GREEK EDITION VOLUME 16 - NUMBER 5 ΜΑΪΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΟΥ ΔΙΑΤΑΡΑΓΜΕΝΟΥ ΥΠΝΟΥ ΣΤΟΥΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ Carl Salzman, MD

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "GREEK EDITION VOLUME 16 - NUMBER 5 ΜΑΪΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2009. ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΟΥ ΔΙΑΤΑΡΑΓΜΕΝΟΥ ΥΠΝΟΥ ΣΤΟΥΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ Carl Salzman, MD"

Transcript

1 GREEK EDITION VOLUME 16 - NUMBER 5 ΜΑΪΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2009 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΟΥ ΔΙΑΤΑΡΑΓΜΕΝΟΥ ΥΠΝΟΥ ΣΤΟΥΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ Carl Salzman, MD Ο ΥΠΝΟΣ ΣΤΟΥΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ: ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ Sonia Ancoli-Israel, PhD, Liat Ayalon, PhD, and Carl Salzman, MD ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΜΝΗΜΗΣ ΕΞΑΡΤΩΜΕΝΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΥΠΝΟ Matthew P. Walker, PhD Η ΝΕΥΡΟΣΥΦΙΛΗ, Η ΕΛΟΝΟΣΙΑ ΚΑΙ Η ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ ΤΩΝ ΑΝΤΙΨΥΧΩΣΙΚΩΝ ΦΑΡΜΑΚΩΝ Frances R. Frankenburg, MD, and Ross J. Baldessarini, MD «ΝΟΜΙΖΑ ΟΤΙ ΤΑ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΒΟΗΘΟΥΣΑΝ.» ΕΠΑΝΕΜΦΑΝΙΖΟΜΕΝΟΣ ΨΥΧΙΚΟΣ ΤΡΑΥΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΡΡΩΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΞΑΡΤΗΣΗ ΑΠΟ ΤΙΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ Karsten Kueppenbender, MD, CGP, Judith Herman, MD, Edward Khantzian, MD, and Mark Albanese, MD informa healthcare H Μ. ΠΙΤΣΙΛΙΔΗΣ Α.Ε. ΕΙΝΑΙ Ο ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΟΣ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΟΣ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΑΣ ΕΚΔΟΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΑΔΕΙΑ ΤΗΣ INFORMA HEALTHCARE 2008/2009 ΕΚ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ & ΤΩΝ ΣΥΝΑΔΕΛΦΩΝ ΤΟΥ HARVARD COLLEGE M. PITSILIDIS S.A. IS THE DISTRIBUTOR OF THIS EDITION UNDER LICENSE FROM INFORMA HEALTHCARE 2008/2009 ON BEHALF OF THE PRESIDENT AND FELLOWS OF HARVARD COLLEGE ΠΛΗΡΩΜΕΝΟ ΤΕΛΟΣ Ταχ. Γραφείο KEMΠA Αριθμός Άδειας 385/1989 (X+7) EKΔOTΩN EΦHMEPIΔEΣ ΠEPIOΔIKA EKΔOTHΣ: M. ΠITΣIΛIΔHΣ Α.Ε. ΑΓ. ΝΙΚΟΛΑΟΥ 102, ΓΛΥΦΑΔΑ AΔ. ΣYΣK. 400/1991 KΔA ISSN

2

3 Harvard Review of Psychiatry EDITORIAL OFFICE EDITOR IN CHIEF SENIOR EDITOR DEPUTY EDITOR Shelly F. Greenfield, MD, MPH Stephen Scher, PhD, JD David H. Brendel, MD, PhD COMMYNICATIONS EDITOR ASSISTANT EDITORS William B. Jaffee, PhD Daniel Ebert, MD, PhD Mireya Nadal-Vicens, MD, PhD Lucy A. Epstein, MD Sandrine Pirard, MD FOUNDING EDITORS Tamara E. Gersh, MD Roberto B. Sassi, MD, PhD Joseph T. Coyle, MD Julieta Holman, MD Jason B. Strauss, MD Steven M. Mirin, MD Eric M. Morrow, MD, PhD ASSOCIATE EDITORS Dost Öngür, MD, PhD Hadine Joffe, MD David S. Jones, MD, PhD Roy H. Perlis, MD Hilary Smith Connery, MD, PhD EDITORIAL BOARD Miriam C. Tepper, MD FIELD EDITORS James A. Chu, MD Tana Grady-Weliky, MD Carl Salzman, MD Felton Earls, MD John G. Gunderson, MD Robert J. Waldinger, MD Richard Frank, PhD Stuart T. Hauser, MD, PhD Roger D. Weiss, MD Jean Frazier, MD Michael A. Jenike, MD Donald C. Goff, MD Robert W. McCarley, MD COLUMN EDITORS William R. Beardslee, MD Arthur Kleinman, MD Joshua L. Roffman, MD Anne Becker, MD, PhD Elizabeth Lunbeck, PhD Ronald Schouten, MD, JD Jonathan F. Borus, MD Malkah T. Notman, MD Jordan W. Smoller, MD, ScD Richard C. Hermann, MD Katharine A. Phillips, MD Ming T. Tsuang, MD, PhD, DSc CLINICAL CHALLENGES EDITORS Robert M. Goisman, MD Jacqueline Olds, MD Richard S. Schwartz, MD Derri Shtasel, MD, MPH GENERAL EDITORIAL BOARD Nancy C. Andreasen, MD, PhD Mary Anne Badaracco, MD Ross J. Baldessarini, MD Arthur J. Barsky, MD Francine M. Benes, MD, PhD Joseph Biederman, MD Jack D. Burke, Jr., MD, MPH Bruce M. Cohen, MD, PhD Kenneth L. Davis, MD David R. DeMaso, MD Leon Eisenberg, MD Marshal F. Folstein, MD Thomas G. Gutheil, MD Leston Havens, MD J. Allan Hobson, MD Steven E. Hyman, MD Jerome Kagan, PhD Herbert E. Kleber, MD Don R. Lipsitt, MD Nancy K. Mello, PhD Jack H. Mendelson, MD Michael Miller, MD Carol Nadelson, MD Charles B. Nemeroff, MD, PhD John C. Nemiah, MD David L. Pauls, PhD Judith L. Rapoport, MD Julius B. Richmond, MD Jerrold F. Rosenbaum, MD Alan F. Schatzberg, MD Scott A. Rauch, MD Robert L. Selman, PhD Miles F. Shore, MD David Spiegel, MD George E. Vaillant, MD Myrna M. Weissman, PhD Joel Yager, MD

4

5 ΠEPIEXOMENA Harvard Review of Psychiatry Μ ά ι ο ς - Ι ο ύ ν ι ο ς Volume 16 - Number 5 For any references/citations from this selection of articles, the source must be given as the original English article with full bibliographic details as given at the top of the first page of each article. Για oπoιεσδήπoτε αναφoρές/παραπoμπές από αυτή την επιλoγή θεμάτων, η πηγή πρέπει να δίνεται ως τo πρωτότυπo αγγλικό άρθρo με πλήρη βιβλιoγραφικά στoιχεία όπως αυτά δίνoνται στην κoρυφή της πρώτης σελίδας κάθε άρθρoυ. ΕΙΔΙΚΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ: ΟΙ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ ΣΤΟΥΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ Φαρμακολογική θεραπεία του διαταραγμένου ύπνου στους ηλικιωμένους Carl Salzman, MD...11 Ο ύπνος στους ηλικιωμένους: Φυσιολογικές διαφορές και κοινές διαταραχές του ύπνου Sonia Ancoli-Israel, PhD, Liat Ayalon, PhD, and Carl Salzman, MD...20 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Επεξεργασία μνήμης εξαρτώμενη από τον ύπνο Matthew P. Walker, PhD...29 ΕΙΔΙΚΟ ΑΡΘΡΟ Η νευροσύφιλη, η ελονοσία και η ανακάλυψη των αντιψυχωσικών φαρμάκων Frances R. Frankenburg, MD, and Ross J. Baldessarini, MD...43 ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΟΚΛΗΣΗ «Νόμιζα ότι τα ναρκωτικά βοηθούσαν.» Επανεμφανιζόμενος ψυχικός τραυματισμός και ανάρρωση από την εξάρτηση από τις φαρμακευτικές ουσίες Karsten Kueppenbender, MD, CGP, Judith Herman, MD, Edward Khantzian, MD, and Mark Albanese, MD...52 IΔIOKTHΣIA: M. ΠITΣIΛIΔHΣ Α.E., Αγ. Νικολάου 102, Γλυφάδα Tηλ.: , Fax: , ΚΩΔΙΚΟΣ: 3224 EKΔOTHΣ - ΔIEYΘYNTHΣ: Mιχάλης Πιτσιλίδης, Λ. Πορφύρα 11, Βούλα EΠIMEΛEIA EKΔOΣHΣ: Γιώργoς N. Παπαδημητρίoυ, Καρυατίδων 8, Αθήνα MΕΤΑΦΡΑΣΗ, HΛΕΚΤΡOΝΙΚΗ ΣΕΛΙΔOΠOΙΗΣΗ, ΔΙΑΧΩΡΙΣΜOΙ, EΚΤΥΠΩΣΗ: M. ΠITΣIΛIΔHΣ Α.E. H Μ. ΠΙΤΣΙΛΙΔΗΣ Α.Ε. ΕΙΝΑΙ Ο ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΟΣ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΟΣ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΑΣ ΕΚΔΟΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΑΔΕΙΑ ΤΗΣ INFORMA HEALTHCARE 2007/2008 ΕΚ ΜΕΡΟΥΣ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ & ΤΩΝ ΣΥΝΑΔΕΛΦΩΝ ΤΟΥ HARVARD COLLEGE M. PITSILIDIS S.A. IS THE DISTRIBUTOR OF THIS EDITION UNDER LICENSE FROM INFORMA HEALTHCARE 2007/2008 ON BEHALF OF THE PRESIDENT AND FELLOWS OF HARVARD COLLEGE Authorised translation of the original English language edition, Harvard Review of Psychiatry, Volume 16, Number 5, copyright 2008/2009 Presidents and Fellows of Harvard College and licensed by Informa Healthcare. This work is subject to copyright. All rights are reserved, whether the whole or part of the material is concerned, specifically the rights for translation, reprinting, reuse of illustrations, broadcasting, reproduction on microfilm or in any other way, and storage in data banks. The use of registered names trademarks etc. in this publication does not imply, even in the absence of a specific statement, that such names are exempt from the relevant laws and regulations and therefore free for general use. Product liability: the publishers cannot guarantee the accuracy of any information about the application of medications contained in this publication. Μετάφραση κατόπιν αδείας από την πρωτότυπη Αγγλική έκδοση, Harvard Review of Psychiatry, τόμος 16, αριθμός 5, copyright 2008/2009 από τον Πρόεδρο και τα Μέλη του Harvard College και με την άδεια της Oxford University Press. Αυτή η εργασία υπόκειται σε δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας. Όλα τα δικαιώματα επιφυλάσσονται, όσον αφορά το όλο ή μέρος του υλικού, ιδιαίτερα τα δικαιώματα μετάφρασης, ανατύπωσης, επαναχρησιμοποίησης των εικόνων, εκπομπής, αναπαραγωγής σε μικροφίλμ ή με οποιοδήποτε άλλο τρόπο και αποθήκευσης σε τράπεζες δεδομένων. Η χρήση κατατεθημένων ονομάτων, εμπορικών σημάτων κ.λ.π. σε αυτό το έντυπο δεν συνεπάγεται, ακόμα και απουσία ειδικής δήλωσης, ότι αυτά τα ονόματα εξαιρούνται από τους σχετικούς νόμους και κανονισμούς και επομένως ότι είναι ελεύθερα για γενική χρήση. Ευθύνη για προϊόντα: οι εκδότες δεν μπορούν να εγγυηθούν την ακρίβεια οποιασδήποτε πληροφορίας για τη χρήση φαρμάκων που περιέχεται σε αυτό το έ- ντυπο. The publication of an advertisement neither constitutes nor implies a guarantee or endorsement of the product or service advertised or of the claims made for the product or service by the Editor, Editorial Board, Copyright Owner, or Publisher of Harvard Review of Psychiatry.

6

7 EDITORIAL T α συνηθέστερα προβλήματα των ηλικιωμένων αφορούν τη δυσκολία τους στην έναρξη ή διατήρηση του ύπνου, που έχει ως αποτέλεσμα ανεπαρκή ύπνο και αυξημένο κίνδυνο πτώσεων, δυσκολία στη συγκέντρωση και στη μνήμη και συνολική μειωμένη ποιότητα ζωής. Το γήρας, ου γαρ έρχεται μόνον, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι και οι δυσκολίες του ύπνου, αποτελούν αναπόφευκτο μέρος της γήρανσης. Αντίθετα, συχνά συνυπάρχουν με ιατρικά και ψυχιατρικά νοσήματα, συνδέονται με τα φάρμακα που χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία των νοσημάτων αυτών ή είναι αποτέλεσμα αλλαγών των κιρκαδιανών (circadian) ρυθμών ή άλλων διαταραχών του ύπνου (sleep disorders). Στο παρόν τεύχος παρουσιάζεται ένα ειδικό αφιέρωμα για τις διαταραχές του ύπνου στους ηλικιωμένους, όπου συζητούνται οι φαρμακολογικές θεραπείες, αλλά και οι μη φαρμακολογικές θεραπευτικές τεχνικές. Παρά τη σχετική ένδεια τυχαίων (random), ελεγχόμενων μελετών σε ηλικιωμένους ασθενείς σε σύγκριση με ενήλικες νεαρής και μέσης ηλικίας, ποικίλα φάρμακα χρησιμοποιούνται ευρέως για να υποβοηθήσουν και να διατηρήσουν την έναρξη του ύπνου, στα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας. Όλα τα φάρμακα που κυκλοφορούν σήμερα αποτελούν σημαντικά βήματα προόδου σε σχέση με την προηγούμενη γενιά βαρβιτουρικών και μη βαρβιτουρικών ως υπνωτικών. Παρόλα αυτά, τα φάρμακα που χρησιμοποιούνται σήμερα ως υπνωτικά σε ασθενείς μεγαλύτερης ηλικίας συνεπάγονται όχι μόνο οφέλη, αλλά και κινδύνους. Η συνετή χρήση τους, σε συνδυασμό με μη φαρμακολογικές μεθόδους αντιμετώπισης του διαταραγμένου ύπνου, μπορεί να εξασφαλίσει στον ηλικιωμένο ασθενή μεγαλύτερης διάρκειας και πιο ικανοποιητικό ύπνο, ελαχιστοποιώντας παράλληλα τις ανεπιθύμητες ενέργειες των φαρμάκων. Οι εξειδικευμένοι στη γηριατρική επαγγελματίες της φροντίδας υγείας πρέπει να μάθουν να διαφοροποιούν τις ποικίλες αιτίες των διαταραχών του ύπνου στον πληθυσμό αυτό και να ξεκινούν την κατάλληλη θεραπεία. Η θεραπεία των παραγόντων που διαιωνίζουν τον διακεκομμένο ύπνο, η χρήση συμπεριφορικών τεχνικών και, όποτε ενδείκνυται, η θεραπεία με φάρμακα, μπορούν να βελτιώσουν σημαντικά την ποιότητα του ύπνου των ηλικιωμένων και, κατά συνέπεια, την ποιότητα ζωής τους. Σχετική με το θέμα του ύπνου είναι και μία ακόμη ανασκόπηση στο παρόν τεύχος, που εξετάζει την, ομολογουμένως, συναρπαστική υπόθεση ότι, ο ύπνος συμβάλλει σημαντικά στις διεργασίες της μνήμης και στην πλαστικότητα του εγκεφάλου (brain plasticity). Το ενδιαφέρον εστιάζεται, κυρίως, στο ρόλο του (1) στην κωδικοποίηση της μνήμης (memory encoding), (2) στην παγίωση (consolidation) της μνήμης (παράλληλα με την εγκεφαλική βάση της διεργασίας αυτής) και στη (3) νευρωνική (neural) πλαστικότητα. Διερευνώνται, επίσης, οι κλινικές προεκτάσεις των ευρημάτων αυτών. 6

