Μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα - 1 Ο Μέρος

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα - 1 Ο Μέρος"

Transcript

1 ΤΟΜΟΣ 2 - ΤΕΥΧΟΣ 2 ΑΠΡΙΛΙΟΣ - ΙΟΥΝΙΟΣ 2011 ISSN: Διευθυντής Σύνταξης: Καθηγητής Φώτης Ν. Μπερής Συνεκδότες: Καθηγήτρια Ελένη A. Παπαδάκη, Καθηγητής Κωνσταντίνος Τσαταλάς Μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα - 1 Ο Μέρος Ν.-Α. Βύνιου, Α. Συμεωνίδης Guest Editors HELLENIC SOCIETY OF HAEMATOLOGY ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

2 ix The Journal of the Hellenic Society of HEMATOLOGY HELLENIC SOCIETY OF HAEMATOLOGY Περιοδική Έκδοση της Ελληνικής Αιματολογικης Εταιρείας ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ BOARD OF THE HELLENIC SOCIETY OF HAEMATOLOGY ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ President: Vice Presidents: General Secretary: Executive Secretary: Treasurer: Members: Nikolaos Charchalakis Dimitrios Karakassis Ioanna Sakellari Elissavet Grouzi Ioannis Kakkas Panagiotis Panagiotidis Georgios Vassilopoulos Konstantinos Tsatalas Panagiotis Tsaftaridis Panagiotis Tsirigotis Πρόεδρος: Αντιπρόεδροι: Γεν. Γραμματέας: Ειδ. Γραμματέας: Ταμίας: Μέλη: Νικόλαος Χαρχαλάκης Δημήτριος Καρακάσης Ιωάννα Σακελλάρη Ελισάβετ Γρουζή Ιωάννης Κάκκας Παναγιώτης Παναγιωτίδης Γεώργιος Βασιλόπουλος Κωνσταντίνος Τσαταλάς Παναγιώτης Τσαφταρίδης Παναγιώτης Τσιριγώτης EDITOR Photis N. Beris Professor of Haematology Medical School Geneva University, Switzerland Modile: Co-editors Helen A. Papadaki Professor of Haematology University of Crete School of Medicine Head of Dept of Haematology University Hospital of Heraklion, Crete Τel.: Fax.: Konstantinos Tsatalas Professor of Haematology University Haematology Clinic University General Hospital of Alexandroupolis PAST Co-editors Nicolaos C. Zoumbos ΕΚΔΟΤΗΣ Φώτης Ν. Μπερής Καθηγητής Αιματολογίας Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Γενεύης Κινητό: Συν-Εκδoτες Ελένη A. Παπαδάκη Καθηγήτρια Αιματολογίας Επικεφαλής Αιματολογικού Τμήματος Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Ηρακλείου Κρήτης Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Κρήτης Τηλ.: Fax.: Κωνσταντίνος Τσαταλάς Καθηγητής Αιματολογίας Πανεπιστημιακή Αιματολογική Κλινική Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Αλεξανδρούπολης ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΟΙ Συν-Εκδoτες Νικόλαος Κ. Ζούμπος ΙΔΙΟΚΤΗΤΗΣ: Ελληνική Αιματολογική Εταιρεία, Κηφισίας 27, Αθήνα, Τηλ.: ΓΡΑΦΕΙΟ ΕΚΔΟΣΗΣ - ΔΙΑΦΗΜΙΣΤΙΚΕΣ ΚΑΤΑΧΩΡΗΣΕΙΣ: Vita Congress - Β. Βουραζέρης, Παπαδιαμαντοπούλου 4 & Βασ. Σοφίας, Αθήνα, Τηλ.: , Fax: , Εκτυπωση: ΤΕΧΝΟΓΡΑΜΜΑmed, Λ. Μεσογείων 380, Αγία Παρασκευή, Τηλ.: , Fax: ,

3 x Vol. 2, No 2 April - June 2011 myelodysplastic syndromes - 1 st Part Guest editors: N.-A. Viniou, A. Simeonidis CONTENTS Preface Αrgiris S. Symeonidis 1. History and Epidemiology of Myelodysplastic Syndromes Maria Papaioannou, Sofia Mpampali, George Karamarias 2. MDS classification: an appraisal Ioannis Kotsianidis, Evangelia Nakou, Paraskevi Miltiadi 3. Pathogenetic aspects of MDS: the role of apoptosis Agapi Parcharidou, Panagiota Tsoplou, Αrgiris Symeonidis 4. Pathogenesis of myelodysplastic syndromes II: The role of the immune system Michael Voulgarelis, Ioanna Vlahadami, Katerina Benekou 5. Pathogenesis of MDS III: The role of epigenetic modifications Eleftheria Hatzimichael, Leonidas Benetatos, Evangelos Briasoulis 6. Cytogenetic abnormalities in myelodysplastic syndromes: Clinical and prognostic impact Charikleia Κelaidi, Constantina Sabani 7. Pathology of myelodysplastic syndromes Helen P. Kourea, Anna Tasidou 8. The role of flow cytometry in the diagnosis of myelodysplastic syndromes Μarina Κarakantza, Aikaterini Psarra 9. Myelodysplastic Syndromes with deletion of the long arm of chromosome 5 and the del-5q syndrome Αrgiris S. Symeonidis Cover page: Epigenetic changes in MDS. The heterochromatin (left) is characterized by methylated DNA and deacetylated histones that give to heterochromatin a tight structure and makes it transcriptionally inactive. On the contrary, the open structure of chromatin, known as euchromatin (right), is transcriptionally active. The change in the structure of chromatin (from heterochromatin to euchromatin), is a prerequisite for allowing transcription factors as well as RNA polymerase, to interact with the promoter of the gene and thus transcription to start. In euchromatin the DNA is not methylated while the histones are acetylated. by Eleftheria Hatzimichael, Leonidas Benetatos, Evangelos Briasoulis (See article in this issue by E. Hadjimichael et al. Page 170)

4 xi Τόμος 2, Τεύχος 2 Απρίλιος - Ιούνιος 2011 Μυελοδυσπλαστικά συνδρομα - 1 Ο Μέρος Guest editors: Ν.-Α. Βύνιου, Α. Συμεωνίδης ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος Αργύρης Συμεωνίδης 1. Μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα: Ιστορική Αναδρομή Επιδημιολογία Μαρία Παπαϊωάννου, Σοφία Μπάμπαλη, Γεώργιος Καραμαρίας 2. Ταξινόμηση των ΜΔΣ: Θα σταματήσει κάποτε η συνεχής αναθεώρησή της ή όχι; Ιωάννης Κοτσιανίδης, Ευαγγελία Νάκου, Παρασκευή Μιλτιάδη 3. Παθογένεια των Μυελοδυσπλαστικών Συνδρόμων I. Ο ρόλος της απόπτωσης Αγάπη Παρχαρίδου, Παναγιώτα-Εφαίνη Τσόπλου, Αργύρης Συμεωνίδης 4. Παθογένεια των μυελοδυσπλαστικών συνδρόμων ΙΙ: Ο ρόλος του ανοσοποιητικού συστήματος Μιχάλης Βουλγαρέλης, Ιωάννα Βλαχαδάμη, Κατερίνα Μπενέκου 5. Παθογένεια των μυελοδυσπλαστικών συνδρόμων ΙΙΙ: Ο ρόλος της επιγενετικής τροποποίησης Ελευθερία Χατζημιχαήλ, Λεωνίδας Μπενετάτος, Ευάγγελος Μπριασούλης 6. Κυτταρογενετικές ανωμαλίες στα μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα: Κλινική και προγνωστική σημασία Χαρίκλεια Κελαϊδή, Κωνσταντίνα Σαμπάνη 7. Ιστοπαθολογικά χαρακτηριστικά μυελοδυσπλαστικών συνδρόμων Ελένη Π. Κουρέα, Άννα Τασίδου 8. Ο ρόλος της κυτταρομετρίας ροής στη μελέτη των μυελοδυσπλαστικών συνδρόμων Μαρίνα Καρακάντζα, Αικατερίνη Ψαρρά 9. Μυελοδυσπλαστικά Σύνδρομα με απώλεια των μακρών σκελών του χρωμοσώματος 5 και «Σύνδρομο» del-5q Αργύρης Σ. Συμεωνίδης Εικόνα εξωφύλλου: Eπιγενετικές τροποποιήσεις στα ΜΔΣ. Η ετεροχρωματίνη (αριστερά) χαρακτηρίζεται απoμεθυλιωμένo DNA και αποακετυλιωμένες ιστόνες, που της προσδίδει μια σφικτή δομή και την καθιστά μεταγραφικά ανενεργή. Αντίθετα, η ανοικτή δομή της χρωματίνης, γνωστή ως ευχρωματίνη (δεξιά) είναι μεταγραφικά ενεργής. Η αλλαγή στη δομή της χρωματίνης (από ετεροχρωματίνη σε ευχρωματίνη) αποτελεί προϋπόθεση για να επιτραπεί σε μεταγραφικούς παράγοντες, αλλά και στην RNA πολυμεράση να αλληλεπιδράσουν με τον υποκινητή του γονιδίου και να ξεκινήσει η μεταγραφή. Στην ευχρωματίνη το DNA δεν είναι μεθυλιωμένο ενώ οι ιστόνες είναι ακετυλιωμένες. Από Ελευθερία Χατζημιχαήλ, Λεωνίδας Μπενετάτος, Ευάγγελος Μπριασούλης (βλέπε Παθογένεια των μυελοδυσπλαστικών συνδρόμων ΙΙΙ: Ο ρόλος της επιγενετικής τροποποίησης, σελ. 170)

5 xii ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΑ ΤΕΥΧΗ Έτος 2011 Σεπτέμβριος Θέμα Guest editors Νοέμβριος Θέμα Έτος 2012 Μάρτιος Θέμα Guest editor Ιούλιος Θέμα Guest editor Σεπτέμβριος Θέμα Guest editor Νοέμβριος Θέμα Έτος 2013 Μάρτιος Θέμα Guest editor Ιούλιος Θέμα Guest editor Θαλασσαιμίες και Αιμοσφαιρινοπάθειες Νικόλαος Ανάγνου, Εμμανουήλ Καναβάκης Περιλήψεις 22ου Ετήσιου Πανελληνίου Αιματολογικού Συνεδρίου Μυελοϋπερπλαστικά σύνδρομα Παναγιώτης Παναγιωτίδης Μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα 2 ο μέρος Ν.Α. Βύνιου, Α. Συμεωνίδης Νόσος Hodgkin Θεόδωρος Βασιλακόπουλος Περιλήψεις 23ου Ετήσιου Πανελληνίου Αιματολογικού Συνεδρίου Αναιμία Ελένη Παπαδάκη, Χαράλαμπος Ποντίκογλου Χρόνιες β λεμφοϋπερπλαστικές παθήσεις Κώστας Σταματόπουλος

6 Πρόλογος Αγαπητοί Συνάδελφοι, Είναι κοινοτυπία να αναφέρουμε πως σε οποιοδήποτε νοσολογική περιοχή του χώρου της Αιματολογίας έχει συντελεστεί σημαντική πρόοδος τα τελευταία χρόνια. Ωστόσο ειδικά για την περιοχή των μυελοδυσπλαστικών συνδρόμων οι εξελίξεις είναι τεράστιες και αφορούν όλα τα πεδία των νοσημάτων αυτών, δηλαδή την ταξινόμηση, όλους τους τομείς της παθογένειας, τη μεθοδολογία διαγνωστικής προσέγγισης, την αναγνώριση προγνωστικών παραμέτρων και τη θεραπευτική στρατηγική. Για το λόγο αυτό αποφασίστηκε από τη συντακτική επιτροπή του περιοδικού «HAEMA/ΑΙΜΑ» της ΕΑΕ, ότι αξίζει να αφιερωθεί ένα τεύχος στις εξελίξεις των μυελοδυσπλαστικών συνδρόμων και μου ανατέθηκε ο συντονισμός της έκδοσής του, σε συνεργασία με τη συνάδελφο Νόρα Βύνιου. Στην προσπάθεια να συμπεριλάβουμε όλους τους τομείς που έχει σημειωθεί εξέλιξη τα τελευταία χρόνια στα ΜΔΣ καταλήξαμε σε μια πλούσια θεματολογία, που περιλαμβάνει την πρόσφατη αναθεώρηση της ταξινόμησης, την αναγνώριση των νέων κλινικών οντοτήτων, τις νέες γνώσεις που έχουν προκύψει σχετικά με τον ρόλο της τροποποίησης του μικροπεριβάλλοντος του μυελού και τις επιγενετικές μεταβολές, τη συμβολή νεότερων τεχνολογιών όπως η κυτταρομετρία ροής και η ανάλυση του γονιδιακού προφίλ, και τελικά τις θεραπευτικές εξελίξεις, με τη διαμόρφωση κατά τεκμήριο στοχευμένων θεραπειών, όπως τα ανοσοτροποποιητικά παράγωγα της θαλιδομίδης, οι αναστολείς επιγενετικής τροποποίησης και οι τροποποιητές της απόπτωσης. Η ανταπόκριση των συναδέλφων-συγγραφέων, που επελέγησαν με βάση την καταξιωμένη τους αναγνώριση-ενασχόληση με τα αντικείμενα που τους ανατέθηκαν ήταν εντυπωσιακή. Εργάστηκαν με ενθουσιασμό και απέδωσαν εξαιρετικές ανασκοπήσεις. Επειδή το τελικό προϊόν υπερκάλυπτε σχεδόν στο διπλάσιο τον αρχικά σχεδιασμένο αριθμό σελίδων του τεύχους, αποφασίστηκε με πρόταση του επικεφαλής εκδότη του περιοδικού, καθηγητή κ. Φώτη Μπερή, να εκδοθούν τελικά δύο τεύχη ανασκοπήσεων για τα μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα. Έτσι, το πρώτο τεύχος περιλαμβάνει τις ανασκοπήσεις που αναφέρονται στις εξελίξεις της ταξινόμησης, της παθογένειας και των νεότερης εφαρμοσμένης διαγνωστικής μεθοδολογίας, ενώ το δεύτερο, που θα εκδοθεί στις αρχές του επόμενου έτους, θα περιλαμβάνει τις ανασκοπήσεις για τις νεότερα διαμορφωθείσες νοσολογικές οντότητες και τις τρέχουσες θεραπευτικές προσεγγίσεις. Θα ήθελα να ευχαριστήσω ιδιαίτερα τον εκδότη του περιοδικού καθηγητή κ. Φώτη Μπερή, που μου εμπιστεύτηκε την επιμέλεια της έκδοσης των δύο αυτών τευχών και τον Αρχισυντάκτη του περιοδικού καθηγητή Αιματολογίας κ. Κώστα Τσαταλά, που με την εμπειρία του και τις γνώσεις του με βοήθησε σημαντικά στην επιλογή της θεματολογίας και την τελική κριτική αξιολόγηση των υποβληθεισών ανασκοπήσεων. Επίσης, θα ήθελα να ευχαριστήσω όλους τους συναδέλφους-συγγραφείς των ανασκοπήσεων των δύο τευχών για την άρτια επιστημονική εργασία τους, και τη συνεργασία που επέδειξαν για την παράδοση των εισηγήσεών τους στη μεγάλη τους πλειοψηφία στον σωστό χρόνο, ώστε να γίνει δυνατή η έγκαιρη έκδοση του τεύχους, καθώς και τη συνάδελφο Νόρα Βύνιου για την άριστη συνεργασία στην αξιολόγηση των εργασιών που υπεβλήθησαν. Τέλος θα ήταν παράλειψη να μην ευχαριστήσω ιδιαίτερα τη Γραμματέα του περιοδικού κ. Ειρήνη Ρισσάκη για την επαγγελματική της εμπειρία και την άψογη συνεργασία και υπομονή που επέδειξε στην ολοκλήρωση των διαδικασιών έκδοσης των τευχών, καθώς και τις εκδόσεις «ΤΕΧΝΟΓΡΑΜΜΑmed» για την αρτιότητα έκδοσης των δύο τευχών. Haema 2011; 2(2): 135 Αργύρης Συμεωνίδης Αναπλ. Καθηγητής Αιματολογίας Πανεπιστημίου Πατρών 135

