέ τόν τρόπο μέ τόν όποιο διατυπώνει ό Θεόληπτος τήν γνώμη του, συνδέει τήν στάση τοΰ 'Αβραάμ μέ τήν αντίστοιχη τοΰ 'Ιακώβ στην Κλίμακα καί τοΰ Χρίστου ώς Ά ν α πεσόντος. Έ ά ν ό Σήμ είναι προπάτορας τοΰ γένους τοΰ Χριστού καί ό ' Ιάφεθ τοΰ γένους των ' Ελλήνων, ό 'Αβραάμ, εκτός άπό προπάτορας τοΰ Χρίστου, μέ τό πέρασμα τοΰ Ευφράτη έχει αναδειχθεί πνευματικός πατέρας οχι μόνον των ' Εβραίων άλλα καί όλων των εθνών ειδικά δέ γιά τους μοναχούς ό 'Αβραάμ υπάρ χει ώς πρότυπο καί πνευματικός τους προπάτορας. Στην ερμηνεία μάλλον αυτή ϊσως ευρίσκεται ή απά ντηση γιά τήν παρουσία τοΰ 'Αβραάμ πλησίον τοΰ Ίάφεθ (μετά τήν παράλειψη των εννέα απογόνων τοΰ αδελφού τοΰ Σήμ, καί ταυτοχρόνως προγόνων του), παρά σέ λόγους οικονομίας χώρου* ελάχιστη μείωση τής κλίμακας των μορφών όλων των Προπατόρων ήταν πολύ εύκολη ανάμεσα στίς πενήντα τρεις μορ φές, ώστε νά εξοικονομηθεί ό χώρος καί γιά τίς υπο λειπόμενες εννέα. Μέ τήν ϊδια θέση επίσης, στην οποία ευρίσκεται ή 212 ομάδα τοΰ Σήμ, τοΰ Ίάφεθ καί τοΰ 'Αβραάμ, είναι συνδεδεμένη δύο φορές καί μία τέταρτη μορφή, εκείνη τοΰ Νώε (Είκ. 1, σκ. Α. 11): μία φορά ανατολικά τοΰ Σήμ καί μία κάτω άπό τίς μορφές των τριών στό έσωρράχιο τοΰ τόξου πού οδηγεί στό νότιο χοροστάσιο. Τήν πρώτη φορά ό Νώε, όπως καί ό Σήμ καί ό ' Ιάφεθ, εικονίζεται στηθαϊος, ενώ τήν δεύτερη ολόσωμος καί μνημειακός νά κρατά τήν Κιβωτό Ή επιλογή τοΰ Νώε νά καταλάβει τήν θέση αυτή δέν ήταν υποχρεωτι κή γιά τόν κύκλο τών Προφητών καί τών Δικαίων πού εντάσσεται, καθώς ήταν δυνατόν νά είχε τοποθετηθεί σέ άλλη θέση τών τόξων τών χοροστασίων. Στό σύνο λο τους οΐ πέντε μορφές δύο τοΰ Νώε καί άπό μία τών Σήμ, Ίάφεθ καί 'Αβραάμ, άπό τήν θέση στην οποία ευρίσκονται, προβάλλουν τήν σωτηρία τοΰ γέ νους τών ανθρώπων καί τους γενάρχες του, σωματικά ή πνευματικά. Οι Προφήτες καί οί Δίκαιοι Περιλαμβάνονται οκτώ κυρίως μετωπικές ολόσωμες μορφές χωρισμένες σέ δύο ομάδες καί ενταγμένες στά έσωρράχια τών δύο μεγάλων τόξων τών πεσσοστοιχιών τοΰ κεντρικού κλίτους πού ανοίγονται προς τά χοροστάσια Γιά τίς μορφές τών Προφητών καί τών Δικαίων είναι δυνατόν νά γίνουν οί παρακάτω παρατηρήσεις: Ή προφητεία πού αναγράφεται στό ειλητάριο τοΰ Δανι ήλ, συνδέεται μέ τήν Γέννηση τοΰ Χρίστου (Δαν , στό κατά Θεοδοτίωνος κείμενο), τής οποίας ή παρά σταση στό Δωδεκάορτο είναι δίπλα άπό τήν θέση τοΰ Προφήτου - ή ϊδια προφητεία παλαιότερα ευρίσκεται μό νο στό Elmali 131 καί στό Karanlik Kilise 132 στό Göreme, όπως επίσης καί στό Δαφνί Ό προφήτης Δα νιήλ επίσης θεωρείται καί άνήρ 'Επιθυμιών (Δαν , στό κατά Θεοδοτίωνος) καί προδήλωσις τής δευτέ ρας επιδημίας τοΰ Κυρίου ' Ο Μελχισεδέκ, ό ιερεύς τοΰ Θεοΰ τοΰ 'Υψίστου (Γεν /20), μέ τους άρ τους πού κρατά, προτυπώνει τήν Θεία Κοινωνία, ενώ ό ϊδιος επίσης προτυπώνει καί τήν Γέννηση τοΰ Χρι στού Συνολικά στό νότιο τόξο υπάρχουν δύο Προ φήτες καί δύο Δίκαιοι, οί όποιοι απαρτίζουν εναλλάξ δύο ζεύγη. Ό Δανιήλ μέ τόν Μελχισεδέκ προτυπώνουν τήν παρουσία τοΰ Χρίστου στην γή. ' Ο Μωυσής καί ό Νώε κρατούν, ό μέν πρώτος τόν παλαιό νόμο πού τοΰ παραδόθηκε, ενώ ό δεύτερος εκείνο τό ξύλο μέ τό όποιο σώθηκε τό γένος τών ανθρώπων Ή υπόμνη ση τοΰ ξύλου τής Κιβωτού συνδέει τόν Νώε ευθέως μέ τό ξύλο τοΰ Παραδείσου καί μέ εκείνο μέ τό όποιο σταυρώθηκε ό Χριστός. Τήν Σταύρωση όμως προτυ πώνει καί ό Μωυσής 'Εάν οί δύο πρώτες μορφές, τοΰ Δανιήλ καί τοΰ Μελχισεδέκ, συνδέονται μέ τήν