8 ƒy Àæ ƒ π... π À ª ƒ ª Δ π À *. ËÊÈÛ 274, Ã Ï Ó ÚÈ ı Ó ΔËÏ.: Fax: * Polman CH, et al, N Engl J Med. 2006;354:

9

10 Îáíáâñåßôå... ôç áìýíç éóïññïðßá... 5HT 2 Serotonin Ripepral D 2 Dopamine ÍÅÁ ÓÕÍÈÅÓÇ êáôï õñùìýíç ìå äßðëùìá åõñåóéôå íßáò RIPEPRAL Ðüóéìï äéüëõìá Risperidone 1mg/ml Bottle x 100ml With plastic pipette ÓÕÍÈÅÓÇ-ÌÏÑÖÇ-ÐÅÑÉÅÊÔIÊÏÔÇÔÁ: Ôï RIPEPRAL ðåñéý åé risperidone (ñéóðåñéäüíç) óôçí ìïñöþ ðüóéìïõ äéáëýìáôïò. ÊÜèå ml ðüóéìïõ äéáëýìáôïò ðåñéý åé 1mg risperidone. ÊÜèå öéáëßäéï ðåñéý åé 100ml äéáëýìáôïò. ÈÅÑÁÐÅÕÔÉÊÅÓ ÅÍÄÅÉÎÅÉÓ: Ôï RIPEPRAL åíäåßêíõôáé ãéá ôçí èåñáðåßá ôùí ïîåßùí êáé ñüíéùí ó éæïöñåíéêþí øõ þóåùí êáé Üëëùí øõ ùóéêþí êáôáóôüóåùí, óôéò ïðïßåò èåôéêü óõìðôþìáôá (üðùò øåõäáéóèþóåéò, ðáñáëçñçôéêýò éäýåò, äéáôáñá Ýò óêýøçò, å èñéêüôçôá, êá õðïøßá) Þ/êáé áñíçôéêü óõìðôþìáôá (üðùò Üìâëõíóç ôïõ óõíáéóèþìáôïò, óõíáéóèçìáôéêþ êáé êïéíùíéêþ áðüóõñóç, äõóêïëßá óôçí ïìéëßá) åßíáé Ýíôïíá. Ôï RIPEPRAL åðßóçò, áðáëýíåé ôéò äéáôáñá Ýò ôïõ óõíáéóèþìáôïò (üðùò êáôüèëéøç, óõíáßóèçìá åíï Þò, Üã ïò) ðïõ óõó åôßæïíôáé ìå ôçí ó éæïöñýíåéá. ÁÍÔÅÍÄÅÉÎÅÉÓ: Ôï RIPEPRAL áíôåíäåßêíõôáé óå áóèåíåßò ìå ãíùóôþ õðåñåõáéóèçóßá óôï ðñïúüí. ÁËËÇËÅÐÉÄÑÁÓÅÉÓ ÌÅ ÁËËÁ ÖÁÑÌÁÊÁ ÊÁÉ ÁËËÅÓ ÌÏÑÖÅÓ ÁËËÇËÅÐÉÄÑÁÓÇÓ: Ïé êßíäõíïé ïñþãçóçò RIPEPRAL óå óõíäõáóìü ìå Üëëá öüñìáêá äåí Ý ïõí óõóôçìáôéêü áîéïëïãçèåß. ÄåäïìÝíçò ôçò ðñùôáñ éêþò äñüóçò ôïõ óôï ÊÍÓ, ôï RIPEPRAL ðñýðåé íá ñçóéìïðïéåßôáé ìå ðñïóï Þ óå óõíäõáóìü ìå Üëëá öüñìáêá ðïõ Ý ïõí åðßóçò äñüóç óôï ÊÍÓ. Ôï RIPEPRAL ìðïñåß íá áíôáãùíßæåôáé ôçí äñüóç ôçò ëåâïíôüðá êáé Üëëùí áãùíéóôþí ôçò íôïðáìßíçò. Ç êáñâåìáæåðßíç Ý åé äåßîåé üôé åëáôôþíåé ôá åðßðåäá óôï ðëüóìá ôïõ åíåñãïý áíôéøõ ùóéêïý ìåôáâïëßôç ôïõ RIPEPRAL. Ðáñüìïéá áðïôåëýóìáôá Ý ïõí ðáñáôçñçèåß ìå Üëëïõò åðáãùãåßò çðáôéêþí åíæýìùí. Óå äéáêïðþ ôçò ïñþãçóçò ôçò êáñâáìáæåðßíçò Þ ôùí Üëëùí áðáãùãýùí çðáôéêþí åíæýìùí, ç äïóïëïãßá ôïõ RIPEPRAL ðñýðåé íá åðáíåôêéìüôáé êáé, áí åßíáé áðáñáßôçôï, íá åëáôôùèåß. Öáéíïèåéáæßíåò, ôñéêõêëéêü áíôéêáôáèëéðôéêü êáé ïñéóìýíïé â-áíáóôïëåßò ìðïñïýí íá ðñïêáëýóïõí áýîçóç ôùí åðéðýäùí ôçò ñéóðåñéäüíçò óôï ðëüóìá, áëëü ü é êáé ôïõ áíôéøõ ùóéêïý ìåôáâïëßôïõ. ¼ôáí ôï RIPEPRAL ïñçãåßôáé ôáõôü ñïíá ìå Üëëá öüñìáêá ðïõ Ý ïõí õøçëþ ðñùôåúíéêþ óýíäåóç, äåí õðüñ åé êëéíéêü óçìáíôéêþ åêôüðéóç, åßôå ôïõ RIPEPRAL åßôå ôùí Üëëùí öáñìüêùí, áðü ôéò ðñùôåàíåò ôïõ ðëüóìáôïò. Ç ôñïöþ äåí åðçñåüæåé ôçí áðïññüöçóç ôïõ RIPEPRAL. ÁÍÅÐÉÈÕÌÇÔÅÓ ÅÍÅÑÃÅÉÅÓ: Ôï RIPEPRAL åßíáé ãåíéêü êáëü áíåêôü êáé óå ðïëëýò ðåñéðôþóåéò åßíáé äýóêïëï íá äéáöïñïðïéçèïýí ïé áíåðéèýìçôåò åíýñãåéåò áðü ôá óõìðôþìáôá ôçò õðïêåßìåíçò áóèýíåéáò. Áíåðéèýìçôåò åíýñãåéåò ðïõ ðáñáôçñþèçêáí óå óõíüñôçóç ìå ôçí ñþóç ôïõ RIPEPRAL åßíáé ïé ðáñáêüôù. Óõ íýò: Áûðíßá, äéýãåñóç, Üã ïò, êåöáëáëãßá. Ëéãüôåñï óõ íýò: Õðíçëßá, êüðùóç, æüëç, åëüôôùóç ôçò óõãêýíôñùóçò, äõóêïéëéüôçôá, äõóðåøßá, íáõôßá/ýìåôïò, êïéëéáêü Üëãïò, äéáôáñá Ýò ôçò ðñïóáñìïãþò ôùí ïöèáëìþí, ðñéáðéóìüò, äéáôáñá Ýò óôýóçò, åêóðåñìüôùóçò êáé ïñãáóìïý, áêñüôåéá ïýñùí, ñéíßôéäá, åîüíèçìá êáé Üëëåò áëëåñãéêýò áíôéäñüóåéò. Ôï RIPEPRAL Ý åé ìéêñüôåñç ôüóç íá ðñïêáëýóåé åîùðõñáìéäéêü óõìðôþìáôá áðü ôá êëáóóéêü íåõñïëçðôéêü. Ðáñ' üëá áõôü, óå ìåñéêýò ðåñéðôþóåéò ôá ðáñáêüôù áíáöåñüìåíá åîùðõñáìéäéêü óõìðôþìáôá ìðïñåß íá åìöáíéóèïýí: ôñüìïò, äõóêáìøßá, óéåëüññïéá, âñáäõêéíçóßá, áêáèçóßá, ïîåßá äõóôïíßá. ÁõôÜ åßíáé óõíþèùò Þðéá êáé åßíáé áíáóôñýøéìá ìå ìåßùóç ôçò äïóïëïãßáò Þ/êáé ïñþãçóç áíôéðáñêéíóïíéêþò áãùãþò, áí åßíáé áðáñáßôçôï. Óå ìåñéêýò ðåñéðôþóåéò ðáñáôçñþèçêáí (ïñèïóôáôéêþ) õðüôáóç, êáé (áíôáíáêëáóôéêþ) ôá õêáñäßá Þ õðýñôáóç, ìåôü áðü ïñþãçóç RIPEPRAL. åé áíáöåñèåß ìéá ìéêñþ ðôþóç óôïí áñéèìü ôùí ïõäåôåñïößëùí Þ/êáé ôùí èñïìâïêõôôüñùí. Ôï RIPEPRAL ìðïñåß íá ðñïêáëýóåé äïóï-åîáñôþìåíç áýîçóç ôùí åðéðýäùí ôçò ðñïëáêôßíçò óôï ðëüóìá. ÐéèáíÝò óõó åôéæüìåíåò åêäçëþóåéò åßíáé: ãáëáêôüññïéá, ãõíáéêïìáóôßá, äéáôáñá Ýò ôçò åììþíïõ ñýóåùò êáé áìçíüññïéá. Áýîçóç ôïõ óùìáôéêïý âüñïõò, ïßäçìá êáé áýîçóç ôùí åðéðýäùí ôùí çðáôéêþí åíæýìùí Ý ïõí ðáñáôçñçèåß êáôü ôçí äéüñêåéá èåñáðåßáò ìå RIPEPRAL. ¼ðùò êáé ìå ôá êëáóéêü íåõñïëçðôéêü, ôá ðáñáêüôù Ý ïõí áíáöåñèåß ðåñéóôáóéáêü óå øõ ùóéêïýò áóèåíåßò: äçëçôçñßáóç ìå ýäùñ, ïöåéëüìåíç óå ðïëõäéøßá, Þ óå óýíäñïìï áíåðáñêïýò Ýêêñéóçò áíôéäéïõñçôéêþò ïñìüíçò (SIADH), üøéìç äõóêéíçóßá, êáêïþèåò íåõñïëçðôéêü óýíäñïìï, áðïñýèìéóç ôçò èåñìïêñáóßáò ôïõ óþìáôïò êáé óðáóìïß. ÁÓÕÌÂÁÔÏÔÇÔÅÓ: Ôï ðüóéìï äéüëõìá 1mg/ml åßíáé áóýìâáôï ìå ôóüé êáé ðïôü ôýðïõ êüëá. ÄÉÁÑÊÅÉÁ ÆÙÇÓ: 36 ìþíåò. ÉÄÉÁÉÔÅÑÅÓ ÐÑÏÖÕËÁÎÅÉÓ ÊÁÔÁ ÔÇ ÖÕËÁÎÇ ÔÏÕ ÐÑÏÚÏÍÔÏÓ: Ôï ðüóéìï äéüëõìá ðñýðåé íá öõëüóóåôáé óå ï ï èåñìïêñáóßá ìåôáîý 15 C êáé 30 C. Íá ðñïóôáôåýåôáé áðü ôçí øýîç. ÖõëÜóóåôáé ìáêñéü áðü ðáéäéü. ÖÕÓÇ ÊÁÉ ÓÕÓÔÁÔÉÊÁ ÔÏÕ ÐÅÑÉÅÊÔÇ: ÖéÜëç ôùí 100ml êáé âáèìïíïìçìýíç óýñéããá. ÏÄÇÃÉÅÓ ÑÇÓÇÓ/ ÅÉÑÉÓÌÏÕ: Ïäçãßåò ãéá ôï Üíïéãìá ôïõ öéáëéäßïõ êáé ôçí ñþóç ôïõ ðüóéìïõ äéáëýìáôïò: ÁöáéñÝóôå ôï ðþìá. ÔïðïèåôÞóôå ôç óýñéããá ìýóá óôï öéáëßäéï êáé ëüâåôå ôçí ðïóüôçôá ðïõ óáò Ý åé óõíôáãïãñáöçèåß. ÁäåéÜóôå ôçí óýñéããá óå Ýíá ìç áëêïïëïý ï õãñü, åêôüò áðü ôóüé Þ ðïôü ôýðïõ êüëá, ðéýæïíôáò ôïí ðüíù äáêôýëéï ðñïò ôá êüôù. ÁÑÉÈÌÏÓ ÁÄÅÉÁÓ ÊÕÊËÏÖÏÑÉÁÓ: 26190/ * Áðåõèõíèåßôå óôçí åôáéñåßá Verisfield ãéá ôï ðëþñåò êåßìåíï ôçò Ðåñßëçøçò ôùí áñáêôçñéóôéêþí ôïõ Ðñïúüíôïò RIPEPRAL.

11

12 ΕΙΔΙΚΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ: ΟΙ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ ΣΤΟΥΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΟΥ ΔΙΑΤΑΡΑΓΜΕΝΟΥ ΥΠΝΟΥ ΣΤΟΥΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ Pharmacological Treatment of Disturbed Sleep in the Elderly Harvard Rev Psychiatry 2008, Vol. 16, No. 5, Carl Salzman, MD Harvard Medical School, Department of Psychiatry, Beth Israel Deaconess Medical Center, Boston, MA, Massachusetts Mental Health Center, Boston, Jamaica Plain, MA Ο διαταραγμένος ύπνος (disturbed sleep) είναι συνηθισμένος στους ηλικιωμένους, οι οποίοι, ως ομάδα λαμβάνουν δυσανάλογα μεγάλο αριθμό υπνωτικών φαρμάκων. Τα βενζοδιαζεπινικά υπνωτικά (benzodiazepine hypnotics), καθώς επίσης και οι νεότεροι αγωνιστές των υποδοχέων των βενζοδιαζεπινών, αποτελούν τις κύριες θεραπείες για αυτές τις διαταραχές του ύπνου στην τρίτη ηλικία και είναι φάρμακα ασφαλή και αποτελεσματικά όταν χρησιμοποιούνται σύμφωνα με τις συνιστώμενες συνταγογραφικές οδηγίες. Οι ηλικιωμένοι παίρνουν επίσης και άλλα ψυχιατρικά φάρμακα για να τους φέρουν ύπνο, παρότι αυτές είναι μη επίσημα αναγνωρισμένες (off-label) χρήσεις που δεν υποστηρίζονται επαρκώς από την ερευνητική βιβλιογραφία. Δεν υπάρχει επίσης βιβλιογραφική υποστήριξη της χρήσης των διατιθέμενων χωρίς ιατρική συνταγή (over-the-counter, OTC) σκευασμάτων κατά της αϋπνίας, παρότι τόσο η μελατονίνη όσο και ένας αγωνιστής των υποδοχέων της μελατονίνης φαίνεται ότι είναι μετρίως αποτελεσματικά και ασφαλή. Οι συνταγογραφικές οδηγίες για τους ηλικιωμένους συνεχίζουν να δίνουν έμφαση στη βραχυπρόθεσμη χρήση χαμηλής δοσολογίας φαρμάκων με βραχεία ημιπερίοδο ζωής (half-life). Τα υπνωτικά φάρμακα πρέπει να χρησιμοποιούνται σε συνδυασμό με μη φαρμακευτικές θεραπείες, όπως οι κατάλληλες πρακτικές υγιεινής ύπνου και η θεραπεία άλλων ιατρικών ή ψυχιατρικών αιτίων του διαταραγμένου ύπνου. (HARV REV PSHYCHIATRY 2008, 16: ) Λέξεις-κλειδιά: αντικαταθλιπτικά, αντιψυχωσικά, βενζοδιαζεπίνες, ηλικιωμένοι, μελατονίνη, ύπνος, θεραπεία Ο διακεκομμένος, μη ικανοποιητικός και μικρής διάρκειας ύπνος είναι συνηθισμένος στους ηλικιωμένους (1) και έχει ως αποτέλεσμα προβλήματα ύπνου που εμφανίζονται συχνότερα από ό,τι σε οποιαδήποτε άλλη ηλικιακή ομάδα (2). Ορισμένες από τις αιτίες του διαταραγμένου ύπνου στα όψιμα στάδια της ζωής μπορούν να αποδοθούν στις φυσιολογικές (normal), σχετιζόμενες με την ηλικία αλλαγές της αρχιτεκτονικής του ύπνου (sleep architecture) (3). Για παράδειγμα, 2008/2009 President and Fellows of Harvard College παρότι ο ύπνος REM δεν αλλάζει σημαντικά, στα ηλικιωμένα άτομα απουσιάζει ο ύπνος σταδίου IV που συμβάλλει στην αποκατάσταση του οργανισμού (restorative stage IV sleep) και ξυπνούν συχνότερα από ό,τι τα άτομα νεαρής ή μέσης ηλικίας. Η επακόλουθη μείωση του ικανοποιητικού ή αναζωογονητικού ύπνου στη μεγάλη ηλικία είναι ένας πιθανός λόγος που οι ηλικιωμένοι χρησιμοποιούν δυσανάλογα υψηλό ποσοστό συνταγογραφούμενων φαρμάκων σε σύγκριση με το γενικό πληθυσμό για να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα αυτά. Υπολογίζεται ότι το 5% έως 33% των ατόμων ηλικίας 65 ετών και άνω στη Βόρεια Αμερική και στο Ηνωμένο Βασίλειο παίρ- 11