7 Aνασκόπηση Μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα: Ιστορική Αναδρομή Επιδημιολογία Μαρία Παπαϊωάννου 1, Σοφία Μπάμπαλη 1, Γεώργιος Καραμαρίας 1 ΠΕΡΙΛΗΨΗ: Ο όρος Μυελοδυσπλαστικά Σύνδρομα (ΜΔΣ), όπως ισχύει σήμερα, περιλαμβάνει οντότητες που έχουν περιγραφεί πριν από εκατό και πλέον χρόνια και έχουν χαρακτηριστεί με ποικίλους όρους. Η πρώτη συστηματική ταξινόμηση των ΜΔΣ προτάθηκε από την ομάδα FAB που διέκρινε τα ΜΔΣ με βάση μορφολογικά κριτήρια και το ποσοστό των βλαστών του μυελού, ενώ αναγνώρισε και συμπεριέλαβε δυο νέες οντότητες τη σιδηροβλαστική αναιμία και τη χρόνια μυελομονοκυτταρική λευχαιμία. Το 1997, οι Greenberg και συν. πρότειναν το διεθνές προγνωστικό σύστημα ταξινόμησης IPSS, που τυγχάνει ευρείας αποδοχής και κλινικής εφαρμογής μέχρι σήμερα. Το 2000 σχεδιάστηκε η πρώτη ταξινόμηση της WHO και δημοσιεύτηκε αναθεωρημένη το 2008, ενσωματώνοντας και οντότητες με διαφορετική βιολογική βάση, δύο από τις οποίες είναι η σιδηροβλαστική αναιμία και το σύνδρομο Del-5q. Τα ΜΔΣ αποτελούν μία από τις συχνότερες αιματολογικές διαταραχές σε άτομα μεγάλης ηλικίας. Περίπου 80% των ασθενών με ΜΔΣ κατά τη διάγνωση, είναι μεγαλύτεροι των 60 ετών. Η ακριβής επίπτωση των ΜΔΣ δεν έχει καθορισθεί με ακρίβεια μέχρι σήμερα, κυρίως λόγω της απουσίας αξιόπιστων επιδημιολογικών δεδομένων. Αυτό αποτυπώνεται στις τρέχουσες επιδημιολογικές μελέτες όπου η εκτιμώμενη επίπτωση των ΜΔΣ κυμαίνεται από 1 μέχρι 75 περιπτώσεις ανά 100,000 κατοίκους, ανά έτος. Αναμφίβολα, ο κίνδυνος ανάπτυξης ΜΔΣ αυξάνεται με την ηλικία, ενώ είναι σαφής η αιτιολογική συσχέτιση ορισμένων χημειοθεραπευτικών παραγόντων, της ακτινοβολίας και του βενζενίου με την εκδήλωση ΜΔΣ. Το κάπνισμα και η έκθεση σε χημικούς παράγοντες που χρησιμοποιούνται σε αγροτικές εργασίες έχουν συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης ΜΔΣ, ενώ το αλκοόλ σε μικρές δόσεις φαίνεται να ασκεί προστατευτική δράση. Ωστόσο,για την πλειονότητα των περιπτώσεων με ΜΔΣ, η αιτιολογία είναι άγνωστη. Τα πεδία της αναζήτησης αιτιολογικών παραγόντων και της διερεύνησης της γενετικής βάσης των ΜΔΣ, παραμένουν ανοιχτά. Haema 2011; 2(2): Copyright EAE ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Ο όρος Μυελοδυσπλαστικά Σύνδρομα (ΜΔΣ), όπως ισχύει σήμερα, περιλαμβάνει οντότητες που έχουν περιγραφεί πριν από εκατό και πλέον χρόνια και έχουν χαρακτηριστεί με ποικίλους όρους, γεγονός που καθιστά ιδιαίτερα δύσκολο να καθοριστεί χρονικά η πρώτη περιγραφή ΜΔΣ. Οι Layton και Mufti 1 σε μία ανασκόπηση σχετική με τις εξελίξεις στην ιστορία των ΜΔΣ, υποστηρίζουν ότι η πρώτη περιγραφή ΜΔΣ στη βιβλιογραφία έγινε από τον von Leube, 2 το 1900, με μια περίπτωση 1 Α Παθολογική Κλινική, Π.Γ.Ν. ΑΧΕΠΑ, Θεσσαλονίκη Διεύθυνση Αλληλογραφίας: Μαρία Παπαϊωάννου, Επίκουρη Καθηγήτρια Αιματολογίας, Ιατρική Σχολή Α.Π.Θ., Α Παθολογική Κλινική, Π.Γ.Ν. ΑΧΕΠΑ, Θεσσαλονίκη, ασθενούς με μεγαλοβλαστική αναιμία που προηγήθηκε της εμφάνισης οξείας λευχαιμίας. Ωστόσο, περισσότερο γνωστή στην ιατρική κοινότητα είναι η τραγική ιστορία της Marie Curie και της κόρης της Irène, που συνέχισε τις εργασίες της μητέρας της, και κατέληξαν από λευχαιμία. Οι Marie και Pierre Curie, στα 1898 ανακάλυψαν το ράδιο και περιέγραψαν τις φυσικοχημικές του ιδιότητες, που αποτέλεσαν το θεμέλιο λίθο της ακτινοθεραπείας. Όπως χαρακτηριστικά περιγράφεται στη βιογραφία της, από τη νεότερη κόρη της Eve, η Marie ήταν αναιμική για αρκετό χρονικό διάστημα πριν καταλήξει από μια νόσο που καταγράφεται από τον γιατρό της aplastic pernicious anaemia of rapid, feverish development. The bone marrow did not react. 3 Mεταγενέστεροι όροι που χρησιμοποιήθηκαν για να

8 Μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα: Ιστορική Αναδρομή Επιδημιολογία 137 χαρακτηρίσουν τα ΜΔΣ περιλαμβάνουν: i) pseudo-aplastic anaemia, 4 όρος που προφανώς προσπάθησε να αποδώσει το παράδοξο της παρουσίας κυτταροπενιών στο αίμα ασθενούς με κυτταροβριθή και όχι απλαστικό μυελό, ii) refractory anaemia, 5 τη μη ανταπόκριση της αναιμίας σε γνωστούς αιματινικούς παράγοντες όπως σίδηρο, φολικό οξύ και βιταμίνη Β12. Το 1942 οι Chevallier και συν. 6 χρησιμοποίησαν τον όρο odo leukemia («odo» από την ελληνική λέξη «ουδός») για να περιγράψουν μία περίπτωση «οριακής» λευχαιμίας, την οποία απέδωσαν μάλιστα σε υπερβολική έκθεση σε βενζένιο. Στα τέλη της δεκαετίας του 40, οι όροι preleukaemia η preleukaemic anaemia χρησιμοποιήθηκαν για να περιγράψουν περιπτώσεις ασθενών με κυτταροπενίες στο αίμα και εκτροπή σε οξεία μυελογενή λευχαιμία. 7 Ηδη από το 1950, ο όρος refractory cytopenia, 8 προσπάθησε να αποδώσει τις περιπτώσεις ασθενών με ανθεκτική λευκοπενία η θρομβοπενία, που εκτιμήθηκε ότι είχαν κοινή παθογενετική βάση και κλινική πορεία με την ανθεκτική αναιμία. Περαιτέρω μελέτη της φυσικής ιστορίας των «ανθεκτικών κυτταροπενιών», υπαγόρευσε την ανάγκη εισαγωγής ενός νέου όρου πέραν του ισχύοντος preleukaemia, δεδομένου ότι ήταν προγνωστικά παραπλανητικός. Πριν από το 1976, όροι όπως : sideroblastic anaemia, 9 smouldering leukaemia 10 dysmyelopoietic anaemia 11 και subacute myeloid leukaemia 12 αναφέρονταν σε ΜΔΣ. Η πρώτη συστηματική ταξινόμηση των ΜΔΣ έγινε από μια ομάδα Γάλλων- Αμερικανών-και Βρετανών [French- American-British - (FAB)] επιστημόνων που δημοσίευσαν την τελική της μορφή το Η ταξινόμηση της FAB διέκρινε τα ΜΔΣ με βάση τα μορφολογικά κριτήρια και το ποσοστό των βλαστών του μυελού των οστών. Αναγνώρισε και συμπεριέλαβε επίσης νέες οντότητες όπως τη σιδηροβλαστική αναιμία, με τη χαρακτηριστική άθροιση σιδήρου στα μιτοχόνδρια των ερυθροβλαστών καθώς και τη χρόνια μυελομονοκυτταρική λευχαιμία. Στη δεκαετία του 90, αναγνωρίσθηκε η προγνωστική αξία των δομικών και αριθμητικών χρωμοσωμικών ανωμαλιών στην έκβαση των ασθενών με ΜΔΣ. Το 1997, ο Greenberg και συν 14 πρότειναν το διεθνές προγνωστικό σύστημα ταξινόμησης (International Prognostic Scoring System /IPSS)μετά από ανάλυση των δεδομένων παρακολούθησης μιας μεγάλης σειράς ασθενών από Η.Π.Α., Ευρώπη και Ιαπωνία. Το IPSS δημιουργήθηκε σε μια προσπάθεια να συνθέσει πληροφορίες από προγνωστικά συστήματα που είχαν προηγηθεί, όπως του Βρετανικού Bournemouth, 15 του Ισπανικού Valencia, 16 and του Γερμανικού Dusseldorf. 17 Το IPSS διακρίνει τους ασθενείς σε τέσσερις κατηγορίες κινδύνου, με βάση τον αριθμό των κυτταροπενιών που εμφανίζουν, το ποσοστό των βλαστών του μυελού και το κυτταρογενετικό τους profile. Το IPSS τυγχάνει ευρείας αποδοχής και κλινικής εφαρμογής μέχρι σήμερα, ενώ πρόσφατα διευρύνθηκε με την ενσωμάτωση και άλλων παραγόντων κινδύνου με σημαντικότερο την ανάγκη των ασθενών για μεταγγίσεις ερυθρών αιμοσφαιρίων. Οι εξελίξεις στην κατανόηση της παθογένειας των ΜΔΣ αποτυπώνονται και στις ταξινομήσεις της WHO ( και ) σύμφωνα με την οποία, στα ΜΔΣ ενσωματώθηκαν και οντότητες με διαφορετική βιολογική βάση, δύο από τις οποίες είναι η σιδηροβλαστική αναιμία (WHO RARS) και το σύνδρομο 5q- (WHO ανθεκτική αναιμία με μεμονωμένη del(5q) και λιγότερους από 5% βλάστες μυελού). Ο όρος «σιδηροβλαστική αναιμία» εισήχθη από τον Bjorkman, 9 όταν περιέγραψε τέσσερις περιπτώσεις ασθενών με ανθεκτική αναιμία και «σημαντική ποσότητα ελεύθερου σιδήρου στους νορμοβλάστες». Σήμερα γνωρίζουμε οτι ο κυτταρικός σίδηρος στη RARS εναποτίθεται στα μιτοχόνδρια με τη μορφή παθολογικής μιτοχονδριακής φερριτίνης. 20 Πρόσφατα επίσης καθορίστηκε μια νέα οντότητα με RARS και αυξημένο αριθμό αιμοπεταλίων, όπου 50% των ασθενών εμφανίζουν τη μετάλλαξη στο JAK2 γονίδιο, 21 και συνιστά, ένα βιολογικό πρότυπο νόσου με χαρακτήρες ΜΔΣ και Μυελοϋπερπλαστικού Νεοπλάσματος. Το σύνδρομο 5q- περιγράφηκε από τον Van Den Berghe το 1974, 22 ως η πρώτη οντότητα της ομάδας των ανθεκτικών κυτταροπενιών με διακριτή χρωμοσωμική ανωμαλία, που αφορά την απώλεια διάμεσου τμήματος του μακρού σκέλους (q) του χρωμοσώματος 5. Χρειάστηκαν περισσότερα από 20 χρόνια για να καθοριστεί το τμήμα του 5q που αποσπάται συχνότερα [commonly deleted segment (CDS)] και να διευκρινισθεί ότι το αντίστοιχο αλλήλιο του άλλου χρωμοσώματος δεν περιέχει μεταλλαγμένα γονίδια στην περιοχή CDS. 23 Πρόσφατα, ο Ebert και συν. 24 έδειξαν ότι ο κλινικός φαινότυπος του συνδρόμου 5q-ενδεχομένως προκύπτει από απλο-ανεπάρκεια συγκεκριμένων γονιδίων της CDS περιοχής, αναδεικνύοντας ταυτόχρονα τον καθοριστικό ρόλο της ριβοσωμικής πρωτεΐνης RPS14 στη μοριακή παθογένεια του συνδρόμου. Στην ιστορία της θεραπευτικής των ΜΔΣ, που είναι βραχύτερη και όχι τόσο ικανοποιητική, σημαντικά βήματα αποτελούν η εφαρμογή της μεταμόσχευσης αιμοποιητικών κυττάρων, 25 των αυξητικών παραγόντων, 26 της azacytidine, που αποτελεί τον πρώτο απομεθυλιωτικό παράγοντα που εφαρμόστηκε στην κλινική πράξη 27 και η εφαρμογή της λεναλιδομίδης. 28 ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ Τα ΜΔΣ απαντούν, κατά κανόνα, σε άτομα μεγάλης ηλικίας. Το 80% των ασθενών με ΜΔΣ είναι μεγαλύτεροι των 60 ετών στη διάγνωση, γεγονός που τα καθιστά εξίσου συχνές οντότητες όσο η χρόνια λεμφοκυτταρική λευχαιμία και το πολλαπλούν μυέλωμα σε αυτή την ηλικιακή ομάδα. 29 Στα παιδιά, τα ΜΔΣ είναι εξαιρετικά σπάνια νοσήματα, με αναφερόμενη επίπτωση 0.01 περιπτώσεις ανά 100,000 κατοίκους και συνιστούν το 4% όλων των

9 138 Μ. Παπαϊωάννου et al παιδιατρικών αιματολογικών κακοηθειών. 30 Τα ΜΔΣ διακρίνονται: 1) τα δευτεροπαθή η σχετιζόμενα με θεραπεία (δμδσ/tmds), τα οποία εμφανίζονται σε ασθενείς που έχουν προηγουμένως υποβληθεί σε κυτταροτοξική θεραπεία ή ακτινοβολία, για την αντιμετώπιση άλλου νεοπλασματικού νοσήματος και 2) τα πρωτοπαθή η de novo. Η επίπτωση των ΜΔΣ δεν έχει καθορισθεί με ακρίβεια μέχρι σήμερα, κυρίως λόγω της απουσίας αξιόπιστων επιδημιολογικών δεδομένων. 31 Αυτό μπορεί να αποδοθεί στην απουσία εθνικών μητρώων καταγραφής των ΜΔΣ, την ασάφεια των διαγνωστικών κριτηρίων, την ασυμφωνία στα συστήματα ταξινόμησης και στην απουσία συστηματικής καταγραφής των δευτεροπαθών ΜΔΣ. Επιπλέον, επειδή τα ΜΔΣ αποτελούν νοσήματα που εξελίσσονται σε οξεία λευχαιμία, είναι δύσκολο να καθοριστεί με ακρίβεια η αρχική μορφή εκδήλωσής τους. 32 Επιδημιολογία ΜΔΣ 1. Περιγραφική Η περιγραφική επιδημιολογία αναφέρεται στην επίπτωση, (τον αριθμό των νέων περιπτώσεων ανά 100,000 κατοίκους ανά έτος) και στον επιπολασμό (τον συνολικό αριθμό περιπτώσεων σε δεδομένη χρονική στιγμή). Η πρώτη περιγραφική επιδημιολογική μελέτη των ΜΔΣ ανακοινώθηκε το 1992 και προέρχεται από τη Μεγάλη Βρετανία. Η μελέτη συμπεριέλαβε 26 επαρχίες στις οποίες καταγράφηκαν 1806 περιπτώσεις ΜΔΣ, που αντιστοιχούν σε επίπτωση 3.6 περιπτώσεις ανά 100,000 κατοίκους ηλικίας μικρότερης των 80 ετών. Η επίπτωση των ΜΔΣ ήταν μεγαλύτερη στους άνδρες σε σχέση με τις γυναίκες (4.69 και 2.59 αντίστοιχα). 32 Τα επόμενα χρόνια ακολούθησε μια σειρά δημοσιεύσεων με επιδημιολογικά δεδομένα από διάφορες γεωγραφικές περιοχές, ενώ είναι χαρακτηριστική η καθυστερημένη ανακοίνωση δεδομένων από τις Η.Π.Α. 30 Η υψηλότερη επίπτωση έχει αναφερθεί από τις επαρχίες Bournemounth και Somerset του Ην.Βασιλείου (12.6 και 9.3 αντίστοιχα), 33 ενώ η χαμηλότερη, διαπιστώθηκε στην Ιαπωνία (1/100,000). 34 Μελέτες από τη Σουηδία τη Γαλλία και την Ισπανία 9 υπολογίζουν την επίπτωση στους πληθυσμούς τους σε 3.6, 3.2 και 8.1 περιπτώσεις ανά 100,000 κατοίκους αντίστοιχα. 35,36 Δεδομένα από μεγαλύτερο δείγμα πληθυσμού προέρχονται από τις εθνικές καταγραφές της Γερμανίας, το γνωστό μητρώο του Dusseldorf 37 και τις επιδημιολογικές μελέτες των Η.Π.Α. Αναλυτικότερα, σύμφωνα με το μητρώο του Dusseldorf, το 2004 αναφέρεται μια αδρή επίπτωση 4.9 περιπτώσεις /100,000 (5.5 άνδρες/4.36 γυναίκες). Η καταγραφή των περιπτώσεων αφορά την περίοδο από το 1991 έως το Διαπιστώθηκαν περιπτώσεις ασθενών με ΜΔΣ, από τους οποίους 52% είχαν ανθεκτική αναιμία (RA)/ανθεκτική αναιμία με δακτυλιοειδείς σιδηροβλάστες (RARS), 33% ανθεκτική αναιμία με περίσσεια βλαστών (RAEB)/ ανθεκτική αναιμία με περίσσεια βλαστών σε μεταμόρφωση (RAEBT), και 15% χρόνια μυελομονοκυτταρική λευχαιμία (CMML). Η διάμεση ηλικία των ασθενών στη διάγνωση ήταν τα 72 έτη, παρόμοια για όλους τους τύπους κατά FAB, ενώ μόνο 5,8% των ασθενών ήταν νεότεροι των 50 ετών. Η χαμηλότερη επίπτωση σε σχέση με την ηλικία ήταν 0.4/100,000 και αφορούσε ασθενείς κάτω των 30 ετών και η υψηλότερη ήταν 31,3/ και αφορούσε υπερήλικες ασθενείς (80 90 ετών). Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι δεν παρατηρήθηκε αύξηση της ετήσιας επίπτωσης κατά τη διάρκεια των 11 χρόνων καταγραφής. 37 Αν και ο επιπολασμός των ΜΔΣ (ζώντες ασθενείς σε δεδομένη περίοδο) είναι ιδιαίτερα δύσκολο να προσδιοριστεί, οι Neukirchen και συν. με βάση τα δεδομένα του μητρώου Dusseldorf, 38 δημοσίευσαν τον εκτιμώμενο επιπολασμό των ΜΔΣ στις 12,4 περιπτώσεις ανά 100,000 κατοίκους. Το 2001 τα εθνικά μητρώα καταγραφής νοσημάτων των Η.Π.Α. συμπεριέλαβαν και τα ΜΔΣ, ώστε μόλις το 2007 δημοσιεύτηκε η πρώτη επιδημιολογική μελέτη ΜΔΣ από τις Η.Π.Α. Η μελέτη βασίστηκε σε δεδομένα από το πρόγραμμα SEER (Surveillance, Epidemiology, and End Results), που αντιπροσωπεύει το 27% του συνολικού πληθυσμού, και αφορά την τριετία Η αναφερόμενη επίπτωση, μη συμπεριλαμβανομένων των περιπτώσεων της ΧΜΜΛ, είναι 3.4 περιπτώσεις ανά 100,000 κατοίκους, που αντιστοιχεί σε νέες περιπτώσεις ανά έτος. Επιπλέον, καταγράφεται συχνότερη επίπτωση στους άνδρες σε σχέση με τις γυναίκες (4.5 και 2.7 αντίστοιχα) ενώ, η διάμεση ηλικία κατά τη διάγνωση είναι τα 76 έτη και μόνο 6% των ασθενών ήταν μικρότεροι των 50 ετών. Η χαμηλότερη επίπτωση αναφέρεται σε ασθενείς ηλικίας κάτω των 30 ετών (0.1 ανά 100,000), ενώ η υψηλότερη διαπιστώθηκε σε άτομα ηλικίας μεγαλύτερης των 80 ετών (36.3 ανά 100,000). Καταγράφεται επίσης αύξηση της επίπτωσης ανά έτος (3.3, 3.4,και 3.6 αντίστοιχα για τα έτη 2001, 2002, 2003) γεγονός, που μάλλον αντανακλά την πιο σχολαστική καταγραφή και όχι αληθινή αύξηση του κινδύνου εμφάνισης ΜΔΣ. 30 Η αμφισβητήσιμη αξιοπιστία των επιδημιολογικών δεδομένων αντανακλάται σε μια πολύ πρόσφατη Αμερικάνικη μελέτη. 39 Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι με βάση έναν πιό λεπτομερή αλγόριθμο καταγραφής, η ετήσια επίπτωση των ΜΔΣ σε άτομα μεγαλύτερα των 65 ετών, ανέρχεται σε 75 περιπτώσεις ανά 100,000 κατοίκους, πολύ υψηλότερη από εκείνη των 20 περιπτώσεων ανά 100,000, που αναφέρθηκε από το πρόγραμμα SEER, στο ίδιο δείγμα πληθυσμού. 39 Πρόσφατα, ανακοινώθηκαν τα αποτελέσματα της μοναδικής, μέχρι σήμερα, Ελληνικής επιδημιολογικής μελέτης, που διενεργήθηκε σε πληθυσμό της Νοτιοδυτικής Ελλάδας, από την ομάδα μελέτης ΜΔΣ, του Πανεπιστημίου Πατρών. 40 Η διάρκεια της μελέτης ήταν 20 χρόνια ( ) και καταγράφηκαν συνολικά 830 ασθενείς