18 ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΑΤΟΥ Γέννηση του Χρίστου, οί δύο δεύτερες, του Μωυσή σεδέκ καί ό Νώε). ' Ως προς τήν ενδυματολογία τους οί καί τοΰ Νώε, παραπέμπουν στην Σταύρωση του. τέσσερις μορφές φορούν αρχιερατικά άμφια (ό Μωυ Στό βόρειο τόξο ή προφητεία τοΰ προφήτη 'Ηλία δεν σής, ό Μελχισεδέκ, ò Α α ρ ώ ν καί ό Σαμουήλ). Καθώς είναι άπό τίς συνηθισμένες πού αναγράφονται ούτε υπερισχύει κατά πολύ ή ομάδα τών ' Ιερέων προκύπτει έχει εντοπισθεί άλλου. "Οπως εΐναι διατυπωμένη εδώ ότι κατά τήν επιλογή τών μελών τής ομάδας δέν επιδιώ δέν ευρίσκεται ούτε καί στό κείμενο της Παλαιάς Δια χθηκε νά γίνει ή γνωστή εικονογραφική αναφορά θήκης εν μέρει σχετίζεται μέ απόσπασμα τών Βασι στους Προφήτες κατεβλήθη προσπάθεια ώστε νά λειών (III 17.1/2), τό όποιο διαβάζεται κατά τόν εσπε προβληθούν οί πρώτοι ' Ιερείς τοΰ ίουδαϊκοΰ λαοΰ πού ρινό της εορτής τοΰ Προφήτου. Ή προφητεία τονίζει αντιπροσωπεύουν τήν απαρχή τής ίερωσύνης καί τοΰ τήν μεσιτεία τοΰ άναχωρητοΰ Προφήτου μεταξύ Θεοΰ θεσμοΰ τής εκ Θεοΰ βασιλείας στον κόσμο. Μέ τόν καί ανθρώπων. Ό 'Ααρών, μέ τήν στάμνο καί τήν χαρακτήρα τόν όποιο έχει ή επιλογή αυτή καί τήν ράβδο (Αριθ /28, 18.1/7), συνδέεται μέ τήν Θεο θέση στην οποία ευρίσκονται οί μορφές, συμπληρώ τόκο καί τήν Σκηνή τοΰ Μαρτυρίου, παράσταση ή νεται κατά κάποιον τρόπο ή υπερκείμενη ομάδα τών οποία εικονίζεται παραπλεύρως, στον νότιο τοίχο της Προπατόρων. προθέσεως. Ή θέση τοΰ 'Ααρών είναι αντίστοιχη μέ Ό 'Ηλίας, καθώς έχει τοποθετηθεί σέ θέση περίοπτη, τοΰ Μωυσή στό νότιο τόξο. Καί οί δύο μορφές, έχο αντίστοιχη τοΰ Δανιήλ, θυμίζει ορισμένα επιπλέον ντας ανάμεσα τους τό θυσιαστήριο τοΰ Α γ ί ο υ Βήμα χαρακτηριστικά του. Σύμφωνα μέ τό απολυτίκιο του ό τος, εικονίζουν γιά άλλη μία φορά, στίς τρεις διαστά Προφήτης αποκαλείται ό ενσαρκος άγγελος, τών σεις τοΰ χώρου τώρα, τήν παράσταση της Σκηνής τοΰ Προφητών ή κρηπίςίλ0, δεδομένου οτι αποτελεί γιά Μαρτυρίου. Τό κείμενο πού περιέχεται στό ειλητάριο τους μοναχούς πρότυπο. Ό χαρακτηρισμός αυτός θυ τοΰ ' Ιερεμία συνδέεται μέ τό Πάθος τοΰ Χριστού. Κο μίζει καί τά δίστιχα τοΰ Χριστόφορου πού αφορούν ντά στην μορφή τοΰ ' Ιερεμία ευρίσκεται στην τρίτη στους Προπάτορες, στους οποίους επίσης προσδίδεται ζώνη τοΰ δυτικού τοίχου τοΰ ϊδιου χοροστασίου ό ό χαρακτηρισμός τής κρηπίδος. Τά στοιχεία αυτά δί Έλκόμενος Χριστός, γεγονός τό όποιο προλέγεται δουν ερμηνεία ϊσως γιά τήν περίοπτη θέση στην οποία στό κείμενο τοΰ ειληταρίου τοΰ Προφήτου καί διαβά έχει τοποθετηθεί ό Προφήτης, στην ανατολική γένε ζεται κατά τήν Μεγάλη Πέμπτη (' Ιερ ). Ή ίδια ση τοΰ βόρειου τόξου. 'Επίσης ή μορφή τοΰ 'Ηλία προφητεία παλαιότερα υπάρχει μόνο στό Tokali Kilise τοΰ Göreme 138. Τό κέρας πού κρατά ό Σαμουήλ περιέ 126. Τοσούτον κινδύνου επικειμένου ήμΐν, καί μικρού καταδνομέχει τό έλαιο μέ τό όποιο έχρισε τους Βασιλείς τοΰ νων ορθοδόξων, δια νομίμων άθέτησιν, τω πελάγει τών συμφορών 'Ισραήλ καί ιδρύθηκε ό ευλογημένος άπό τόν Θεό θε ( T a l b o t, Correspondence, σ. 146). σμός της Βασιλείας στό 'Ισραήλ. Ό προφήτης 'Ιε 127. Μηναΐον, ο.π. (ύποσημ. 113), σ ρεμίας (15.1), επάνω άπό τόν όποιο ευρίσκεται ό Σα 128. Ό 'Αβραάμ άποβαλόμενος δια τοΰ καταλιπεϊν γήν καί συγγέμουήλ, τοποθετεί τόν Σαμουήλ αμέσως μετά τόν Μωυ νειαν καί οίκον πατρικόν, ξένος υπήρξε τον κόσμον καί ό τών Ιδίων αποξενωθείς, κόλπος έγεγόνει τών αλλότριων καί πατήρ τών εθνών σή ώς προς τήν ίσχύ της μεσιτείας του προς τόν 139 ανεδείχθη ( Θ ε ό λ η π τ ο ς, Τά κατά τήν Αΐγυπτον, φ. 59Γ). Θεό Κατά τόν Χριστόφορο: 'Αδάμ βροτοΐς ολεθρον εκ ξύλου φέρει. 'Από τίς τέσσερις μορφές τών Προφητών τοΰ βόρειου Αιά ξύλον δε Νώε πάν σώζει γένος (Μηναΐον, ο.π. (ύποσημ. 113), σ. τόξου, δύο είναι ιερείς καί συνδέονται μέ τήν παράδο 127). ση τής ίερωσύνης τοΰ ιουδαϊκού λαού. Ά π ό τους άλ 130. Millet, Athos, πίν G r a v g a a r d, σ De J e r p h a n i o n, II, πίν λους δύο, ό ένας τονίζει τό μαρτύριο τοΰ Κυρίου καί 132. G r a v g a a r d, σ. 25, 100. De J e r p h a n i o n, II, πίν τήν ταπείνωση του ό δεύτερος τήν ελενσιν τοΰ ' Υετου 133. E. Diez - Ο. D e m u s, ο.π. (ύποσημ. 55), πίν. 85. στην γη μέσω τών ασκητών, τήν δύναμη καί τήν δόξα 134. Ά π ό τό τέταρτο προσόμοιο του 'Εσπερινού τής εορτής τών τοΰ Α γ ί ο υ Πνεύματος. Στό τόξο αυτό, τό βόρειο, Προπατόρων, Συνέκδημος, σ αντιπαραβάλλεται τό μαρτύριο τοΰ Κυρίου (' Ιερεμίας) 135. Χρίστου τυπονντα Μελχισεδέκ τους τόκους (Μηναΐον, ο.π. μέ τήν δύναμη τοΰ Α γ ί ο υ Πνεύματος ( Η λ ί α ς ), τονι (ύποσημ. 113), σ. 130) Βλ. ύποσημ σμός ό όποιος υπάρχει καί ανάμεσα στά γεγονότα τών 137. Συν "Ωρ 'Ααρών προγράφει Χριστού Πάθος, Ύψονντες αμφω Παθών καί τής Πεντηκοστής. στανρικώς τόν Μωυσέα (Μηναΐον, ο.π. (ύποσημ. 113). 'Επίσης βλ. Μέ τήν επιλογή ή οποία έχει γίνει στά πρόσωπα τής Σ ε β ε ρ ι α ν ο ΰ, Περί "Οψεως, PG 56, 504. Τ ι μ ο θ έ ο υ ' Α ν τ ι ο χ ε ί ομάδας, προβάλλεται ή ενσάρκωση τοΰ Λόγου, τό πά ας, Εις τήν Μεταμόρφωσιν, PG 86, 257. U n d e r w o o d, Ι, σ. 55 θος καί ή δύναμη τοΰ Α γ ί ο υ Πνεύματος. Ά π ό τίς ύποσημ Τριώδιον, ο.π. (ύποσημ. 107), σ. 386 (ΙΑ' 18-23, IB' 1-5,9-11, οκτώ μορφές τής ομάδας εξι είναι Προφήτες (ό Δανι 14-15). G r a v g a a r d, σ. 60. De J e r p h a n i o n, II, πίν. 86. ήλ, ό Μωυσής, ό 'Ηλίας, ό Ααρών, ό 'Ιερεμίας καί ò 139. Βλ. ΘΗΕ, Χ, σ (Σαμουήλ). Σαμουήλ) καί δύο αναφέρονται ώς Δίκαιοι (ό Μελχι140. Συνέκδημος, σ