13 12 Salzman Harvard Rev Psychiatry September-October 2008 νουν κάποια βενζοδιαζεπίνη ή έναν αγωνιστή υποδοχέων βενζοδιαζεπινών λόγω προβλημάτων ύπνου (ζολπιδέμη [zolpidem], ζοπικλόνη [zopiclone], ζαλεπλόνη [zaleplon], εζοπικλόνη [eszopiclone]) (4, 5). Η ευρέως διαδεδομένη καθημερινή χρήση των υπνωτικών φαρμάκων δείχνει ότι οι ασθενείς την επιδοκιμάζουν περισσότερο από ό,τι οι γιατροί τους (6). Ένα επιπλέον 11% των Αμερικανών κάθε ηλικίας χρησιμοποιούν φάρμακα διατιθέμενα χωρίς ιατρική συνταγή για να τους βοηθούν να κοιμούνται (7). Τα υποκειμενικά συμπτώματα και τα αντικειμενικά σημεία της χρόνιας αϋπνίας (insomnia) στα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας ανταποκρίνονται σε συμπεριφορικές καθώς επίσης και σε φαρμακολογικές παρεμβάσεις. Και οι μεν και οι δε κατά κανόνα μειώνουν τη λανθάνουσα περίοδο έναρξης του ύπνου (sleep-onset latency) κατά 15 έως 30 λεπτά σε σχέση με τα προθεραπευτικά επίπεδα, ενώ ο αριθμός των αφυπνίσεων (awakenings) μειώνεται κατά μια έως τρεις ανά νύκτα. Τα φαρμακολογικά μέσα είναι πιο θεραπευτικά κατά τη διάρκεια της οξείας (acute) φάσης της θεραπείας, ενώ οι συμπεριφορικές παρεμβάσεις φαίνεται ότι προκαλούν σταθερότερες επιδράσεις (8). Παρότι η τήρηση των αρχών της υγιεινής του ύπνου και η χρήση μη φαρμακολογικών μεθόδων είναι απαραίτητες στη θεραπεία των ηλικιωμένων ατόμων που υποφέρουν από διαταραγμένο ύπνο, το παρόν άρθρο επικεντρώνεται ειδικά στη χρήση των φαρμακολογικών θεραπειών αφού συνταγογραφούνται συχνά στους ηλικιωμένους και είναι δυνατό να συνδέονται με σημαντικές σχετιζόμενες με την ηλικία ανεπιθύμητες ενέργειες. Σκοπός της μελέτης αυτής συνεπώς είναι η ανασκόπηση των κλινικών και ερευνητικών ευρημάτων για τις ποικίλες αυτές χημικές ενώσεις. Τα άρθρα που ανασκοπούνται προήλθαν από μια βιβλιογραφική έρευνα στην οποία χρησιμοποιήθηκαν το Medline (μέσω Paper Chase) και το PubMed. Οι λέξεις-κλειδιά της αναζήτησης ήταν: ηλικιωμένος (aged, elderly), ύπνος (sleep) και διαταραχές ύπνου (sleep disorders), καθώς επίσης και τα ονόματα συγκεκριμένων φαρμάκων και κατηγοριών φαρμάκων (π.χ. βενζοδιαζεπίνες [benzodiazepines], υπνωτικά [hypnotics]). Συμπεριλήφθηκαν επίσης τα ονόματα συγγραφέων συχνά συνδεόμενων με δημοσιευμένα άρθρα ή κεφάλαια βιβλίων με επίκεντρο τη θεραπεία των διαταραχών του ύπνου στους ηλικιωμένους (π.χ. Angoli-Israel, Glass, Reynolds, Winkelman). ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ ΔΙΑΤΑΡΑΓΜΕΝΟΥ ΥΠΝΟΥ ΣΤΟΥΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ Της θεραπείας των διαταραχών της έναρξης του ύπνου (sleep onset) ή της διατήρησης του ύπνου (sleep maintenance) (ή και των μεν και των δε) πρέπει να προηγείται η διαγνωστική αξιολόγηση των αιτιών του διαταραγμένου ύπνου. Οι ιατρικές αιτίες (π.χ. πόνος, ανήσυχα πόδια [restless legs], υπνική άπνοια [sleep apnea], έκπτωση της αναπνευστικής λειτουργίας) και οι ψυχιατρικές διαταραχές (π.χ. κατάθλιψη, άγχος [anxiety]), καθώς επίσης και οι φαρμακευτικές ουσίες που είναι δυνατό να παρεμβαίνουν στον ύπνο (π.χ. διεγερτικά [stimulants], αλκοόλ), πρέπει να ταυτοποιούνται και να αντιμετωπίζονται θεραπευτικά αφού η διόρθωσή τους μπορεί να βελτιώσει την ποιότητα και την ποσότητα του ύπνου. Κατά τον ίδιο τρόπο, πρέπει να χρησιμοποιούμε μη φαρμακολογικές θεραπείες και την εφαρμογή των αρχών της υγιεινής του ύπνου πριν στραφούμε στα φάρμακα ως θεραπεία. Όταν οι μέθοδοι αυτές αποτύχουν, οι κλινικοί γιατροί συχνά χρησιμοποιούν ψυχιατρικά φάρμακα για υπνωτικούς σκοπούς (9). Οι βασικές αρχές της φαρμακοθεραπείας της διαταραγμένης έναρξης ή διατήρησης του ύπνου στους ηλικιωμένους έχουν ήδη περιγραφεί (9). Πρόσφατα, οι Kamel και Gammeck (10) διατύπωσαν πέντε χρήσιμες, βασικές αρχές ορθολογικής (rational) φαρμακολογικής θεραπείες της αϋπνίας ανεξάρτητα από τον τύπο του φαρμάκου που πρόκειται να συνταγογραφηθεί: (1) χρήση της χαμηλότερης αποτελεσματικής δόσης, (2) χρήση διαλείπουσας (intermittent) δοσολογίας (2-4 φορές την εβδομάδα), (3) βραχυπρόθεσμη συνταγογράφηση φαρμάκων (με τακτική χρήση τους για διάστημα όχι μεγαλύτερο των 3-4 εβδομάδων), (4) βαθμιαία διακοπή των φαρμάκων για μείωση της παλίνδρομης αϋπνίας (rebound insomnia) και (5) προτίμηση για φάρμακα με βραχύτερες ημιπεριόδους ζωής (half-lives) για ελαχιστοποίηση της καταστολής στη διάρκεια της ημέρας (daytime sedation). ΒΕΝΖΟΔΙΑΖΕΠΙΝΕΣ Όλες οι βενζοδιαζεπίνες προάγουν την έναρξη του ύπνου. Μια πρόσφατη μετα-ανάλυση έδειξε, ωστόσο, ότι οι ευεργετικές επιδράσεις των βενζοδιαζεπινών (και άλλων υπνωτικών) όταν χορηγούνται σε ηλικιωμένα άτομα με αϋπνία είναι μέτριες: το μέγεθος επίδρασης ήταν 0,46 σε σύγκριση με placebo στις μετρήσεις της ποιότητας του ύπνου στους ηλικιωμένους (11). Παρατηρήθηκαν μη σημαντικές διαφορές στην ποιότητα του ύπνου (sleep-quality) μεταξύ των αγωνιστών των υποδοχέων των βενζοδιαζεπινών (ζαλεπλόνης, ζολπιδέμης και ζοπικλόνης) έναντι του placebo σε ηλικιωμένα άτομα. Η έκπτωση της νοητικής λειτουργίας (impairment of cognitive function) ήταν σημαντικά συνηθέστερη με τα κατασταλτικά φάρμακα από ό,τι με το placebo. Επιπλέον, οι πιθανότητες εμφάνισης μιας ανεπιθύμητης ενέργειας κατά τη χρήση των φαρμάκων αυτών ήταν υπερδιπλάσιες από τις πιθανότητες αύξησης της ποιότητας του ύπνου στο συγκεκριμένο πληθυσμό. Οι συγγραφείς αυτής της μετα-ανάλυσης (meta-analysis) συμπέραναν ότι «τα οφέλη που συνδέονται με τη χρήση των κατασταλτικών είναι οριακά (marginal) και υποσκελίζονται από τους κινδύνους σε άτομα άνω των 60 ετών, ιδιαίτερα αν οι ασθενείς διατρέχουν υψηλό κίνδυνο πτώσεων ή έκπτωσης της νοητικής λειτουργίας» (11). Παρά τα ευρήματα αυτά, οι βενζοδιαζεπίνες, παράλληλα με τους νεότερους αγωνιστές των βενζοδιαζεπινών, εξακολουθούν να είναι τα φάρμακα που συνταγογραφούνται συνηθέστερα στους ηλικιωμένους για τη θεραπεία του διαταραγμένου ύπνου (12). Επειδή δεν υπάρχουν στοιχεία που να δείχνουν ότι μια βενζοδιαζεπίνη είναι αποτελεσματικότερη ως υπνωτικό από κάποια άλλη, η επιλογή ενός συγκεκριμένου φαρμάκου συνήθως βασίζεται σε δυο φαρμακοκινητικές ιδιότητες: (1) στην ταχύτητα απορρόφησης και (2) στην ημιπερίοδο απέκκρισης (elimination half-life). Αφού

14 Harvard Rev Psychiatry Volume 16, Number 5 Θεραπεία του Διαταραγμένου Ύπνου στους Ηλικιωμένους 13 είναι επιθυμητή η γρήγορη έναρξη της υπνωτικής επίδρασης, τα βραδέως απορροφώμενα φάρμακα όπως η οξαζεπάμη δεν είναι χρήσιμα υπνωτικά. Οι περισσότερες άλλες βενζοδιαζεπίνες και οι νεότεροι αγωνιστές των βενζοδιαζεπινών, ωστόσο, απορροφώνται γρήγορα και φτάνουν σε αποτελεσματικά επίπεδα στο πλάσμα και στους υποδοχείς σε 10 έως 30 λεπτά (13). Η ημιπερίοδος απέκκρισης, η οποία είναι ανεξάρτητη από την ταχύτητα απορρόφησης, καθορίζει σε μεγάλο βαθμό την κάθαρση (clearance) αυτών των φαρμάκων, ενώ οι βενζοδιαζεπίνες με μεγαλύτερη ημιπερίοδο ζωής, και ιδιαίτερα η φλουραζεπάμη (και ο δραστικός μεταβολίτης της δεσαλκυλοφλουραζεπάμη), προκαλούν αυξημένες ανεπιθύμητες ενέργειες στους ηλικιωμένους (14). Επειδή οι βενζοδιαζεπίνες με μακρά ημιπερίοδο ζωής συσσωρεύονται επίσης και οδηγούν σε προϊούσα αύξηση του λήθαργου (lethargy) και της υπνηλίας (somnolence) στη διάρκεια της ημέρας, τα φάρμακα με βραχεία ημιπερίοδο ζωής είναι προτιμότερα για τα ηλικιωμένα άτομα. Από τα υπνωτικά βενζοδιαζεπινών με βραχεία ημιπερίοδο ζωής, η τεμαζεπάμη έχει μελετηθεί συχνότερα στους ηλικιωμένους από ό,τι άλλα φάρμακα αυτής της κατηγορίας και είναι η μόνη διατιθέμενη στις Ηνωμένες Πολιτείες σήμερα βενζοδιαζεπίνη που έχει μελετηθεί σε διπλέςτυφλές (double-blind), ελεγχόμενες κλινικές μελέτες. Σε μια μελέτη των παραμέτρων του EEG ύπνου και της ψυχοκινητικής (psychomotor) λειτουργίας και της λειτουργίας της μνήμης σε ηλικιωμένους εθελοντές σε μια διάρκειας τριών νυκτών περίοδο ύπνου στο εργαστήριο, διαπιστώθηκε ότι η τεμαζεπάμη ήταν λιγότερο αποτελεσματικό υπνωτικό από τη ζοπικλόνη (15) στην αύξηση της συνέχειας του ύπνου (sleep continuity) και στην αύξηση του ύπνου σταδίου 4. Σε μια δεύτερη μελέτη που συνέκρινε την τεμαζεπάμη (7,5-30 mg/νύκτα) με τη γνωσιακή-συμπεριφορική θεραπεία (cognitive-behavioral therapy, CBT) σε περίοδο οκτώ εβδομάδων, ο συνδυασμός της CBT θεραπείας με την τεμαζεπάμη είχε ως αποτέλεσμα να είναι τα άτομα ξύπνια για λιγότερο χρόνο μετά την έναρξη του ύπνου από ό,τι με οποιαδήποτε από τις δυο αυτές θεραπείες μεμονωμένα ή με placebo (16). Παρότι η τεμαζεπάμη, όπως και άλλες βενζοδιαζεπίνες, προκαλεί ανεπιθύμητες ενέργειες, μια ελεγχόμενη με placebo μελέτη που συνέκρινε την τεμαζεπάμη (7,5-30 mg) με placebo ή με τη CBT κατέληξε σε χαμηλή επίπτωση (incidence) ανεπιθύμητων ενεργειών σε όλα τα άτομα: 7,8% στην ομάδα της τεμαζεπάμης, 10,8% στην ομάδα του placebo και 8,3% στην ομάδα του συνδυασμού. Η μελέτη αυτή συμπέρανε ότι η τεμαζεπάμη ήταν ασφαλές υπνωτικό για άτομα ηλικίας 55 ετών και άνω (μέσης ηλικίας 65 ετών) για χρονικό διάστημα οκτώ εβδομάδων (16). Ανεξάρτητα από το ρυθμό απορρόφησης ή την ημιπερίοδο απέκκρισης, όλες οι βενζοδιαζεπίνες είναι δυνατό να προκαλέσουν ανεπιθύμητες ενέργειες. Η έκπτωση της κινητικής λειτουργίας και του συντονισμού είναι συνηθέστερη στους ηλικιωμένους από ό,τι στους νεότερους ενήλικες και μπορεί να οδηγήσει σε πτώσεις και επακόλουθα κατάγματα. Ο κίνδυνος αυτός είναι ιδιαίτερα αυξημένος κατά τη νύκτα (ή το επόμενο πρωί), όταν το ηλικιωμένο άτομο ξυπνά για να πάει στην τουαλέτα. Τα τροχαία ατυχήματα ή τα ατυχήματα με επικίνδυνα εργαλεία και εξοπλισμό (μαχαίρια, φυσητήρες χιονιού [sunblowers], αλυσοπρίονα, εργαλεία ξυλουργικής) ίσως είναι πιθανότερα όταν η μητρική χημική ένωση (parent compound) και οι δραστικοί μεταβολίτες των φαρμάκων με μακρά ημιπερίοδο ζωής συσσωρεύονται στο ηλικιωμένο σώμα (8). Η μειωμένη μνήμη (και κυρίως η ανάκληση [recall] πληροφοριών που αποκτήθηκαν πρόσφατα) συχνά αποδίδεται στη χορήγηση βενζοδιαζεπινών σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας (17). Αυτή η έκπτωση της νοητικής λειτουργίας αποδείχτηκε ότι ήταν αναστρέψιμη (reversible) όταν διακόπηκαν οι βενζοδιαζεπίνες σε ηλικιωμένους τροφίμους ενός οίκου ευγηρίας (18), αν και αρκετές πρόσφατες ανασκοπήσεις σε μη ηλικιωμένα άτομα δείχνουν ότι η υπολειπόμενη (residual) νοητική έκπτωση είναι δυνατό να συνεχιστεί και μετά τη διακοπή των φαρμάκων (19, 20). Η υπερβολική υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας όχι μόνο συμβάλλει στα προβλήματα της κινητικής και νοητικής λειτουργίας, αλλά μπορεί επίσης να παρεμβαίνει στη συμμετοχή στις καθημερινές δραστηριότητες και είναι δυνατό να μειώνει την ποιότητα ζωής. Η χρόνια χρήση των βενζοδιαζεπινών συνεπάγεται τον πρόσθετο κίνδυνο φυσικής και ψυχολογικής εξάρτησης (dependence) και συμπτωμάτων απόσυρσης και διακοπής, και ιδιαίτερα της παλίνδρομης αϋπνίας (rebound insomnia) (15, 2, 22). Η κλινική εμπειρία δείχνει επίσης ότι οι ηλικιωμένοι τρόφιμοι οίκων ευγηρίας που παίρνουν φάρμακα με βραχύτερη ημιπερίοδο ζωής μερικές φορές ζητούν και δεύτερη δόση στο μέσο της νύκτας λόγω παλίνδρομης αφύπνισης (rebound awakening). Επειδή η παλίνδρομη αφύπνιση και η παλίνδρομη αϋπνία είναι τόσο ενοχλητικές για τους ηλικιωμένους, ακολουθεί χρόνια νυκτερινή χρήση υπνωτικών βενζοδιαζεπινών, με αποτέλεσμα ολοένα σοβαρότερα συμπτώματα νοητικής και κινητικής έκπτωσης. Όταν οι ασθενείς διακόπτουν απότομα τις βενζοδιαζεπίνες είναι δυνατό να εμφανίσουν επιληπτικές κρίσεις (seizures). Οι υψηλές δόσεις, η παρατεταμένη χρήση και η αλληλεπίδραση με άλλα φάρμακα που μειώνουν τις επιληπτικές κρίσεις αποτελούν παράγοντες κινδύνου για τις οφειλόμενες στην απόσυρση των βενζοδιαζεπινών επιληπτικές κρίσεις, αν και δεν υπάρχουν στοιχεία που να δείχνουν ότι οι παράγοντες αυτοί θέτουν τους ηλικιωμένους σε ιδιαίτερο κίνδυνο σε σύγκριση με άλλες ομάδες (23). Ερωτήματα σχετικά με τη μακροπρόθεσμη αποτελεσματικότητα και ανησυχίες για τον κίνδυνο φυσικής εξάρτησης ώθησαν τα National Institutes of Health (Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας) να θεσπίσουν οδηγίες (guidelines) που αποθαρρύνουν τη χρήση των υπνωτικών βενζοδιαζεπινών πέρα από τις τέσσερις εβδομάδες, ανεξάρτητα από την ηλικία των ασθενών (24). ΑΓΩΝΙΣΤΕΣ ΥΠΟΔΟΧΕΩΝ ΒΕΝΖΟΔΙΑΖΕΠΙΝΩΝ Οι αγωνιστές των υποδοχέων των βενζοδιαζεπινών έχουν ονομαστεί φάρμακα «Ζ» (the Z drugs) και είναι η ζαλεπλόνη, η ζολπιδέμη και η ζοπικλόνη, μια ομάδα στην οποία τελευταία προστέθηκε η εζοπικλόνη. Παρά την ευρέως διαδεδο-