10 Μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα: Ιστορική Αναδρομή Επιδημιολογία 139 με ΜΔΣ, με μέση ηλικία διάγνωσης 73.2 έτη και διπλάσια επίπτωση στους άνδρες σε σχέση με τις γυναίκες. Η αδρή επίπτωση κυμάνθηκε από ανά 100,000 κατοίκους, όσο η χαμηλότερη το διάστημα και την υψηλότερη το διάστημα Οι συγγραφείς ερμηνεύουν την αύξηση είτε σαν αποτέλεσμα βελτίωσης του προσδόκιμου επιβίωσης των κατοίκων της περιοχής είτε σαν πραγματική αύξηση λόγω επίδρασης περιβαλλοντικών παραγόντων. 40 Οι επιδημιολογικές μελέτες που αναφέρθηκαν φαίνεται να συγκλίνουν σε δύο σημεία: αυξημένη επίπτωση των ΜΔΣ στους άνδρες σε σχέση με τις γυναίκες και σημαντική αύξηση της επίπτωσης με την ηλικία και στα δύο φύλα. Όσον αφορά τις περιπτώσεις των δμδσ είναι δύσκολο να εκτιμηθούν. Στο μητρώο του Dusseldorf 37 αποτελούν το 6% του συνόλου των ΜΔΣ, ενώ στο Αμερικάνικο SEER αποτελούν το 3% Αναλυτική Επιδημιολογία Αιτιολογία Ενώ η αιτιολογική συσχέτιση της κυτταροτοξικής θεραπείας (χημειοθεραπεία /ακτινοθεραπεία) με την εκδήλωση ΜΔΣ έχει αναγνωριστεί, οι παράγοντες κινδύνου για την ανάπτυξη de novo ΜΔΣ, που αφορούν και την πλειονότητα των περιπτώσεων, δεν έχουν αποσαφηνιστεί. Κυτταροτοξικά φάρμακα και Ακτινοβολία Η θεραπευτική εφαρμογή χημειοθεραπείας η/και ακτινοβολίας στην αντιμετώπιση των νεοπλασιών, είχε ως αποτέλεσμα τη βελτίωση της επιβίωσης των ασθενών, αλλά και την εμφάνιση ανεπιθύμητων επιπλοκών μεταξύ των οποίων δευτεροπαθή ΜΔΣ (δμδσ). 41 Οι ασθενείς με δμδσ είναι συνήθως νεότεροι εκείνων με de novo, εμφανίζουν σοβαρότερες κυτταροπενίες και εντονότερες δυσπλασίες στον μυελό των οστών, ελαττωμένη κυτταροβρίθεια ή ίνωση μυελού, υψηλότερη συχνότητα κλωνικών χρωμοσωμικών ανωμαλιών και έχουν δυσμενέστερη έκβαση. Δευτεροπαθή ΜΔΣ έχουν παρατηρηθεί σε ασθενείς που πάσχουν από λέμφωμα, πολλαπλούν μυέλωμα, καρκίνο μαστού, όρχεων και ωοθηκών και υποβλήθηκαν σε χημειο-η/και ακτινοθεραπεία. 42 Πολλοί χημειοθεραπευτικοί παράγοντες μεταξύ των οποίων οι αλκυλιωτικοί παράγοντες και οι αναστολείς της τοποϊσομεράσης ΙΙ έχουν συσχετιστεί ιδιαίτερα με τον κίνδυνο εμφάνισης ΜΔΣ. Ο χρόνος εμφάνισης ΜΔΣ μετά τη θεραπεία με αλκυλιωτικούς παράγοντες κυμαίνεται από 5-7 χρόνια, ενώ για τους ασθενείς που έλαβαν αναστολείς τοποϊσομεράσης ΙΙ είναι βραχύτερος (σχεδόν 2 χρόνια). 43 Ωστόσο, όπως έχει αναφερθεί η λανθάνουσα περίοδος μέχρι την εμφάνιση του ΜΔΣ μπορεί να ποικίλει από 1 έως 25 χρόνια. 30 Προηγηθείσα θεραπεία με αλκυλιωτικούς παράγοντες σχετίζεται με την εμφάνιση ελλείψεων στα χρωμοσώματα 5 ή/και 7, ενώ οι αναστολείς τοποϊσομεράσης ΙΙ σχετίζονται με διαμεταθέσεις του 11q Αναφέρεται επίσης ότι η ακτινοθεραπεία για διάφορους τύπους νεοπλασιών, σχετίζεται με διπλάσιο η τριπλάσιο κίνδυνο ανάπτυξης δευτεροπαθούς ΟΜΛ. 45 Χημικοί παράγοντες Βενζένιο ή Βενζόλιο Τα πρώτα δεδομένα που αφορούν χημικούς παράγοντες που σχετίζονται με την εμφάνιση ΜΔΣ, προέρχονται από αναφορές σε χώρους εργασίας μεταξύ εργατών που είχαν εκτεθεί σε βενζένιο και παρόμοιους διαλύτες Μια μελέτη σε εργάτες υποδηματοποιείου στην Τουρκία ήταν η πρώτη που συσχέτισε το βενζένιο με την ανάπτυξη προλευχαιμικής κατάστασης. 46 Σε μεταγενέστερη ανάλυση κυτταρογενετικών βλαβών στα λεμφοκύτταρα του αίματος, που θεωρούνται ευαίσθητοι δείκτες έκθεσης σε βενζένιο, οι υποδηματοποιοί έδειξαν υψηλότερο αριθμό χρωμοσωμικών βλαβών σε σχέση με εργάτες που δεν εκτέθηκαν σε βενζένιο. 49,50 Σε μια μεγάλη μελέτη από την Κίνα που αφορούσε εργάτες που είχαν εκτεθεί σε βενζένιο, φάνηκε σαν πιθανή αιτία ανάπτυξης ΜΔΣ. 47 Οι χρωμοσωμικές ανωμαλίες που διαπιστώνονται στα λεμφοκύτταρα του αίματος μετά από έκθεση σε βενζένιο, φάνηκε να ανιχνεύονται για περισσότερο από 30 χρόνια. Οι ανωμαλίες αυτές προσομοιάζουν με εκείνες που διαπιστώνονται μετά από θεραπεία με αλκυλιωτικούς παράγοντες. 51 Η επαγγελματική έκθεση σε διαλύτες και ο κίνδυνος ανάπτυξης ΜΔΣ αποτέλεσε αντικείμενο πολλών μελετών, τα αποτελέσματα των οποίων καταδεικνύουν ότι ο κίνδυνος αυξάνεται με την έκθεση σε υψηλότερες δόσεις και για μακρότερο χρονικό διάστημα Σε ορισμένες μελέτες 54,55 η έκθεση σε λιπάσματα, φυτοφάρμακα και ζιζανιοκτόνα έχει ενοχοποιηθεί για την εμφάνιση ΜΔΣ, ενώ σε άλλες 52,56 δεν διαπιστώθηκε η ίδια συσχέτιση. Ο κίνδυνος φαίνεται να αφορά περισσότερο τους άνδρες σε σχέση με τις γυναίκες πιθανόν λόγω του περιορισμένου αριθμού εκτεθειμένων γυναικών. Tο βενζένιο απαντάται στη φύση είτε σαν αποτέλεσμα φυσικών φαινομένων όπως εκρήξεις ηφαιστείων και πυρκαγιές, είτε με ανθρώπινη παρέμβαση όπως σύνθεση χημικών, παραγωγή συνθετικών ινών, βιομηχανίες ελαστικών, φυτοφαρμάκων, φαρμάκων και χρωστικών. Στις μέρες μας, η χρήση του βενζενίου έχει μειωθεί σημαντικά, ώστε οι σημαντικότερες πηγές έκθεσης σε βενζένιο να είναι το κάπνισμα, οι σταθμοί ελέγχου αυτοκινήτων, οι εξατμίσεις των οχημάτων και τα απόβλητα των βιομηχανιών. Στα πλαίσια του περιορισμού των εφαρμογών του, η συγκέντρωσή του σαν συστατικό του πετρελαίου δεν ξε-

11 140 Μ. Παπαϊωάννου et al περνά το 1%, τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Αμερική. Κάπνισμα Όπως ήδη αναφέρθηκε, το κάπνισμα αποτελεί τη σημαντικότερη μη επαγγελματική πηγή έκθεσης σε βενζένιο. Πρόσφατη μελέτη κατέδειξε ότι οι καπνιστές εκτίθενται σε 10πλάσια ποσότητα εισπνεόμενου βενζενίου σε σύγκριση με τους μη καπνιστές. 57 Επιπλέον τα τσιγάρα περιέχουν και άλλες, γνωστές για τον άνθρωπο, καρκινογόνες ουσίες όπως αιθυλβενζένιο, οκτάνιο, ισομερή ξυλενίου και ραδιενεργό μόλυβδο Η συσχέτιση του καπνίσματος με τον κίνδυνο ανάπτυξης ΜΔΣ διαπιστώθηκε στις περισσότερες μελέτες, όπου αναφέρεται και στατιστικά σημαντική αύξηση του κινδύνου. 53,55,58-60 Ο κίνδυνος φαίνεται να σχετίζεται με το βαθμό και τη διάρκεια του καπνίσματος 58,59,67 ενώ μπορεί να παραμένει ακόμη και 15 χρόνια από τη διακοπή του. 57,58 Έχει δειχθεί επίσης, ότι το κάπνισμα σχετίζεται με την εμφάνιση συγκεκριμένων χρωμοσωμικών ανωμαλιών, όπως έλλειψη του χρωμοσώματος 5 και 7. 57,60 Η συνδυασμένη δράση του καπνίσματος και της έκθεσης σε χημικά που χρησιμοποιούνται σε αγροτικές κυρίως εργασίες αυξάνει αδιαμφισβήτητα τον κίνδυνο ανάπτυξης ΜΔΣ (3.3 φορές μεγαλύτερος μεταξύ καπνιστών που έχουν ταυτόχρονα εκτεθεί και σε άλλες χημικές ουσίες έναντι μόνο των καπνιστών). 57 Πολύ πρόσφατα οι Μa και συν 62 έδειξαν ότι το κάπνισμα αποτελεί σημαντικό και ανεξάρτητο προγνωστικό παράγοντα για την επιβίωση ασθενών με ΜΔΣ, ιδιαίτερα μεταξύ ασθενών χαμηλού κινδύνου. Αλκοόλ Η κατανάλωση αλκοόλ έχει συσχετιστεί με την ανάπτυξη λευχαιμίας στους ενήλικες, σε αρκετές μελέτες Αντίθετα, ο ρόλος του αλκοόλ στην ανάπτυξη ΜΔΣ έχει μελετηθεί σε μικρό αριθμό μελετών και τα αποτελέσματα είναι αντικρουόμενα. 57,59,63,67,68 Οι πρώτες αναφορές δεν έδειξαν καμία συσχέτιση μεταξύ κατανάλωσης αλκοόλ και κινδύνου ανάπτυξης ΜΔΣ. Μια σχετικά πρόσφατη μελέτη που ανέλυσε την κατανάλωση αλκοόλ με βάση τον τύπο του αλκοολούχου ποτού, έδειξε ότι μέτρια κατανάλωση κόκκινου κρασιού (1 ποτήρι/ημ.) σχετίστηκε με 48% ελάττωση του κινδύνου ανάπτυξης ΜΔΣ. Το προστατευτικό αποτέλεσμα από την κατανάλωση κρασιού διαπιστώθηκε και στα δύο φύλα και για όλους τους τύπους ΜΔΣ κατά FAB. 57 Τα ευρήματα αυτά ενισχύουν τα ήδη υπάρχοντα δεδομένα για τον πιθανό προστατευτικό ρόλο της ρασβερατρόλης (rasveratrol), γνωστής αντιοξειδωτικής ουσίας που αποτελεί συστατικό της φλούδας των κόκκινων σταφυλιών, στην ανάπτυξη διαφόρων τύπων καρκίνου Άλλοι αναφερόμενοι παράγοντες κινδύνου Το 1998 η Raza πρότεινε ένα πιθανό μοντέλο ιογενούς προέλευσης των ΜΔΣ, 72 ωστόσο μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα που να ενισχύουν τη θεωρία της. Επίσης, οι βαφές των μαλλιών έχουν συσχετιστεί με την εκδήλωση ΜΔΣ σε γυναίκες, σε μια μικρή Ιαπωνική μελέτη. Αντίθετα σε ανασκόπηση όλων των σχετικών μελετών έδειξαν ότι δεν φαίνεται να υπάρχει συσχέτιση των βαφών με την ανάπτυξη ΜΔΣ. Τέλος, η διατροφή αν και έχει ενοχοποιηθεί για την ανάπτυξη διαφόρων τύπων καρκίνου, δεν έχει μελετηθεί σε σχέση με την ανάπτυξη ΜΔΣ. 73 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ Η ακρίβεια των επιδημιολογικών δεδομένων, που αφορούν τα ΜΔΣ, βασίζεται στη δημιουργία εθνικών μητρώων καταγραφής, στην αρτιότερη γνώση των νοσημάτων που περιλαμβάνονται υπό τον όρο ΜΔΣ, στη σωστή διάγνωση με την εφαρμογή των διαγνωστικών κριτηρίων όπως έχουν οριστεί από την WHO και στη σχολαστική καταγραφή. Επιπλέον τα πεδία της αναζήτησης αιτιολογικών παραγόντων και της διερεύνησης της γενετικής βάσης των ΜΔΣ, παραμένουν ανοιχτά. History and Epidemiology of Myelodysplastic Syndromes by Maria Papaioannou, Sofia Mpampali, George Karamarias 1 st Department of Internal Medicine, Hematology Dept, Medical School, Aristotle University of Thessaloniki, AHEPA Hospital, Thessaloniki, Greece ABSTRACT: The conditions that currently come under the term Myelodysplastic Syndromes (MDS) have been recognised for over a century under a variety of names. The first classification of the MDS published in 1982 by the French-American-British (FAB) group, which defined sideroblastic anemia and included chronic myelomonocytic leukemia. In 1997, Greenberg et al, published the International Prognostic Scoring System (IPSS) which has been extremely useful for many years. In 2000 the initial

12 Μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα: Ιστορική Αναδρομή Επιδημιολογία 141 WHO classification was developed and revised in Sideroblastic anemia (WHO RARS) first introduced in 1956 by Bjorkman and the 5q- syndrome (WHO refractory anemia with an isolated del(5q) described by Van Den Berghe in 1974, are two entities with clearly different biological basis which are considered as MDS by WHO. Myelodysplastic syndromes (MDS) are one of the most common hematological disorders among the elderly. Approximately 80% of the patients are older than 60 years at diagnosis. The true incidence of MDS is largely unknown. There is a lack of reliable data concerning the epidemiology and etiology of MDS due to difficulties in diagnosis and classification, which have made large-scale population-based studies problematic. Several studies have estimated an incidence, ranging from 1 to 12.6 cases per 100,000 people per year. Undoubtedly, the risk of MDS development increases with aging. Etiological factors of the (MDS) are basically unknown, with the exception of alkylating agents, ionizing radiation and benzene. Nowadays, a variety of risk factors have been linked with increased risk (smoking and exposure to solvents and agrochemicals) or decreased risk of MDS (wine drinking), but the majority of cases remain unexplained. Much still needs to be learned about what causes MDS and the genetic factors that increase susceptibility. Βιβλιογραφία 1. Layton DM, Mufti GJ. Myelodysplastic syndromes: their history, evolution and relation to acute myeloid leukaemia. Blut. 1986; 53: von Leube W. Rapid verlaufende schwere Anämie mit gleichzeitiger leukämischer Veränderung des Blutbildes. Klin Wochenschr. 1900; 37: Curie E. Madame Curie. 1937; Doubleday, Garden City. 4. Luzzatto AM. Sull anemia grave megiloblastica sensa reporto ematologica correspondente (anemia pseudoaplastica). Riv Veneta Med Venezia. 1907; 47: Rhoades CP, Barker WH. Refractory anemia: an analysis of one hundred cases. J Am Med Assoc. 1938; 110: Chevallier P, LaMotte M, Umdenstock R. Trois cas d anémieleucose benzolique. Le Sang. 1942; 15: Hamilton-Paterson JL.Preleukemia anemia. Acta Hematol : Block M, Jacobson LO, Bethard WF. Preleukemic acute human leukaemia. J Am Med Assoc. 1953; 152: Björkman SE. Chronic refractory anemia with sideroblastic bone marrow; a study of four cases. Blood. 1956; 11: Rheingold JJ, Kaufman R, Adelson E, Lear A. Smoldering acute leukemia. N Engl J Med. 1963; 268: Rosenthal DS, Moloney WC. Refractory dysmyelopoietic anemia and acute leukemia. Blood. 1984; 63: Cohen JR, Creger WP, Greenberg PL,et al. Subacute myeloid leukemia: a clinical review. Am J Med. 1979; 66: Bennett JM, Catovsky D, Daniel MT, et al. Proposals for the classification of the myelodysplastic syndromes. Br J Haematol. 1982; 51: Greenberg P, Cox C, LeBeau MM, et al. International scoring system for evaluating prognosis in myelodysplastic syndromes. Blood. 1997; 89: Mufti GJ, Stevens JR, Oscier DG, et al. Myelodysplastic syndromes: a scoring system with prognostic significance. Br J Haematol. 1985; l 59: Sanz GF, Sanz MA, Vallespi T, et al. Two regression models and a scoring system for predicting survival and planning treatment in myelodysplastic syndromes: a multivariate analysis of prognostic factors in 370 patients. Blood. 1989;74: Aul C, Gattermann N, Heyll A, et al. Primary myelodysplastic syndromes: analysis of prognostic factors in 235 patients and proposals for an improved scoring system. Leukemia. 1992; 6: Bennett JM. World Health Organization classification of the acute leukemias and myelodysplastic syndrome. Int J Hematol. 2000; 72: Vardiman JW, Thiele J, Arber DA, et al. The 2008 revision of the World Health Organization (WHO) classification of myeloid neoplasms and acute leukemia: rationale and important changes. Blood. 2009; 114: Cazzola M, Invernizzi R, Bergamaschi G, et al. Mitochondrial ferritin expression in erythroid cells from patients with sideroblastic anemia. Blood. 2003; 101: Schmitt-Graeff AH, Teo SS, Olschewski M, et al. JAK2V617F mutation status identifies subtypes of refractory anemia with ringed sideroblasts associated with marked thrombocytosis. Haematologica. 2008; 93: Van den Berghe H, Cassiman JJ, David G, et al. Distinct haematological disorder with deletion of long arm of no. 5 chromosome. Nature. 1974; 251: Zhao N, Lai F, Fernald AA, et al Human CDC23: cdna cloning, mapping to 5q31, genomic structure, and evaluation as a candidate tumor suppressor gene in myeloid leukemias. Genomics. 1998; 53: Ebert BL, Pretz J, Bosco J, et al. Identification of RPS14 as a 5q- syndrome gene by RNA interference screen. Nature. 2008; 451: Tallman MS, McGuffin RW, Higano CS, et al. Bone marrow transplantation in a patient with myelodysplasia associated with diffuse eosinophilic fasciitis. Am J Hematol.1987; 24: Vadhan-Raj S, Keating M, LeMaistre A, et al. Effects of recombinant human granulocyte-macrophage colony-stimulating factor in patients with myelodysplastic syndromes.