19 ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΛΟΜΟΙΡΑΚΗΣ δυτικού διαμερίσματος (Είκ. 1, σκ. Δ.1) καθώς εδώ λειτουργεί σέ αντιπαραβολή προς την παράλληλη της στό νότιο τόξο, τόν Δανιήλ, ό όποιος ενώ είχε κοσμι παρεμβάλλεται ανάμεσα σέ μορφές ασκητών, τονίζε κά καθήκοντα, εν κρύπτω άσκήτευε. Στό σύνολο της ή ται ή άσκητικότητα τής ζωής του. ' Η θέση τοΰ αγίου θυμίζει τό απολυτίκιο του στό όποιο αποκαλείται Κα επιλογή τόσο των μορφών τών Προπατόρων, όσο καί νών πίστεως καί εικών πραότητος, εγκράτειας διδάτών Προφητών καί τών Δικαίων, απηχεί μία βαθύτατη σκαλοςί4ί, όπως επίσης καί τό τρίτο τροπάριο τής Α ' εμπειρία της λειτουργικής ζωής τών μοναχών άπό τήν ωδής τοΰ παρακλητικού του κανόνα, στό όποιο προθέση τους καί μέ τόν χαρακτήρα τους οί μορφές τών άποδεικννμενος14*. δύο ομάδων αναπληρώνουν τήν έλλειψη τοΰ Παντο- σαγορεύεται οσίων σύσκηνος κράτορος. Μέ τους Προπάτορες, τους Προφήτες καί "Οσον άφορα στους υπόλοιπους αγίους, ή κάτω ζώνη τους Δικαίους, εκτός άπό τήν ενσάρκωση τοΰ Λόγου, τοΰ βορειοδυτικού καί νοτιοδυτικού διαμερίσματος, προβάλλονται κυρίως όσοι έδείχθησαν κρηπίς καί όπως επίσης καί ή αντίστοιχη τών δύο χοροστασίων, απαρχές τής χάριτος. καλύπτεται άπό τους πλέον επιφανείς ασκητές καί "Οταν θεωρούνται στό σύνολο τους καί άπό τήν θέση στυλίτες Μέ τήν παρουσία τους προβάλλεται ή οπού ευρίσκονται οί ομάδες τών Προπατόρων, τών ασκητική παράδοση τήν οποία αντιπροσωπεύει καθε Προφητών καί τών Δικαίων, προκύπτει ότι στην γενι δρικά τό Πρωτάτο (Είκ. 1, σκ. Η). κή οικονομία τοΰ εικονογραφικού προγράμματος αντι προσωπεύουν τό έργο τοΰ πρώτου προσώπου τής ' Η ομάδα τών στρατιωτικών αγίων καλύπτει τήν δυτική πλευρά τής πρώτης άπό κάτω ζώνης τοΰ νότιου καί τοΰ Α γ ί α ς Τριάδος, τοΰ θεού Πατέρα, άπό τήν Γένεση βόρειου τοίχου τοΰ κεντρικού κλίτους. Δύο μορφές, τοΰ Κόσμου εως τήν ενσάρκωση τοΰ δεύτερου προσώ άπό μία σέ κάθε πλευρά, επεκτείνονται καί προς τήν που, τοΰ Υιού, μέ άξονα αναφοράς τόν ϊδιο τόν άνθρω δυτική πλευρά τών χοροστασίων (Είκ. 1, σκ. Θ). Στό πο. Στό σύνολο της ή ιεράρχηση μέ τήν οποία έχει έσωρράχιο τοΰ τόξου πού οδηγεί άπό τό κεντρικό κλί απεικονισθεί στό μνημείο τό έργο τοΰ κάθε προσώπου τής ' Αγίας Τριάδος, κατά πολύ αντιστοιχεί μέ τόν χα τος προς τό νοτιοδυτικό διαμέρισμα, ευρίσκεται ή ομά δα τών Πέντε Μαρτύρων τής 13ης Δεκεμβρίου (Είκ. ρακτήρα τής δομής τοΰ Μεγάλου Κανόνος τοΰ αγίου 141 1, σκ. 1.1) καί στό αντίστοιχο έσωρράχιο προς τό βο 'Ανδρέου Κρήτης. ρειοδυτικό διαμέρισμα οί πέντε τής 2ας Νοεμβρίου (Είκ. 1, σκ. 1.2). Κατά ιδιαίτερο τρόπο τονίζονται οί Οί ομάδες τών αγίων άγιοι Σέργιος καί Βάκχος (Είκ. 1, σκ. Κ.1-Κ.2) ευ ρίσκονται στηθαΐοι στην δυτική γένεση τών τόξων Οί ευαγγελιστές καλύπτουν τήν τρίτη άπό επάνω ζώνη τών χοροστασίων, αντίστοιχοι προς τίς μορφές τών δεύτερη άπό κάτω τών τεσσάρων πεσσών τοΰ κε κορυφαίων αποστόλων. Από τους αγίους 'Αναργύρους ντρικού κλίτους τοΰ ναοΰ, κάτω δηλαδή άπό τήν ζώνη τονίζονται οί άγιοι Κοσμάς, Δαμιανός καί Παντελεή τοΰ Δωδεκαόρτου. μων, στην πρώτη άπό κάτω ζώνη τοΰ νότιου τοίχου 'Οκτώ ολόσωμες μετωπικές μορφές 'Αποστόλων καλύ τοΰ νοτιοδυτικού διαμερίσματος (Είκ. 1, σκ. Κ). πτουν άνά τέσσερις τήν δεύτερη ζώνη τοΰ νότιου καί Μέ δεδομένο οτι στό σύνολο του ό αριθμός τών αγίων τοΰ βόρειου τοίχου τών αντίστοιχων χοροστασίων καλύπτει τό μεγαλύτερο ποσοστό τών τοίχων τοΰ μνη (Είκ. 1, σκ. Ζ). 'Ολόσωμοι 'Απόστολοι καί σέ ϊδια μείου, ό χώρος εδώ δέν είναι ό κατάλληλος γιά εκτενέ θέση ευρίσκονται καί στον ναό τής Sopocani ' Εκτός τών ολόσωμων μορφών υπάρχουν καί δύο στη- στερη αναφορά στην ομάδα πού απαρτίζουν καί τά συμπεράσματα στά όποια ή μελέτη τους οδηγεί. 'Από θαΐες, τοΰ αποστόλου Παύλου (Είκ. 1, σκ. Ζ.1) καί τίς πλέον αξιοσημείωτες ιδιομορφίες πού υπάρχουν, τοΰ αποστόλου Πέτρου (Είκ. 1, σκ. Ζ.2). Ώ ς κορυ επισημαίνεται μία. Στην ανατολική πλευρά τοΰ έσωρφαίοι καί ιδρυτές τής 'Εκκλησίας καλύπτουν αντι ραχίου τοΰ τόξου πού οδηγεί προς τό βορειοδυτικό στοίχως άπό ενα τμήμα κάτω άπό τήν ανατολική γένε διαμέρισμα, σέ θέση περίοπτη γιά τόν εισερχόμενο ση τών τόξων τοΰ νότιου καί τοΰ βόρειου χοροστασίάπό τήν κεντρική δυτική πύλη στον ναό καί κάτω άπό ου επάνω άπό τίς μορφές τών κορυφαίων αποστόλων τήν ομάδα τών Μαρτύρων τής 2ας Νοεμβρίου, εικονί αρχίζουν οί Προφήτες. ζεται ό άγιος Κωνσταντίνος μέ στολή αυτοκρατορι "Ολοι οί Πατέρες τής 'Εκκλησίας περιλαμβάνονται 156 κ ή (Είκ. 1. σκ. 1.3), χωρίς νά τόν συνοδεύει ή μητέρα στον χώρο τοΰ 'Ιερού, τό "Αγιο Βήμα, τήν πρόθεση του αγία Ε λ έ ν η. Ή μορφή τοΰ αγίου ευρίσκεται καί τό διακονικό (Είκ. 1, σκ. Δ). Ό αριθμός τών Πατέ εκτός τοΰ εικονογραφικού προγράμματος, κατά τόν ρων υπερβαίνει τους εξήντα επτά, ενώ οί Διάκονοι εί 145 γνώριμο τρόπο πού προβάλλονται τήν εποχή εκείνη ναι τέσσερις. Ό άγιος Νικόλαος εικονίζεται γιά στους ναούς τους οί βασιλείς τών Σέρβων καί τών δεύτερη φορά καί εκτός τοΰ Βήματος, στην κάτω ζώνη Βουλγάρων. 'Από τήν θέση στην οποία ευρίσκεται τής νότιας πλευράς τοΰ ανατολικού τοίχου τοΰ νοτιο 214

20 ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΑΤΟΥ καί μέ την δλη του παρουσία φαίνεται οτι υποδηλώνει, κατά τρόπο μέν έμμεσο άλλα παραστατικό, τό πρόσω πο στό όποιο έδιδαν λόγο καί προσέβλεπαν τότε οί αγιορείτες, τόν φιλομόναχο αυτοκράτορα της Κων σταντινουπόλεως 'Ανδρόνικο τόν Β', τόν όποιο ό πα τριάρχης 'Αθανάσιος αποκαλούσε τότε ισάξιο του Μεγάλου Κωνσταντίνου καί στην πολιτική του οποίου απέδιδε ολη την άνθηση της κοσμήσεως των ναών τών χρόνων γύρω στά ΕΠΙΛΕΓΟΜΕΝΑ Ή ιστόρηση τού Πρωτάτου στό μέτρο τό όποιο επέ τρεπε ή αρχιτεκτονική μορφή τού ναού, έλαβε ενα χα ρακτήρα κλασικό καί ιδιαίτερα ακριβή προς τήν πα ραδοσιακή τάξη της ορθόδοξης ' Εκκλησίας. Τό πρό γραμμα τού ναού είναι ένας καρπός λειτουργικής εμπειρίας άπό τήν συμμετοχή τών αγιορειτών στίς κα θημερινές όλου τού χρόνου ' Ακολουθίες καί τά μυστή ρια της ορθόδοξης 'Εκκλησίας. Οί εικονογραφικές ιδιομορφίες τού μνημείου αντιστοιχούν στίς 'Ακο λουθίες αυτές καί στην αγιορείτικη πνευματικότητα. 'Ιδιαίτεροι συσχετισμοί παρατηρούνται, μέ τίς διατυ πώσεις τών κειμένων τών λειτουργικών βιβλίων καί επιστολών τών μαθητών τού οσίου Νικηφόρου, τού πατριάρχου 'Αθανασίου καί τού Θεόληπτου Φιλα δέλφειας. Σύμφωνα μέ τήν μυστική παράδοση της ανατολικής 'Εκκλησίας, ή λειτουργική ζωή καί τό μυστήριο της Θείας Κοινωνίας παρέχουν τήν δυνα τότητα ώστε νά γίνει ό άνθρωπος ναός καί μονή160 τού Χριστού, καί εν τέλει νά χριστοποιηθεϊ ' Η πα ράδοση αυτή άπηχεϊται στό μνημείο θυμίζοντας επί πλέον καί διατυπώσεις μεγάλων μυστικών πατέρων της ορθόδοξης 'Εκκλησίας, σχετικές μέ τόν άνθρωπο καί τήν Εκκλησία Τά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τού μνημείου δέν προβάλλουν έντονα - τό περιεχόμενο τους αποκαλύπτεται οσο δίδεται ιδιαίτερη προσοχή καί υπάρχει απορία γιά τήν θέση διαφόρων παραστά σεων Στον τομέα αυτό ακολουθείται ή άποφατικότητα καί ή βαθύτερη εμπειρία της λειτουργικής ζωής 141. Κατά τό συναξάρι: Πασαν Παλαιάς καί Νέας Διαθήκης ίστορίαν έρανισάμενος καί άθροίσας τό παρόν ήρμόσατο μέλος, άπό 'Αδάμ δηλαδή μέχρι καί αυτής τής Χρίστου 'Αναλήψεως καί του τών 'Αποστόλων κηρύγματος ( Ν έ λ λ α ς, σ. 192) Millet, Athos, πίν , Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κης, I. Cyric, πίν. XXVI Millet, Athos, πίν Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, II, πίν Millet, Athos, πίν Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, II, πίν Millet, Athos, πίν , , , Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, Ι III. Μ υ λ ω ν ά ς, Ήμερολόγιον, 'Οκτώβριος Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, Ι, III, πίν. 10. Όνήσιμος, Δε κέμβριος Συνέκδημος, σ Θησαυρός αγίων, περιέχων παρακλητικούς κανόνας (έκδ. Ρη γόπουλου), Θεσσαλονίκη, σ Millet, Athos, πίν. 44.1, 45.1, , , 53.1, 54.3, Μεμονωμένες φωτογραφήσεις δέν έχουν γίνει. Σέ γενικότερες απόψεις βλ. Millet, Athos, πίν Φωτ. Ά ρ χ. Μουσείου Μπενά κη, αριθ. εϊσ Millet, Athos, πίν. 48,49, 51.1, 52.2, Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, Ι, III. Μ υ λ ω ν ά ς, Ήμερολόγιον. Ν ι κ ο ν ά ν ο ς Σέ γενικότερη λήψη περιέχεται ό άγιος 'Ορέστης, βλ. Φωτ. Ά ρ χ. Μουσ. Μπενάκη, αριθ. είσ Millet, Athos, πίν Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, Ι, III Millet, Athos, πίν. 40.1, Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, III, είκ Ν ι κ ο ν ά ν ο ς Millet, Athos, πίν , 52.1, Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, Ι, III Τ σ ί μ α ς - Π α π α χ α τ ζ η δ ά κ η ς, Ι. Ν ι κ ο ν ά ν ο ς, Μάιος Άρχήθεν περί τήν εκκλησίαν (ένέδειξε) τόν κατ' έπίγνωσιν ζήλον καί σπουδήν καί άναδοχήν... δι ' ην καί ημών ου διέλιπε κήδεσθαι, έπαίνοις καί ευφημίαις καταγεραίρειν, καί στολαΐς ίεραρχικαϊς και ίεραϊς είκοσι ταΐς μετά κόσμου καί εύεργεσίαις άσυγκρίτως τήν εκκλησίαν καταπλουτών, ώς ουποτε τών πατριαρχούντων τινός τοιούτων έπαπολαΰσαι προς τόν ανέκαθεν ευσεβών αυτο κρατόρων, ει μήπου καί τήν παρίσωσιν προς τώ τούτου πατρί κατά πνεύμα, τώ μεγάλω φημί καί Ίσαποστόλω, είκάσειεν αν τις δηλα δή τόν Μ. Κωνσταντίνο εν ταϊς κατά τόν έν άγίοις εκείνον ίερώτατον Σιλβέστρον, ει κάκείνου τό μέσον προς τά ημέτερα όσον άκτΐνος προς αυτήν ατενίζοντας ( T a l b o t, Correspondence, σ. 286) Πρβλ. Ώς συκεφαλαίωσιν τής όλης Οικονομίας ( Θ ε ο δ ώ ρ ο υ Σ τ ο υ δ ί τ ο υ, PG 99, 340C) καί Τω δέ τής σαρκός ονόματι καί τά μυστήρια καλείν εΐωθεν ή Γραφή καί τήν 'Εκκλησίαν... σώμα είναι τοϋ Χριστού (' Ι ω ά ν ν η ς Χ ρ υ σ ό σ τ ο μ ο ς, ΕΠΕ 20, σ. 374). Κατά τήν περίοδο τής πατριαρχείας του 'Αθανασίου ανάγεται καί ή εμφά νιση έρυθρογραφιών μέ τήν κωδικοποίηση τών λειτουργικών εθί μων τής λειτουργίας τής Θείας Ευχαριστίας καί τής καθημερινής 'Ακολουθίας. Ή κωδικοποίηση αυτή είχε άμεση απήχηση καί στους σλαβικούς λαούς, βλ. J. Meyendorff, Βυζάντιο καί Ρωσία (έλλ. μτφρ. Ν. Φωκά, εκδ. Δόμος), 'Αθήνα 1988, σ Θ ε ό λ η π τ ο ς, δ.π. (ύποσημ. 87) Διατί έκάθησεν έ φ ' ενα εκαστον τών 'Αποστόλων; ίνα Μονήνέν ήμΐνποιήση. ην σχόντες εξ αρχής άπωλέσαμεν ( Θ ε ό λ η π τ ο ς, Τή Πεντηκοστή εις τήν έπιφοίτησιν τοΰ 'Αγίου Πνεύματος, φ. 196ν) καί Ούτω καί παρά σοι διαπονουμένω καί περί τών εντολών καί τή άκενοδόξω μελέτη τών θείων λογίων ένασχολουμένφ, μονήν ποιείται ό Κύριος ( Θ ε ό λ η π τ ο ς, Μερική Διατράνωσις, φ. 21 Ir) "Ο.π., ύποσημ. 67, ύποσημ Πρβλ. 'Εκκλησίαν μυστικήν τόν άνθρωπον, ώς δια ναού μεν σώματος, τό πρακτικόν τής ψυχής ταϊς τών εντολών ένεργείαις κατά τήν ήθικήν φιλοσοφίαν έναρέτως φαιδρύνοντα ( Ά γ ι ο ς Μ ά ξ ι μ ο ς Ό μ ο λ ο γ η τ ή ς, Μυσταγωγία, PG 91, 672Β. Ή 'Αγία τού Θεού 'Εκκλησία, ή είκών τοΰ Θεού, ώς τήν αυτήν περί τους πιστούς ενεργούσα ενωσιν (ο.π., 668Β) καί είκών τού αισθητού κόσμου <ή Έκκλησίά>...ώς ούρανόν μέν τό θείον ίερατεΐον έχουσα, γήν δέ τήν εύπρέπειαν τοΰ ναού κεκτημένην (ο.π., 672Α) Τά επί τή φιλανθρωπία τοΰ 'Ιησού καταφασκόμενα, δύναμιν ύπερχικής αποφάσεως έχοντα ( Δ ι ο ν ύ σ ι ο ς Α ρ ε ο π α γ ί τ η ς, PG 3, 1072Β), Βλέπεται γαρ ό Θεός τοις δυναμένοις αυτόν όράν, έπάν εχωσιν τους οφθαλμούς άνεωγμένους τής ψυχής (Θεόφιλος Αν τ ι ο χ ε ί α ς, ΒΕΠ 5, σ ). Κ α λ ο μ ο ι ρ ά κ η ς, Ή εμπειρία, σ