15 14 Salzman Harvard Rev Psychiatry September-October 2008 μένη χρήση της ζολπιδέμης στους ηλικιωμένους, υπάρχουν ελάχιστες μελέτες με αντικείμενο την αποτελεσματικότητα και την ασφάλειά της. Μια αρχική πολυ-υπνογραφική (polysomnographic) μελέτη 14 ηλικιωμένων ψυχιατρικών ασθενών που έπασχαν από σοβαρή αϋπνία απέδειξε σημαντικές βελτιώσεις στο συνολικό χρόνο ύπνου, την αποδοτικότητα του ύπνου και τον ύπνο REM σε 179 νύκτες θεραπείας. Η ζολπιδέμη μπορεί να βελτιώσει τις αντικειμενικές παραμέτρους του ύπνου και, παρότι 10 mg ζολπιδέμης ημερησίως μπορούν να ομαλοποιήσουν τη διαταραγμένη αρχιτεκτονική του ύπνου στους ηλικιωμένους (25), η δόση 20 mg ημερησίως προκάλεσε υπνηλία στη διάρκεια της ημέρας (26). Μια πιο πρόσφατη μελέτη έδειξε ότι οι δόσεις ζολπιδέμης/mr 6,25 mg και 12,25 mg, σε σύγκριση με placebo ή τη φλουραζεπάμη σε υγιείς ηλικιωμένους εθελοντές, ήταν εξίσου αποτελεσματική με τη φλουραζεπάμη στην προαγωγή της έναρξης του ύπνου και ότι κανένα από τα δυο φάρμακα δεν τροποποίησε την αντίληψη της ευεξίας κατά την αφύπνιση. Η απόδοση στις ψυχομετρικές δοκιμασίες (psychometric test performance) ήταν σημαντικά μειωμένη με τη φλουραζεπάμη, αλλά όχι με τη ζολπιδέμη σε καμία από τις δυο δοσολογίες (27). Αυτή η βελτίωση του νυκτερινού ύπνου σε ηλικιωμένους ασθενείς που παίρνουν ζολπιδέμη μεταφράζεται σε αυξημένη εγρήγορση (alertness) στη διάρκεια της ημέρας όταν λαμβάνονται 5 ή 10 mg κάθε βράδυ για διάστημα ενός μήνα (28). Οι ασθενείς μεγαλύτερης ηλικίας έχουν αυξημένα επίπεδα στο αίμα και χαμηλότερη κάθαρση της λαμβανόμενης από το στόμα ζολπιδέμης πιθανώς ως αποτέλεσμα των σχετιζόμενων με την ηλικία μειώσεων της τεστοστερόνης, η οποία επάγει το ηπατικό μεταβολικό ένζυμο CYP3A που είναι υπεύθυνο για το μεταβολισμό και την κάθαρση της ζολπιδέμης (29). Η ζολπιδέμη, όπως και η ζοπικλόνη, δεν επηρεάζει την προσοχή (attention) ή τη μνήμη στους ηλικιωμένους, αλλά αυξάνει παροδικά την ταλάντευση (sway) του σώματος. Η αύξηση αυτή εξαφανίζεται μετά από πέντε ώρες (30). Δεν αναφέρθηκε παλίνδρομη αϋπνία σε νοσηλευόμενους ηλικιωμένους ασθενείς που λάμβαναν 5 έως 10 mg ζολπιδέμης την ημέρα (31). Η ζολπιδέμη επίσης, σε σύγκριση με την τριαζολάμη, δεν μείωσε το χρόνο αντίδρασης, την παρακολούθηση (tracking), τη σάρωση (scanning) της μνήμης ή την αναγνώριση λέξεων σε δόσεις 5 έως 10 mg την ημέρα για επτά ημέρες σε 24 υγιείς ηλικιωμένους εθελοντές (32) και, σε σχέση με το placebo, δεν αύξησε τις αναπνευστικές διαταραχές στη διάρκεια του ύπνου (33). Κυκλοφορεί επίσης μια μορφή ζολπιδέμης παρατεταμένης αποδέσμευσης (extended-release). Σε σχέση με το placebo, μια δόση 6,25 mg μείωσε σημαντικά το χρόνο που ήταν ξύπνια τα άτομα μετά την έναρξη του ύπνου κατά τη διάρκεια των πρώτων έξι ωρών της νύκτας, σύμφωνα με τις μετρήσεις πολυ-υπνογραφήματος (34). Η ζαλεπλόνη, ένας δεύτερος αγωνιστής των υποδοχέων των υπνωτικών βενζοδιαζεπινών που ενεργεί στην περιοχή των υποδοχέων των βενζοδιαζεπινών τύπου Ι του συμπλόκου του υποδοχέα GABA-A, έχει μελετηθεί σε ηλικιωμένους εξωτερικούς ασθενείς με πρωτοπαθή αϋπνία (primary insomnia). Σε μια ελεγχόμενη με placebo μελέτη διάρκειας δυο εβδομάδων, η ζαλεπλόνη μείωσε σημαντικά τη λανθάνουσα περίοδο ύπνου με δόση τόσο των 5 όσο και των 10 mg. Η υποκειμενική ποιότητα ύπνου ήταν καλύτερη με τη δόση των 10 mg από ό,τι με το placebo. Σημειώθηκε ήπια παλίνδρομη αϋπνία με τη διακοπή της δόσης των 10 mg, αλλά δεν υπήρξαν αξιοσημείωτες ανεπιθύμητες ενέργειες σε καμία ομάδα θεραπείας (35). Η Ancoli-Israel επίσης απέδειξε την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητα της ζαλεπλόνης σε ενήλικες μεγαλύτερης ηλικίας κατά τη διάρκεια βραχυπρόθεσμης και μακροπρόθεσμης θεραπείας (36, 37). Παρότι αναπτύχθηκε φαρμακολογική ανοχή (pharmacologic tolerance) κατά τη διάρκεια της θεραπείας, δεν υπήρχαν καθόλου ενδείξεις παλίνδρομης αϋπνίας ή συμπτώματα στέρησης μετά τη διακοπή του φαρμάκου. Όπως σημειώθηκε προηγουμένως, η ζοπικλόνη (7,5 mg), ένας τρίτος αγωνιστής των υποδοχέων των βενζοδιαζεπινών, συγκρίθηκε με την τεμαζεπάμη και placebo σε 12 υγιείς ηλικιωμένους εθελοντές και εθελόντριες σε ένα πρωτόκολλο μελέτης ύπνου τριών νυκτών. Ήταν ένα αποτελεσματικό υπνωτικό που δεν μείωσε τη νοητική λειτουργία, την ψυχοκινητική (psychomotor) λειτουργία ή τη λειτουργία της μνήμης. Ο ύπνος μη-rem (κυρίως σταδίου 2) παρατάθηκε σε όλη τη διάρκεια της νύκτας, ένα αποτέλεσμα που έχει επίσης παρατηρηθεί και σε νεότερους εθελοντές (15). Επιπλέον, η ζοπικλόνη αύξησε τον ύπνο βραδέων κυμάτων (slowwave sleep, SWS) σταδίου 4 κάτι που μπορεί να είναι κλινικά χρήσιμο αφού ο SWS είναι σημαντικά μειωμένος στους ηλικιωμένους σε σύγκριση με τα νεότερα άτομα. Το αποτέλεσμα αυτό μπορεί να δείχνει κυρίαρχη αποτελεσματικότητα στην περιοχή του υποδοχέα ωμέγα-1. Η εζοπικλόνη, μια παραλλαγή (variant) του αγωνιστή των βενζοδιαζεπινών ζοπικλόνης, έχει επίσης μελετηθεί σε ηλικιωμένους ασθενείς. Οι McCall και συνεργάτες (38) ανέφεραν τα αποτελέσματα μιας διπλής-τυφλής, τυχαιοποιημένης (randomized), ελεγχόμενης με placebo μελέτης διάρκειας δυο εβδομάδων σε 136 ηλικιωμένους ασθενείς με αϋπνία. Η εζοπικλόνη (2 mg) συνδεόταν με σημαντικά βραχύτερη έναρξη ύπνου. Η λειτουργικότητα και η εγρήγορση (alertness) κατά τη διάρκεια της ημέρας δεν μειώθηκαν σε σύγκριση με το placebo. Σε μια διάρκειας έξι εβδομάδων αυτής της μη βενζοδιαζεπίνης ενός ισομερούς σε 308 ηλικιωμένους ασθενείς, η εζοπικλόνη (2 mg) συνδεόταν με σημαντικά λιγότερο χρόνο για την έναρξη του ύπνου από ό,τι το placebo και αύξησε τόσο την ποιότητα όσο και το βάθος του ύπνου. Δεν βελτίωσε σημαντικά τη διατήρηση του ύπνου. Δεν υπήρχαν ενδείξεις ανοχής (tolerance) ή παλίνδρομης αϋπνίας μετά τη διακοπή της, ούτε μειώσεις της απόδοσης στις ψυχοκινητικές δοκιμασίες (39). Σε μια άλλη, διάρκειας δυο εβδομάδων μελέτη 231 ανδρών και γυναικών ηλικίας 65 έως 85 ετών (μέσης ηλικίας 72,3 ετών) με πρωτοπαθή αϋπνία, η εζοπικλόνη (2 mg), χορηγούμενη κάθε βράδυ για δυο εβδομάδες, επέφερε σημαντικά βραχύτερη λανθάνουσα περίοδο ύπνου και σημαντικά μεγαλύτερο χρόνο ύπνου σε σύγκριση με το placebo (40). Τα αποτελέσματα όσον αφορά τη δόση των 2 mg συνδέονταν με σημαντικά λιγότερο χρόνο κατά τον οποίο ήταν ξύπνιοι οι ασθενείς μετά τον ύπνο, σημαντικά λιγότερους και μικρότερης διάρκειας σύντομους ύπνους (naps) στη διάρ-