13 142 Μ. Παπαϊωάννου et al N Engl J Med.1987; 317: Chitambar CR, Libnoch JA, Matthaeus WG, et al. Evaluation of continuous infusion low-dose 5-azacytidine in the treatment of myelodysplastic syndromes. Am J Hematol. 1991; 37: List A, Kurtin S, Roe DJ, et al. Efficacy of lenalidomide in myelodysplastic syndromes. N Engl J Med. 2005; 352: Aul C, Gattermann N, Schneider W. Epidemiological and etiological aspects of myelodysplastic syndromes. Leuk Lymphoma.1995;16: Ma X, Does M, Raza A, et al. Myelodysplastic syndromes: Incidence and survival in the United States. Cancer. 2007; 109: Strom S, Velez-Bravo V, Estey E.Epidemiology of Myelodysplastic Syndromes. Semin Hematol. 2008; 45: Cartwright RA: Incidence and epidemiology of myelodysplastic syndromes, in Mufti GJ, Galton DA (eds): The Myelodysplastic Syndromes. New York, NY, Churchill Livingstone, 1992, pp Phillips MJ, Cull GM, Ewings M. Establishing the difference of myelodysplasia syndrome. Br J Haematol. 1994; 88: Shimizu H, Matsushita Y, Aoki K, Nomura T, Yoshida Y, Mizoguchi H. Prevalence of the myelodysplastic syndromes in Japan. Int J Hematol. 1995; 61: Radlund A, Thiede T, Hansen S, et al. Incidence of myelodysplastic syndromes in a Swedish population. Eur J Haematol. 1995; 54: Maynadie M, Verret C, Moskovtchenko P, et al. Epidemiological characteristics of myelodysplastic syndrome in a welldefined French population. Br J Cancer. 1996; 74: Germing U, Strupp C, Kundgen A, et al. No increase in age-specific incidence of myelodysplastic syndromes. Haematologica. 2004; 89: Neukirchen J, Schoonen WM, Aul C, et al. Incidence and prevalence of patients with myelodysplastic syndromes (MDS) in Dusseldorf Leuk Res. 2009; 33:S Cogle CR, Craig BM, Rollison DE et al. Incidence of the Myelodysplastic Syndromes using a Novel Claims-Based Algorithm: High Number of Uncaptured Cases by Cancer Registries. Blood on line May 12, 2011; DOI Avgerinou C, Alamanos Y, Zikos P et al. Incidence of myelodysplastic syndromes in a well-defined population of Southwestern Greece. Leukemia Research, Volume 35, Supplement 1, May 2011, Page S Mayer R, Cannellos G. Primary myelodysplastic syndrome and secondary preleukemic disorders, in Henderson E, Lister T, Greaves M (eds): Leukemia (ed 6). Philadelphia, PA, Saunders, 1996; pp Van Leeuwen FE. Risk of acute myelogenous leukaemia and myelodysplasia following cancer treatment. Baillieres Clinical Haematol. 1996; 9: Smith MA, Rubinstein L, Anderson JR, et al. Secondary leukemia and or myelodysplastic syndrome after treatment with epipodophyllotoxins. J Clin Oncol. 1999; 17: Andersen MK, Johansson B, Larsen SO, Pedersen-Bjergaard J. Chromosomal abnormalities in secondary MDS and AML: Relationship to drugs and radiation with specific emphasis on the balanced rearrangements. Haematologica. 1998; 83: Boice JD, Land CE, Preston DL. Ionizing radiation, in Schottenfeld D, Fraumeni JF Jr (eds): Cancer Epidemiology and Prevention. 1996, pp Oxford, UK, Oxford University Press. 46. Aksoy M, Dincol K, Erdem S, Dincol G: Acute leukemia due to chronic benzene exposure. Am J Med. 52: , Yin S, Hayes R, Linet M, Li G, Dosemeci M, Travis L, et al. A cohort study of cancer among benzene-exposed workers in China: Overall results. Am J Ind Med. 1996; 29: Nilsson R, Nordlinder R, Horte L, Jarvholm B. Leukaemia, lymphoma and multiple myeloma in seamen on tankers. Occup Environ Med. 1998; 55: Tunca B, Egeli U. Cytogenetic findings on shoe workers exposed longterm to benzene. Environ Health Perspect. 1996; 104(suppl 6): Dosemeci M, Yin SN, Linet M, Wacholder S, Rothman N, Li GL, et al: Indirect validation of benzene exposure assessment by association with benzene poisoning. Environ Health Perspect. 1996; 104(suppl 6): Park D, Koeffler H: Therapy-related myelodysplastic syndromes. Semin Hematol. 1996; 33: West R, Stafford D, Farrow A, Jacobs A. Occupational and environmental exposures and myelodysplasia: A case-control study. Leuk Res. 1995; 19: Ciccone G, Mirabelli D, Levis A et al. Myeloid leukemias and myelodysplastic syndromes: chemical exposure, histologic subtype and cytogenetics in a case-control study. Cancer Genet Cytogenet. 1993; 68: Rigolin GM, Cuneo A, Roberti MG et al. Exposure to myelotoxic agents and myelodysplasia: Case-control study and correlation with clinicobiological findings. Br J Haematol. 1998; 103: Nisse C, Lorthois C, Dorp V, Eloy E, Haguenoer J, Fenaux P. Exposure to occupational and environmental factors in myelodysplastic syndromes: Preliminary results of a casecontrol study. Leukemia. 1995; 9: Strom SS, Gu Y, Gruschkus SK, Pierce SA, Estey EH. Risk factors of myelodysplastic syndromes: A case-control study. Leukemia. 2005; 19: Albin M, Bjork J, Welinder H et al. Cytogenetic and morphologic subgroups of myelodysplastic syndromes in relation to occupational and hobby exposures. Scand J Work Environ Health. 2003; 29: Brownson R, Novotny T, Perry M. Cigarette smoking and adult leukemia: A meta-analysis. Arch Intern Med 1993; 153: Pasqualetti P, Festuccia V, Acitelli P, Collacciana A, Giusti A, Casale R. Tobacco smoking and risk of haematological malignancies in adults: A case-control study. Br J Haematol. 1997; 97: Bjork J, Albin M, Mauritzson N, Stromberg U, Johansson B, Hagmar L. Smoking and myelodysplastic syndromes.

14 Μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα: Ιστορική Αναδρομή Επιδημιολογία 143 Epidemiology 2000; 11: Nisse C, Haguenoer JM, Granbastuen B et al. Occupational and environmental risk factors of the myelodysplastic syndromes in the North of France. Br J Haematol. 2001; 12: Ma X, Wang R, Galili N, et al. Cigarette smoking shortens the survival of patients with low-risk myelodysplastic syndromes Cancer Causes Control. 2011; 22: Williams RR, Horm JW. Association of cancer sites with tobacco and alcohol consumption and socioeconomic status of patients: Interview study from the Third National Cancer Survey. J Natl Cancer Inst. 1997; 58: Blackwelder WC, Yano K, Rhoads GG et al. Alcohol and mortality: The Honolulu Heart Study. Am J Med. 1980; 68: Hinds MW, Kolonel LN, Lee T, Hirohata T. Association between cancer incidence and alcohol and cigarette consumption among five ethnic groups in Hawaii. Br J Cancer. 1980; 41: Carstensen JM, Bygren LO, Hatschek T. Cancer incidence among Swedish brewery workers. Int J Cancer. 1990; 45: Brown LM, Gibson R, Burmeister LF et al. Alcohol consumption and risk of leukemia, non-hodgkin s lymphoma, and multiple myeloma. Leuk Res. 1992; 16: Pasqualetti P, Casale R, Colantonio D, Collacciani A. Occupational risk for hematological malignancies. Am J Hematol. 1991; 38: Bianchini F, Vainio H. Wine and resveratrol: Mechanisms of cancer prevention? Eur J Cancer Prev. 2003; 12: Tsan MF, White JE, Maheshwari JG, Chikkappa G. Antileukemia effect of resveratrol. Leuk Lymphoma. 2002; 43: Surh YJ, Hurh YJ, Kang E et al. Resveratrol, an antioxidant present in red wine, induces apoptosis in human promyelocytic leukemia (HL-60) cells. Cancer Lett. 1999; 140: Raza A. Hypothesis: myelodysplastic syndromes may have a viral etiology. Int J Hematol. 1998; 68: Dalamaga M, Petridou E, Cook, F, Trichopoulos D. Risk factors for myelodysplastic syndromes: A case-control study in Greece. Cancer Causes Control. 2002; 13:

15 Aνασκόπηση Ταξινόμηση των ΜΔΣ: Θα σταματήσει κάποτε η συνεχής αναθεώρησή της ή όχι; Ιωάννης Κοτσιανίδης, Ευαγγελία Νάκου, Παρασκευή Μιλτιάδη ΠΕΡΙΛΗΨΗ: Περισσότερο από τριάντα έτη μετά την πρώτη προσπάθεια ταξινόμησής τους τα Μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα (ΜΔΣ) παραμένουν οντότητες δυσκατανόητες και πολύπλοκες. Αυτό δεν οφείλεται μόνο στην αδιευκρίνιστη παθοβιολογία τους, αλλά και στη σημαντική ετερογένεια των ασθενών και των συννοσηροτήτων που κατά κανόνα τους συνοδεύουν. Λόγω των παραπάνω, εκτός των διαγνωστικών ταξινομήσεων, έχουν αναπτυχθεί διάφορα προγνωστικά συστήματα βασισμένα κυρίως σε κλινικοεργαστηριακά ευρήματα και ιστοπαθολογικά κριτήρια, ενώ ο καρυότυπος αποτελεί προς το παρόν τη μόνη βιολογική πληροφορία που έχει ενσωματωθεί. Ωστόσο, τα δύο ευρέως χρησιμοποιούμενα προγνωστικά συστήματα, το IPSS και το WPSS, καθώς και η ταξινόμηση της WHO διαστρωματώνουν τους ασθενείς δίνοντας ιδιαίτερη αξία σε παραμέτρους υποκειμενικές και με σαθρή βιολογική βάση, όπως το ποσοστό των βλαστών, τις δυσπλασίες των κυτταρικών σειρών και τον αριθμό των κυτταροπενιών, οι οποίες ορίζονται μέσω στατιστικών μοντέλων και συνεπώς δεν αντανακλούν τον πραγματικό κίνδυνο σε κλινικό επίπεδο. Επιπλέον, δύο πρόσφατοι παράγοντες έρχονται να καταστήσουν επιτακτική την ανάγκη αναθεώρησης των παρουσών προγνωστικών ταξινομήσεων. Ο πρώτος είναι η ανεύρεση νέων γενετικών και επιγενετικών διαταραχών με πιθανή προγνωστική σημασία. Ο δεύτερος παράγοντας είναι η ανάπτυξη νεώτερων στοχευουσών θεραπειών βασιζόμενων στη παθοβιολογία των ΜΔΣ, που για πρώτη φορά δίνουν τη δυνατότητα της, έστω προσωρινής, τροποποίησης της φυσικής πορείας της νόσου. Τόσο λοιπόν η ενσωμάτωση των καινούριων μοριακών δεδομένων, όσο και η ανακάλυψη προγνωστικών βιοδεικτών απάντησης στους νέους φαρμακευτικούς παράγοντες αποτελούν τις κύριες προκλήσεις στο σχεδιασμό των μελλοντικών συστημάτων κατηγοριοποίησης των ΜΔΣ. Στην παρούσα ανασκόπηση θα επιχειρηθεί η κριτική αποτίμηση των τρέχοντων προγνωστικών μοντέλων και των αναδυόμενων βιολογικών δεδομένων με δυνητική προγνωστική αξία. Haema 2011; 2(2): Copyright EAE Αιματολογική Κλινική, Ιατρική Σχολή, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης Διεύθυνση Αλληλογραφίας: Ιωάννης Κοτσιανίδης, Δραγάνα, Αλεξανδρούπολη, 68100, ΕΙΣΑΓΩΓΉ Η περίφημη φράση «αρχή παιδεύσεως η των ονομάτων επίσκεψις», που αποδίδεται στον κυνικό φιλόσοφο Αντισθένη (Αθήνα, π.χ.) συνοψίζει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο την αναγκαιότητα της ταξινόμησης και της κατηγοριοποίησης στην επιστήμη. Καθώς όμως τα συστήματα ταξινόμησης αποτελούν ουσιαστικά τεχνητές δομές, που προσπαθούν να απλουστεύσουν πολύπλοκες και συχνά όχι πλήρως κατανοητές φυσικές οντότητες 1, παρουσιάζουν αναπόφευκτα εγγενείς αδυναμίες, όπως αμφισημία, περιορισμένο εύρος, κίνδυνο μονοδρόμησης της επιστημονικής σκέψης και προϊδεασμό. Ειδικότερα στην Αιματολογία, το πεδίο της ταξινόμησης των μυελικών νοσημάτων εμφανίζει όλες τις παραπάνω ατέλειες, καθώς η μοριακή παθογένεση των πρώτων παραμένει εν πολλοίς άγνωστη, ενώ η ολοένα αυξανόμενη συσσώρευση βιολογικών πληροφοριών δημιουργεί ένα διαρκώς μεταβαλλόμενο σκηνικό. Πάνω από τριάντα χρόνια έχουν περάσει από την πρώτη προσπάθεια κατηγοριοποίησης των μυελοδυσπλαστικών συνδρόμων (ΜΔΣ), αλλά τόσο η βιολογική, όσο και η κλινική συμπεριφορά αυτής της ετερογενούς νόσου της αιμοποίησης εξακολουθεί να προβληματίζει κλινικούς γιατρούς και ερευνητές. Τα διαθέσιμα διαγνωστικά μέσα και προγνωστικά συστήματα φαντάζουν εξίσου ανεπαρκή για την ακριβή διαστρωμά-

16 Ταξινόμηση των ΜΔΣ: Θα σταματήσει κάποτε η συνεχής αναθεώρησή της ή όχι; 145 Πίνακας 1. FAB ταξινόμηση (1982) Υπότυπος Βλάστες μυελού Βλάστες αίματος Σιδηροβλάστες Μονοκύτταρα RA <5% <1% <15% < /l RARS <5% <1% >15% < /l RAEB 5-20% <5% +/- < /l CMML 0-20% <5% +/- > /l RAEB-t 21-29% <30% +/- < /l ΟΜΛ 30% 30% +/- AML after a well-established phase of MDS is classified as MDS-AML Πίνακας 2. WHO ταξινόμηση των ΜΔΣ (2008) Νόσος Περιφερικό αίμα Μυελός Ανθεκτική κυτταροπενία με μονογραμμική δυσπλασία (RCUD) Ανθεκτική αναιμία (RA) Ανθεκτική ουδετεροπενία (RN) Ανθεκτική θρομβοπενία (RT) Μία ή δύο κυτταροπενίες Όχι ή σπάνιοι βλάστες (<1%) Μονογραμμική δυσπλασία; Δυσπλασία στο 10% των κυττάρων Βλάστες <5% Δακτυλιοειδείς σιδηροβλάστες <15% Ανθεκτική αναιμία με δακτυλιοειδείς σιδηροβλάστες (RARS) Ανθεκτική κυτταροπενία με πολυγραμμική δυσπλασία (RCMD) Ανθεκτική αναιμία με περίσσεια βλαστών-1 (RAEB-1) Ανθεκτική αναιμία με περίσσεια βλαστών-2(raeb-2) Αταξινόμητο ΜΔΣ (MDS-U) ΜΔΣ σχετιζόμενο με μεμονωμένη ανωμαλία del(5q) Αναιμία Όχι βλάστες Κυτταροπενίες Όχι ή σπάνιοι βλάστες (<1%) Όχι ραβδία Auer Μονοκύτταρα < /l Κυτταροπενίες Βλάστες <5% Όχι ραβδία Auer Μονοκύτταρα < /l Κυτταροπενίες Βλάστες 5-19% Ραβδία Auer ± Μονοκύτταρα < /l Κυτταροπενίες Βλάστες 1% Αναιμία Φυσιολογικά ή αυξημένα αιμοπετάλια Όχι ή σπάνιοι βλάστες (<1%) Δυσπλασία ερυθράς σειράς μόνο Δακτυλιοειδείς σιδηροβλάστες 15% Δυσπλασία στο 10% των κυττάρων δύο ή περισσότερων μυελικών σειρών Βλάστες <5% Όχι ραβδία Auer Δακτυλιοειδείς σιδηροβλάστες ±15% Μονογραμμική ή πολυγραμμική δυσπλασία Βλάστες 5-9% Όχι ραβδία Auer Μονογραμμική ή πολυγραμμική δυσπλασία Βλάστες 10-19% Ραβδία Auer ± α) Δυσπλασία στο <10% των κυττάρων, αλλά τυπική κυτταρογενετική ανωμαλία β) RCUD/RCMD με 1% βλάστες στο περιφερικό αίμα γ) RCUD με παγκυτταροπενία Φυσιολογικά ή αυξημένα μεγακαρυοκύτταρα με υπολοβιωμένους πυρήνες Βλάστες <5% Μεμονωμένη κυτταρογενετική ανωμαλία del(5q) Όχι ραβδία Auer