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά

Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης. Ελληνικά 1 Κείμενο Αγίου Νικολάου της Στέγης Ελληνικά 2 Ο Άγιος Νικόλαος της Στέγης Πήρε το όνομα του μετά την προσθήκη της δεύτερης Στέγης του ναού τον 13ον αιώνα, για την προστασία του από τα χιόνα και τη βροχή.

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Μεταμόρφωσης του Σωτήρος Παλαιχώρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ- ΠΑΛΑΙΧΩΡΙ Η εκκλησία της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος είναι ένα μικρό παρεκκλήσι που χτίστηκε στις αρχές

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά Παναγία της Ασίνου Ελληνικά 1 ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΑΣΙΝΟΥ Ή ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΦΟΡΒΙΩΤΙΣΣΑΣ Η καμαροσκέπαστη, με δεύτερη ξύλινη στέγη εκκλησία της Παναγίας της Ασίνου, που βρίσκεται κοντά στο χωριό Νικητάρι,

Διαβάστε περισσότερα

Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή. Ελληνικά

Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή. Ελληνικά Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή Ελληνικά 1 Μονή Αγίου Ιωάννη Λαμπαδιστή Δεν έχουμε πληροφορίες για το πότε κτίστηκε η Μονή, πιθανότατα όμως να τοποθετείται στα μέσα του 16 ου αιώνα. Η εκκλησία είναι το παλαιότερο

Διαβάστε περισσότερα

Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις

Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις ΜΑΘΗΜΑ 10 Ο ΠΡΟΣΚΥΝΟΥΜΕΝ ΣΟΥ ΤΑ ΠΑΘΗ,ΧΡΙΣΤΕ Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις κατάλληλες λέξεις που δίνονται στην παρένθεση. Σε κάθε κενό αντιστοιχεί μια λέξη. «Η Μεγάλη

Διαβάστε περισσότερα

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας 1. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή: Αρχίζει την Καθαρά Δευτέρα και τελειώνει την Κυριακή της Αναστάσεως. Είναι η πιο αυστηρή νηστεία όλου του χρόνου (λάδι καταλύουμε

Διαβάστε περισσότερα

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά

- 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 1 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ελληνικά - 2 - Ο Ναός του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι (Πλατανιστάσα) Ο ναός κάποτε ήταν μέρος του μοναστηριού, αφιερωμένος στον Τίμιο Σταυρό,

Διαβάστε περισσότερα

Οι νηστείες και οι καταλύσεις της Εκκλησίας μας

Οι νηστείες και οι καταλύσεις της Εκκλησίας μας Οι νηστείες και οι καταλύσεις της Εκκλησίας μας Νηστεία είναι η λήψη «ξηράς τροφής» (ξηροφαγία), χωρίς λάδι ή κρασί, μια φορά την ημέρα, και μάλιστα την ενάτη ώρα (γύρω στις 3 μ. μ.). Λήψη τροφής, έστω

Διαβάστε περισσότερα

5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός. 7 Τετάρτη Θεία Λειτουργία «Σύναξις Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου»

5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός. 7 Τετάρτη Θεία Λειτουργία «Σύναξις Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου» Ιανουάριος 1 Πέμπτη Θεία Λειτουργία «Περιτομή Του Κυρίου» 4 Κυριακή Θεία Λειτουργία 5 Δευτέρα Ακολουθία των Μ. Ωρών, Θεία Λειτουργία & Αγιασμός 6 Τρίτη Θεία Λειτουργία & Αγιασμός «Άγια Θεοφάνεια» 7 Τετάρτη

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν

Πρόγραμμα Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΝ ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΒΕΛΓΙΟΥ ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ SCHAERBEEK 293, rue du Progrès - 1030 Schaerbeek. Email: paroisse.schaerbeek@gmail.com Τηλ. : 02-201.19.38. Πρόγραμμα Ἱερῶν Ἀκολουθιῶν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων

ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων 1. Ποια είναι τα βιβλία της Καινής Διαθήκης 1. Ιστορικά Ευαγγέλια 1. κατά Ματθαίον 2. κατά Μάρκον 3. κατά Λουκάν 4. κατά Ιωάννην 5.Πράξεις

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΟΝ ΠΕΔΟΥΛΑ Η εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ που χτίστηκε πριν το 1474 είναι μονόκλιτη, ξυλόστεγη με νάρθηκα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ Το Δ ευαγγέλιο και η σχέση του με τα Συνοπτικά «Πνευματικό» ευαγγέλιο- «σωματικά» ευαγγέλια Ομοιότητες-διαφορές Δε διασώζει καμία από τις 50 και πλέον παραβολές

Διαβάστε περισσότερα

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 1. Τι ήταν και γιατί γράφτηκαν οι επιστολές του αποστόλου Παύλου; Ήταν γράμματα που έστελνε ο απόστολος στις χριστιανικές κοινότητες που είχε ιδρύσει.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς) Από τον 2ο αιώνα και εξής η λέξη ευαγγέλιο δηλώνει: τα βιβλία εκείνα της Καινής Διαθήκης που περιέχουν και αφηγούνται το γεγονός της

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ο Ναός της Παναγίας Ελεούσας Ποδύθου, ανήκει στη μεταβυζαντινή περίοδο και κτίστηκε στις αρχές του 16 ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ.

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Διαπιστώσεις Α. Δεν εντοπίζονται άμεσοι φιλολογικοί δεσμοί με τους

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΧΟΣ- Ε ΠΙ ΔΙΩ ΞΗ ΠΛΑΙ ΣΙΟ ΧΡΗ ΜΑ ΤΟ ΔΟ ΤΗ ΣΗΣ

ΣΤΟ ΧΟΣ- Ε ΠΙ ΔΙΩ ΞΗ ΠΛΑΙ ΣΙΟ ΧΡΗ ΜΑ ΤΟ ΔΟ ΤΗ ΣΗΣ ΣΤΟ ΧΟΣ- Ε ΠΙ ΔΙΩ ΞΗ Στό χος του Ο λο κλη ρω μέ νου Προ γράμ μα τος για τη βιώ σι μη α νά πτυ ξη της Πίν δου εί ναι η δια μόρ φω ση συν θη κών α ει φό ρου α νά πτυ ξης της ο ρει νής πε ριο χής, με τη δη

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία του Άρακα Ελληνικά

Παναγία του Άρακα Ελληνικά 1 Παναγία του Άρακα Ελληνικά 2 ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΑΡΑΚΑ Ο ναός της Παναγίας του Άρακα που φαίνεται να κτίστηκε γύρω στο 1191, πιθανότατα πήρε το όνομά του από το «αρακάς», όπως και πολλά άλλα φυτονυμικά επώνυμα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Αδέλφια στο σχολείο Οι συμμαθητές και οι συμμαθήτριές μου Οι μαθήτριες του Χριστού Κάποτε, μια γυναίκα, που ονομαζόταν Μάρθα, υποδέχτηκε στο σπίτι της τον Ιησού. Η Μάρθα, ήταν αδελφή του

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΙΛΙΟΥ, ΑΧΑΡΝΩΝ ΚΑΙ ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΕΩΣ

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΙΛΙΟΥ, ΑΧΑΡΝΩΝ ΚΑΙ ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΕΩΣ ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΙΛΙΟΥ, ΑΧΑΡΝΩΝ ΚΑΙ ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΕΩΣ Η αλήθεια για τους Μάρτυρες του Ιεχωβά Ιστορία της Εταιρείας Η οργάνωση των «Μαρτύρων του Ιεχωβά», των γνωστών χιλιαστών, είναι μια πολυεθνική εταιρεία.

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ Η ετυµολογία της λέξης µας µεταφέρει στην αρχαιότητα όπου άγγελοι ονοµάζονταν οι αγγελιαφόροι, οι µεταφορείς µηνυµάτων. Τέτοιους αγγέλους έχει κι ο θεός για να κάνει γνωστό το θέληµά

Διαβάστε περισσότερα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα Η εκκλησία της Παναγίας της Φορβιώτισσας, περισσότερο γνωστή ως η Παναγία της Ασίνου, βρίσκεται στις βόρειες υπώρειες της οροσειράς ο του Τροόδους. Είναι κτισμένη στην ανατολική όχθη ενός μικρού χείμαρρου,

Διαβάστε περισσότερα

2η: Στις 5 Ιανουαρίου παραμονή των Θεοφανείων τρώμε μόνον ΑΛΑΔΑ, εάν όμως συμπέσει Σάββατο ή Κυριακή τρώμε ΛΑΔΕΡΑ.

2η: Στις 5 Ιανουαρίου παραμονή των Θεοφανείων τρώμε μόνον ΑΛΑΔΑ, εάν όμως συμπέσει Σάββατο ή Κυριακή τρώμε ΛΑΔΕΡΑ. Οι Νηστείες της Αγίας μας Εκκλησίας Οι νηστείες, όπως αρχίζουν από την αρχή σχεδόν του χρόνου, είναι οι εξής: 1η: Από την ημέρα των Χριστουγέννων μέχρι τις 4 Ιανουαρίου τρώμε τα πάντα είτε έχουμε ΤΕΤΑΡΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου Τμήμα: Β 2 Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: Γιάννης Περιβολάρης Χριστίνα Μπενάκη Γιώργος Ρέτσας Στέλλα Φάσο Μαρία Τάλο Παναγιώτης Παναγιώτου Μαρία Σταμέλου

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ!

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! (There is only one God) Πού μπορείς να πάς ώστε να απομακρυνθείς από το Θεό; Ο Θεός γεμίζει κάθετόπο και χρόνο. Δεν υπάρχει τόπος χωρίς να είναι εκεί ο Θεός. Ο Θεός μίλησε μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων

Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων Ενότητα 1.2: Ειδική εισαγωγή - Τα συνοπτικά Ευαγγέλια ΙΙ Σωτήριος Δεσπότης Θεολογική Σχολή Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας Τα συνοπτικά Ευαγγέλια ΙΙ (Λουκάς - Πράξεις) 1 Ευαγγέλιο

Διαβάστε περισσότερα

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Η ενότητα σώματος και ψυχής: το μυστήριο του Ευχελαίου (κεφ.27) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής: Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951

Διαβάστε περισσότερα

Πότε ειμαστε όρθιόι και Πότε κανόυμε τό σταυρό μασ κατα τη διαρκεια των ακόλόυθιων

Πότε ειμαστε όρθιόι και Πότε κανόυμε τό σταυρό μασ κατα τη διαρκεια των ακόλόυθιων ÄÉÌÇÍÉÁÉÁ ÅÊÄÏÓÇ ÅÍÇÌÅÑÙÓÇÓ ÊÁÉ ÐÍÅÕÌÁÔÉÊÇÓ ÏÉÊÏÄÏÌÇÓ ÉÅÑÁ ÌÇÔÑÏÐÏËÉÓ ÈÅÓÓÁËÏÍÉÊÇÓ ÉÅÑÏÓ ÍÁÏÓ ÌÅÔÁÌÏÑÖÙÓÅÙÓ ÔÏÕ ÓÙÔÇÑÏÓ ÄÅËÖÙÍ - ÌÉÁÏÕËÇ ÔÇË. 2310-828989 Πότε ειμαστε όρθιόι και Πότε κανόυμε τό σταυρό

Διαβάστε περισσότερα

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων από την H ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΣΙΝΑ «Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΣΙΝΑ είναι ένα Ελληνορθόδοξον Χριστιανικόν μοναστικόν κέντρον με αδιάκοπον πνευματική ζωήν δεκαεπτά αιώνων. Η ασκητική

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 18: ΤΑ ΔΟΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΩΣ ΔΕΙΚΤΕΣ ΖΩΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 18: ΤΑ ΔΟΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΩΣ ΔΕΙΚΤΕΣ ΖΩΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 18: ΤΑ ΔΟΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΩΣ ΔΕΙΚΤΕΣ ΖΩΗΣ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

Γινόμαστε ό,τι βλέπουμε

Γινόμαστε ό,τι βλέπουμε Γινόμαστε ό,τι βλέπουμε Οι ιερές εικόνες του Αγίου Νικολάου Πρόγραμμα Χορηγιών Εικονογραφίας "Φάση I - Ανατολή" Θεμιστοκλής Πέτρου Ελληνική Ορθόδοξη Εκκλησία του Αγίου Νικολάου στο Ann Arbor, ΜΙ Γινόμαστε

Διαβάστε περισσότερα

Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί.

Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί. Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί. Το θαύμα αυτό μας δείχνει ότι η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι η περίοδος για αλλαγή στον άνθρωπο.

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας του Μουτουλλά Σύμφωνα με επιγραφή του βόρειου τοίχου του ναού, ο ναός κτίστηκε το 1280 από τον Ιωάννη Μουτουλλά και τη σύζυγο του Ειρήνη.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΤΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΔΑΜ Οι Πατέρες λένε ότι κατά την πτώση του ανθρώπου εσκοτίσθηκε ο νους του ανθρώπου. Εκσοτίσθη ο νους του Αδάμ.

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΤΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΔΑΜ Οι Πατέρες λένε ότι κατά την πτώση του ανθρώπου εσκοτίσθηκε ο νους του ανθρώπου. Εκσοτίσθη ο νους του Αδάμ. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΤΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΔΑΜ Οι Πατέρες λένε ότι κατά την πτώση του ανθρώπου εσκοτίσθηκε ο νους του ανθρώπου. Εκσοτίσθη ο νους του Αδάμ. Δεν ασχολούνται οι Πατέρες με τον Αδάμ ως Αδάμ, αλλά με τον νουν του

Διαβάστε περισσότερα

Ερμηνεία Αποκαλυπτικών κειμένων της Καινής Διαθήκης

Ερμηνεία Αποκαλυπτικών κειμένων της Καινής Διαθήκης ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ερμηνεία Αποκαλυπτικών κειμένων της Καινής Διαθήκης Ενότητα 12: Επιστολή Ιούδα & Β Πέτρου Αικατερίνη Τσαλαμπούνη Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α ΘΕΜΑΤΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ. Συντάκτης: Ευάγγελος Δεναξάς

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α ΘΕΜΑΤΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ. Συντάκτης: Ευάγγελος Δεναξάς ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α ΘΕΜΑΤΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ Συντάκτης: Ευάγγελος Δεναξάς 1) Πού έγινε η Πενθέκτη Οικουμενική Σύνοδος; Α. Κωνσταντινούπολη Β. Έφεσο Γ. Νίκαια Δ. Χαλκηδόνα 2) Ποιος Πατριάρχης Αλεξανδρείας καθαιρέθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΕΙΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑ.ΤΟΥ ΔΡΟΜΟΥ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ.

Η ΘΕΙΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑ.ΤΟΥ ΔΡΟΜΟΥ ΤΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ. 29/2, Τετάρτη των Τεφρών. Αρχή της Αγίας και Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Η Θεία Λειτουργία στις 19.00 στον Ιερό Καθολικό Μητροπολιτικό Ναό (Ντόμο) με την επίθεση της τέφρας. ΟΛΗ ΤΗ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΚΑΙ ΜΕΓΑΛΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά B Δημοτικού (Μέρος Α ) Ομορφος κόσμος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Β Δημοτικού Ομορφος κόσμος (Μέρος A ) Συγγραφική ομάδα:

Διαβάστε περισσότερα

-17 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

-17 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ -17 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: «Θανάτου εορτάζουμε νέκρωσιν...» (κεφ.12) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν

Διαβάστε περισσότερα

Πατρ τ ιάρχης Αλ εξα εξ νδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας

Πατρ τ ιάρχης Αλ εξα εξ νδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας Ο Μέγας Αθανάσιος: αγωνιστής της ορθής πίστης Πατριάρχης Αλεξανδρείας Πατριάρχης Αλεξανδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας των πρώτων χριστιανικών αιώνων (Μέγας Αθανάσιος,

Διαβάστε περισσότερα

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12)

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12) ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΤΑΞΗ: Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ Α ΟΜΑΔΑ: 1 1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16),0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12),0 3. Ποιοι είναι οι μαθητές του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ Ε ΕΞ. π. Βασίλειος Καλλιακμάνης Καθηγητής Θεολογίας Α.Π.Θ.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ Ε ΕΞ. π. Βασίλειος Καλλιακμάνης Καθηγητής Θεολογίας Α.Π.Θ. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ Ε ΕΞ. π. Βασίλειος Καλλιακμάνης Καθηγητής Θεολογίας Α.Π.Θ. Μεθοδολογία της ποιμαντικής Η προβληματική του θέματος. Πολλαπλή μέθοδος στην εκκλησιαστική παράδοση. Δημιουργία νέων

Διαβάστε περισσότερα

(Η μουσική των αγγέλων)

(Η μουσική των αγγέλων) ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΜΟΥΣΙΚΗ (Η μουσική των αγγέλων) Λίγα λόγια για το ύφος των ήχων... Η αρχαία ονομασία είναι ο ήχος από τον οποίο προήλθε ο αντίστοιχος βυζαντινός -Ηχος α (Δώριος)...Σεμνός,αξιωματικός,μεγαλοπρεπής,σοβαρός

Διαβάστε περισσότερα

Α/Α ΔΩΡΗΤΗΣ ΕΡΓΟ ΠΟΥ ΠΡΟΣΕΦΕΡΕ

Α/Α ΔΩΡΗΤΗΣ ΕΡΓΟ ΠΟΥ ΠΡΟΣΕΦΕΡΕ Α/Α ΔΩΡΗΤΗΣ ΕΡΓΟ ΠΟΥ ΠΡΟΣΕΦΕΡΕ 1. ΚΩΝ/ΝΟΣ Μ. ΛΕΓΓΑΣ Η ΓΕΝΝΗΣΙΣ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ 2. (ΔΗΜΑΡΧΟΣ ΣΤΥΜΦΑΛΙΑΣ) Η ΒΑΠΤΙΣΙΣ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ 3. ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΗΣ ΜΑΡΚΟΣ 4. ΟΙΚ.ΑΘΑΝ. & ΜΑΡΙΑΣ ΓΑΤΣΙΟΠΟΥΛΟΥ Η ΕΠΙΣΚΕΨΙΣ ΤΟΥ ΙΗΣΟΥ ΣΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

07:00-09:15 09:15-09:20 09:00-14:00 14:01-15:30 16:30-16:35

07:00-09:15 09:15-09:20 09:00-14:00 14:01-15:30 16:30-16:35 07:00-09:15 09:15-09:20 09:00-14:00 16:30-16:35 16:35-17:35 17:40-18:30 18:30-19:30 24:00-06:59 ΘΕΙΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΟΜΙΛΙΑ: «Στην Ανάάσταση του Δικαίίου Λαζάάρου» Επιµμέέλεια: Βασίίλειος Λιάάκος, Πρωτοψάάλτης

Διαβάστε περισσότερα

Οι τα α α α α α α α Κ. ε ε ε ε ε ε ε ε ε Χε ε ε. ε ε ε ε ε ε ρου ου βι ι ι ι ι ι ι. ιµ µυ στι κω ω ω ω ω ως ει κο ο

Οι τα α α α α α α α Κ. ε ε ε ε ε ε ε ε ε Χε ε ε. ε ε ε ε ε ε ρου ου βι ι ι ι ι ι ι. ιµ µυ στι κω ω ω ω ω ως ει κο ο ΧΕΡΟΥΒΙΟ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΟΙΝΩΝΙΟ Λ. Β Χερουβικόν σε ἦχο πλ. β. Ἐπιλογές Ἦχος Μ Α µη η η η ην Οι τ Χε ε ε ε ε ε ε ε ε ε ε ε ε ε ε ε ε Χε ε ε ε ε ε ε ε ε ρου ου βι ι ι ι ι ι ι ιµ µυ στι κω ω ω ω ω ως ει κο ο

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΥ ΓΑΡ ΑΠΕΣΤΕΙΛΕ ΜΕ Ο ΧΡΙΣΤΟΣ ΒΑΠΤΙΖΕΙΝ ΑΛΛ ΕΥΑΓΓΕΛΙΖΕΣΘΑΙ»

«ΟΥ ΓΑΡ ΑΠΕΣΤΕΙΛΕ ΜΕ Ο ΧΡΙΣΤΟΣ ΒΑΠΤΙΖΕΙΝ ΑΛΛ ΕΥΑΓΓΕΛΙΖΕΣΘΑΙ» «ΟΥ ΓΑΡ ΑΠΕΣΤΕΙΛΕ ΜΕ Ο ΧΡΙΣΤΟΣ ΒΑΠΤΙΖΕΙΝ ΑΛΛ ΕΥΑΓΓΕΛΙΖΕΣΘΑΙ» Ο απόστολος Παύλος προς το τέλος της προς Ρωµαίους επιστολής του γράφει «Τολµηρότερον δε έγραψα υµίν, αδελφοί, από µέρους ως επαναµιµνήσκων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΝΗΣΙΟΥ ΤΩΝ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ Από την εποχή του εσποτάτου της Ηπείρου στα Βυζαντινά χρόνια στο νησί των Ιωαννίνων δημιουργήθηκαν Μονές και Ησυχαστήρια, που με την πάροδο του χρόνου η φήμη, αλλά

Διαβάστε περισσότερα

-16 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

-16 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ -16 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Η Ανάσταση Του Χριστού (κεφ.11) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν οι μαθητές,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ E. N. Τσιγαρίδας, 'Ερευνες στους ναούς της Καστοριάς 379 ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Στη διάρκεια των υπηρεσιακών μεταβάσεών μου στην Καστοριά, την περίοδο κυρίως 1970-1975 και συμπληρωματικά την

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΕΙΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑ ΩΣ ΦΑΝΕΡΩΣΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ (Μέρος 2 ο )

Η ΘΕΙΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑ ΩΣ ΦΑΝΕΡΩΣΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ (Μέρος 2 ο ) 1 Η ΘΕΙΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑ ΩΣ ΦΑΝΕΡΩΣΗ ΤΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ (Μέρος 2 ο ) Η Εκκλησία, στην οποία είναι ο χώρος που ενεργεί το Άγιο Πνεύμα, περιλαμβάνεται στη θεϊκή κυριαρχία πάνω στο χρόνο. Το έργο

Διαβάστε περισσότερα

Φορέας υλοποίησης: Φ.Μ.Ε. ΑΛΦΑ

Φορέας υλοποίησης: Φ.Μ.Ε. ΑΛΦΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑ: «ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ, ΜΙΑ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΖΩΗΣ» ΣΤΡΑΤΗ ΣΤΑΜΑΤΙΑ Επιβλέπων Καθηγητής: ΚΑΡΑΧΑΛΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ Φορέας υλοποίησης: Φ.Μ.Ε. ΑΛΦΑ ΚΑΡΛΟΒΑΣΙ, ΜΑΪΟΣ 2012 ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ. Γιώργος Ε 1

Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ. Γιώργος Ε 1 Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ Γιώργος Ε 1 ΣΩΤΗΡΑ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Η Σωτήρα έχει Αγιολογική ονομασία: φέρει το όνομα του Σωτήρος Χριστού. Εξάλλου στις 6 Αυγούστου τελείται μεγάλο πανηγύρι κατά τη γιορτή της Μεταμορφώσεως

Διαβάστε περισσότερα

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια

Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια Ηγούμενος Χρυσορρογατίσσης Διονύσιος Ο ΣΤΑΥΡΟΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΗΜΑΤΟΥ Διόρθωση ανακρίβειας που προήλθε από παρεξήγηση Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του άρθρου υπήρξε η ανακρίβεια που αναφέρεται στο βιβλίο της Μαρίνας

Διαβάστε περισσότερα

Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), τ. 1, Αθήνα 1987.

Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), τ. 1, Αθήνα 1987. Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (14501830), τ. 1, Αθήνα 1987. Παναγιώτης Λ. Βοκοτόπουλος, Εικόνες της Κέρκυρας, Αθήνα 1990. Κερκυραίοι ζωγράφοι: 19ος20ος αι., επιμ. Αθ. Χρήστου, Κέρκυρα

Διαβάστε περισσότερα

Όρθρος, Ώρες και Εσπερινός. 6:00μ.μ. Μέγα Απόδειπνο Α' μέρος Μ. Κανόνος. 4/3. π. Γεώργιο. Μέγα Απόδειπνο Γ' μέρος Μ. Κανόνος. 6/3 Κ.ΠΕΜΠΤΗ 7:00π.μ.

Όρθρος, Ώρες και Εσπερινός. 6:00μ.μ. Μέγα Απόδειπνο Α' μέρος Μ. Κανόνος. 4/3. π. Γεώργιο. Μέγα Απόδειπνο Γ' μέρος Μ. Κανόνος. 6/3 Κ.ΠΕΜΠΤΗ 7:00π.μ. 1 η ΕΒΔΟΜΑΔΑ (Καθαρά) 3/3 Κ.ΔΕΥΤΕΡΑ Μέγα Απόδειπνο Α' μέρος Μ. Κανόνος. 4/3 5/3 Κ.ΤΡΙΤΗ Κ.ΤΕΤΑΡΤΗ Μένα Απόδειπνο Β' μέρος Μ. Κανόνος. Μελέτη της Αγίας Γραφής με τον Μέγα Απόδειπνο Γ' μέρος Μ. Κανόνος.

Διαβάστε περισσότερα

Ορόλος του φυσικού φωτός στη βυζαντινή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική

Ορόλος του φυσικού φωτός στη βυζαντινή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική Ιωάννης Ηλιάδης ΕΙΚΟΝΕΣ ΦΩΤΟΣ ΣΤΟ ΝΑΟ ΤΟΥ ΣΩΤΗΡΟΣ ΧΡΙΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ* Ορόλος του φυσικού φωτός στη βυζαντινή εκκλησιαστική αρχιτεκτονική είναι ιδιαίτερα εμφανής στο καθολικό της Μονής Παναγίας Κοσμοσώτειρας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΜΑΣ

ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΜΑΣ Dies Domini ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΟ ΔΕΛΤΙΟ της Ποιμαντικής Ενότητας της Καθολικής Μητροπόλεως Νάξου Αρ. 30 5-19 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2015 ΜΕΓΑΛΗ ΕΒΔΟΜΑΔΑ & ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΜΑΣ Προσφιλείς

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ Οι ερωτήσεις προέρχονται από την τράπεζα των χιλιάδων θεμάτων του γνωστικού αντικειμένου των θεολόγων που επιμελήθηκε η εξειδικευμένη ομάδα εισηγητών των Πανεπιστημιακών Φροντιστηρίων

Διαβάστε περισσότερα

Δομή και περιεχόμενο

Δομή και περιεχόμενο Δομή και περιεχόμενο Διάλεξη Δεύτερη από την σειρά Το Βιβλίο των Πράξεων Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος, Σημειώσεις Ένα πρότυπο που παρέχει: το περίγραμμα το μαθήματος;

Διαβάστε περισσότερα

Στη συνέχεια έκανε αναφορά στην επίσκεψη που είχε την προηγούμενη μέρα στο Κέντρο, όπου ο κ. Μαρτίνοβιτς εξήγησε στον ίδιο και στους συνεργάτες του,

Στη συνέχεια έκανε αναφορά στην επίσκεψη που είχε την προηγούμενη μέρα στο Κέντρο, όπου ο κ. Μαρτίνοβιτς εξήγησε στον ίδιο και στους συνεργάτες του, ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Την Παρασκευή, 20 Ιουνίου, πραγματοποιήθηκε στο Κέντρο Θρησκευτικών Μελετών του Μίνσκ συνάντηση ανάμεσα στο Θεοφιλέστατο Επίσκοπο Καρπασίας κ. Χριστοφόρο και 10 εκπροσώπων Ορθοδόξων Κέντρων

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι.

Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι. Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι. Το κομποσχοίνι είναι φτιαγμένο για να κάνουμε προσευχή. Δεν είναι διακοσμητικό, ούτε κάτι μαγικό. Είναι όπλο ιερό, μας υπενθυμίζει την προσευχή την οποία

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάς Ζωγράφου Πύργος Χελανδαρίου Πύργος Καρακάλλου Πύργος Σταυρονικήτα Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, Κιόσκι Κιόσκι Αγίου Παύλου Ι.Μ. Διονυσίου,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Σεπτέμβριος 2015 Α ΤΑΞΗ (Δίωρο πρώτο τετράμηνο) 1.(ΔΕ 2) Το νόημα και η εξέλιξη της χριστιανικής λατρείας. (ΔΕ 3) Ο Χριστός εγκαινιάζει την αληθινή λατρεία. (ΔΕ 4) Με τη λατρεία εκφράζουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΟΣ 50όν 4 Αυγούστου 2002 ΑΡΙΘ.ΦΥΛ.31(2566)

ΕΤΟΣ 50όν 4 Αυγούστου 2002 ΑΡΙΘ.ΦΥΛ.31(2566) ΕΤΟΣ 50όν 4 Αυγούστου 2002 ΑΡΙΘ.ΦΥΛ.31(2566) ΕΝΑ ΣΗΜΕΙΟ ΚΙ ΕΝΑ ΘΑΥΜΑ «Προσέφεραν αύτω παραλυτικόν» Ένα σηµείο κι ένα θαύµα έκανε σήµερα ό Κύριος µας στο Ευαγγέλιο, σηµειώνει ο αοίδιµος µητροπολίτης Κοζάνης

Διαβάστε περισσότερα

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Οι άγιες εικόνες, έκφραση της πίστης Σχολείο: Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα (κεφ.18) Τάξη: Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΑΤΑ ΜΑΡΚΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ

ΤΟ ΚΑΤΑ ΜΑΡΚΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ Ο συγγραφέας και εδώ δε γράφει το όνομά του, αλλά η αρχαία εκκλησιαστική παράδοση ομόφωνα αποδίδει το ευαγγέλιο αυτό στον Μάρκο και το συνέδεσε κατά ένα ιδιαίτερο τρόπο με το όνομα του απ. Πέτρου. 1. ΜΑΡΤΥΡΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

anjologion ellhnikwn grammatoseirwn

anjologion ellhnikwn grammatoseirwn anjologion ellhnikwn grammatoseirwn Απλ µονοτυπικ Λειψίας µονοτυπικ εκαεξάρια τ ς κάσας εκαεξάρια Λειψίας τ ς κάσας Πελασγικ µονοτυπικ Αττικ µονοτυπικ Εκδ σεων «Μπ λ Λ τρ» Μα ρα 486 µονοτυπικ Μπεκκεριάνα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η σημερινή βασιλική «Αγ. Σοφία» βρίσκεται στο κέντρο της κύριας νεκρόπολης της αρχαίας πόλης Σέρντικα. Σ αυτή την περιοχή έχουν ανακαλυφθεί

Διαβάστε περισσότερα

7 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

7 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 7 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Παναγία, η μητέρα του Θεού Σχολείο: Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα (κεφ.16) Τάξη: Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν

Διαβάστε περισσότερα

"Η φανέρωσις των λόγων σον φωτίζει συνετίζει τους απλούς." (Ψαλμοί ριθ:13

Η φανέρωσις των λόγων σον φωτίζει συνετίζει τους απλούς. (Ψαλμοί ριθ:13 Into His Marvelous Light "Η φανέρωσις των λόγων σον φωτίζει συνετίζει τους απλούς." (Ψαλμοί ριθ:13 1 Η Προετοιμασία Η παρακάτω βιβλική μελέτη δημιουργήθηκε για να εξηγήσει το σχέδιο της σωτήριας σε ένα

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Κηπουρός Κεμαλικότεροι του Κεμάλ Θράκη 2006,

Χρήστος Κηπουρός Κεμαλικότεροι του Κεμάλ Θράκη 2006, 1 Κεμαλικότεροι του Κεμάλ Copyright 2006 Χρήστος Κηπουρός Μαυρομιχάλη 13 Διδυμότειχο xkipuros@otenet.gr Εικόνα εξώφυλλου: Αναμνηστική φωτογραφία με τον Πατριάρχη Βαρθολομαίο στην Ξάνθη. Στο μέσον ο τότε

Διαβάστε περισσότερα

Καθορισμός ημερομηνίας εορτασμού του Πάσχα

Καθορισμός ημερομηνίας εορτασμού του Πάσχα ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ Σχολικό έτος 2013-14 Καθορισμός ημερομηνίας εορτασμού του Πάσχα ΚΑΡΑΜΠΕΛΑΣ ΜΑΡΙΟΣ-ΔΗΜΗΤΡΗΣ Τάξη : Α1 ΤΟ ΑΓΙΟ ΠΑΣΧΑ: Η γιορτή και ο υπολογισμός της ημερομηνίας

Διαβάστε περισσότερα

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει.

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει. Η μετάφραση των κειμένων στα ελληνικά, που παρατίθεται εδώ, είναι βασισμένη στις μεταφράσεις από τα κοπτικά και ελληνικά στα αγγλικά των: Wesley W. Isenberg, Stephen Patterson, Marvin Meyer, Thomas O.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΙΕΡΟΣΥΝΗΣ. Επιμέλεια: Αναστασία Τσουμενή Ιερός Ναός Αγίου Τρύφωνα - Καματερό

ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΙΕΡΟΣΥΝΗΣ. Επιμέλεια: Αναστασία Τσουμενή Ιερός Ναός Αγίου Τρύφωνα - Καματερό ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΙΕΡΟΣΥΝΗΣ Επιμέλεια: Αναστασία Τσουμενή Ιερός Ναός Αγίου Τρύφωνα - Καματερό Ο Χριστός ως Μέγας Αρχιερεύς και ως καλός ποιμένας ήρθε στον κόσμο για να οδηγήσει τα πρόβατά Του στην αληθινή

Διαβάστε περισσότερα

Μια προσεγγιση αναφορικα με τη ψυχη.

Μια προσεγγιση αναφορικα με τη ψυχη. Κληρικολαικη Συνελευση Ιουλιος 2015 Ιερα Μητροπολη Τοροντο και παντος Καναδα Θεμα: εστω δε ο λογος υμων ναι ναι και ου ου (Ματθ. 5. 37) Μια προσεγγιση αναφορικα με τη ψυχη. Ομιλητης: Αρχιμ. Δημητριος Αντωνοπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Προσκυνηματική Εκδρομή

Προσκυνηματική Εκδρομή Προσκυνηματική Εκδρομή στους Αγίους Τόπους ραγματοποιήθηκε από τις 23 μέχρι και τις 27 Αυγούστου πενθήμερη προσκυνηματική εκδρομή στους Αγίους Τόπους των μελών και των φίλων των Χριστιανικών Συνδέσμων

Διαβάστε περισσότερα

Η Ανάσταση του Λαζάρου. Τάξη: Β 2 Όνομα: Έλενα Κεραμιδά Μαθημα: Θρησκευτικά

Η Ανάσταση του Λαζάρου. Τάξη: Β 2 Όνομα: Έλενα Κεραμιδά Μαθημα: Θρησκευτικά Η Ανάσταση του Λαζάρου Τάξη: Β 2 Όνομα: Έλενα Κεραμιδά Μαθημα: Θρησκευτικά Η Ανάσταση του Λαζάρου Το Σάββατο πριν την Μεγάλη Εβδομάδα, είναι αφιερωμένο από την Εκκλησία μας, στην Ανάσταση του Λαζάρου.

Διαβάστε περισσότερα

Κατευόδιο στο Γέροντα Σπυρίδωνα Μικραγιαννανίτη

Κατευόδιο στο Γέροντα Σπυρίδωνα Μικραγιαννανίτη Κατευόδιο στο Γέροντα Σπυρίδωνα Μικραγιαννανίτη Δευτέρα, 11 Μάιος 2015 Άγιον Όρος Αδελφέ, πατέρα, γέροντα και ΦΙΛΕ, αγαπημένε μου Σπυρίδωνα καλή ανάπαυση και Καλή Ανάσταση. π. Τιμόθεος Ηλιάκης "Στις 04.10

Διαβάστε περισσότερα

Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον

Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον Α. Πα π α γ ε ω ρ γ ι ου, Η μονή του Αγίου Ιωάννου του Λαμπαδιστού στον Καλοπαναγιώτη [Οδηγοί Βυζαντινών Μνημείων της Κύπρου], Πολιτιστικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύπρου Ιερά Μητρόπολις Μόρφου, Λευ κωσία 2007,

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία

Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Χριστιανική και Βυζαντινή Αρχαιολογία Ενότητα Ε: Μεταβυζαντινή Τέχνη (1453 αρχές 19ου αι.) Αρχιτεκτονική - Ζωγραφική. Στουφή - Πουλημένου Ιωάννα Ἐθνικὸ καὶ Καποδιστριακὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν Τμῆμα Θεολογίας

Διαβάστε περισσότερα

2 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

2 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 2 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα:Ο πλούτος της εκκλησιαστικής ποίησης. Υμνογραφία. (κεφ.30) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής: Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός:

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ Ο όρος διαθήκη Οι Εβδομήντα μεταφράζουν την εβραϊκή λέξη berith στα ελληνικά διαθήκη Απαντάται στις εκφράσεις παλαιά διαθήκη και καινή διαθήκη. Σημαίνει συμφωνία (γάμου), που συντελέσθηκε ανάμεσα στο Θεό

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΕΙΟ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΕΙΟ ΕΛΛΑΔΑ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΕΙΟ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ 1. ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ 14 ΙΟΥΝΙΟΥ 1925 Ιδρύεται το Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης. 1942 Αρχίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΉΡΥΓΜΑ ΚΑΙ ΤΑ ΘΑΎΜΑΤΑ ΜΈΣΑ ΑΠΌ ΤΗ ΛΑΤΡΕΊΑ

ΤΟ ΚΉΡΥΓΜΑ ΚΑΙ ΤΑ ΘΑΎΜΑΤΑ ΜΈΣΑ ΑΠΌ ΤΗ ΛΑΤΡΕΊΑ ΤΟ ΚΉΡΥΓΜΑ ΚΑΙ ΤΑ ΘΑΎΜΑΤΑ ΜΈΣΑ ΑΠΌ ΤΗ ΛΑΤΡΕΊΑ ΓΕΓΟΝΌΤΑ ΤΗς ΖΩΉς ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΎ Ακίνητες γιορτές Κινητές γιορτές Χριστούγεννα Περιτομή Υπαπαντή Θεοφάνεια Μεταμόρφωση Είσοδος στα Ιεροσόλυμα Μυστικός Δείπνος

Διαβάστε περισσότερα

DESIGNED BY NETINFO PLC

DESIGNED BY NETINFO PLC DESIGNED BY NETINFO PLC Τηλ: 22652090 Φαξ: 22652690 Ο πρόεδρος, τα μέλη και το προσωπικό του Κοινοτικού Συμβουλίου Πλατανιστάσας, σας εύχονται Ευτυχισμένο το Νέο Έτος 2011 Κοπή της βασιλόπιτας από τον

Διαβάστε περισσότερα

Κυ ρι ον ευ λο γη τος ει Κυ ρι ε ευ. λο γει η ψυ χη µου τον Κυ ρι ον και πα αν. τα τα εν τος µου το ο νο µα το α γι ον αυ

Κυ ρι ον ευ λο γη τος ει Κυ ρι ε ευ. λο γει η ψυ χη µου τον Κυ ρι ον και πα αν. τα τα εν τος µου το ο νο µα το α γι ον αυ ΤΥΙΚΑ & ΜΑΚΑΡΙΣΜΟΙ Ἦχος Νη Μ Α Ν µην Ευ λο γει η ψυ χη µου τον Κυ ρι ον ευ λο γη τος ει Κυ ρι ε ευ λο γει η ψυ χη µου τον Κυ ρι ον και πα αν τα τα εν τος µου το ο νο µα το α γι ον αυ του Ευ λο γει η ψυ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ.

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. Ένα μοναδικό ταξίδι, οδοιπορικό στην ιστορία του πολιτισμού και της εκπαίδευσης των Ελλήνων, σχεδίασε

Διαβάστε περισσότερα

Τάξη Γ Γυμνασίου. Διδακτικό εγχειρίδιο «Θέματα από την Ιστορία της Εκκλησίας» (Ο.Ε.Δ.Β. 2006 Α )

Τάξη Γ Γυμνασίου. Διδακτικό εγχειρίδιο «Θέματα από την Ιστορία της Εκκλησίας» (Ο.Ε.Δ.Β. 2006 Α ) Τάξη Γ Γυμνασίου Διδακτικό εγχειρίδιο «Θέματα από την Ιστορία της Εκκλησίας» (Ο.Ε.Δ.Β. 2006 Α ) Διδακτική Ενότητα προς ανάπτυξη: Κεφάλαιο Α - Διδακτική Ενότητα 5: «Ο πρώτος διωγμός των χριστιανών» (σελίδες

Διαβάστε περισσότερα

1.2.3 ιαρ θρω τι κές πο λι τι κές...35 1.2.4 Σύ στη μα έ λεγ χου της κοι νής α λιευ τι κής πο λι τι κής...37

1.2.3 ιαρ θρω τι κές πο λι τι κές...35 1.2.4 Σύ στη μα έ λεγ χου της κοι νής α λιευ τι κής πο λι τι κής...37 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΚΕ Φ Α Λ ΑΙΟ ΤΟ ΙΚΑΙΟ ΤΗΣ ΑΛΙΕΙΑΣ... 21 ΚΕ Φ Α Λ ΑΙΟ 1 o Η ΑΛΙΕΥΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ 1.1 Η Α λιεί α ως Οι κο νο μι κή ρα στη ριό τη τα...25 1.2 Η Κοι νο τι κή Α λιευ τι κή Πο λι τι κή...28

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία και Θεολογία των Εκκλησιαστικών Ύμνων

Ιστορία και Θεολογία των Εκκλησιαστικών Ύμνων Ιστορία και Θεολογία των Εκκλησιαστικών Ύμνων : Η τρίτη περίοδος της εκκλησιαστικής υμνογραφίας (Η - ΙΑ αι.) Γεώργιος Φίλιας Θεολογική Σχολή Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας 2. Η τρίτη περίοδος της εκκλησιαστικής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ

ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΦΩΤΗΣ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΤΡΟΥΠΗ ΑΘΑΝΑΣΙΑ ΤΟΠΤΣΗ ΜΑΡΙΑ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΟΥΤΣΟΓΙΑΝΝΟΠΟΥΛΟΣ ΦΩΤΗΣ ΝΙΦΟΡΑΣ ΓΙΩΡΓΟΣ Η ΑΓΙΟΓΡΑΦΙΑ Είναι η τέχνη της απεικόνισης ιερών προσώπων ή θρησκευτικών σκηνών Είναι η ζωγραφική παράσταση θρησκευτικών

Διαβάστε περισσότερα

www.kalymnikifilia.gr

www.kalymnikifilia.gr Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του ρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος (το παράδειγμα των Εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας) ΒΑΝΤΙΜ ΓΙΑΡΟΒΟÏ Kαθηγητής μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Σεπτέμβριος 2015 1. Γνωριμία Σύντομη Παρουσίαση ύλης (ΔΕ 1) Γιατί μελετούμε την Αγία Γραφή; 2. (ΔΕ 2) Η Παλαιά Διαθήκη: μια ολόκληρη βιβλιοθήκη! 3. (ΔΕ 3) Οι συγγραφείς της Παλαιάς

Διαβάστε περισσότερα