16 Harvard Rev Psychiatry Volume 16, Number 5 Θεραπεία του Διαταραγμένου Ύπνου στους Ηλικιωμένους 15 κεια της ημέρας και σημαντικά υψηλότερες βαθμολογήσεις της ποιότητας ύπνου. Το βάθος (depth) του ύπνου, η εγρήγορση στη διάρκεια της ημέρας και η αίσθηση φυσικής ευεξίας ήταν συγκρίσιμα με του placebo. ΦΑΡΜΑΚΑ ΜΗ ΒΕΝΖΟΔΙΑΖΕΠΙΝΩΝ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΜΕΝΑ ΩΣ ΥΠΝΩΤΙΚΑ Επειδή η παραγωγή μελατονίνης είναι μειωμένη στους ηλικιωμένους, έχει χρησιμοποιηθεί εξωγενής (exogenous) μελατονίνη για την υποβοήθηση της έναρξης και της διατήρησης του ύπνου. Δυο μελέτες της μελατονίνης που έγιναν το 1995 απέδειξαν βελτιωμένη αποδοτικότητα ύπνου (42-44). Η χορήγηση εξωγενούς μελατονίνης (1 mg) σε υγιή ηλικιωμένα άτομα συνδεόταν επίσης με υποκειμενικά βελτιωμένη ποιότητα ύπνου και μέτρια βελτίωση των εργασιών συνεχούς λεκτικής εκμάθησης (verbal-learning tasks). Σε μια πρόσφατη μελέτη της μελατονίνης, οι δόσεις που αύξαναν τα επίπεδά της στο πλάσμα στο εντός των φυσιολογικών νυκτερινών ορίων εύρος της ( pg/ml) βελτίωσαν σημαντικά τον ύπνο στα ηλικιωμένα άτομα που έπασχαν από αϋπνία. Αυτή η θεραπεία με μελατονίνη κατά τη βραδινή κατάκλιση δεν τροποποίησε την αποδοτικότητα του ύπνου ούτε άλλαξε την αρχιτεκτονική του ύπνου στα ηλικιωμένα άτομα ο ύπνος των οποίων ήταν ήδη φυσιολογικός. Οι μεγαλύτερες δόσεις δεν ήταν πιο αποτελεσματικές, γεγονός που δείχνει ότι η «χαμηλότερη πλήρως αποτελεσματική δόση» (the lowest fully effective dose ) (0,3 mg) ίσως αρκεί για να βοηθά τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας να αποκοιμηθούν (45). Η ραμελτεόνη (ramelteon) είναι ένα νέο υπνωτικό που ενεργεί δεσμευόμενη στους υποδοχείς της μελατονίνης ΜΤ- 1 και ΜΤ-2. Μετασχηματίζεται εκτενώς στον υδροξυλιωμένο της μεταβολίτη Μ-ΙΙ με συνολικές τιμές στον ορό κυμαινόμενες περίπου στο 30πλάσιο των αντίστοιχων τιμών της μητρικής χημικής ένωσης. Η ημιπερίοδος ζωής της ραμελτεόνης είναι σημαντικά αυξημένη στους ηλικιωμένους, αλλά η επακόλουθη μειωμένη κάθαρση και τα υψηλότερα επίπεδα στον ορό δεν συνδέονται με αυξημένες υπνωτικές επιδράσεις, γεγονός που οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η συνήθης συνιστώμενη κλινική δόση των 8 mg δεν απαιτεί τροποποίηση για τα ηλικιωμένα άτομα (46). Η ραμελτεόνη έχει επιδείξει καλύτερη έναρξη ύπνου, σε σύγκριση με placebo, σε ηλικιωμένα άτομα, επίδραση που έχει επίσης παρατηρηθεί σε ηλικιωμένους ασθενείς με χρόνια (chronic) αϋπνία (47). Σε μια πρόσφατη τυχαιοποιημένη, διάρκειας εννέα εβδομάδων, πολυκεντρική (multisite), διασταυρούμενη (crossover) μελέτη, η ραμελτεόνη, χορηγούμενη σε δόσεις των 4 mg και των 8 mg σε ηλικιωμένα άτομα (μέσης ηλικίας 70,7 ετών) επέδειξε επίσης σημαντικά βελτιωμένο συνολικό χρόνο ύπνου και αποδοτικότητα ύπνου σε σύγκριση με το placebo (47). Η αντικειμενική βελτίωση ήταν καλύτερη με τη δόση 4 mg της ραμελτεόνης, αν και η χαμηλότερη δόση συνδεόταν με λιγότερες ανεπιθύμητες ενέργειες. Δεν υπήρχαν ενδείξεις ανεπιθύμητων ψυχοκινητικών ή νοητικών επιδράσεων της επόμενης ημέρας. Η ραμελτεόνη φαίνεται ότι δεν συνδέεται με δυνατότητες κατάχρησης (abuse), κινητικής ή νοητικής έκπτωσης σε δοσολογία έως και 20 φορές μεγαλύτερη από τη συνιστώμενη θεραπευτική δόση (48). Δεδομένης της μέτριας βελτίωσης που επιφέρει στην ποιότητα του ύπνου και του χαμηλού κινδύνου της ανεπιθύμητων ενεργειών (περιλαμβανομένης της δυνατότητας κατάχρησης), αυτός ο αγωνιστής των υποδοχέων της μελατονίνης μπορεί να αποτελεί χρήσιμη εναλλακτική λύση αντί των υπνωτικών βενζοδιαζεπινών για ηλικιωμένα άτομα. Επιπρόσθετα στη μελατονίνη και τη ραμελτεόνη, έχει χρησιμοποιηθεί ευρεία ποικιλία και άλλων ψυχοτρόπων (psychotropic) φαρμάκων (πέραν των επίσημα αναγνωρισμένων ενδείξεων) για τη διαταραχή του ύπνου στους ηλικιωμένους. Στα φάρμακα αυτά περιλαμβάνονται τα αντικαταθλιπτικά (antidepressants), τα αντιψυχωσικά (antipsychotics) και τα σταθεροποιητικά της διάθεσης (mood stabilizers). ΑΝΤΙΚΑΤΑΘΛΙΠΤΙΚΑ Πολυάριθμα αντικαταθλιπτικά έχουν χρησιμοποιηθεί (για ενδείξεις άλλες πλην των επίσημα αναγνωρισμένων) για τη θεραπεία του διαταραγμένου ύπνου (49). Έχει αναφερθεί καταστολή (sedation) με όλα τα τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά (TCA) εκτός από τη δεσιπραμίνη, καθώς επίσης και με τους αναστολείς της μονοαμινοξειδάσης (ΜΑΟΙ), τη μιρταζαπίνη και τη νεφαζοδόνη. Καταστολή του ύπνου REM έχει παρατηρηθεί με όλα τα TCA εκτός από την τριμιπραμίνη (αλλά ιδιαίτερα με την κλομιπραμίνη), καθώς επίσης και με όλους τους ΜΑΟΙ, όλους τους εκλεκτικούς αναστολείς επαναπρόσληψης της σεροτονίνης, τη βουπροπιόνη, την τραζοδόνη και τη βενλαφαξίνη (49). Πρέπει να σημειωθεί, ωστόσο, ότι έχουν διενεργηθεί πολύ λιγότερες μελέτες της επίδρασης των αντικαταθλιπτικών στον ύπνο σε ηλικιωμένους από ό,τι σε νεαρής και μέσης ηλικίας ενήλικες (50). Μεταξύ των TCA, η νορτριπτυλίνη, όταν χορηγήθηκε σε ηλικιωμένους καταθλιπτικούς εθελοντές, αύξησε τη λανθάνουσα περίοδο του ύπνου, τη δραστηριότητα REM και τη δραστηριότητα κυμάτων δέλτα στην πρώτη μη REM περίοδο (51). Όταν χορηγήθηκε σε 27 πενθούντες (bereaved) ηλικιωμένους ασθενείς σε περίοδο έξι μηνών, η νορτριπτυλίνη (σε μέση δόση 70,8 mg) μείωσε το χρόνο REM και αύξησε την πυκνότητα REM (52). Ο Wolf (53) συνέκρινε την τριμιπραμίνη έναντι της φλουοξετίνης σε μια διάρκειας έξι εβδομάδων μελέτη καταθλιπτικών γηριατρικών ασθενών. Η τριμιπραμίνη μείωσε το συνολικό χρόνο ύπνου, ενώ η φλουοξετίνη μείωσε το ποσοστό του ύπνου REM και αύξησε τη λανθάνουσα περίοδο REM. Σε μελέτες μη TCA, η μιρταζαπίνη και η τραζοδόνη έχει διαπιστωθεί ότι είναι κλινικά χρήσιμες. Σε μια μελέτη ασθενών χωρίς άνοια με μείζονα κατάθλιψη ηλικίας τουλάχιστον 65 ετών, η μιρταζαπίνη είχε ως αποτέλεσμα σημαντικά μεγαλύτερη βελτίωση του ύπνου κατά την πρώτη εβδομάδα σε σύγκριση με την παροξετίνη (54). Επειδή η τραζοδόνη αυξάνει τον SWS (55), ίσως είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για τους ηλικιωμένους από τους οποίους, ως σχετιζόμενη με την ηλικία ομάδα ατόμων με ομοειδή χαρακτηριστικά (κοόρτη [cohort]), απουσιάζει ο SWS αν και δεν έχουν γίνει συγκριτικές ή ελεγχόμενες με placebo

17 16 Salzman Harvard Rev Psychiatry September-October 2008 μελέτες της τραζοδόνης σε αυτή την ηλικιακή ομάδα. Η τραζοδόνη προκαλεί υπνηλία στη διάρκεια της ημέρας, καθώς και ζάλη (dizziness). Οποιαδήποτε από τις δυο αυτές ανεπιθύμητες ενέργειες μπορεί να μειώνει τη λειτουργικότητα στη διάρκεια της ημέρας και να οδηγεί σε ατυχήματα των ηλικιωμένων. Μια μελέτη 60 ηλικιωμένων ασθενών άνω των 65 ετών με μονοπολική κατάθλιψη υποβαλλόμενων σε θεραπεία με αντικαταθλιπτικά έδειξε ότι η παροξετίνη ήταν ευεργετική στην πρόκληση της έναρξης του ύπνου και ανώτερη από τη μιανσερίνη. Δυο άλλες μελέτες, ωστόσο, διαπίστωσαν ότι ούτε η σερτραλίνη ούτε η βουπροπιόνη ήταν χρήσιμη για την αϋπνία στους ηλικιωμένους και ότι τα φάρμακα αυτά είναι μάλιστα δυνατό να χειροτερεύουν τον ύπνο (56, 57). ΑΝΤΙΨΥΧΩΣΙΚΑ ΦΑΡΜΑΚΑ Κατασταλτικά αντιψυχωσικά φάρμακα χορηγούνται συχνά μέχρι σήμερα για τα προβλήματα ύπνου σε άτομα με σοβαρές ψυχιατρικές διαταραχές. Παρότι μεγάλο μέρος της χρήσης τους θεωρείται ότι γίνεται για ενδείξεις άλλες πέραν των επίσημα αναγνωρισμένων, η χρήση ενός κατασταλτικού αντιψυχωσικού είναι συνηθισμένη στην κλινική πρακτική (58). Σε μια μελέτη 86 νοσηλευόμενων ασθενών (μέσης ηλικίας 61,4 ετών) υποβαλλόμενων σε θεραπεία σχιζοφρένειας με αντιψυχωσικά φάρμακα, το ποσοστό των ασθενών που εμφάνισαν βελτιωμένη υποκειμενική ποιότητα ύπνου ήταν σημαντικά υψηλότερο στα ηλικιωμένα άτομα που λάμβαναν άτυπα (atypical) αντιψυχωσικά σε σύγκριση με εκείνα που λάμβαναν συμβατικά (conventional) φάρμακα (59). Οι ανεπιθύμητες ενέργειες της χρόνιας θεραπείας με νευροληπτικά σε ηλικιωμένους σχιζοφρενείς ασθενείς μπορούν στην πραγματικότητα να επιδεινώσουν τον ύπνο όμως, προκαλώντας νυκτερινό μυϊκό κλόνο (nocturnal myoclonus). Σε δέκα ασθενείς ηλικίας από 59 έως 75 ετών (οι μισοί από τους οποίους είχαν όψιμη δυσκινησία [tardive dyskinesia]), εμφάνισαν όλοι διαταραγμένη συνέχεια του ύπνου εξαιτίας νυκτερινού μυϊκού κλόνου/προκλητών μικροεγρηγόρσεων (induced microarousals) και αφυπνίσεων. Αντίθετα, ο McManus (60) ανέφερε την επιτυχημένη χρήση της κουετιαπίνης για περίοδο 52 εβδομάδων σε άνδρες και γυναίκες από 65 ετών και άνω που έπασχαν από τη νόσο του Parkinson με μειωμένο ύπνο συνδεόμενο με τη νόσο. ΣΤΑΘΕΡΟΠΟΙΗΤΙΚΑ ΤΗΣ ΔΙΑΘΕΣΗΣ Τα σταθεροποιητικά της διάθεσης χρησιμοποιούνται ολοένα περισσότερο για τη θεραπεία του διαταραγμένου ύπνου στους ηλικιωμένους. Δεν υπάρχουν μελέτες της γκαμπαπεντίνης χρησιμοποιούμενης ειδικά ως υπνωτικού για τους ηλικιωμένους, παρότι είναι αποτελεσματικό κατασταλτικό για τη θεραπεία των ενηλίκων ασθενών με σύνδρομο ανήσυχων ποδών (61). Η τιαγκαμπίνη, ένας αναστολέας επαναπρόσληψης του GABA, έχει αποδειχθεί ότι προάγει τον SWS στα φυσιολογικά ηλικιωμένα άτομα. Σε ενήλικες μεγαλύτερης ηλικίας, η τιαγκαμπίνη (4 mg), σε σύγκριση με το placebo, αύξησε το συνολικό χρόνο ύπνου, μείωσε το χρόνο που ήταν ξύπνια τα άτομα μετά την έναρξη του ύπνου και αύξησε τον SWS (62). Σε ηλικιωμένα άτομα με πρωτοπαθή αϋπνία, ωστόσο, η τιαγκαμπίνη, σε σύγκριση με το placebo, δεν επηρέασε σημαντικά το χρόνο που ήταν ξύπνια τα άτομα μετά την έναρξη του ύπνου, την λανθάνουσα περίοδο μέχρι τον επίμονο ύπνο ή το συνολικό χρόνο ύπνου (63). Η τιαγκαμπίνη αύξησε, παρ όλ αυτά, τον ύπνο σταδίου 4 με δόσεις των 4, 6 και 8 mg, αν και η δόση των 8 mg συνδεόταν με σημαντικές ανεπιθύμητες ενέργειες. ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ Τα παλαιότερα κατασταλτικά υπνωτικά όπως τα βαρβιτουρικά, η αιθοχλωροβυνόλη, η αιθειοναμίδη, η γλουτεθιμίδη και η μεθυπρυλόνη, καθώς επίσης και η ένυδρη χλωράλη, δεν συμπεριλήφθηκαν στην ανασκόπηση αυτή επειδή δεν χρησιμοποιούνται πλέον συχνά για τους ηλικιωμένους. Η κλινική εμπειρία δείχνει ότι οι αντιισταμίνες χρησιμοποιούνται ευρέως από τους ηλικιωμένους χάρη στις κατασταλτικές τους επιδράσεις. Συνήθως λαμβάνονται ως διατιθέμενα χωρίς ιατρική συνταγή φάρμακα για τον ύπνο ή ως μέρος σκευασμάτων κατά του κρυολογήματος που περιέχουν διφαινυδραμίνη ως κύριο συστατικό. Δεν υπάρχουν στοιχεία που υποστηρίζουν τη χρησιμότητα αυτής της αυτοφαρμακοθεραπείας, αν και η ευρέως διαδεδομένη χρήση των φαρμάκων αυτών ίσως δείχνει ότι είναι αποτελεσματικά, τουλάχιστον κατά την άμεση (acute) χρήση. Οι αντιισταμίνες συνδέονται με μειωμένη νοητική λειτουργία, υπνηλία στη διάρκεια της ημέρας και αντιχολινεργικές επιδράσεις. Κινητική έκπτωση ήταν εμφανής μετά από χορήγηση 75 mg διφαινυδραμίνης σε σύγκριση με placebo (64). Η κλινική εμπειρία δείχνει επιπλέον ότι οι ηλικιωμένοι χρησιμοποιούν επίσης χωρίς ιατρική συνταγή δόσεις μη στεροειδών αντιφλεγμονωδών φαρμάκων κατά τη βραδινή κατάκλιση για να τους βοηθήσουν να κοιμηθούν. Δεν είναι σαφές αν τα φάρμακα αυτά παρέχουν άμεση κατασταλτική επίδραση ή μυϊκή χαλάρωση και αγχολυτική (anxiolytic) δράση. Δεν υπάρχουν μελέτες της χρήσης των φαρμάκων αυτών για υποβοήθηση του ύπνου στους ηλικιωμένους. Άτομα όλων των ηλικιών, περιλαμβανομένων των ηλικιωμένων, χρησιμοποιούν επίσης χωρίς ιατρική συνταγή τα επονομαζόμενα φυσικά (natural) σκευάσματα ως φάρμακα για τον ύπνο. Η βαλεριάνα, το χαμομήλι, το kava-kava και το παθανθές (passion flower) έχουν περιγραφεί ως μέσα που βοηθούν τον ύπνο. Στοιχεία για την αποτελεσματικότητα και την ασφάλεια των σκευασμάτων αυτών στους ηλικιωμένους δεν υπάρχουν (10). Σε μια μελέτη υγιών, ηλικιωμένων ατόμων, η βαλεριάνα δεν διέφερε από το placebo σε μια μέτρηση της ψυχοκινητικής απόδοσης ή της καταστολής (64). Από τις νεότερες φαρμακολογικές θεραπείες, η αργινίνη-βαζοπρεσίνη (arginine vasopressin) παρατηρήθηκε ότι αύξησε τον SWS σε 26 υγιείς, ηλικιωμένους εθελοντές (μέσης ηλικίας 73 ετών) στους οποίους χορηγήθηκε είτε ενδορρινική αργινίνη-βαζοπρεσίνη είτε placebo για διάστημα δέκα εβδομάδων (65). Ο SWS βελτιώθηκε εντυπωσιακά, καθώς μειώθηκαν οι αφυπνίσεις, και υπήρχε συνολική βελτίωση του ύπνου μετά από τρεις μήνες.