17 146 Ι. Κοτσιανίδης et al τωση των ασθενών σε κλινικές μελέτες, αλλά και για την εξατομίκευση των θεραπευτικών προσεγγίσεων, ενώ υποβαθμίζουν τον ρόλο των βιολογικών πληροφοριών, που αντικατοπτρίζουν επακριβέστερα την παθοφυσιολογία και συνεπώς την κλινική συμπεριφορά των ΜΔΣ. Η αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης στις ανεπτυγμένες κοινωνίες και η ανάπτυξη νέων θεραπευτικών σκευασμάτων με σημαντική δραστικότητα στα ΜΔΣ, όπως π.χ. η αζακυτιδίνη και η λεναλιδομίδη, κάνει επιτακτική την ανάγκη νέων συστημάτων που να προβλέπουν όχι μόνο την ολική επιβίωση και το χρόνο εξέλιξης σε λευχαιμία, αλλά και την απάντηση στη θεραπεία. Επίσης, η χρόνια πορεία των ΜΔΣ, καθιστά απαραίτητη μια «δυναμική» ταξινόμηση που δεν θα βασίζεται απλά σε στατικές παραμέτρους της αρχικής διάγνωσης, αλλά θα ανιχνεύει και θα ενσωματώνει έγκαιρα κλινικές, εργαστηριακές και κλινικές μεταβολές στους ασθενείς με ΜΔΣ. FAB και WHO ταξινομήσεις Η πρώτη περιγραφή ασθενούς με ΜΔΣ έγινε πιθανώς από τον Γερμανό γιατρό Leube, που χρησιμοποίησε τον όρο λευκαναιμία 2. Σχεδόν 70 έτη μετά επιχειρήθηκε η πρώτη ταξινόμηση των ΜΔΣ και εγκαταλείφθηκε ο όρος «προλευχαιμία», καθώς η διεθνής ιατρική κοινότητα αντιλήφθηκε πως τα ΜΔΣ δεν εξελίσσονται πάντα σε οξεία λευχαιμία. Η πρώτη FAB (French-American-British) ταξινόμηση το 1976 βασιζόταν αποκλειστικά σε μορφολογικά κριτήρια και διέκρινε δύο αδρές δυσμυελοποιητικές μορφές του συνδρόμου 3, ενώ το 1982 η αναθεώρηση της από την ίδια ομάδα κατέληξε σε 5 υποκατηγορίες των ΜΔΣ 4 (πίνακας 1). Επί 2 δεκαετίες η FAB ταξινόμηση παρέμεινε ως κοινή γλώσσα συνεννόησης των κλινικών γιατρών. Ωστόσο, η προοδευτική συγκέντρωση κλινικών και βιολογικών πληροφοριών και η συνειδητοποίηση της ευρείας ετερογένειας των ΜΔΣ, οδήγησαν στη δημιουργία της WHO ταξινόμησης 5, η οποία πρόσφατα αναθεωρήθηκε 6 (πίνακας 2) και δίνει έμφαση στη δυσπλασία, ορίζει το 5q- σύνδρομο ως ξεχωριστή οντότητα και ελαττώνει το επίπεδο των βλαστών για τη διάγνωση της οξείας μυελογενούς λευχαιμίας (ΟΜΛ) εξαλείφοντας την κατηγορία RAEB-t. Επιπλέον, αιμοποιητικά νοσήματα με μικτά χαρακτηριστικά μυελοδυσπλασίας/μυελοϋπερπλασίας (ΜΔΣ/ΜΥΝ) ταξινομήθηκαν σε ξεχωριστή κατηγορία (πίνακας 3). Παρά όμως τις όποιες προσθήκες, η προγνωστική αξία της WHO ταξινόμησης παραμένει μικρή, ενώ εξακολουθεί να βασίζεται σε αυθαίρετα κριτήρια, όπως η δυσπλασία, τα ποσοστά κυτταρικών υποπληθυσμών και οι ορισμοί των κυτταροπενιών. Στον αντίποδα, προοπτική αξιολόγηση της WHO ταξινόμησης σε μεγάλο αριθμό ασθενών συμπέρανε πως παρέχει χρήσιμες πληροφορίες όσον αφορά τη προγνωστική διαστρωμάτωση και τον χειρισμό των ασθενών με ΜΔΣ, ιδιαίτερα αν συνδυασθεί με την κυτταρογενετική 7. Διεθνές προγνωστικό σύστημα (IPSS) Όπως αναφέρθηκε η ταξινόμηση των ΜΔΣ έχει μικρή χρησιμότητα στην πρόγνωση και στην επιλογή της κατάλληλης θεραπείας των ασθενών με ΜΔΣ, καθώς η πορεία της νόσου μπορεί να είναι εξαιρετικά ετερογενής ακόμη και ανάμεσα σε ασθενείς της ίδιας υποομάδας. Σε μια προσπάθεια επίτευξης ομοφωνίας και προτυποποίησης των τότε διαθέσιμων προγνωστικών συστημάτων το 1997 επτά διεθνείς ομάδες δημιούργησαν το IPSS, που βασίζεται στην αξιολόγηση τριών παραμέτρων: του καρυότυπου, του αριθμού των βλαστών στον μυελό των οστών και του αριθμού των κυτταροπενιών 8 (πίνακας 4), ενώ η ηλικία των ασθενών (< ή > 60 ετών) χρησιμοποιείται ως τέταρτη παράμετρος, με προγνωστική αξία όμως μόνο για την ολική επιβίωση και όχι για το χρόνο εξέλιξης σε ΟΜΛ. Αν και το IPSS αποτέλεσε ορόσημο στη μελέτη των ΜΔΣ, από νωρίς έγινε αντιληπτό πως τα πρώιμα στάδια ΜΔΣ (χαμηλό-ενδιάμεσο 1), συμπεριλαμβάνουν οντότητες με σημαντικές αποκλίσεις όσον αφορά στην ολική επιβίωση και εξέλιξη σε ΟΜΛ, γεγονός που γίνεται άμεσα ορατό και από την ποικιλότητα των θεραπευτικών προσεγγίσεων που χρησιμοποιούνται στους ασθενείς αυτών των σταδίων. Επιπλέον το IPSS εμφανίζει σωρεία άλλων μειονεκτημάτων, όπως η υποτίμηση του βάθους και της κλινικής σημασίας των κυτταροπενιών, ο αποκλεισμός των ασθενών με «παραγωγική» χρόνια μυελομονοκυτταρική λευχαιμία (ΧΜΜΛ) και δευτεροπαθές ΜΔΣ, δύο ιδιαίτερα συχνών οντοτήτων, και η αδυναμία πρόγνωσης της κλινικής πορείας ενός ασθενούς σε μία δεδομένη χρονική στιγμή. Επιπρόσθετα, υποτιμάται η προγνωστική αξία της αναιμίας και των αναγκών σε μεταγγίσεις, δε λαμβάνονται υπόψη οι συννοσηρότητες, ενώ υπερτιμάται η προγνωστική δύναμη του ποσοστού των βλαστών, έναντι της κυτταρογενετικής, παρά τα αντίθετα ερευνητικά δεδομένα 9. Προγνωστικό σύστημα βασισμένο στην WHO ταξινόμηση (WPSS) Το WPSS προέκυψε το 2007 μετά από συνεργασία της γερμανικής και ιταλικής ομάδας, προκειμένου να παρακαμφθούν οι εμφανείς αδυναμίες του IPSS 10. Η χρήση των γνώριμων οντότητων της WHO ταξινόμησης το καθιστά φιλικό και άμεσα κατανοητό από τον κλινικό γιατρό, ενώ οι ανάγκες για μεταγγίσεις υποκαθιστούν την αμφιλεγόμενη παράμετρο των επιπέδων της αιμοσφαιρίνης. Το WPSS διακρίνει 5 υποομάδες ασθενών, με αυτή του πολύ χαμηλού κινδύνου να παρουσιάζει εντυπωσιακά καλή πρόγνωση (πίνακας 5), ενώ σύμφωνα με τους

18 Ταξινόμηση των ΜΔΣ: Θα σταματήσει κάποτε η συνεχής αναθεώρησή της ή όχι; 147 Πίνακας 3. WHO ταξινόμηση των ΜΔΣ/ΜΥΝ (2008) Νόσος Περιφερικό αίμα Μυελός Χρόνια μυελομονοκυτταρική λευχαιμία (CMML) (CMML-1: Βλάστες στο περιφερικό αίμα<5%, Βλάστες στον μυελό <10%, CMML-2;:Βλάστες στο περιφερικό αίμα 5%, Βλάστες στον μυελό 10% Μονοκύτταρα περιφερικού αίματος > /l Μη ανίχνευση του χιμαιρικού προϊόντος BCR/ABL-1 Βλάστες <20% Δυσπλασία σε μία ή περισσότερες μυελικές σειρές Βλάστες <20%. Ως βλάστες προσμετρώνται οι μυελοβλάστες, μονοβλάστες και τα προμονοκύτταρα Όχι αναδιάταξη των PDGFRa ή PDGFRb Άτυπη χρόνια μυελογενής λευχαιμία, BCR-ABL1 αρνητική (acml) Νεανική μυελομονοκυτταρική λευχαιμία (JMML) Μυελοδυσπλαστικό/ μυελοϋπερπλαστικό νεόπλασμα, αταξινόμητο (ΜΔΣ/ΜΥΝ) Ανθεκτική αναιμία με δακτυλιοειδείς σιδηροβλάστες σχετιζόμενη με εκσεσημασμένη θρομβοκυττάρωση (RARS-T) (προσωρινή οντότητα) Λευκοκυττάρωση, ουδετεροφιλία Δυσπλασία ουδετερόφιλων Πρόδρομες μορφές ουδετερόφιλων 10% των λευκών Βλάστες <20% BCR-ABL1 αρνητικό Όχι αναδιάταξη των PDGFRa ή PDGFRb Ελάχιστη βασεοφιλία Μονοκύτταρα <10% των λευκών Μονοκύτταρα περιφερικού αίματος > /l Βλάστες <20% Συνήθως WBC > /l Μικτά γνωρίσματα ΜΔΣ και ΜΥΝ Όχι προηγούμενη διάγνωση ΜΔΣ ή ΜΥΝ Όχι ιστορικό πρόσφατης χρήσης αυξητικών παραγόντων ή κυτταροτοξικής θεραπείας Απουσία BCR-ABL1 προϊόντος και αναδιάταξης των PDGFRa ή PDGFRb Επίμονη θρομβοκυττάρωση > /l Αναιμία Απουσία BCR-ABL1 προϊόντος Περιπτώσεις με t(3;3)(q21;q26), inv(#) (q21q26) and μεμονωμένη del(5q) αποκλείονται Δυσπλασία ουδετερόφιλων μέ ή χωρίς δυσπλασία άλλων σειρών Βλάστες <20% Βλάστες <20% Ενδείξεις κλωνικότητας Μικτά γνωρίσματα ΜΔΣ και ΜΥΝ Βλάστες <20% Μορφολογία συμβατή με RARS; 15% δακτυλιοειδείς σιδηροβλάστες Ανωμαλία μεγακαρυοκυττάρων παρόμοια με αυτή των BCR-ABL1 αρνητικών ΜΥΝ JAK2 μεταλλάξεις στο 50% ασθενών με RARS-T και αιμοπετάλια > /l συγγραφείς, μπορεί να εφαρμοσθεί οιαδήποτε χρονική στιγμή στην πορεία της νόσου. Επιπρόσθετα, έχει προταθεί πως το WPSS χρησιμεύει στην πρόγνωση της έκβασης της αλλογενούς μεταμόσχευσης στα ΜΔΣ, αν και δεν διευκρινίζεται κατά πόσο αυτό το γεγονός μπορεί να επηρεάσει τη λήψη απόφασης για έγκαιρη υποβολή του ασθενούς σε μεταμόσχευση 11. Ωστόσο κατά την κλινική εφαρμογή του WPSS γίνεται αντιληπτό πως δεν αποτελεί μια πραγματική βελτίωση του IPSS και μάλιστα η χρήση υποκειμενικών κριτηρίων, όπως ο ορισμός των αναγκών για μετάγγιση (>1 <1 ανά 8 εβδομάδες) και των δυσπλασιών, σε συνδυασμό με τη μικρή σχετικά ηλικία των ασθενών που συμπεριλήφθηκαν στη μελέτη το καθιστά ίσως λιγότερο αξιόπιστο από το IPSS 12. Υπότυποι που δεν περιλαμβάνονται στο IPSS και WPSS Σημαντικός αριθμός ασθενών με ΜΔΣ εμφανίζει χαρα-

19 148 Ι. Κοτσιανίδης et al Πίνακας 4. IPSS (1997) Τιμή Παράμετρος Βλάστες (%) < Καρυότυπος Ευνοϊκός Ενδιάμεσος Δυσμενής Κυτταροπενίες 0/1 2/3 Υποκατηγορίες κινδύνου Βαθμός Χαμηλός 0 Ενδιάμεσος 1 (Int-1) Ενδιάμεσος 2 (Int-2) Υψηλός a Δυσμενής: σύμπλοκες (>2) χρωμοσωμικές ανωμαλίες, ανωμαλιές του χρωμοσώματος 7; ευνοϊκός: φυσιολογικός, -Y, 5q-, 20q-; ενδιάμεσος: λοιπές ανωμαλίες. Ορισμός κυτταροπενιών: Αιμοσφαιρίνη <10 g/dl, ANC <1.8 x 10 3 /μl, αιμοπετάλια < /μl. Πίνακας 5. WPSS (2008) WPSS ομάδα κινδύνου Βαθμός Μέση επιβίωση Ιταλική κοόρτη (μήνες) Median survival Γερμανική κοόρτη (μήνες) Πολύ χαμηλός Χαμηλός Ενδιάμεσος Υψηλός Πολύ υψηλός Μεταβλητή WHO κατηγορία RAEB-1 RAEB-2 RA, RARS, σύνδρομο 5q- RCMD, RCMD-RS Καρυότυπος* Ευνοϊκός Ενδιάμεσος Δυσμενής Ανάγκη μεταγγίσεων Όχι Τακτική * Ευνοϊκός: normal, Y, del(5q), del(20q); δυσμενής: σύμπλοκες ( 3) ή ανωμαλίες χρωμοσώματος 7; ενδιάμεσος: λοιπές ανωμαλίες. Τουλάχιστον μία μετάγγιση ανά 8 εβδομάδες επί περιόδου 4 μηνών. κτηριστικά μυελοπαραγωγού νοσήματος, όπως άλλωστε αναγνωρίζεται και από την πρόσφατη WHO ταξινόμηση. Παρόλ αυτά, τόσο το IPSS όσο και το WPSS δεν περιλαμβάνουν καμμία από αυτές τις οντότητες, για τις οποίες δεν υπάρχουν δεδομένα επιβίωσης, με εξαίρεση την ανθεκτική αναιμία με δακτυλιοειδείς σιδηροβλάστες και θρομβοκυττάρωση (RARS-T) που έχει γενικά καλή πρόγνωση. 13 Ένας ακόμη χαρακτηριστικός υπότυπος είναι το υποπλαστικό ΜΔΣ, μία οντότητα συχνά και όχι απολύτως αδικαιολόγητα συγχεόμενη με την ιδιοπαθή απλαστική αναιμία. Η πρόγνωση των ασθενών με υποπλαστικό ΜΔΣ είναι πιθανώς καλύτερη από αυτή των λοιπών ΜΔΣ χαμηλού κινδύνου κατά IPSS 14, αν και αυτό φαίνεται να εξαρτάται από μια σειρά συμπαρομαρτούντων παραγόντων. 15 Όσον αφορά το βαθμό ίνωσης, αυτός φαίνεται να έχει αρνητική προγνωστική αξία, ανεξάρτητα από τα IPSS και WPSS, ενώ η παρουσία ίνωσης από εναπόθεση ρετικουλίνης συσχετίζεται με πολυγραμμική δυσπλασία, αυξημένη κυτταροβρίθεια, δυσμενή καρυότυπο και αυξημένες ανάγκες μεταγγίσεων. 16 Τέλος, δύο ακόμη υπότυποι που δεν περιλαμβάνονται πλήρως στo IPSS και καθόλου στο WPSS, αλλά είναι συχνοί, αντιμετωπίζονται όπως τα άλλα ΜΔΣ και αποτελούν σοβαρό πρόβλημα στην κλινική πράξη, είναι τα δευτεροπαθή ΜΔΣ, που απαρτίζουν το 10-20% όλων των ΜΔΣ και η ΧΜΜΛ, στην οποία η τρισωμία 8 φαίνεται να φέρει δυσμενή πρόγνωση, αντίθετα με τα λοιπά ΜΔΣ. 17

20 Ταξινόμηση των ΜΔΣ: Θα σταματήσει κάποτε η συνεχής αναθεώρησή της ή όχι; 149 Άλλα προτεινόμενα προγνωστικά συστήματα Όπως ήταν αναμενόμενο, οι αδυναμίες των παραπάνω προγνωστικών ταξινομήσεων προκάλεσαν τη συνέχιση της αναζήτησης για ισχυρότερες παραμέτρους. Η ομάδα του MD Anderson αναγνωρίζοντας πως οι δυσχέρειες στην ακριβή πρόγνωση αφορούν πρωτίστως τους ασθενείς χαμηλού και ενδιάμεσου-1 κινδύνου κατά IPSS, στους οποίους η διάκριση υποομάδων κακής πρόγνωσης θα ενίσχυε την ένδειξη πρώιμης θεραπευτικής παρέμβασης, συνέθεσε ένα μοντέλο για τα πρώιμα στάδια των ΜΔΣ 18. Δίνοντας ιδιαίτερη αξία στην ηλικία και το βάθος της θρομβοπενίας (<50.000/μl) διακρίθηκαν 3 επιπλέον υποομάδες σε κάθε επίπεδο κινδύνου κατά IPSS, αλλά η αξιολόγηση του μοντέλου από επακόλουθη μελέτη ήταν αρνητική, πιθανώς λόγω διάφορων ατελειών του εν λόγω συστήματος, όπως η επιλογή ασθενών, τα αυθαίρετα όρια της θρομβοπενίας και του ποσοστού των βλαστών και ο υπεραπλουστευμένος διαχωρισμός των κυτταρογενετικών ομάδων 19. Ένα χρόνο μετά μία πολυκεντρική συνεργασία με άξονα και πάλι το MD Anderson σχεδίασε ένα νέο προγνωστικό σύστημα συνδυάζοντας οκτώ παραμέτρους χρησιμοποιούμενες και σε προηγούμενα σχήματα ταξινόμησης 20. Οι ερευνητές, διέκριναν 4 υποομάδες με σημαντικά διαφορετική πρόγνωση, οι οποίες επιβεβαιώθηκαν σε ξεχωριστή ομάδα ασθενών (ομάδα αξιολόγησης) ανάλογου μεγέθους. Η μελέτη αυτή προσπάθησε να προσεγγίσει την ιατρική πραγματικότητα όσον αφορά την αντιμετώπιση των ΜΔΣ και έτσι συμπεριέλαβε για πρώτη φορά ασθενείς με προηγηθείσα χημειοθεραπεία, με παραγωγική (> λευκά/μl) ΧΜΜΛ και με δευτεροπαθές ΜΔΣ, ενώ στη στατιστική ανάλυση εκτιμήθηκε η προγνωστική αξία της διάρκειας του ΜΔΣ προ της αρχικής εκτίμησης. Μολαταύτα, η αξιολόγηση και επικύρωση αυτής της ταξινόμησης από άλλες ερευνητικές ομάδες θα έχει μεγάλο ενδιαφέρον, καθώς εκτιμήθηκε μόνο ο «κακός» καρυότυπος, οι νεοδιαγνωσθέντες ασθενείς αποτελούσαν μόλις το 26% της κοόρτης, ενώ η πλειονότητα των ασθενών της μελέτης (60%) ήταν προχωρημένου σταδίου, σε αντίθεση με τις λοιπές ταξινομήσεις, όπου το ποσοστό των παραπάνω ασθενών δεν ξεπερνά το 30-40%, υποδεικνύοντας πιθανό συστηματικό σφάλμα (bias) στην επιλογή των ασθενών. Πρόσφατα ο κύριος εμπνευστής του IPSS, Peter Greenberg, αναγνωρίζοντας τους σημαντικούς περιορισμούς των παρόντων συστημάτων ηγήθηκε διεθνούς συνεργατικής μελέτης αναλύοντας τις βάσεις δεδομένων ασθενών από 15 κέντρα (μη δημοσιευμένα δεδομένα). Το νέο αναθεωρημένο (IPSS-R) σύστημα που προέκυψε περιλαμβάνει πέντε ομάδες κινδύνου και φέρει σημαντικές αλλαγές, όπως την αύξηση των κυτταρογενετικών υποομάδων σε πέντε έναντι τριών του IPSS και την αξιολόγηση αρκετών κλινικοεργαστηριακών παραμέτρων με προγνωστική αξία (βάθος κυτταροπενιών, ηλικία, κατάσταση ικανότητα, επίπεδα φερριτίνης, ίνωση μυελού). Πρόγνωση της απάντησης στη θεραπεία Οι παραδοσιακά λιγοστές θεραπευτικές επιλογές στα ΜΔΣ έχουν εμπλουτιστεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Ωστόσο, η πρόσθεση τοξικότητας και παρενεργειών στους συνήθως ηλικιωμένους και με πτωχή κατάσταση ικανότητας ασθενείς με ΜΔΣ συνιστά το αντίτιμο της επιτυχίας τους, ενώ επιπλέον το δυσπρόσιτο κόστος τους περιορίζει την αδιάκριτη εφαρμογή τους σε μεγάλο αριθμό ασθενών. Ήδη λοιπόν αναδύεται η ανάγκη προγνωστικών μοντέλων απάντησης στη θεραπεία, προκειμένου να επιλεχθούν οι ασθενείς που θα ωφεληθούν από τις θεραπευτικές παρεμβάσεις. Πρώτοι οι Ebert και συν, χρησιμοποιώντας ανάλυση της γονιδιακής έκφρασης με μικροσυστοιχίες κατόρθωσαν να προσδιορίσουν μία συγκεκριμένη γονιδιακή υπογραφή σε ασθενείς χωρίς, που συνδέεται με ισχυρή πιθανότητα απάντησης στη λεναλιδομίδη 21. Αντίστροφα, πρόσφατη μελέτη κατέδειξε πως σε ασθενείς με 5q- σύνδρομο οι μεταλλάξεις στο γονίδιο TP53 συνδέονται με χειρότερη απάντηση στη λεναλιδομίδη και αυξημένο κίνδυνο εξέλιξης σε ΟΜΛ. 22 Ακόμη, η επιγενετική θεραπεία, φαίνεται πως δε δρα μόνο στο μεταγραφικό επίπεδο, αλλά μέσω διάφορων άλλων μηχανισμών, καθιστώντας προς το παρόν αδύνατη την πρόβλεψη της απάντησης σε αυτή εκτιμώντας μόνο το βαθμό μεθυλίωσης των γνωστών ογκοκατασταλτικών γονιδίων στο ΜΔΣ 23. Έτσι η μεγαλύτερη ως τώρα μελέτη πρόβλεψης της απάντησης στην 5-αζακυτιδίνη βασίσθηκε και πάλι σε γνώριμους κλινικοεργαστηριακούς δείκτες, όπως το ποσοστό των βλαστών, τον καρυότυπο, την κατάσταση ικανότητας και την ανάγκη σε μεταγγίσεις για να διακρίνει 3 ομάδες κινδύνου με σημαντικές διαφορές στην ολική επιβίωση. 24 Ίσως στο μέλλον η αναζήτηση γενετικών βλαβών που προβλέπουν την απάντηση στην επιγενετική θεραπεία, όπως π.χ. η μονοσωμία 7 25 και η μετάλλλαξη του ΤΕΤ2 γονιδίου 26 πιθανώς θα οδηγήσει σε μία εύχρηστη μέθοδο πρόγνωσης και σχεδιασμού θεραπείας, ενώ παράλληλα θα διαλευκάνει περαιτέρω την μοριακή παθογένεση των ΜΔΣ. Μοριακές διαταραχές με προγνωστική αξία Η εκθετική αύξηση βιολογικών πληροφοριών μέσω της προόδου της μοριακής και κυτταρικής βιολογίας, αλλά και των εξελιγμένων τεχνικών «νέας γενιάς» και η ολοένα αμεσότερη σύνδεσή τους με την κλινική ιατρική αναμένονται να βοηθήσουν σημαντικά στην κατανόηση της παθοφυσιολογίας των ΜΔΣ και έτσι να οδηγήσουν

Περιλήψεις 22ου Πανελληνίου Αιματολογικού Συνεδρίου

Περιλήψεις 22ου Πανελληνίου Αιματολογικού Συνεδρίου ΤΟΜΟΣ 2 - ΤΕΥΧΟΣ 4 ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 20 Αίμα 2 (4) Περιλήψεις 22ου Πανελληνίου ΑΙματολογικού Συνεδρίου ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 20 ISSN: 08-2682 Διευθυντής Σύνταξης: Καθηγητής Φώτης Ν. Μπερής Συνεκδότες:

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 2013: Μυελοδυσπλαστικά Σύνδρομα

Ενότητα 2013: Μυελοδυσπλαστικά Σύνδρομα Κλινικοεργαστηριακή Εκπαίδευση στην Αιματολογία Ενότητα 2013: Μυελοδυσπλαστικά Σύνδρομα 27-28 Σεπτεμβρίου 2013 Διοργάνωση Ίδρυμα Ελληνικής Αιματολογικής Εταιρείας και Αιματολογική Κλινική Ιατρικής Σχολής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Παθοφυσιολογία ΙΙ Αιματολογία Υπεύθυνος μαθήματος: Καθηγητής Αλέξανδρος Α. Δρόσος Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 2011: Λεμφώματα

Ενότητα 2011: Λεμφώματα Κλινικοεργαστηριακή Εκπαίδευση στην Αιματολογία Ενότητα 2011: Λεμφώματα 23-24 Σεπτεμβρίου 2011 Ηράκλειο, Κρήτη Διοργάνωση Ίδρυμα Ελληνικής Αιματολογικής Εταιρείας και Αιματολογική Κλινική Ιατρικής Σχολής

Διαβάστε περισσότερα

Επιδημιολογία των μυελοδυσπλαστικών συνδρόμων στην περιοχή της Νοτιοδυτικής Ελλάδας κατά την περίοδο 1990 2009

Επιδημιολογία των μυελοδυσπλαστικών συνδρόμων στην περιοχή της Νοτιοδυτικής Ελλάδας κατά την περίοδο 1990 2009 ΑΧΑΪΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ Τόμος ΧΧΧ Κλινική Μελέτη Clinical Study Επιδημιολογία των μυελοδυσπλαστικών συνδρόμων στην περιοχή της Νοτιοδυτικής Ελλάδας κατά την περίοδο 1990 2009 Epidemiology of myelodysplastic syndromes

Διαβάστε περισσότερα

Οξεία μυελογενής λευχαιμία

Οξεία μυελογενής λευχαιμία Οξεία μυελογενής λευχαιμία Γενικά στοιχεία Ταξινόμηση και τύποι Ενδείξεις και συμπτώματα Αίτια πρόκλησης Διάγνωση Παρουσίαση και επαναστόχευση από Βικιπαίδεια Οξεία μυελογενής λευχαιμία : Ζήσου Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

Κυτταρογενετική και μοριακή γενετική επίκτητων διαταραχών

Κυτταρογενετική και μοριακή γενετική επίκτητων διαταραχών ΙΠΤ-Α ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΥΓΕΙΟΦΥΣΙΚΗΣ & ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΓΟΝΟΤΟΞΙΚΩΝ ΕΚΘΕΣΕΩΝ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Κυτταρογενετική και μοριακή γενετική επίκτητων διαταραχών ρ Κωνσταντίνα Σαμπάνη Ερευνήτρια Α 1 ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 2014: Επίκτητες Αναιμίες

Ενότητα 2014: Επίκτητες Αναιμίες Κλινικοεργαστηριακή Εκπαίδευση στην Αιματολογία Ενότητα 2014: Επίκτητες Αναιμίες 12-13 Σεπτεμβρίου 2014 Διοργάνωση Ίδρυμα Ελληνικής Αιματολογικής Εταιρείας και Αιματολογική Κλινική Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπεία ασθενών με Ενδιαμέσου-2/Υψηλού κινδύνου ΜΔΣ. Ιωάννα Σακελλάρη Μονάδα Μεταμόσχευσης

Θεραπεία ασθενών με Ενδιαμέσου-2/Υψηλού κινδύνου ΜΔΣ. Ιωάννα Σακελλάρη Μονάδα Μεταμόσχευσης Θεραπεία ασθενών με Ενδιαμέσου-2/Υψηλού κινδύνου ΜΔΣ Ιωάννα Σακελλάρη Μονάδα Μεταμόσχευσης Ιωάννα Σακελλάρη Μονάδα Μεταμόσχευσης Γ.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Γ.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ No conflicts of interest WHO 2008 περιορισμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΜΥΕΛΟΔΥΣΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΥΝΔΡΟΜΑ (MDS) Δρ ΜΑΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΚΑΚΗ Δ/ντρια Αιματολογικού Εργαστηρίου ΓΝΑ «Γ. ΓΕΝΝΗΜΑΤΑΣ»

ΜΥΕΛΟΔΥΣΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΥΝΔΡΟΜΑ (MDS) Δρ ΜΑΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΚΑΚΗ Δ/ντρια Αιματολογικού Εργαστηρίου ΓΝΑ «Γ. ΓΕΝΝΗΜΑΤΑΣ» ΜΥΕΛΟΔΥΣΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΥΝΔΡΟΜΑ (MDS) Δρ ΜΑΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑΚΑΚΗ Δ/ντρια Αιματολογικού Εργαστηρίου ΓΝΑ «Γ. ΓΕΝΝΗΜΑΤΑΣ» ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τα Μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα (MDS) είναι μια ομάδα κλωνικών αιματολογικών νοσημάτων που

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Το πεδίο αλλάζει Αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης παγκοσμίως Καλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Καρκίνος Παγκρέατος: πρόγνωση Κακή πρόγνωση Συνολική πενταετής επιβίωση 6%.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΕΑ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΗΣ WHO

Η ΝΕΑ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΗΣ WHO ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΟΞΕΙΩΝ ΛΕΥΧΑΙΜΙΩΝ Η ΝΕΑ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΗΣ WHO Μαρία Γ. Βάγια Αιματολόγος, 401 ΓΣΝΑ Μαρία Ν. Παγώνη Αιματολόγος Αιματολογική - Λεμφωμάτων Κλινική και ΜΜΜΟ ΓΝΑ «ο Ευαγγελισμός» Ιωάννινα, 13 Σεπτεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Επιστηµονικό Πρόγραµµα

Επιστηµονικό Πρόγραµµα Επιστηµονικό Πρόγραµµα Υπεύθυνοι διοργάνωσης κ.κ.: Π. Παναγιωτίδης Αναπληρωτής Καθηγητής Αιματολογίας Ιατρικής Σχολής Ε.Κ.Π.Α., Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική Γ.Ν.Α. «Λαϊκό» Κ. Σταματόπουλος Αιματολόγος,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΟΥ ΑΣΘΕΝΗΣ ΜΕ ΜΥΕΛΟΔΥΣΠΛΑΣΤΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΣΕ ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΟΥ ΑΣΘΕΝΗΣ ΜΕ ΜΥΕΛΟΔΥΣΠΛΑΣΤΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΣΕ ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΟΥ ΑΣΘΕΝΗΣ ΜΕ ΜΥΕΛΟΔΥΣΠΛΑΣΤΙΚΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΣΕ ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ Παρούσα νόσος Ασθενής 53 ετών προσήλθε στο ΓΝ Καστοριάς λόγω εύκολης κόπωσης και αδυναμίας Έναρξη συμπτωμάτων προ διμήνου με επιδείνωση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΗ ΗΜΕΡΙΔΑ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΜΥΕΛΟΔΥΣΠΛΑΣΤΙΚΩΝ ΣΥΝΔΡΟΜΩΝ ΚΑΙ ΜΥΕΛΙΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ & ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΕΡΥΘΡΟΚΥΤΤΑΡΟΥ ΚΑΙ ΑΙΜΟΣΦΑΙΡΙΝΟΠΑΘΕΙΩΝ

ΚΟΙΝΗ ΗΜΕΡΙΔΑ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΜΥΕΛΟΔΥΣΠΛΑΣΤΙΚΩΝ ΣΥΝΔΡΟΜΩΝ ΚΑΙ ΜΥΕΛΙΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ & ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΕΡΥΘΡΟΚΥΤΤΑΡΟΥ ΚΑΙ ΑΙΜΟΣΦΑΙΡΙΝΟΠΑΘΕΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΟΙΝΗ ΗΜΕΡΙΔΑ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΜΥΕΛΟΔΥΣΠΛΑΣΤΙΚΩΝ ΣΥΝΔΡΟΜΩΝ ΚΑΙ ΜΥΕΛΙΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ & ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΕΡΥΘΡΟΚΥΤΤΑΡΟΥ ΚΑΙ ΑΙΜΟΣΦΑΙΡΙΝΟΠΑΘΕΙΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Σάββατο 4 Οκτωβρίου 2014 Ξενοδοχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ Ε.Α.Ε.

ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ Ε.Α.Ε. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΤΟΣ Ε.Α.Ε. ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΣΤΗΝ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 24, 25 και 26 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2015 ΑLEXANDER BEACH HOTEL ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗ Πρόε δροσ: Μαρία Παπαϊωάννου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ Ε.Α.Ε.

ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ Ε.Α.Ε. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΤΟΣ Ε.Α.Ε. Ph(-) ΜΥΕΛΟΫΠΕΡΠΛΑΣΤΙΚΑ ΝΕΟΠΛΑΣΜΑΤΑ ΑΙΜΟΣΤΑΣΗ 7, 8 και 9 ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 ΑLEXANDER BEACH HOTEL ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗ Πρόεδρος: Βασιλεία Γαρυπίδου Συντονιστες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ Ε.Α.Ε.

ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΔΡΥΜΑΤΟΣ Ε.Α.Ε. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΤΟΣ Ε.Α.Ε. ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΣΤΗΝ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ 24, 25 και 26 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2015 ΑLEXANDER BEACH HOTEL ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗ Πρόε δροσ: Μαρία Παπαϊωάννου

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΤΕΛΟΜΕΡΑΣΗ ΣΕ ΜΥΕΛΟΔΥΣΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΥΝΔΡΟΜΑ

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΤΕΛΟΜΕΡΑΣΗ ΣΕ ΜΥΕΛΟΔΥΣΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΥΝΔΡΟΜΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΟΜΕΑΣ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: KAΘΗΓΗΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΑΡΚΑΒΕΛΑΣ ΠΑΝΕΠ.