18 Harvard Rev Psychiatry Volume 16, Number 5 Θεραπεία του Διαταραγμένου Ύπνου στους Ηλικιωμένους 17 ΣΥΖΗΤΗΣΗ Παρά τη σχετική ένδεια τυχαίων (random), ελεγχόμενων μελετών σε ηλικιωμένους ασθενείς σε σύγκριση με ενήλικες νεαρής και μέσης ηλικίας, ποικίλα φάρμακα χρησιμοποιούνται ευρέως για να υποβοηθήσουν και να διατηρήσουν την έναρξη του ύπνου στα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας. Όλα τα φάρμακα που κυκλοφορούν σήμερα αποτελούν σημαντικά βήματα προόδου σε σχέση με την προηγούμενη γενιά βαρβιτουρικών και μη βαρβιτουρικών ως υπνωτικών. Παρ όλ αυτά, τα φάρμακα που χρησιμοποιούνται σήμερα ως υπνωτικά σε ασθενείς μεγαλύτερης ηλικίας συνεπάγονται όχι μόνο οφέλη αλλά και κινδύνους. Όσον αφορά τις βενζοδιαζεπίνες και τους αγωνιστές των βενζοδιαζεπινών, οι κίνδυνοι μπορούν να μειωθούν με τη χρησιμοποίηση χαμηλών δόσεων φαρμάκων με βραχεία ημιπερίοδο ζωής και διαλείποντα δοσολογικά σχήματα. Οι ασθενείς που λαμβάνουν τα φάρμακα αυτά για παρατεταμένες περιόδους ως αγωγή συντήρησης πρέπει να εξετάζονται συχνά για τυχόν εμφανιζόμενες ή επιδεινούμενες ανεπιθύμητες ενέργειες, όπως η υπερκαταστολή (oversedation), η παλίνδρομη διακοπή (αϋπνία, ανησυχία), η έκπτωση της νοητικής λειτουργίας και η ψυχοκινητική διαταραχή. Τα φάρμακα που δεν ενεργούν ως αγωνιστές στον υποδοχέα των βενζοδιαζεπινών είναι επίσης χρήσιμα για την πρόκληση και τη συντήρηση του ύπνου. Το προφίλ των ανεπιθύμητων ενεργειών τους μπορεί να είναι μετρίως σοβαρότερο από των παλαιότερων βενζοδιαζεπινών και οι θεραπευτικές οδηγίες που αναπτύχθηκαν για τα υπνωτικά βενζοδιαζεπινών πιθανότατα έχουν εφαρμογή για τη χρήση και των νεότερων αυτών φαρμάκων. Άλλα φάρμακα που χρησιμοποιούνται για υπνωτικούς σκοπούς είναι τα αντικαταθλιπτικά, τα κατασταλτικά αντιψυχωσικά σε χαμηλές δόσεις και τα σταθεροποιητικά της διάθεσης σε χαμηλές δόσεις. Δεν είναι σαφές αν τα φάρμακα αυτά είναι χρήσιμα για τη θεραπεία πρωτοπαθούς διαταραχής του ύπνου ή αν πρέπει να χορηγούνται μόνο για τη θεραπεία πρωτοπαθών ψυχιατρικών παθήσεων όπως η κατάθλιψη και η διέγερση (agitation) ή ιατρικών παθήσεων όπως το σύνδρομο ανήσυχων ποδών ή σύνδρομα πόνου, στα οποία κυρίαρχο κλινικό συστατικό είναι ο διασπασμένος (διακεκομμένος [disrupted]) ύπνος. Η χρήση μελατονίνης και αγωνιστών της μελατονίνης φαίνεται επίσης ότι είναι μετρίως χρήσιμη για τους ηλικιωμένους ασθενείς. Η μακροπρόθεσμη χρήση των διατιθέμενων χωρίς ιατρική συνταγή φαρμάκων όπως η διφαινυδραμίνη (το κύριο συστατικό ευρέως χρησιμοποιούμενων φαρμάκων όπως το Sominex) δεν αιτιολογείται από τη διαθέσιμη σήμερα ερευνητική βιβλιογραφία. Οι έμπειροι κλινικοί γιατροί γνωρίζουν ότι ο διακεκομμένος ύπνος μπορεί να προκληθεί από πολυάριθμους παράγοντες στα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας μερικοί από τους οποίους μπορούν να αντιμετωπιστούν με μη φαρμακολογικά μέσα. Η χρήση φαρμάκων για υπνωτικούς σκοπούς δεν πρέπει να θεωρείται ότι υποδηλώνει την αποτυχία των μη φαρμακευτικών στρατηγικών να βελτιώσουν τον ύπνο στους ηλικιωμένους. Η συνετή χρήση φαρμάκων σε συνδυασμό με μη φαρμακολογικές μεθόδους αντιμετώπισης του διαταραγμένου ύπνου μπορεί να εξασφαλίσει στον ηλικιωμένο ασθενή μεγαλύτερης διάρκειας και πιο ικανοποιητικό ύπνο ελαχιστοποιώντας ταυτόχρονα τις ανεπιθύμητες ενέργειες των φαρμάκων. Μια καθοδηγητική αρχή για τη χρήση των υπνωτικών φαρμάκων στους ηλικιωμένους, κατά συνέπεια, είναι να χρησιμοποιούνται ως μέρος μιας συνολικής θεραπευτικής προσέγγισης του διακεκομμένου ύπνου. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

19 18 Salzman Harvard Rev Psychiatry September-October 2008

20 Harvard Rev Psychiatry Volume 16, Number 5 Θεραπεία του Διαταραγμένου Ύπνου στους Ηλικιωμένους 19

Παράρτημα III. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της περίληψης των χαρακτηριστικών του προϊόντος και του φύλλου οδηγιών χρήσης

Παράρτημα III. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της περίληψης των χαρακτηριστικών του προϊόντος και του φύλλου οδηγιών χρήσης Παράρτημα III Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της περίληψης των χαρακτηριστικών του προϊόντος και του φύλλου οδηγιών χρήσης Σημείωση: Οι τροποποιήσεις της Περίληψης των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος

Διαβάστε περισσότερα

Αγχολυτικά -Υπνωτικά. Χριστίνα άλλα. Λέκτορας Φαρμακολογίας. Ιατρική Σχολή Πανεπιστήμιο Αθηνών

Αγχολυτικά -Υπνωτικά. Χριστίνα άλλα. Λέκτορας Φαρμακολογίας. Ιατρική Σχολή Πανεπιστήμιο Αθηνών Αγχολυτικά -Υπνωτικά Χριστίνα άλλα Λέκτορας Φαρμακολογίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήμιο Αθηνών e-mail: cdalla@med.uoa.gr http://www.med.uoa.gr/pharmacology Συμπτωματολογία DSMΙV Κατάθλιψη Αγχώδης διαταραχή

Διαβάστε περισσότερα

Άγχος. Σοβαρό. Ήπιο. Scream, Edvard Munch Ένταση Ανησυχία Φόβος (ενεργοποίηση ) ταχυκαρδία, εφίδρωση τρόµος, αίσθηµα παλµών ΚΤ 2008

Άγχος. Σοβαρό. Ήπιο. Scream, Edvard Munch Ένταση Ανησυχία Φόβος (ενεργοποίηση ) ταχυκαρδία, εφίδρωση τρόµος, αίσθηµα παλµών ΚΤ 2008 Αγχολυτικά (ελάσσονα ηρεµιστικά) Υπνωτικά Κατερίνα Τυλιγάδα Επίκουρη Καθηγήτρια Φαρµακολογίας Άγχος ΚΤ 2008 Scream, Edvard Munch Ένταση Ανησυχία Φόβος (ενεργοποίηση ) ταχυκαρδία, εφίδρωση τρόµος, αίσθηµα

Διαβάστε περισσότερα

GREEK EDITION VOLUME 16 - NUMBER 6 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2009

GREEK EDITION VOLUME 16 - NUMBER 6 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2009 GREEK EDITION VOLUME 16 - NUMBER 6 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2009 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ειδικό Αφιέρωμα: Ηθική και αξίες στη σύγχρονη Ψυχιατρική ΕΙΣΑΓΩΓH: Η ΔΙΕYΡΥΝΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΟΠΟIΗΣΗ ΤΗΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚHΣ ΗΘΙΚHΣ David H. Brendel,

Διαβάστε περισσότερα

GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 1 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ-ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2009

GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 1 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ-ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2009 GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 1 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ-ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ 2009 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΠΡΟΘΕΣΜΗΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ: ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΤΩΝ ΕΜΠΕΙΡΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ Saskia De Maat,

Διαβάστε περισσότερα

Κατερίνα Τυλιγάδα Επίκουρη Καθηγήτρια Φαρµακολογίας ΚΤ 2008. Αντικαταθλιπτικά

Κατερίνα Τυλιγάδα Επίκουρη Καθηγήτρια Φαρµακολογίας ΚΤ 2008. Αντικαταθλιπτικά Κατερίνα Τυλιγάδα Επίκουρη Καθηγήτρια Φαρµακολογίας ΚΤ 2008 Αντικαταθλιπτικά ΚΤ 2008 Vincent van Gogh, 1890 ιαταραχές σε Συναίσθηµα Όρεξη Ύπνο Ενεργητικότητα lipido Μονοπολική Μείζων κατάθλιψη θλίψη -

Διαβάστε περισσότερα

GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 5 ΜΑΪΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2011

GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 5 ΜΑΪΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2011 GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 5 ΜΑΪΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2011 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΟΙ ΣΧEΣΕΙΣ ΤΩΝ ΨΥΧΙAΤΡΩΝ ΜΕ ΤΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝIΑ: ΤΟ ΠΡOΒΛΗΜΑ ΕΝΤΟΛEΑ-ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΟΥ Paul S. Appelbaum, MD, and Azgad Gold, MD, PhD Η ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτική διαχείριση μέτριας-σοβαρής κατάθλιψης

Θεραπευτική διαχείριση μέτριας-σοβαρής κατάθλιψης Θεραπευτική διαχείριση μέτριας-σοβαρής κατάθλιψης Σύσταση 6: Σε άτομα με μέτρια και σοβαρή κατάθλιψη οι Γενικοί Ιατροί και οι άλλοι Ιατροί στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας συστήνεται να χορηγούν αντικαταθλιπτική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΙ ΑΠΟΡΡΙΨΗΣ ΠΟΥ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΕΑ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΙ ΑΠΟΡΡΙΨΗΣ ΠΟΥ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΕΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΙ ΑΠΟΡΡΙΨΗΣ ΠΟΥ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΟΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΜΕΑ 1 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΓΕΝΙΚΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ THYMANAX Θέµατα ποιότητας Η ποιότητα του

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικά πορίσματα

Επιστημονικά πορίσματα Παράρτημα II Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την ανάκληση ή την τροποποίηση των όρων των αδειών κυκλοφορίας και λεπτομερής αιτιολόγηση των αποκλίσεων από τη σύσταση της PRAC 69 Επιστημονικά πορίσματα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ STILNOX (zolpidem)

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ STILNOX (zolpidem) ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ STILNOX (zolpidem) 1. ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ Stilnox 2. ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ Δραστική ουσία: Zolpidem hemitartrate 10 mg. Για τον πλήρη

Διαβάστε περισσότερα

GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 6 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2010

GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 6 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2010 GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 6 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2010 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ειδικό αφιέρωμα Ενημέρωση με βάση τα τελευταία στοιχεία στην Ιατρική Ψυχιατρική ΜΟΝΤEΛΑ ΦΡΟΝΤIΔΑΣ ΓΙΑ ΣΥΝΥΠAΡΧΟΥΣΕΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚEΣ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Ο καλόςύπνος μαζίμετησωστή διατροφή και την άσκηση είναι απαραίτητος για τη διατήρηση της υγείας

Ο καλόςύπνος μαζίμετησωστή διατροφή και την άσκηση είναι απαραίτητος για τη διατήρηση της υγείας Ο καλόςύπνος μαζίμετησωστή διατροφή και την άσκηση είναι απαραίτητος για τη διατήρηση της υγείας εγρήγορση Στάδιο ύπνου ώρες H AΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚH ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ Υπνικοί κύκλοι διάρκειας 90 λεπτών Υπνοςμη-REM Στάδιο1-στάδιο4

Διαβάστε περισσότερα

Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής

Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής Εισαγωγή Η διάγνωση καρκίνου του μαστού αποτελεί ιδιαίτερα τραυματικό γεγονός 1,2 Στην τελευταία έκδοση του Diagnostic and Statistical

Διαβάστε περισσότερα

Focus Group. Επιστημονικό Συμπόσιο ALCOVE Αθήνα 12 & 13 Οκτωβρίου 2012. Παρασκευή Σακκά

Focus Group. Επιστημονικό Συμπόσιο ALCOVE Αθήνα 12 & 13 Οκτωβρίου 2012. Παρασκευή Σακκά Επιστημονικό Συμπόσιο ALCOVE Αθήνα 12 & 13 Οκτωβρίου 2012 Focus Group Παρασκευή Σακκά Νευρολόγος Ψυχίατρος Πρόεδρος της Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών Πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας

Διαβάστε περισσότερα

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης Προαγωγή Υγείας Προγράμματα άσκησης Σύσταση 13: Συστήνεται οι Γενικοί Ιατροί, άλλοι Ιατροί, καθώς και επαγγελματίες υγείας της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας να ενθαρρύνουν τους ασθενείς με κατάθλιψη (κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών Πορεία, Πρόγνωση Η πορεία είναι κρίσιμος παράγοντας για την εκτίμηση των κοινωνικών συνεπειών, του κόστους,

Διαβάστε περισσότερα

GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 5 ΜΑΪΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2010

GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 5 ΜΑΪΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2010 GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 5 ΜΑΪΟΣ-ΙΟΥΝΙΟΣ 2010 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΓΑΛΩΝΟΝΤΑΣ ΜΕ ΕΝΑΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΚΑΘΥΣΤΕΡΗΜΕΝΟ ΑΔΕΛΦΟ Ή ΑΔΕΛΦΗ: ΕΝΑ ΜΟΝΤΕΛΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΜΠΛΟΚΗ ΤΩΝ ΑΔΕΛΦΩΝ ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΗ ΝΟΗΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ Peter

Διαβάστε περισσότερα

NeuroBloc Αλλαντική τοξίνη τύπου Β ενέσιμο διάλυμα 5.000 U/ml

NeuroBloc Αλλαντική τοξίνη τύπου Β ενέσιμο διάλυμα 5.000 U/ml NeuroBloc Αλλαντική τοξίνη τύπου Β ενέσιμο διάλυμα 5.000 U/ml Σημαντικές πληροφορίες ασφάλειας για γιατρούς Σκοπός αυτού του εγχειριδίου είναι να παρέχει σε γιατρούς με δικαίωμα συνταγογράφησης και χορήγησης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΟΣΚΟΠΙΚΕΣ ΚΑΙ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΚΙΝΗΤΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΓΑΣΤΡΟΟΙΣΟΦΑΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΛΗΣ Εκπαιδευτικό Σεμινάριο.

ΕΝΔΟΣΚΟΠΙΚΕΣ ΚΑΙ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΚΙΝΗΤΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΓΑΣΤΡΟΟΙΣΟΦΑΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΛΗΣ Εκπαιδευτικό Σεμινάριο. ΕΝΔΟΣΚΟΠΙΚΕΣ ΚΑΙ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΚΙΝΗΤΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΓΑΣΤΡΟΟΙΣΟΦΑΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΛΗΣ Εκπαιδευτικό Σεμινάριο Τελικό Πρόγραμμα Β Χειρουργική και Γαστρεντερολογική κλινική, Ναυτικού Νοσοκομείου

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 2 ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2010

GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 2 ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2010 GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 2 ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ-ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2010 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΔΙΚΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ: Ψυχιατρική και κυβερνοχώρος ΕΙΣΑΓΩΓH: AΒΑΤΑΡ, CYBERCOACHES ΚΑΙ ΜΗΧΑΝEΣ ΑΝΑΖHΤΗΣΗΣ: Η ΑΞIΑ ΤΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚHΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓIΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΥΠΝΟΣ αναζωογόνηση του οργανισμού επηρεάζει την καθημερινή λειτουργικότητα επηρεάζει τη σωματική και διανοητική υγεία ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ τακτική,

Διαβάστε περισσότερα

Κατάθλιψη και ηλικιωµένοι

Κατάθλιψη και ηλικιωµένοι Κατάθλιψη και ηλικιωµένοι Η συχνότητα εµφάνισης της κατάθλιψης αυξάνει µε την ηλικία, όπως δείχνουν διεθνείς στατιστικές. Επιπλέον µόνο ένα µικρό ποσοστό των ηλικιωµένων καταθλιπτικών που δεν ξεπερνά το

Διαβάστε περισσότερα

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Κατανάλωση οινοπνευματωδών στους Έλληνες μαθητές (2011) Στην Ελλάδα, τα αγόρια

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ε. Σαββίδου¹, Ε. Σπηλιώτη ¹, Ε. Κάττουλας², Λ. Μαντωνάκης ², Ε. Ανυφαντή ², Ν. Σμυρνής ¹ ² 1. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό

Διαβάστε περισσότερα

Τεύχος 7 ο - Άρθρο 2.1 β

Τεύχος 7 ο - Άρθρο 2.1 β Τεύχος 7 ο - Άρθρο 2.1 β Η ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΗ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ (APA) ΔΙΝΕΙ ΕΚΣΥΓΧΡΟΝΙΣΜΕΝΕΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΙΖΟΝΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ Μετάφραση-επιμέλεια: Τσίντου Μαγδαληνή* Ιατρική Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΝΗ ΓΕΡΟΥΛΑΝΟΥ. Εικονογράφηση ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟΥ ΛΗΔΑ ΒΑΡΒΑΡΟΥΣΗ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΛΕΝΗ ΓΕΡΟΥΛΑΝΟΥ. Εικονογράφηση ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟΥ ΛΗΔΑ ΒΑΡΒΑΡΟΥΣΗ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟΥ ΕΛΕΝΗ ΓΕΡΟΥΛΑΝΟΥ Εικονογράφηση ΛΗΔΑ ΒΑΡΒΑΡΟΥΣΗ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ Ï ðéï ìåãüëïò êáé ï ðéï óçìáíôéêüò ðáéäáãùãéêüò êáíüíáò äåí åßíáé ôï íá

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ H ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΡΑΜΑΤΗΣ ΣΤΙΣ ΠΑΙΔΙΚΕΣ ΗΜΙΚΡΑΝΙΕΣ Σταύρος Έλληνας Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΛΑΚΟΣΑΜΙΔΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΦΑΡΜΑΚΟΑΝΘΕΚΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑΚΗ ΕΠΙΛΗΨΙΑ Κωνσταντίνα Κυπριανού Α.Τ.:

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Α. ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΜΕΤΡΗΣΗ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ (ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ): ΗΛΙΚΙΑ < 50 ΕΤΩΝ: Κατάγματα χαμηλής βίας

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Η κεντρική υπνική άπνοια (central sleep apnea - CSA) συναντάται σε ποσοστό 5-10% όλων των ασθενών με διαταραχή της αναπνοής στον ύπνο (sleep-disordered breathing

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

Το φαρμακείο στην εποχή του internet. Παπαδόπουλος Γιάννης Φαρμακοποιός Οικονομολόγος Υγείας

Το φαρμακείο στην εποχή του internet. Παπαδόπουλος Γιάννης Φαρμακοποιός Οικονομολόγος Υγείας Το φαρμακείο στην εποχή του internet Παπαδόπουλος Γιάννης Φαρμακοποιός Οικονομολόγος Υγείας Χαρακτηριστικά της εποχής μας Χαρακτηριστικά της εποχής μας είναι: η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας η ευρεία

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8 Διατροφικές Διαταραχές Κεφάλαια 7 8 7. Πώς να βοηθήσουμε τα άτομα που υποφέρουν από Ψυχογενή Ανορεξία Στόχος η πάσχουσα να τρέφεται κανονικά ώστε να αποκατασταθεί το φυσιολογικό της βάρος. Ο στόχος αυτός

Διαβάστε περισσότερα

Circadin. ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ - http://psi-gr.tripod.com. Γενική παρουσίαση της κλινικής φαρμακολογίας

Circadin. ΨΥΧΙΑΤΡΟΣ - http://psi-gr.tripod.com. Γενική παρουσίαση της κλινικής φαρμακολογίας Monografia soma 11/29/07 1:39 PM Page 16 Circadin 16 Εισαγωγή Η θεραπεία των διαταραχών του ύπνου που σχετίζονται με μειωμένη έκκριση μελατονίνης κατά τη διάρκεια της νύκτας απαιτεί ένα θεραπευτικό σκεύασμα

Διαβάστε περισσότερα

http://psi-gr.tripod.com

http://psi-gr.tripod.com ΦΥΛΛΟ ΟΔΗΓΙΩΝ ΧΡΗΣΗΣ 1. ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ 1.1 HALCION Δισκία 0,25 mg/tab 1.2 Σύνθεση Δραστική ουσία: Tριαζολάμη Έκδοχα: Lactose monohydrate, Cellulose microcrystalline, Silicon dioxide

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Θέματα που θα αναπτυχθούν Άσκηση και κατάθλιψη Άσκηση και σχιζοφρένεια Άσκηση και αλκοόλ Εισαγωγή Για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης και

Διαβάστε περισσότερα

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Επαγγελματίες υγείας και υπηρεσίες υγείας Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Σύσταση 40: Συστήνεται να γίνεται εκτίμηση των αναγκών του ασθενή, συμβουλευτική σε προγράμματα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ IMOVANE 1. ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ IMOVANE 1. ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ IMOVANE 1. ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ Imovane 7,5 mg επικαλυμμένα με λεπτό υμένιο δισκία 2. ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ Κάθε δισκίο περιέχει

Διαβάστε περισσότερα

Φόβος απώλειας του ελέγχου ή φόβος του θανάτου

Φόβος απώλειας του ελέγχου ή φόβος του θανάτου Φόβος απώλειας του ελέγχου ή φόβος του θανάτου Ταχυκαρδία Ιδρώτας Τρεμούλα Κοντανάσαιμα Υπέρπνοια Ρίγη Εξάψεις Ναυτία Κράμπες στην κοιλιά Πόνος στο στήθος Πονοκέφαλος Ζάλη Τάση για λιποθυμία Σφίξιμο στον

Διαβάστε περισσότερα

Harvard Review of Psychiatry

Harvard Review of Psychiatry Harvard Review of Psychiatry EDITORIAL OFFICE EDITOR IN CHIEF SENIOR EDITOR DEPUTY EDITOR Shelly F. Greenfield, MD, MPH Stephen Scher, PhD, JD David H. Brendel, MD, PhD COMMYNICATIONS EDITOR ASSISTANT

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΙΙ ΓΑΤΣΙΑ ΕΥΦΡΟΣΥΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑ ΜΙΙ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

ΜΙΙΙ ΓΑΤΣΙΑ ΕΥΦΡΟΣΥΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑ ΜΙΙ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΜIV ΜΗΛΙΩΝΗ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΜΙΙΙ ΓΑΤΣΙΑ ΕΥΦΡΟΣΥΝΗ ΔΗΜΗΤΡΑ ΜΙΙ ΑΣΗΜΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Παγκόσμια Ημέρα Alzheimer Η Παγκόσμια Ημέρα Αlzheimer γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 21 Σεπτεμβρίου. Σκοπόs: ευαισθητοποίηση της

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα III Τροποποιήσεις στην περίληψη των χαρακτηριστικών του προϊόντος και στο φύλλο οδηγιών χρήσης

Παράρτημα III Τροποποιήσεις στην περίληψη των χαρακτηριστικών του προϊόντος και στο φύλλο οδηγιών χρήσης Παράρτημα III Τροποποιήσεις στην περίληψη των χαρακτηριστικών του προϊόντος και στο φύλλο οδηγιών χρήσης Σημείωση: Αυτές οι τροποποιήσεις πρόκειται να ενσωματωθούν στην έγκυρη Περίληψη των Χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ Παναγιώτου Νεοφύτα 2008969752 Επιβλέπων καθηγητής Δρ. Νίκος Μίτλεττον,

Διαβάστε περισσότερα

Ç íýá Ýííïéá ôïõ ýðíïõ!

Ç íýá Ýííïéá ôïõ ýðíïõ! ΑΞΕΣΟΥΑΡ Ç íýá Ýííïéá ôïõ ýðíïõ! ÅããõÜôáé ôçí áóöüëåéá êáé õãåßá ôïõ ìùñïý êáôü ôç äéüñêåéá ôïõ ýðíïõ! AP 1270638 Õðüóôñùìá Aerosleep, : 61,00 AP 125060 ÊÜëõììá Aerosleep, : 15,30 ÁóöáëÞò, ðüíôá áñêåôüò

Διαβάστε περισσότερα

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Πανταζής Α. Ιορδανίδης Διδάκτωρ Ψυχιατρικής Α.Π.Θ Καθηγητής Ψυχολογίας & Διατροφής, ΑΤΕΙ Ιορδανίδης,, 10/3/11 1 ρ.πανταζής Ιορδανίδης, 10/3/11 2

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα ΙΙΙ. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της Περίληψης των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος και τα Φύλλα Οδηγιών Χρήσης

Παράρτημα ΙΙΙ. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της Περίληψης των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος και τα Φύλλα Οδηγιών Χρήσης Παράρτημα ΙΙΙ Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους της Περίληψης των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος και τα Φύλλα Οδηγιών Χρήσης Σημείωση : Οι τροποποιήσεις στην Περίληψη των Χαρακτηριστικών του Προϊόντος

Διαβάστε περισσότερα

GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 4 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2010

GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 4 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2010 GREEK EDITION VOLUME 17 - NUMBER 4 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2010 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΑ ΑΝΤΙΣΠΑΣΜΙΚA ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕIΑ ΤΗΣ ΜΕIΖΟΝΟΣ ΚΑΤΑΘΛΙΠΤΙΚHΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧHΣ: ΓΕΝΙΚH ΑΝΑΣΚOΠΗΣΗ Daniel V. Vigo, MD, and Ross J. Baldessarini,

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω;

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; MegalakriaBroshure.indd 1 17/11/2010 1:27:39 μμ Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρηση της Ποιότητας Ζωής σε Κλινικές Μελέτες για ΚΙ: Ένα ακόμη κομμάτι του παζλ

Μέτρηση της Ποιότητας Ζωής σε Κλινικές Μελέτες για ΚΙ: Ένα ακόμη κομμάτι του παζλ Κλινικές Μελέτες Μέτρηση της Ποιότητας Ζωής σε Κλινικές Μελέτες για ΚΙ: Ένα ακόμη κομμάτι του παζλ Janice Abbott, PhD Καθηγήτρια Ψυχολογικής Υγείας Σχολή Επιστημών Υγείας University of Central Lancashire

Διαβάστε περισσότερα

Φαρμακευτ μακε ική Φροντίδα : όταν ο ασθενή ασθε ς βρίσκετ ίσκε αι στ αι ο κέντ κέ ρο της επ ε ιχειρ ιχε ηματικότητας

Φαρμακευτ μακε ική Φροντίδα : όταν ο ασθενή ασθε ς βρίσκετ ίσκε αι στ αι ο κέντ κέ ρο της επ ε ιχειρ ιχε ηματικότητας Φαρμακευτική Φροντίδα : όταν ο ασθενής βρίσκεται στο κέντρο της επιχειρηματικότητας 22/1/2012 Dr. Ίνα Πιπεράκη 1 Επιχειρηματικότητα εν μέσω κρίσης Τον κυρίαρχο ρόλο του Φαρμακοποιού Διευκολύνει στη μείωση

Διαβάστε περισσότερα

Εξαρτησιογόνες ουσίες

Εξαρτησιογόνες ουσίες Ναρκωτικά Ναρκωτικά-Εξάρτηση Ο όρος ναρκωτικά χρησιµοποιείται για να χαρακτηρίσει όλες τις τοξικές ψυχοτρόπες ουσίες που διακινούνται παρανόµως και προκαλούν σοβαρή διαστρέβλωση της προσωπικότητας του

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΝΔΡΕΟΥ Φ.Τ:2008670839 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο Μαργαρίτα Μάου Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

2o ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΜΗ ΕΠΕΜΒΑΤΙΚΟ ΑΕΡΙΣΜΟ ΑΘΗΝΑ 5-6 ΜΑΡΤΙΟΥ 2010

2o ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΜΗ ΕΠΕΜΒΑΤΙΚΟ ΑΕΡΙΣΜΟ ΑΘΗΝΑ 5-6 ΜΑΡΤΙΟΥ 2010 2o ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΜΗ ΕΠΕΜΒΑΤΙΚΟ ΑΕΡΙΣΜΟ ΑΘΗΝΑ 5-6 ΜΑΡΤΙΟΥ 2010 Αγαπητοί συνάδελφοι, Με ιδιαίτερη χαρά σας στέλνουμε το πρόγραμμα του 2ου Συνεδρίου για τις Διαταραχές

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοφαρμακολογία των διατροφικών διαταραχών στην παιδική και εφηβική ηλικία. Pediatr Clin N Am 58 (2011) 121-138

Ψυχοφαρμακολογία των διατροφικών διαταραχών στην παιδική και εφηβική ηλικία. Pediatr Clin N Am 58 (2011) 121-138 Ψυχοφαρμακολογία των διατροφικών διαταραχών στην παιδική και εφηβική ηλικία Pediatr Clin N Am 58 (2011) 121-138 a Nevile H. Golden, MD, b Evelyn Attia, MD a Division of Adolescent Medicine, Stanford University

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ ΔΙΕΥΚΡΙΝΗΣΕΙΣ ΟΡΩΝ ΤΖΟΥΛΙΑ ΑΤΤΑ ΠΟΛΙΤΟΥ

ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ ΔΙΕΥΚΡΙΝΗΣΕΙΣ ΟΡΩΝ ΤΖΟΥΛΙΑ ΑΤΤΑ ΠΟΛΙΤΟΥ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ ΔΙΕΥΚΡΙΝΗΣΕΙΣ ΟΡΩΝ ΤΖΟΥΛΙΑ ΑΤΤΑ ΠΟΛΙΤΟΥ ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΡΙΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΡΓ. ΑΝΑΛΥΤΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟΥ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ 1 ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ Ουσίες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Εργασία ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ. Ονοματεπώνυμο:

Διαβάστε περισσότερα

DANA ALLIANCE FOR BRAIN

DANA ALLIANCE FOR BRAIN ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ «Η λειτουργία του Ύπνου και η σημασία της για τη Μνήμη και τη Μάθηση αλλά και τη Σωματική και Ψυχική Υγεία» Ενημερωτική Εκδήλωση την Τετάρτη 27 Μαρτίου 2013, στο Ίδρυμα Ευγενίδου Αθήνα, Παρασκευή

Διαβάστε περισσότερα

Η Φαρμακευτική θεραπεία των ανοιών

Η Φαρμακευτική θεραπεία των ανοιών Η Φαρμακευτική θεραπεία των ανοιών 1 Σωκράτης Γ. Παπαγεωργίου Επίκουρος Καθηγητής Νευρολογίας Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Τμήμα Νοητικών και Εξωπυραμιδικών Διαταραχών 1 η Νευρολογική Κλινική Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Μετάφραση: Λιζέττα Κονσουλίδου Επιμέλεια μετάφρασης: Χρύσα Ξενάκη Εξώφυλλο: Ντίνα Κόφφα ISBN 978-960-9405-21-8

Διαβάστε περισσότερα

Performance of Charcoal Cookstoves for Haiti, Part 1: Results from the Water Boiling Test

Performance of Charcoal Cookstoves for Haiti, Part 1: Results from the Water Boiling Test LBNL 5021E Performance of Charcoal Cookstoves for Haiti, Part 1: Results from the Water Boiling Test Kayje Booker, Tae Won Han, Jessica Granderson, Jennifer Jones, Kathleen Lask, Nina Yang, Ashok Gadgil

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΟΡΩΝ ΑΔΕΙΩΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΟΡΩΝ ΑΔΕΙΩΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΟΡΩΝ ΑΔΕΙΩΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ Επιστημονικά πορίσματα - Σύνδρομο στέρησης: Για τα Effentora/Actiq, έχουν εμφανιστεί 54 περιστατικά ρίγους που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΑ ΠΟΤΑ ΘΕΜΑ : ΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΠΟΤΩΝ

ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΑ ΠΟΤΑ ΘΕΜΑ : ΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΠΟΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΑ ΠΟΤΑ ΘΕΜΑ : ΑΡΝΗΤΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΩΝ ΠΟΤΩΝ 2ο ΛΥΚΕΙΟ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2012-2013 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟΥ ΟΝΟΜΑ ΟΜΑΔΑΣ: 3Ε ΟΝΟΜΑΤΑ ΜΕΛΩΝ: ΓΚΟΤΙΝΟΠΟΥΛΟΥ ΕΦΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ασθενείς. Προηγηθείσα ανεπιτυχής θεραπεία με 1 ή περισσότερα [γλυκοκορτικοειδή, ανοσοκατασταλτικά (ΑΖΑ, 6ΜΡ), anti-tnf]

Ασθενείς. Προηγηθείσα ανεπιτυχής θεραπεία με 1 ή περισσότερα [γλυκοκορτικοειδή, ανοσοκατασταλτικά (ΑΖΑ, 6ΜΡ), anti-tnf] Σχεδιασμός Μελέτης Φάσης 3, τυχαιοποιημένη, διπλή-τυφλή, ελεγχόμενη με placebo, μελέτη Ξεχωριστές μελέτες επαγωγής ύφεσης και συντήρησης Διενεργήθηκε σε 211 ιατρικά κέντρα σε 34 χώρες από το 2008-2012

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΥ ΜΕ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝ ΑΝΤΛΙΕΣ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ΕΚΧΥΣΗΣ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΙΟΥΝΙΟΣ 2009

ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΙΟΥΝΙΟΣ 2009 EUFAMI ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΙΟΥΝΙΟΣ 2009 Επιμέλεια Πανελ. Συλ. Οικογ. για την Ψυχική Ύγεία ΣΟΨΥ 1 1 Σκοποί της έρευνας To 2008, η EUFAMI έκανε μια έρευνα σε 11 Ευρωπαϊκές χώρες, για να αξιολογήσει:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ 12&13 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2012 Πρόγραμμα ALCOVE: Η χρήση των ψυχοτρόπων στην Άνοια, ευρωπαϊκές απόψεις και οδηγίες, Focus Group για την Ελλάδα Το ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΜΠΟΣΙΟ αξιολογείται με 6 μόρια

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΑΤΗΣΤΕ ΤΟ ΜΥΑΛΟ ΣΑΣ ΣΕ ΦΟΡΜΑ!

ΚΡΑΤΗΣΤΕ ΤΟ ΜΥΑΛΟ ΣΑΣ ΣΕ ΦΟΡΜΑ! > της Νεκταρίας Καρακώστα ΟΛΓΑ ΛΥΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΚΡΑΤΗΣΤΕ ΤΟ ΜΥΑΛΟ ΣΑΣ ΣΕ ΦΟΡΜΑ! 16 Άνοια/Alzheimer: Γιατί λαμβάνουν επιδημικές διαστάσεις; Η άνοια και το Alzheimer είναι δύο όροι αλληλένδετοι, αλλά όχι ταυτόσημοι,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Γνώσεις, στάσεις και ποιότητα ζωής σε ασθενείς με λέμφωμα Οι ασθενείς που πάσχουν από λέμφωμα στην Ελλάδα εμφανίζονται ελλιπώς ενημερωμένοι σχετικά με ζητήματα που αφορούν στην

Διαβάστε περισσότερα

Αισθήσεις Ψευδαισθήσεις Παραισθήσεις. Είναι ο κόσμος μας όπως τον αντιλαμβανόμαστε;

Αισθήσεις Ψευδαισθήσεις Παραισθήσεις. Είναι ο κόσμος μας όπως τον αντιλαμβανόμαστε; Αισθήσεις Ψευδαισθήσεις Παραισθήσεις Είναι ο κόσμος μας όπως τον αντιλαμβανόμαστε; Οι Αισθήσεις Οι αισθήσεις είναι η πηγή όλων των γνώσεων μας για την υλική εξωτερική πραγματικότητα. Οι αισθήσεις (του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ 3⁰ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ (Με Διεθνή Συμμετοχή)

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ 3⁰ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ (Με Διεθνή Συμμετοχή) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ 3⁰ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ (Με Διεθνή Συμμετοχή) ΚΑΣΣΑΝΔΡΑ- ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ 24-27 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2014 ΠΕΜΠΤΗ 24 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2014 10:00 11:00 ΔΙΑΛΕΞΗ

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την απόρριψη που παρουσιάστηκαν από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων

Παράρτημα Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την απόρριψη που παρουσιάστηκαν από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων Παράρτημα Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την απόρριψη που παρουσιάστηκαν από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων Σελίδα 1/5 Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την απόρριψη που παρουσιάστηκαν από τον

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2. Νόσος του Πάρκινσον

Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2. Νόσος του Πάρκινσον Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2 Νόσος του Πάρκινσον Τρόπος αντιμετώπισης νόσου Πάρκινσον. Η νόσος του Πάρκινσον (Parkinson) είναι νευροεκφυλιστική ασθένεια της μέλαινας ουσίας με συχνότητα

Διαβάστε περισσότερα

Πηγή: Πρόγραμμα ΥΔΡΙΑ (MIS 346816) 6/10/2015. Δείκτες υγείας αντιπροσωπευτικού δείγματος του πληθυσμού στην Ελλάδα

Πηγή: Πρόγραμμα ΥΔΡΙΑ (MIS 346816) 6/10/2015. Δείκτες υγείας αντιπροσωπευτικού δείγματος του πληθυσμού στην Ελλάδα Δείκτες υγείας αντιπροσωπευτικού δείγματος του πληθυσμού στην Ελλάδα Υπέρταση Υπερχοληστερολαιμία Χρόνια Κατάθλιψη Φαρμακοληψία Ελένη-Μαρία Παπατέστα, Iατρός Επιστημονική Συνεργάτις Ελληνικού Ιδρύματος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ 2. ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΣYNΘEΣH ΣΕ ΔPAΣTIKO ΣYΣTATIKO

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ 2. ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΣYNΘEΣH ΣΕ ΔPAΣTIKO ΣYΣTATIKO ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ 1. EMΠOPIKH ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ TITUS 2. ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ ΣYNΘEΣH ΣΕ ΔPAΣTIKO ΣYΣTATIKO Κάθε δισκίο περιέχει 1 mg ή 2,5 mg Lorazepam.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ & ΑΣΚΗΣΗ

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ & ΑΣΚΗΣΗ Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958 Υπεύθυνη Μαθήματος: Χ. Καρατζαφέρη Διδάσκοντες: Χ. Καρατζαφέρη, Γ. Σακκάς,Α. Καλτσάτου 2013-2014 Διάλεξη 4 ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ & ΑΣΚΗΣΗ 1 Στις 2 Απριλίου

Διαβάστε περισσότερα

5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο

5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο 5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο Διάγνωση και διαγνωστικά εργαλεία Αναγνώριση Ανίχνευση της κατάθλιψης σε ομάδες υψηλού κινδύνου Σύσταση 1: Συστήνεται στους

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΟΔΗΓΙΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΧΡΗΣΤΗ

ΦΥΛΛΟ ΟΔΗΓΙΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΧΡΗΣΤΗ ΦΥΛΛΟ ΟΔΗΓΙΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΧΡΗΣΤΗ 1. ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ 1.1 Oνομασία: CLOPIXOL ΑCUTARD 1.2 Σύνθεση: Δραστική ουσία: Zuclopenthixol acetate (Ζουκλοπενθιξόλη) Έκδοχα: Triglycerides, medium-chain

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα III. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους των πληροφοριών προϊόντος

Παράρτημα III. Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους των πληροφοριών προϊόντος Παράρτημα III Τροποποιήσεις στις σχετικές παραγράφους των πληροφοριών προϊόντος Σημείωση: Οι αλλαγές στις σχετικές παραγράφους της Περίληψης των Χαρακτηριστικών Προϊόντος και του Φύλλου Οδηγιών Χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΙ

Ο ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΙ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ Ο ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΙ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟ ΤΩΝ ΣΚΟΠΩΝ/ΕΚΒΑΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΣΘΕΝΗ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΩΝ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΩΝ ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΒΟΗΘΗΣΟΥΝ ΤΟΝ ΑΣΘΕΝΗ ΣΤΗΝ ΕΚΠΛΗΡΩΣΗ ΑΥΤΩΝ ΤΩΝ ΕΚΒΑΣΕΩΝ Τα

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΥΠΝΟΥ. Δημήτρης Γ. Δικαίος Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Αθηνών

ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΥΠΝΟΥ. Δημήτρης Γ. Δικαίος Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Αθηνών ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΥΠΝΟΥ Δημήτρης Γ. Δικαίος Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Αθηνών ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΥΠΝΟΥ ΔΥΣΥΠΝΙΕΣ (ΑΫΠΝΙΑ - ΙΔΙΟΠΑΘΗΣ Ή ΔΕΥΤΕΡΟΠΑΘΕΙΣ) ΠΑΡΑΫΠΝΙΕΣ (ΥΠΝΟΒΑΣΙΑ, ΝΥΚΤΕΡΙΝΟΙ ΤΡΟΜΟΙ, RBD)

Διαβάστε περισσότερα

Δελτίο Τύπου. Για περισσότερες πληροφορίες: www.boehringer-ingelheim.com

Δελτίο Τύπου. Για περισσότερες πληροφορίες: www.boehringer-ingelheim.com Η εμπαγλιφλοζίνη είναι το μόνο φάρμακο για το σακχαρώδη διαβήτη που έχει δείξει στατιστικά σημαντική μείωση τόσο του καρδιαγγειακού κινδύνου όσο και του καρδιαγγειακού θανάτου, σε μελέτη ειδικά σχεδιασμένη

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ

Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΛΟΙΖΟΥ ΑΡΙΘΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Νόσημα: Άσθμα. Επιστημονικός Υπεύθυνος: Καθηγητής Χρήστος Λιονής UNIVERSITY OF CRETE FACULTY OF MEDICINE ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ

Νόσημα: Άσθμα. Επιστημονικός Υπεύθυνος: Καθηγητής Χρήστος Λιονής UNIVERSITY OF CRETE FACULTY OF MEDICINE ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ «Ανάπτυξη 13 Κατευθυντήριων Οδηγιών Γενικής Ιατρικής για τη διαχείριση των πιο συχνών νοσημάτων και καταστάσεων υγείας στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας», Κωδικός MIS: 464637 Νόσημα: Άσθμα Ομάδα εργασίας:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ ΜΕ ΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΒΗΤΗ ΚΥΗΣΗΣ Χρυστάλλα, Γεωργίου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη ύπνου στο σπίτι. Δυνατότητες και περιορισμοί. Μ.Βαγιάκης Διευθυντής ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΥΠΝΟΥ Νοσοκομείο Ο Ευαγγελισμος

Μελέτη ύπνου στο σπίτι. Δυνατότητες και περιορισμοί. Μ.Βαγιάκης Διευθυντής ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΥΠΝΟΥ Νοσοκομείο Ο Ευαγγελισμος Μελέτη ύπνου στο σπίτι. Δυνατότητες και περιορισμοί. Μ.Βαγιάκης Διευθυντής ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΥΠΝΟΥ Νοσοκομείο Ο Ευαγγελισμος ΙΩΑΝΝΙΝΑ 8/5/2015 Οι καιροί αλλάζουν..! Καταγραφικό για πλήρη μελέτη, έτος 2014.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Πόλη Ημερομηνία Ώρα Αίθουσα. Ναύπακτος 9 Μαρτίου 2013 6 μμ Παπαχαραλάμπειος

ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Πόλη Ημερομηνία Ώρα Αίθουσα. Ναύπακτος 9 Μαρτίου 2013 6 μμ Παπαχαραλάμπειος ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Πόλη Ημερομηνία Ώρα Αίθουσα Ναύπακτος 9 Μαρτίου 2013 6 μμ Παπαχαραλάμπειος ΤΙΤΛΟΣ: Η Σημασία του στρες και του ύπνου στη ζωή του/της

Διαβάστε περισσότερα

Β Α Σ Ι Κ Ε Σ Ε Ν Ν Ο Ι Ε Σ

Β Α Σ Ι Κ Ε Σ Ε Ν Ν Ο Ι Ε Σ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Εξαρτησιογόνες ουσίες ονοµάζονται όλες οι ουσίες που προκαλούν εξάρτηση ψυχική ή σωµατική και που η χρήση τους δηµιουργεί µεταβολές στον εγκέφαλο (γνωστικές λειτουργίες και συναισθήµατα)

Διαβάστε περισσότερα

GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 4 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2011

GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 4 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2011 GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 4 ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2011 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΔΕΙΚΤΗΣ H ΤΟΥ HIRSH: Η ΣΧΕΣΗ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΕΠΙΡΡΟΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΩΝ ΠΕΡΙΟΔΙΚΩΝ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΑΘΡΟΙΣΤΙΚΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥΣ ΣΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΦΟΡΕΙΣ ΤΟΥ ΟΓΚΟΓΟΝΙΔΙΟΥ BRCA1 ΚΑΙ BRCA2. Βασούλλα

Διαβάστε περισσότερα

GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 6 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2011

GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 6 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2011 GREEK EDITION VOLUME 18 - NUMBER 6 ΙΟΥΛΙΟΣ-ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2011 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ειδικό αφιέρωμα Ψυχιατροδικαστική: Ευκαιρίες και μελλοντικές προκλήσεις ΑΝHΛΙΚΟΙ ΣΤΟ ΔΙΚΑΣΤHΡΙΟ Mattthew F. Soulier, MD, and Charles

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΟΔΗΓΙΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΧΡΗΣΤΗ. 1. Προσδιορισμός φαρμακευτικού προϊόντος

ΦΥΛΛΟ ΟΔΗΓΙΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΧΡΗΣΤΗ. 1. Προσδιορισμός φαρμακευτικού προϊόντος 1.1 Ονομασία ΦΥΛΛΟ ΟΔΗΓΙΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΧΡΗΣΤΗ 1. Προσδιορισμός φαρμακευτικού προϊόντος TRIVASTAL 50 mg, δισκία παρατεταμένης αποδέσμευσης 1.2 Σύνθεση Δραστική ουσία: Πιριβεδίλη Έκδοχα: Πυρήνας: Πολυβιδόνη,

Διαβάστε περισσότερα