Διαβάστε περισσότερα

Η Κυτταρογενετική στις αιματολογικές κακοήθειες

Η Κυτταρογενετική στις αιματολογικές κακοήθειες Εργαστήριο Υγειοφυσικής & Περιβαλλοντικής Υγείας, ΙΠΤ-Α, Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. «Δημόκριτος» Η Κυτταρογενετική στις αιματολογικές κακοήθειες Μανωλά Καλλιόπη, Ph.D Ερευνήτρια Γ Κυτταρογενετική Κλάδος της Γενετικής

Διαβάστε περισσότερα

Μυελοδυσπλαστικά Σύνδρομα (ΜΔΣ)

Μυελοδυσπλαστικά Σύνδρομα (ΜΔΣ) Μυελοδυσπλαστικά Σύνδρομα (ΜΔΣ) Ευγενία Βερίγου Πανεπιστήμιο Πατρών Γ' Μέρος Βασικής Εκπαίδευσης στην Κυτταρομετρία Κυτταρομετρία Ροής και Aιματολογία ΜΔΣ- κλινική Δχ κ Πχ κατηγοριοποίηση και η σημασία

Διαβάστε περισσότερα

Νόσημα: Άσθμα. Επιστημονικός Υπεύθυνος: Καθηγητής Χρήστος Λιονής UNIVERSITY OF CRETE FACULTY OF MEDICINE ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ

Νόσημα: Άσθμα. Επιστημονικός Υπεύθυνος: Καθηγητής Χρήστος Λιονής UNIVERSITY OF CRETE FACULTY OF MEDICINE ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ «Ανάπτυξη 13 Κατευθυντήριων Οδηγιών Γενικής Ιατρικής για τη διαχείριση των πιο συχνών νοσημάτων και καταστάσεων υγείας στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας», Κωδικός MIS: 464637 Νόσημα: Άσθμα Ομάδα εργασίας:

Διαβάστε περισσότερα

στο ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ Aίθουσα Δημήτρη Μητρόπουλου

στο ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ Aίθουσα Δημήτρη Μητρόπουλου Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ο Ν Ι Κ Η Η Μ Ε Ρ Ι Δ Α ΝΕΟΠΛΑΣΜΑΤΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΜΙΑ ΜΑΧΗ ΠΟΥ ΚΕΡΔΙΖΕΤΑΙ Παρασκευή 15 Οκτωβρίου 2010 στο ΜΕΓΑΡΟ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ Aίθουσα Δημήτρη Μητρόπουλου Π Ρ Ο Σ Κ Λ

Διαβάστε περισσότερα

13-14. Αναδυόμενες. Επιλογές. στην ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2 0 1 5 ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟ ΔΙΗΜΕΡΟ LARISSA IMPΕRIAL. Κεντρικής Ελλάδας.

13-14. Αναδυόμενες. Επιλογές. στην ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2 0 1 5 ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟ ΔΙΗΜΕΡΟ LARISSA IMPΕRIAL. Κεντρικής Ελλάδας. ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟ ΔΙΗΜΕΡΟ Κεντρικής Ελλάδας 1 η Νοσηλευτική Αιματολογική Ημερίδα Κεντρικής Ελλάδας Υπό την αιγίδα Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Τμήμα Νοσηλευτικής Ε.Κ.Π.Α. ΤΕΙ Νοσηλευτικής Λάρισας 13-14

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Σακχαρώδης Διαβήτης Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Number of people with diabetes by IDF Region, 2013 IDF Diabetes Atlas.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΕ ΤΟ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥΣ ΣΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΦΟΡΕΙΣ ΤΟΥ ΟΓΚΟΓΟΝΙΔΙΟΥ BRCA1 ΚΑΙ BRCA2. Βασούλλα

Διαβάστε περισσότερα

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις :

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις : Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις : Οι όρχεις αποτελούν κομμάτι του αναπαραγωγικού συστήματος (παραγωγή σπερματοζωάριων) του άνδρα αλλά

Διαβάστε περισσότερα

Ισορροπίες: βασική γνώση & εξελίξεις στην αιματολογία. Σάββατο 12 Ιανουαρίου 2013 Ξενοδοχείο Du Lac, Ιωάννινα. Επιστημονικό Πρόγραμμα

Ισορροπίες: βασική γνώση & εξελίξεις στην αιματολογία. Σάββατο 12 Ιανουαρίου 2013 Ξενοδοχείο Du Lac, Ιωάννινα. Επιστημονικό Πρόγραμμα ΟΡΓΑΝΩΣΗ: Αιματολογική Κλινική & Β' Παθολογική Κλινική Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εταιρεία Παθολογίας Βορειοδυτικής Ελλάδος Υπό την αιγίδα των: Ελληνικής Πανεπιστημίου Ιατρικού Συλλόγου Αιματολογικής

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για τις αιματολογικές νεοπλασίες

Λίγα λόγια για τις αιματολογικές νεοπλασίες Λίγα λόγια για τις αιματολογικές νεοπλασίες Αιματολογικές νεοπλασίες είναι τα είδη καρκίνου που επηρεάζουν το αίμα, το μυελό των οστών και τους λεμφαδένες. Δεδομένου ότι και τα τρία είναι άρρηκτα συνδεδεμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΛΑΚΟΣΑΜΙΔΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΦΑΡΜΑΚΟΑΝΘΕΚΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑΚΗ ΕΠΙΛΗΨΙΑ Κωνσταντίνα Κυπριανού Α.Τ.:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων Καθηγητής: Δρ. Νίκος Μίτλεττον Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2 ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Ιωσηφίνα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ 2012-2013

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ 2012-2013 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ 2012-2013 2012 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ 1 ος ΚΥΚΛΟΣ: 5.20 h 18/2/2012 Αθήνα, 19/2/2012 Θεσσαλονίκη 9.00πμ 15.50μμ 9.00πμ 11.00πμ Αιμοποίηση και αρχέγονο αιμοποιητικό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΡ. Γ. Ι. ΠΙΣΣΑΚΑΣ ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΛΗΝ. ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ. ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑΣ ΔΝΤΗΣ ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΝΟΣ.

ΔΡ. Γ. Ι. ΠΙΣΣΑΚΑΣ ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΛΗΝ. ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ. ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑΣ ΔΝΤΗΣ ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΝΟΣ. Η ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΒΙΟΙΑΤΡΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΔΡ. Γ. Ι. ΠΙΣΣΑΚΑΣ ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ ΕΛΗΝ. ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ. ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑΣ ΔΝΤΗΣ ΑΚΤΙΝΟΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΝΟΣ.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Μιχαέλλα Σάββα Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση των Μυελοδυσπλαστικών Συνδρόμων: Εγχειρίδιο Ασθενούς

Κατανόηση των Μυελοδυσπλαστικών Συνδρόμων: Εγχειρίδιο Ασθενούς GREEK Κατανόηση των Μυελοδυσπλαστικών Συνδρόμων: Εγχειρίδιο Ασθενούς Έκτη έκδοση Ίδρυμα Μυελοδυσπλαστικών Συνδρόμων Εκδόθηκε από το Ίδρυμα Μυελοδυσπλαστικών Συνδρόμων. Κατανόηση των Μυελοδυσπλαστικών Συνδρόμων:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ

ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΠΝΙΣΜΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΙΦΝΙΔΙΟΥ ΒΡΕΦΙΚΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ Ονοματεπώνυμο: Λοϊζιά Ελένη Λεμεσός 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚA ΣΥΣTHΜΑΤΑ

ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚA ΣΥΣTHΜΑΤΑ ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚA ΣΥΣTHΜΑΤΑ Ιωάννα Τζουλάκη Κώστας Τσιλίδης Ιωαννίδης: κεφάλαιο 2 Guyatt: κεφάλαιο 18 ΕΠΙςΤΗΜΟΝΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ Επιστήμη (θεωρία) Πράξη (φροντίδα υγείας) Γνωστικό μέρος Αιτιό-γνωση Διά-γνωση Πρό-γνωση

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετιζόμενα με το βρογχικό άσθμα στα παιδιά και στους έφηβους Κουρομπίνα Αλεξάνδρα Λεμεσός [2014] i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Επιδημιολογία καρκίνου του πνεύμονα Ενότητα 1: Ογκολογία Πνεύμονα. Κυριάκος Καρκούλιας, Επίκουρος Καθηγητής Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής

Επιδημιολογία καρκίνου του πνεύμονα Ενότητα 1: Ογκολογία Πνεύμονα. Κυριάκος Καρκούλιας, Επίκουρος Καθηγητής Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Επιδημιολογία καρκίνου του πνεύμονα Ενότητα 1: Ογκολογία Πνεύμονα Κυριάκος Καρκούλιας, Επίκουρος Καθηγητής Σχολή Επιστημών Υγείας Τμήμα Ιατρικής Επιδημιολογικά στοιχεία καρκίνου του πνεύμονα Ο καρκίνος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΥΕΛΟΔΥΣΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΥΝΔΡΟΜΑ. Απαρτιωμένη διδασκαλία στην Αιματολογία 2013

ΜΥΕΛΟΔΥΣΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΥΝΔΡΟΜΑ. Απαρτιωμένη διδασκαλία στην Αιματολογία 2013 ΜΥΕΛΟΔΥΣΠΛΑΣΤΙΚΑ ΣΥΝΔΡΟΜΑ Απαρτιωμένη διδασκαλία στην Αιματολογία 2013 Βασικά ερωτήματα για τα μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα Τι είναι τα μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα? Πόσο συχνά είναι? Πως δημιουργούνται? Πως

Διαβάστε περισσότερα

Σχέση στεφανιαίας νόσου και άγχους - κατάθλιψης

Σχέση στεφανιαίας νόσου και άγχους - κατάθλιψης Τρίμηνη, ηλεκτρονική έκδοση του Τμήματος Νοσηλευτικής Α, Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Αθήνας _ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ_ Πολυκανδριώτη Μαρία 1, Φούκα Γεωργία 2 1. Καθηγήτρια Εφαρμογών Νοσηλευτικής Α, ΤΕΙ Αθήνας 2.

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ Μοντέλα πρόγνωσης του Σακχαρώδη Διαβήτη Ηλιάδης Φώτης Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ IDF Diabetes Atlas 5th Edition 2012 Update 3.8 million men and women worldwide

Διαβάστε περισσότερα

Πηγή: Πρόγραμμα ΥΔΡΙΑ (MIS 346816) 6/10/2015. Δείκτες υγείας αντιπροσωπευτικού δείγματος του πληθυσμού στην Ελλάδα

Πηγή: Πρόγραμμα ΥΔΡΙΑ (MIS 346816) 6/10/2015. Δείκτες υγείας αντιπροσωπευτικού δείγματος του πληθυσμού στην Ελλάδα Δείκτες υγείας αντιπροσωπευτικού δείγματος του πληθυσμού στην Ελλάδα Υπέρταση Υπερχοληστερολαιμία Χρόνια Κατάθλιψη Φαρμακοληψία Ελένη-Μαρία Παπατέστα, Iατρός Επιστημονική Συνεργάτις Ελληνικού Ιδρύματος

Διαβάστε περισσότερα

Κ.ΚΙΤΣΙΟΣ, Ε.ΓΕΩΡΕΛΗ, Ν.ΚΑΔΟΓΛΟΥ 1, Β.ΣΤΟΥΠΑΣ, Ι.ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ, Ν.ΣΑΙΛΕΡ 2, Α.ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ

Κ.ΚΙΤΣΙΟΣ, Ε.ΓΕΩΡΕΛΗ, Ν.ΚΑΔΟΓΛΟΥ 1, Β.ΣΤΟΥΠΑΣ, Ι.ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ, Ν.ΣΑΙΛΕΡ 2, Α.ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ 24o ΕΤΗΣΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΙΑΣ ΒΟΡΕΙΟΥ ΕΛΛΑΔΑΣ Κ.ΚΙΤΣΙΟΣ, Ε.ΓΕΩΡΕΛΗ, Ν.ΚΑΔΟΓΛΟΥ 1, Β.ΣΤΟΥΠΑΣ, Ι.ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ, Ν.ΣΑΙΛΕΡ 2, Α.ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ, ΓΕΝΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, EUROMEDICA

Διαβάστε περισσότερα

Η Αιμοδοσία το 2012 ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΑΙΜΟΔΟΣΙΑΣ ΓΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΟΥΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΙΜΟΔΟΣΙΑΣ

Η Αιμοδοσία το 2012 ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΑΙΜΟΔΟΣΙΑΣ ΓΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΟΥΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΙΜΟΔΟΣΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΙΜΟΔΟΣΙΑΣ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΑΙΜΟΔΟΣΙΑΣ ΓΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΟΥΣ Η Αιμοδοσία το 2012 Θεσσαλονικη, 20-22 Σεπτεμβρίου 2012 Γραφεία Ιδρύματος Ελληνικής Αιματολογικής

Διαβάστε περισσότερα

Υποπλαστικά Μυελοδυσπλαστικά Σύνδρομα. Έλενα Σολωμού Αιματολόγος Επικ. Καθηγήτρια Παθολ.-Αιματολογίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Πατρών

Υποπλαστικά Μυελοδυσπλαστικά Σύνδρομα. Έλενα Σολωμού Αιματολόγος Επικ. Καθηγήτρια Παθολ.-Αιματολογίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Πατρών Υποπλαστικά Μυελοδυσπλαστικά Σύνδρομα Έλενα Σολωμού Αιματολόγος Επικ. Καθηγήτρια Παθολ.-Αιματολογίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Πατρών ΜΔΣ Κλωνικη αιμοποίηση Μη αποτελεσματκή διαφοροποίηση πενίες Αυξημένος

Διαβάστε περισσότερα

Νόσος Parkinson-Νέοι ορίζοντες Ξηροµερήσιου Γεωργία Νευρολόγος-Μέλος ερευνητικής οµάδας Νευρογενετικής Αίτια της νόσου Parkinson Περιβαλλοντικοί παράγοντες Γενετικοί παράγοντες Γενετική βλάβη (παθογόνα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΛΙΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΚΑΡΔΙΟΠΑΘΕΙΕΣ

ΣΚΟΛΙΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΚΑΡΔΙΟΠΑΘΕΙΕΣ ΣΚΟΛΙΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΚΑΡΔΙΟΠΑΘΕΙΕΣ 18 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2010 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΜΑΡΙΑ Θ. ΠΑΠΑΦΥΛΑΚΤΟΥ ΩΝΑΣΕΙΟ ΚΑΡΔΙΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκελετικές ανωμαλίες παρατηρούνται συχνά σε ασθενείς με συγγενή καρδιοπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΟΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ DNA ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΕΝΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΣΤΑΤΙΚΗΣ ΚΥΤΑΡΡΟΜΕΤΡΙΑΣ ΜΕ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΙΚΟΝΑΣ ΚΑΘΩΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΚΑΡΚΙΝΟΥ.

ΠΛΟΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ DNA ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΕΝΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΣΤΑΤΙΚΗΣ ΚΥΤΑΡΡΟΜΕΤΡΙΑΣ ΜΕ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΙΚΟΝΑΣ ΚΑΘΩΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΚΑΡΚΙΝΟΥ. ΜΕ ΤΗΝ ΧΡΗΣΗ ΜΕ ΑΝΑΛΥΣΗ 1 Hepatobiliary and Pancreatic Surgical Department, Oxford Radcliffe Hospitals NHS Foundation Trust, UK., 2 Institute of Liver Studies, King s College Hospital, School of Medicine,

Διαβάστε περισσότερα

Ψαλτοπούλου Θεοδώρα, Παθολόγος, Επίκ. Καθηγήτρια Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών

Ψαλτοπούλου Θεοδώρα, Παθολόγος, Επίκ. Καθηγήτρια Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Ψαλτοπούλου Θεοδώρα, Παθολόγος, Επίκ. Καθηγήτρια Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Συσχέτιση της σωματικής δραστηριότητας (ΣΔ) με τον κίνδυνο για νεοπλασίες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΣΧΕΤΙΖΟΜΕΝΗ ΜΕ ΤΗΝ ΥΓΕΙΑ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΝΕΑΝΙΚΗ ΙΔΙΟΠΑΘΗ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ Όνομα Φοιτήτριας: Μαρία Θωμά Αριθμός φοιτητικής ταυτότητας:2010221455

Διαβάστε περισσότερα

Τα δεδομένα που αφορούν στον καρκίνο είναι το πρώτο ουσιαστικό βήμα για τον αποτελεσματικό σχεδιασμό του ελέγχου του καρκίνου

Τα δεδομένα που αφορούν στον καρκίνο είναι το πρώτο ουσιαστικό βήμα για τον αποτελεσματικό σχεδιασμό του ελέγχου του καρκίνου Τα δεδομένα που αφορούν στον καρκίνο είναι το πρώτο ουσιαστικό βήμα για τον αποτελεσματικό σχεδιασμό του ελέγχου του καρκίνου Πέτρος Καρακίτσος Καθηγητής Κυτταρολογίας Διευθυντής Εργαστηρίου Διαγνωστικής

Διαβάστε περισσότερα

Ευάγγελος Ευαγγέλου, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιωάννα Τζουλάκη, Λεκτορας επιδημιολογίας

Ευάγγελος Ευαγγέλου, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιωάννα Τζουλάκη, Λεκτορας επιδημιολογίας Περιγραφική και ημιπειραματική έρευνα Ευάγγελος Ευαγγέλου, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιωάννα Τζουλάκη, Λεκτορας επιδημιολογίας Ιεράρχηση των αποδείξεων στην ιατρική έρευνα Σποραδικές παρατηρήσεις Σειρά παρατηρήσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΠΕ ΩΝ ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ ΘΑΝΑΤΟΥ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΟΓΕΝΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ Γεωργία Χαραλάµπους Λεµεσός

Διαβάστε περισσότερα

Επιδημιολογία 3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ. Ροβίθης Μ. 2006

Επιδημιολογία 3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ. Ροβίθης Μ. 2006 Επιδημιολογία 3 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΩΝ Ροβίθης Μ. 2006 1 Τα στάδια της επιδημιολογικής έρευνας ταξινομούνται με μια λογική σειρά στην οποία κάθε φάση εξαρτάται από την προηγούμενη. Μια εκτεταμένη λίστα είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Τροποποίηση της σχέσης του ανθρώπου με το περιβάλλον.

Διαβάστε περισσότερα

18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011

18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011 18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011 Καθηγητής Γεώργιος N. Νταλέκος Δ/ντής Παθολογικής Κλινικής και Ερευνητικού Εργαστηρίου

Διαβάστε περισσότερα

Ποιότητα Ζωής. Ασθενοκεντρική-Εξατομικευμένη Επιλογή Αντιδιαβητικής αγωγής. Αποτελεσματικότητα Υπογλυκαιμία Βάρος Ανεπιθύμητες ενέργειες Κόστος

Ποιότητα Ζωής. Ασθενοκεντρική-Εξατομικευμένη Επιλογή Αντιδιαβητικής αγωγής. Αποτελεσματικότητα Υπογλυκαιμία Βάρος Ανεπιθύμητες ενέργειες Κόστος Ασθενοκεντρική-Εξατομικευμένη Επιλογή Αντιδιαβητικής αγωγής Ηλικία Ποιότητα Ζωής Αποτελεσματικότητα Υπογλυκαιμία Βάρος Ανεπιθύμητες ενέργειες Κόστος Καρδιαγγ ειακή νόσος Νεφρική νόσος παχυσαρκ ία Διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Γονίδια. τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική" Από. Παρενέργειες. Φαρμακο γονιδιωματική / γενετική.

Γονίδια. τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική Από. Παρενέργειες. Φαρμακο γονιδιωματική / γενετική. Από τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική" Φυσιολογικά Ανθρώπινα Χαρακτηριστικά Ανταπόκριση στο Περιβάλλον Δέσποινα Σανούδου,, PhD FACMG Επίκουρη Καθηγήτρια Molecular Biology Biomedical

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ Ονοματεπώνυμο : Φάραχ Βαλεντίνα Αρ. Φοιτητικής Ταυτότητας : 2008899422 ΚΥΠΡΟΣ- ΛΕΥΚΩΣΙΑ 2012

Διαβάστε περισσότερα

Η Αιμοδοσία το 2011 ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΑΙΜΟΔΟΣΙΑΣ ΓΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΟΥΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΙΜΟΔΟΣΙΑΣ

Η Αιμοδοσία το 2011 ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΑΙΜΟΔΟΣΙΑΣ ΓΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΟΥΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΙΜΟΔΟΣΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΙΜΟΔΟΣΙΑΣ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΑΙΜΟΔΟΣΙΑΣ ΓΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΟΥΣ Η Αιμοδοσία το 2011 Η Αιμοδοσία το 2011 Αθηνα, 2-4 Ιουνίου 2011 ΔΩΜΑ, Π.Γ.Ν. «Ο ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΜΟΣ» 1 ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Ραφαέλα Χριστοδούλου Α.Φ.Τ.: 2010335637 Λεμεσός,

Διαβάστε περισσότερα

Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης

Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης Σ. Κυρτόπουλος Ινστιτούτο Βιολογικών Ερευνών & Βιοτεχνολογίας Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Συμβολή περιβαλλοντικών

Διαβάστε περισσότερα

αρχείο Ελληνικής Εταιρείας Παιδιατρικής Αιματολογίας Ογκολογίας Ελένη Βασιλάτου-Κοσμίδη Ογκολογικό Τμήμα Νοσοκομείου Παίδων «Αγλαϊα Κυριακού»

αρχείο Ελληνικής Εταιρείας Παιδιατρικής Αιματολογίας Ογκολογίας Ελένη Βασιλάτου-Κοσμίδη Ογκολογικό Τμήμα Νοσοκομείου Παίδων «Αγλαϊα Κυριακού» αρχείο Ελληνικής Εταιρείας Παιδιατρικής Αιματολογίας Ογκολογίας Ελένη Βασιλάτου-Κοσμίδη Ογκολογικό Τμήμα Νοσοκομείου Παίδων «Αγλαϊα Κυριακού» ACCIS Ross J.A et al Cancer Epidemiol Biomarkers Prev,2004

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΑΡΧΕΙΩΝ ΝΕΟΠΛΑΣΙΩΝ. Πάρις Α. Κοσμίδης Παθολόγος Ογκολόγος Νοσοκομείο «ΥΓΕΙΑ»

Η ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΑΡΧΕΙΩΝ ΝΕΟΠΛΑΣΙΩΝ. Πάρις Α. Κοσμίδης Παθολόγος Ογκολόγος Νοσοκομείο «ΥΓΕΙΑ» Η ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΘΝΙΚΩΝ ΑΡΧΕΙΩΝ ΝΕΟΠΛΑΣΙΩΝ Πάρις Α. Κοσμίδης Παθολόγος Ογκολόγος Νοσοκομείο «ΥΓΕΙΑ» ΑΘΗΝΑ, ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2014 ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ Ο καρκίνος αποτελεί την δεύτερη αιτία θανάτου στην Ευρώπη. Σταθερή

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Διατριβή

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Διατριβή ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Διατριβή Η ΣΥΝΗΘΕΙΑ ΤΟΥ ΑΛΚΟΟΛ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΕΓΚΥΜΟΣΥΝΗΣ, ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΣΤΟ ΕΜΒΡΥΟ ΣΤΕΦΑΝΗ ΘΡΑΣΥΒΟΥΛΟΥ Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΡΓΑΝΩΤΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ

ΔΙΟΡΓΑΝΩΤΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ Αιματολογικό Τμήμα Παθολογικής Κλινικής Πανεπιστημίου Πατρών Αιματολογική Κλινική Πανεπιστημίου Ιωαννίνων ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ στην αιματολογική διάγνωση 21-23 ΣΕΠΤ. 2012 ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Θα χορηγηθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Γνώσεις, στάσεις και ποιότητα ζωής σε ασθενείς με λέμφωμα Οι ασθενείς που πάσχουν από λέμφωμα στην Ελλάδα εμφανίζονται ελλιπώς ενημερωμένοι σχετικά με ζητήματα που αφορούν στην

Διαβάστε περισσότερα

24-10-1985: Νοσηλευτική, Σχολή Επιστημών Υγείας του Εθνικού και Καποδιστριακού. 03-04-2008: Ιατρικό Τμήμα Σχολή Επιστημών Υγείας Πανεπιστημίου Κρήτης

24-10-1985: Νοσηλευτική, Σχολή Επιστημών Υγείας του Εθνικού και Καποδιστριακού. 03-04-2008: Ιατρικό Τμήμα Σχολή Επιστημών Υγείας Πανεπιστημίου Κρήτης ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Δρ. Ρουμπελάκη Μαρία roumb@staff.teicrete.gr Βασικό πτυχίο 24-10-1985: Νοσηλευτική, Σχολή Επιστημών Υγείας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Διδακτορικό 03-04-2008:

Διαβάστε περισσότερα

Η παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα/ Συµπεράσµατα συνεδρίου

Η παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα/ Συµπεράσµατα συνεδρίου Η παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα/ Συµπεράσµατα συνεδρίου Χριστιάνα Γ. Παυλίδου D.U., MSc Κλινικός ιατροφολόγος ιαιτολόγος Επιστηµονικός σύµβουλος ΠΑΙ ΕΙΑΤΡΟΦΗ by Epode Παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα Το

Διαβάστε περισσότερα

Ανθεκτική αναιμία με δακτυλιοειδείς σιδηροβλάστες και θρομβοκυττάρωση. Βασιλική Παππά Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Αττικόν

Ανθεκτική αναιμία με δακτυλιοειδείς σιδηροβλάστες και θρομβοκυττάρωση. Βασιλική Παππά Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Αττικόν Ανθεκτική αναιμία με δακτυλιοειδείς σιδηροβλάστες και θρομβοκυττάρωση Βασιλική Παππά Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Αττικόν Ανθεκτική αναιμία με δακτυλιοειδείς σιδηροβλάστες και θρομβοκυττάρωση(rars-t)

Διαβάστε περισσότερα

Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη

Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη 3 η Πανελλήνια Συνάντηση Συλλόγων Ατόμων και Γονέων Παιδιών με Ρευματικές παθήσεις Αθήνα 3-4 Οκτωβρίου 2014 Κατερίνα Κουτσογιάννη Πρόεδρος Σ Ρ Κ Ορισμός Ως "συμμόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Μ ε τ α μ ό σ χ ε υ σ η α ι μ ο π ο ι η τ ι κ ώ ν κ υ τ τ ά ρ ω ν

Μ ε τ α μ ό σ χ ε υ σ η α ι μ ο π ο ι η τ ι κ ώ ν κ υ τ τ ά ρ ω ν Μ ε τ α μ ό σ χ ε υ σ η α ι μ ο π ο ι η τ ι κ ώ ν κ υ τ τ ά ρ ω ν Αιματολογική Κλινική και Λεμφωμάτων, Μονάδα Μεταμόσχευσης Μυελού Οστών Δημήτρης Καρακάσης Σχεδιάγραμμα της ομιλίας Εισαγωγή Ασθενής - ενδείξεις

Διαβάστε περισσότερα

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Βασικές γνώσεις I SBN 960-372-069-0 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΙΣ Α. ΚΟΣΜΙΔΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ Μ Ε Ρ Ο Σ Ι ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ Κεφάλαιο 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ... 3 Το καρκινικό κύτταρο... 3 Κυτταρικός

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΛΕΥΧΑΙΜΙΑΣ: ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑ- ΑΝΑΛΥΣΗ

ΜΗΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΛΕΥΧΑΙΜΙΑΣ: ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑ- ΑΝΑΛΥΣΗ ΜΗΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΛΕΥΧΑΙΜΙΑΣ: ΣΥΣΤΗΜΑΤΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑ- ΑΝΑΛΥΣΗ Α. Διαμαντάρας, Ε. Ντουβέλης, Θ. Θωμόπουλος, Χ. Εμμανουήλ, Ε. Πετρίδου Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Παθητικό κάπνισμα και παιδιά

Παθητικό κάπνισμα και παιδιά Παθητικό κάπνισμα και παιδιά Το παθητικό κάπνισμα αποτελεί παγκόσμιο φαινόμενο δεδομένου ότι οι άνθρωποι σε όλες τις χώρες και τους πολιτισμούς εκτίθενται σε αυτό ( second hand smoke SHS ). Εμφανίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Το franchising ( δικαιόχρηση ) ως µέθοδος ανάπτυξης των επιχειρήσεων λιανικού εµπορίου

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος ορθού Προεγχειρητική ακτινοθεραπεία. Λουίζα Βίνη Ογκολόγος Ακτινοθεραπεύτρια Τμήμα Ακτινοθεραπείας Ιατρικό Αθηνών

Καρκίνος ορθού Προεγχειρητική ακτινοθεραπεία. Λουίζα Βίνη Ογκολόγος Ακτινοθεραπεύτρια Τμήμα Ακτινοθεραπείας Ιατρικό Αθηνών Καρκίνος ορθού Προεγχειρητική ακτινοθεραπεία Λουίζα Βίνη Ογκολόγος Ακτινοθεραπεύτρια Τμήμα Ακτινοθεραπείας Ιατρικό Αθηνών Prognostic groups in 1676 patients with T3 rectal cancer treated without preoperative

Διαβάστε περισσότερα

Κλινική εξέταση σε ασθενή με ανδρολογικά προβλήματα. Πέτρος Περιμένης

Κλινική εξέταση σε ασθενή με ανδρολογικά προβλήματα. Πέτρος Περιμένης Κλινική εξέταση σε ασθενή με ανδρολογικά προβλήματα Πέτρος Περιμένης Δήλωση συμφερόντων GSK, Lilly, AMGEN Είναι εφικτή μια αντικειμενική κλινική εξέταση σε ασθενή με ανδρολογικά προβλήματα; Η καθημερινή

Διαβάστε περισσότερα

13 15 Σεπτεμβρίου 2013 ΚΥΤΤΑΡΟΜΕΤΡΙΑ ΡΟΗΣ ΚΑΙ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ. Αμφιθέατρο του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης. Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

13 15 Σεπτεμβρίου 2013 ΚΥΤΤΑΡΟΜΕΤΡΙΑ ΡΟΗΣ ΚΑΙ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΑ. Αμφιθέατρο του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης. Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Ελληνική Εταιρεία Κυτταρομετρίας Υπό την αιγίδα του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης Πανεπιστημίου Ιωαννίνων ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Γ' Μέρος της Βασικής Εκπαίδευσης στην Κυτταρομετρία ΚΥΤΤΑΡΟΜΕΤΡΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΟΧΗ ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ

ΕΠΟΧΗ ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ 27 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ελληνικής Εταιρείας Κοινωνικής Παιδιατρικής και Προαγωγής Υγείας ΕΠΟΧΗ ΓΕΝΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ Κοντογεώργη Ευαγγελία, Θωμοπουλος Θωμάς, Πετρίδου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΜΟΣ 2 - ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟ ΤΕΥΧΟΣ 1 ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ

ΤΟΜΟΣ 2 - ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟ ΤΕΥΧΟΣ 1 ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ ΤΟΜΟΣ 2 - ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟ ΤΕΥΧΟΣ 1 ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ 2011 ISSN: 1792-7110 Διευθυντής Σύνταξης: Καθηγητής Φώτης Ν. Μπερής Συνεκδότες: Καθηγήτρια Ελένη A. Παπαδάκη, Καθηγητής Κωνσταντίνος Τσαταλάς Θεραπευτική Αγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΛΑ ΕΛΕΝΗ Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Διάγνωση: είναι η πολύπλοκη διαδικασία αναγνώρισης και ταυτοποίησης μιας διαταραχής που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία. Εφηβεία και χρήση αλκοόλ. Νάνσυ Σταματοπούλου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία. Εφηβεία και χρήση αλκοόλ. Νάνσυ Σταματοπούλου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Εφηβεία και χρήση αλκοόλ Νάνσυ Σταματοπούλου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

HPV και Καρκίνος του Λάρυγγα

HPV και Καρκίνος του Λάρυγγα Δρ Βασίλειος Νικολαΐδης Επικ. Καθηγητής Α.Π.Θ. Β Πανεπιστηµιακή ΩΡΛ κλινική Γ.Ν. Παπαγεωργίου ü HPV Καρκίνος του Οροφάρυγγα Αίτιο Πρόγνωση Ανταπόκριση στη θεραπεία ü HPV?????? Άλλοι Καρκίνοι Κεφαλής και

Διαβάστε περισσότερα

Αυτόλογη μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων Λίγκα Μαρία

Αυτόλογη μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων Λίγκα Μαρία Αυτόλογη μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων Λίγκα Μαρία Αιματολόγος, Επιμελήτρια Β Αιματολογικό Τμήμα Παθολογικής Κλινικής Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Πατρών Μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων (ΜΑΚ)

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία "Η ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΣΤΗ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ" Ειρήνη Σωτηρίου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΠΝΙΣΤΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΝΑΡΞΗ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ Ονοματεπώνυμο Φοιτήτριας: Χριστοφόρου Έλενα

Διαβάστε περισσότερα

Aνασκόπηση. Κυτταρογενετικές ανωμαλίες στα μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα: Κλινική και προγνωστική σημασία. Χαρίκλεια Κελαϊδή 1 και Κωνσταντίνα Σαμπάνη 2

Aνασκόπηση. Κυτταρογενετικές ανωμαλίες στα μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα: Κλινική και προγνωστική σημασία. Χαρίκλεια Κελαϊδή 1 και Κωνσταντίνα Σαμπάνη 2 Aνασκόπηση Κυτταρογενετικές ανωμαλίες στα μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα: Κλινική και προγνωστική σημασία Χαρίκλεια Κελαϊδή 1 και Κωνσταντίνα Σαμπάνη 2 Περίληψη: Το πεδίο της κυτταρογενετικής στα Μυελοδυσπλαστικά

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΩΝ»

«ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΟΠΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΕΙΩΝ ΣΥΝΕΤΑΙΡΙΣΜΩΝ» I ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ «ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ» ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ο φυσιολογικός μυελός των οστών. Κατερίνα Ψαρρά Τμήμα Ανοσολογίας - Ιστοσυμβατότητας Γ.Ν.Α. "Ο Ευαγγελισμός"

Ο φυσιολογικός μυελός των οστών. Κατερίνα Ψαρρά Τμήμα Ανοσολογίας - Ιστοσυμβατότητας Γ.Ν.Α. Ο Ευαγγελισμός Ο φυσιολογικός μυελός των οστών Κατερίνα Ψαρρά Τμήμα Ανοσολογίας - Ιστοσυμβατότητας Γ.Ν.Α. "Ο Ευαγγελισμός" μυελός των οστών πολύπλοκος όλες οι κυτταρικές σειρές από αρχέγονο αδιαφοροποίητο κύτταρο μέχρι

Διαβάστε περισσότερα

Πανθηλωμάτωση ουροδόχου κύστεως Πολλαπλές TUR η ριζική κυστεκτομή

Πανθηλωμάτωση ουροδόχου κύστεως Πολλαπλές TUR η ριζική κυστεκτομή Πανθηλωμάτωση ουροδόχου κύστεως Πολλαπλές TUR η ριζική κυστεκτομή ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ MD,MSc,FEBU ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΣ Β, ΟΥΡΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Α.Ο.Ν.Α Θεωρίες προέλευσης της πολλαπλότητας των όγκων

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ :

ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ : ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΕΠΙΣΤΗΜΗ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΤΡΟΦΙΜΩΝ & ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ» ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΧΗΜΕΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΤΕΡΑ ΣΤΗΝ ΠΡΟΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΜΟΡΙΑΚΗ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΗΣ ΟΞΕΙΑΣ ΛΕΜΦΟΒΛΑΣΤΙΚΗΣ ΛΕΥΧΑΙΜΙΑΣ

ΝΕΟΤΕΡΑ ΣΤΗΝ ΠΡΟΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΜΟΡΙΑΚΗ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΗΣ ΟΞΕΙΑΣ ΛΕΜΦΟΒΛΑΣΤΙΚΗΣ ΛΕΥΧΑΙΜΙΑΣ ΝΕΟΤΕΡΑ ΣΤΗΝ ΠΡΟΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΜΟΡΙΑΚΗ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΗΣ ΟΞΕΙΑΣ ΛΕΜΦΟΒΛΑΣΤΙΚΗΣ ΛΕΥΧΑΙΜΙΑΣ Αμπατζίδου Μαρία Αιματολόγος, Επικουρική Επιμελήτρια, Τμήμα Παιδιατρικής Αιματολογίας- Ογκολογίας, Γ. Ν. Παίδων Η Αγία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή Εργασία ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ. Ονοματεπώνυμο:

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΘΟΧΡΩΜΕΣΟΡΘΟΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ. ΑΗΔΟΝΟΠΟΥΛΟΣ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Διευθυντής Αιματολογικού Εργαστηρίου Γ.Ν.Α. «Ο Ευαγγελισμός»

ΟΡΘΟΧΡΩΜΕΣΟΡΘΟΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ. ΑΗΔΟΝΟΠΟΥΛΟΣ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Διευθυντής Αιματολογικού Εργαστηρίου Γ.Ν.Α. «Ο Ευαγγελισμός» ΟΡΘΟΧΡΩΜΕΣΟΡΘΟΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ ΑΗΔΟΝΟΠΟΥΛΟΣ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Διευθυντής Αιματολογικού Εργαστηρίου Γ.Ν.Α. «Ο Ευαγγελισμός» ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΑΝΑΙΜΙΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα