Σχιζοφρένεια σε παιδιά και εφήβους: Συνάφεια και ετερότητα προς τη σχιζοφρένεια των ενηλίκων

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Σχιζοφρένεια σε παιδιά και εφήβους: Συνάφεια και ετερότητα προς τη σχιζοφρένεια των ενηλίκων"

Transcript

1 82 ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 23, ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι, 2012 Σχιζοφρένεια σε παιδιά και εφήβους: Συνάφεια και ετερότητα προς τη σχιζοφρένεια των ενηλίκων Χ. Ανδρούτσος Τμήμα Ψυχιατρικής Παιδιών και Εφήβων, ΓΝΑ «Σισμανόγλειο», Αθήνα Ψυχιατρική 2012, 23:Π82 Π93 Η σχιζοφρένεια εμφανίζεται σπάνια στην παιδική ηλικία (επιπολασμός σημείου < 1/ πριν την ηλικία των 12 ετών) και συνηθέστερα έχει ύπουλη έναρξη, βαριά κλινική εικόνα και δυσμενή πορεία και έκβαση. Η συχνότητα εμφάνισης της διαταραχής αυξάνει δραματικά στην εφηβεία και, σύμφωνα με ορισμένες εκτιμήσεις, ο επιπολασμός της ανέρχεται σε 0,23% στην ηλικία των ετών. Τα ευρήματα από κλινικές, νευροαπεικονιστικές, νευροψυχολογικές και νευροβιολογικές μελέτες υποστηρίζουν ότι, παρά τις αναπτυξιακές διαφορές, υπάρχει μια θεμελιώδης συνέχεια ανάμεσα στην παιδική, την εφηβική και τη σχιζοφρένεια των ενηλίκων. Για τον λόγο αυτό, τα κριτήρια του DSM-IV και του ICD-10 για τη σχιζοφρένεια ισχύουν για όλο το ηλικιακό φάσμα, αλλά η εφαρμογή τους στις μικρότερες ηλικίες είναι δύσκολη, και πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της εκάστοτε αναπτυξιακής φάσης. Ανάλογες δυσκολίες εμφανίζει η διαφορική διάγνωση της παιδικής και εφηβικής σχιζοφρένειας, ιδιαίτερα από τις διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές, τις συναισθηματικές διαταραχές με ψυχωσικά στοιχεία, και ορισμένες άτυπες ψυχώσεις. Η κλινική εικόνα χαρακτηρίζεται από ακουστικές κυρίως ψευδαισθήσεις, παραληρητικές ιδέες οι οποίες είναι λιγότερο σύνθετες από ό,τι στους ενήλικες, και αμβλύ ή απρόσφορο συναίσθημα. Αρκετά συχνή είναι η διαταραχή στη δομή της σκέψης καθώς και η αποδιοργάνωση της συμπεριφοράς. Προνοσηρά νευρο-αναπτυξιακά ελλείμματα που αφορούν κυρίως τον λόγο, την κινητική εξέλιξη και την κοινωνική αλληλεπίδραση, εμφανίζονται κατά τα πρώτα χρόνια της ζωής με μεγαλύτερη συχνότητα και βαρύτητα σε άτομα που αργότερα θα εκδηλώσουν σχιζοφρένεια κατά την παιδική ή εφηβική ηλικία, σε σύγκριση με την ενήλικη περίοδο. Επίσης, εμφανίζονται συχνά πρόδρομες εκδηλώσεις, που προηγούνται της εμφάνισης των ψυχωσικών συμπτωμάτων. Η εμφάνιση των κύριων ψυχωσικών εκδηλώσεων είναι κατά κανόνα βραδεία και ύπουλη, και οδηγεί συχνά σε καθυστέρηση της διάγνωσης και θεραπείας, με δυσμενείς επιπτώσεις στην πορεία και έκβαση της διαταραχής. Η έναρξη της ενεργού ψύχωσης συνοδεύεται από σοβαρή έκπτωση της λειτουργικότητας στη συντριπτική πλειοψηφία των παιδιών και εφήβων, και η πορεία και έκβαση της διαταραχής είναι δυσμενής στο 50 60% των περιπτώσεων. Σε σύγκριση με τη σχιζοφρένεια των ενηλίκων, η παιδική σχιζοφρένεια εμφανίζει υψηλότερη οικογενή προδιάθεση και πιθανόν μεγαλύτερη κληρονομική επιβάρυνση. Ορισμένα από τα γονίδια κινδύνου που έχουν ανιχνευθεί στη σχιζοφρένεια των ενηλίκων επαληθεύτηκαν και σε μελέτες για την παιδική σχιζοφρένεια. Οι νευροαπεικονιστικές μελέτες στην παιδική σχιζοφρένεια εμφανί

2 PSYCHIATRIKI 23, SUPPLEMENT Ι, 2012 ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΥΣ 83 ζουν ενδείξεις για προοδευτικά εξελισσόμενες μορφολογικές ανωμαλίες του εγκεφάλου. Οι ασθενείς με παιδική σχιζοφρένεια εμφανίζουν κατά τη διάρκεια της εφηβείας σημαντική προοδευτική μείωση του όγκου της φαιάς ουσίας, σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από την αναμενόμενη φυσιολογικά μείωση της φαιάς ουσίας κατά την ανάπτυξη του εγκεφάλου στην εφηβεία, η οποία φαίνεται ότι συνδέεται με την αναδιοργάνωση («κλάδεμα») των συνάψεων. Τα συγκλίνοντα δεδομένα από τις μελέτες για τη σχιζοφρένεια σε παιδιά, εφήβους και ενηλίκους υποστηρίζουν τις επικρατούσες σύγχρονες νευροαναπτυξιακές θεωρίες για την αιτιοπαθογένεια της σχιζοφρένειας. Η αντιμετώπιση της σχιζοφρένειας σε παιδιά και εφήβους στηρίζεται σε ένα πολυδιάστατο θεραπευτικό σχέδιο που περιλαμβάνει φαρμακευτική αγωγή, ατομική ψυχοθεραπεία, καθώς και οικογενειακές, κοινωνικές και εκπαιδευτικές παρεμβάσεις. Λέξεις ευρετηρίου: Παιδική και εφηβική σχιζοφρένεια, σχιζοφρένεια ενηλίκων, ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, σύγκριση. Εισαγωγή Η σχιζοφρένεια εκδηλώνεται για πρώτη φορά συνήθως στην όψιμη εφηβεία ή στη νεαρή ενήλικη ζωή, με συχνότερη ηλικία πρώτης εκδήλωσης των πρόδρομων και ενεργών συμπτωμάτων τα έτη στους άνδρες και τα έτη στις γυναίκες. 1 Η σχιζοφρένεια, ωστόσο, σε σχετικά σπάνιες περιπτώσεις μπορεί να εκδηλωθεί και στην παιδική ηλικία. 2 Για τις περιπτώσεις αυτές στην αγγλοσαξονική βιβλιογραφία έχουν επικρατήσει οι όροι: Very Early Onset Schizophrenia Σχιζοφρένεια με πολύ πρώιμη έναρξη ή Childhood Onset Schizophrenia Παιδική σχιζοφρένεια, όταν η έναρξη των ψυχωσικών συμπτωμάτων εντοπίζεται πριν τα 12 έτη. Επίσης, χρησιμοποιείται ο όρος Early Onset Schizophrenia Σχιζοφρένεια με πρώιμη έναρξη, όταν η έναρξη των ψυχωσικών συμπτωμάτων εντοπίζεται πριν τα 18 έτη. 3 Η παιδική σχιζοφρένεια, παρά τη σπανιότητά της, τα τελευταία χρόνια έχει γίνει αντικείμενο εκτεταμένων ερευνών. 2 Ο κυριότερος λόγος αυτού του ενδιαφέροντος είναι ότι η πολύ πρώιμη έναρξη της διαταραχής θα μπορούσε να φωτίσει περισσότερο την αιτιολογία της σχιζοφρένειας στο πλαίσιο μιας νευροαναπτυξιακής προσέγγισης. «Παιδική σχιζοφρένεια» και «παιδική ψύχωση» Σύντομη ιστορική αναδρομή Η σχιζοφρένεια έχει αναγνωριστεί σε παιδιά ήδη από τις πρώτες περιγραφές της. Ο Emil Kraepelin 4 ανέφερε ότι εκ του συνόλου των ασθενών με «πρώιμη άνοια» που μελέτησε, ένα ποσοστό 3,5% είχαν έναρξη της νόσου πριν την ηλικία των 10 ετών και ένα επιπλέον ποσοστό 2,7% πριν την ηλικία των 15 ετών. Επεκτείνοντας την έννοια του Kraepelin στην παιδική ηλικία ο DeSanctis 5 χρησιμοποίησε τον όρο Πρωιμότατη Άνοια (Dementia Praecocissima). Ο Eugene Bleuler υποστήριξε ότι το 0,5 1% των περιπτώσεων σχιζοφρένειας εμφάνισαν έναρξη πριν την ηλικία των 10 ετών, ενώ το 4% πριν τα 15 έτη. 6 Ωστόσο, από τη δεκαετία του 1930 μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1970, οι όροι «παιδική σχιζοφρένεια» και «παιδική ψύχωση» χρησιμοποιήθηκαν με μια πολύ ευρεία έννοια που συμπεριελάμβανε μεταξύ άλλων και τις διαταραχές του αυτιστικού φάσματος. Οι μελέτες ορόσημο των Kolvin 7 και Rutter 8 διαφοροποίησαν σαφώς τη Σχιζοφρένεια με έναρξη στην παιδική ηλικία από τις Διαταραχές του Αυτιστικού Φάσματος, πάνω στη βάση διαφόρων χαρακτηριστικών γνωρισμάτων (π.χ. ηλικία έναρξης, κλινικά χαρακτηριστικά, οικογενειακό ιστορικό και ενδείξεις δυσλειτουργίας του κεντρικού νευρικού συστήματος). Σημαντική διαφορά ανάμεσα στον αυτισμό και την παιδική σχιζοφρένεια 9 είναι η πρώιμη έναρξη του αυτισμού (πάντοτε πριν τους 36 μήνες και συνήθως αρκετά πριν) και η συγκριτικά πολύ πιο όψιμη έναρξη της σχιζοφρένειας (συνήθως μετά τα 7 έτη και πιο συχνά μετά την ήβη). Η διάκριση ανάμεσα στην παιδική σχιζοφρένεια και τις διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές είναι σήμερα ευρέως αποδεκτή και αποδείχθηκε ιδιαίτερα χρήσιμη στην κλινική πρακτική και την έρευνα, ωστόσο ορισμένα στοιχεία υποστηρίζουν μια διασύνδεση ανάμεσα στις δύο διαταραχές. 10 Ένα στοιχείο που θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι συνδέει τις δύο διαταραχές είναι η ύπαρξη ενίοτε

3 84 X. ANΔΡΟΥΤΣΟΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 23, ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι, 2012 συμπτωμάτων διάχυτης διαταραχής της ανάπτυξης (PDD) πριν από την εμφάνιση της σχιζοφρένειας με πολύ πρώιμη έναρξη. Σε μια μεγάλη μελέτη του Εθνικού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγείας των ΗΠΑ (National Institute of Mental Health, ΝΙΜΗ) βρέθηκε ότι επί συνόλου 75 ασθενών με παιδική σχιζοφρένεια, σε ποσοστό 25% είχε προηγηθεί η διάγνωση της Διάχυτης Διαταραχής της Ανάπτυξης (PDD) (1 με αυτιστική διαταραχή, 2 με διαταραχή Asperger και 16 με PDD-NOS). 11 Επιπλέον, ορισμένα παιδιά εμφάνισαν σε βάθος χρόνου κλινικές εκδηλώσεις που θα μπορούσαν να τοποθετηθούν στον ενδιάμεσο χώρο ανάμεσα στον αυτισμό και τη σχιζοφρένεια, όπως παροδικά ψυχωσικά συμπτώματα, συναισθηματική αστάθεια, μειωμένες κοινωνικές δεξιότητες και γνωστικά ελλείμματα. Για τα παιδιά αυτά η ερευνητική ομάδα του NIMH πρότεινε τον όρο Πολυδιάστατη Διαταραχή (Multidimensionally Ιmpaired). 12 Μια άλλη ερευνητική ομάδα από το Πανεπιστήμιο του Yale (Yale Child Study Center), περιέγραψε ένα παρόμοιο σύνδρομο αλλά με περισσότερες αυτιστικού τύπου εκδηλώσεις, το οποίο ονόμασαν Πολλαπλή Σύνθετη Αναπτυξιακή Διαταραχή (Multiple Complex Developmental Disorder). 13 Είναι προφανές ότι χρειάζεται πολύ περισσότερη έρευνα για να αποσαφηνισθούν οι σχέσεις και διαφορές μεταξύ των διαταραχών του σχιζοφρενικού και του αυτιστικού φάσματος σε κλινικό, ψυχολογικό και νευροβιολογικό επίπεδο. 10 Επιδημιολογία της σχιζοφρένειας σε παιδιά και εφήβους Παλαιότερα επιδημιολογικά δεδομένα 14 συγκλίνουν στο ότι η σχιζοφρένεια στους ενήλικες εμφανίζει επιπολασμό διά βίου: 1%, ετήσια επίπτωση: 2 4 νέες περιπτώσεις/ πληθυσμό/έτος, και αναλογία ανδρών:γυναικών περίπου 1:1. Ωστόσο, σύμφωνα με νεότερα επιδημιολογικά δεδομένα 15 η σχιζοφρένεια στους ενήλικες εμφανίζει διάμεση τιμή επιπολασμού διά βίου: 4/1000, επιπολασμού σημείου: 4,6/1000 και διάμεση τιμή επίπτωσης 15,2 / , ενώ η αναλογία ανδρών:γυναικών είναι περίπου 1,4:1. 15 Τα επιδημιολογικά δεδομένα για την παιδική και εφηβική σχιζοφρένεια είναι περιορισμένα. Η συνεκτίμηση των δεδομένων από κλινικές και πληθυσμιακές μελέτες 16 οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η παιδική σχιζοφρένεια εμφανίζει επιπολασμό σημείου: <1/10.000, με αναλογία αγοριών:κοριτσιών περίπου 2:1. Η μετάβαση στην εφηβεία οδηγεί σε δραματική αύξηση της συχνότητας. Η εφηβική σχιζοφρένεια εμφανίζει επιπολασμό σημείου: 0,23%, με αναλογία αγοριών: κοριτσιών περίπου 1,4:1 και αποτελεί περίπου το 5% του συνόλου των περιπτώσεων σχιζοφρένειας στον γενικό πληθυσμό. Κλινική εικόνα και διάγνωση της σχιζοφρένειας σε παιδιά και εφήβους Οι πρόσφατες μελέτες έχουν δείξει ότι η σχιζοφρένεια μπορεί να διαγνωστεί αξιόπιστα στα παιδιά, χρησιμοποιώντας τα κριτήρια των ενηλίκων 9 κατά DSM- IV 17 και ICD Η εφαρμογή ωστόσο των κριτηρίων σε παιδιά και εφήβους εμφανίζει σημαντικές δυσκολίες και πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της εκάστοτε αναπτυξιακής φάσης στην αξιολόγηση των σχιζοφρενικών συμπτωμάτων, ιδιαίτερα αναφορικά με τα μικρότερα παιδιά. 19 Τα διαθέσιμα ερευνητικά δεδομένα αναφορικά με τη φαινομενολογία της παιδικής σχιζοφρένειας είναι περιορισμένα. Εντούτοις, τα αποτελέσματα των λίγων διαθέσιμων μελετών είναι παρόμοια κατά τρόπο εντυπωσιακό 20,7,21 25 (πίνακας 1). Η κλινική εικόνα της σχιζοφρένειας στα παιδιά χαρακτηρίζεται, όπως και στους ενήλικες, από ψευδαισθήσεις, παραληρητικές ιδέες, διαταραχή στη δομή της σκέψης και αρνητικά συμπτώματα. Οι ακουστικές ψευδαισθήσεις είναι σταθερά, σε όλες τις μελέτες, το σύμπτωμα με τη μεγαλύτερη συχνότητα εμφάνισης (80 100%). 20 Οι ακουστικές ψευδαισθήσεις μπορεί να περιλαμβάνουν φωνές με διωκτικό περιεχόμενο, φωνές που συνομιλούν μεταξύ τους, φωνές που σχολιάζουν το παιδί ή του απευθύνουν εντολές και συχνά είναι φωνές γονέων, αδελφών, συγγενών. 26 Λιγότερο συχνά αναφέρονται οπτικές (30 79%), απτικές (16 37%) και οσφρητικές ψευδαισθήσεις. Οι μη ακουστικές ψευδαισθήσεις δεν απαντώνται μεμονωμένες, συνοδεύουν σχεδόν πάντα τις ακουστικές. 27 Το παιδί μπορεί να βιώνει αυτές τις εκδηλώσεις υποκειμενικά ως ξένες, έξω από τον έλεγχό του, ή ακόμα και τρομακτικές. Οι παραληρητικές ιδέες σπάνια είναι συστηματοποιημένες. 21 Οι διαθέσιμες μελέτες υποστηρίζουν ότι αυτές εμφανίζονται στο % των περιπτώσεων. 20 Οι παραληρητικές ιδέες μπορεί να περιλαμβάνουν ιδέες καταδίωξης, ελέγχου, ανησυχίες σχετικά με το σώμα,

4 PSYCHIATRIKI 23, SUPPLEMENT Ι, 2012 ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΥΣ 85 Πίνακας 1. Συμπτωματολογία της παιδικής σχιζοφρένειας και σύγκριση με τη σχιζοφρένεια των ενηλίκων (αναφερόμενη σε ποσοστά %). 20,7,21 25 Μελέτες παιδιών Αριθμός ασθενών Ψευδαισθήσεις Ακουστικές Οπτικές Απτικές Παραληρητικές ιδέες Διαταραχή στη δομή της σκέψης Αμβλύ/ απρόσφορο συναίσθημα Kolvin ,8 30,3 ΔΑ 57,6 60 ΔΑ Russell Green ,2 47,4 7,9 55,3 NA 84,2 McKenna ,9 36,8 78,9 84,2 94,7 Spencer Μελέτη ενηλίκων Andreasen ΔΑ=Δεν αναφέρονται ιδέες αυτοαναφοράς και συσχετίσεως, ιδέες μεγαλείου, και θρησκευτικές παραληρητικές ιδέες. 26 Το περιεχόμενο των παραληρητικών ιδεών φαίνεται ότι διαφέρει ανάλογα με την ηλικία. Τα μικρότερα παιδιά τυπικά εκδηλώνουν λιγότερο περίπλοκες παραληρητικές ιδέες και το περιεχόμενό τους μπορεί να επικεντρώνεται στους γονείς, σε φανταστικές μορφές, σε τέρατα, σε φαντάσματα, ή σε ζώα. 26 Η διαταραχή στη δομή και οργάνωση της σκέψης εμφανίζεται με κυμαινόμενη συχνότητα εμφάνισης (40 84%) σύμφωνα με τις μελέτες (πίνακας 1), 20,7,21 25 και περιλαμβάνει χάλαση του συνειρμού, ασυναρτησία και αρκετά συχνά νεολογισμούς. 28 Η διαταραχή της σκέψης μπορεί επίσης να πάρει τη μορφή της ανακοπής, της αλαλίας ή της υπερβολικής επανάληψης λέξεων ή προτάσεων. Χαρακτηριστική και πολύ συχνή (σαφώς συχνότερη απ όσο στους ενηλίκους) 25 είναι η παρουσία αρνητικών συμπτωμάτων: συναισθηματική αμβλύτητα (74 95%) (πίνακας 1), 20,7,21 25 αβουλησία (69%), 23 έκπτωση της σκέψης και του λόγου (58%), 23 κοινωνική απόσυρση. Προνοσηρές και πρόδρομες εκδηλώσεις της σχιζοφρένειας με πρώιμη έναρξη Σύμφωνα με όλες τις σχετικές μελέτες, σε διαφορετικά δείγματα και από διαφορετικές ερευνητικές ομάδες, ένα μεγάλο ποσοστό (50 75%) των παιδιών με σχιζοφρένεια εμφανίζει στο αναπτυξιακό ιστορικό σημαντικά ελλείμματα στην εξέλιξη του λόγου (στην έκφραση και κατανόηση) και των κινητικών λειτουργιών (π.χ. καθυστέρηση στα αναπτυξιακά ορόσημα, φτωχό κινητικό συντονισμό), καθώς επίσης και διαταραχές στην κοινωνική συναλλαγή (κοινωνική απόσυρση, επιφυλακτική διάθεση), αρκετά χρόνια πριν την έναρξη των ψυχωσικών συμπτωμάτων. 26,29,30 37 Στην κλασική μελέτη του Kolvin 7 τα παιδιά με σχιζοφρένεια εμφάνιζαν προνοσηρά ελλείμματα στον λόγο (σε ποσοστό 46%), στην κινητική ανάπτυξη (49%) και στην κοινωνική συναλλαγή (87%). Αντίστοιχα, στη μελέτη του NIMH για την παιδική σχιζοφρένεια 33 διαπιστώνονται προνοσηρά ελλείμματα σε ποσοστό 77,3%, που μεταξύ άλλων αφορούν τον λόγο (σε ποσοστό 55,1%), την κινητική ανάπτυξη (57,1%) και την κοινωνική συναλλαγή (55,1%). Επίσης, στη μελέτη του UCLA για την παιδική σχιζοφρένεια, 37 το 72% των ασθενών εμφάνιζε σοβαρά ελλείμματα στην εξέλιξη του λόγου ή/και την κινητική ανάπτυξη πριν την ηλικία των 6 ετών. Άλλες εκδηλώσεις που χαρακτηρίζουν το ιστορικό πολλών από αυτά τα παιδιά είναι τα ήπια νευρολογικά σημεία, τα προβλήματα μάθησης και προσαρμογής στο σχολείο, η ελλειμματική προσοχή και υπερκινητικότητα, τα προβλήματα διαγωγής και το χαμηλότερο IQ (γύρω στο 80). Στη μελέτη του NIMH, 33 49% των ασθενών χρειάστηκε να καθυστερήσουν την έναρξη του σχολείου ή να επαναλάβουν σχολική τάξη, και 30,6% χρειάστηκε ειδική εκπαίδευση, πριν την έναρξη της διαταραχής. Επίσης, ένα υποσύνολο παιδιών (39% στη μελέτη του UCLA 37 και 36% στη μελέτη του NIMH 31 ) εμφάνιζε εκδηλώσεις όπως ηχολαλία, κινήσεις των χεριών σαν «φτερούγισμα» και/ ή σημαντική έλλειψη ανταπόκρισης στα κοινωνικά ερεθίσματα, που είναι συχνά γνωρίσματα των διάχυτων αναπτυξιακών διαταραχών.

5 86 X. ANΔΡΟΥΤΣΟΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 23, ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι, 2012 Παρόμοια προνοσηρά αναπτυξιακά προβλήματα έχουν παρατηρηθεί επίσης στην εφηβική σχιζοφρένεια 34,38 και τη σχιζοφρένεια των ενηλίκων. 39 Τα δεδομένα ωστόσο συγκλίνουν στο ότι τα προνοσηρά αναπτυξιακά προβλήματα, ιδιαίτερα οι διαταραχές στον λόγο, εμφανίζονται με μεγαλύτερη συχνότητα και βαρύτητα στη σχιζοφρένεια με έναρξη στην παιδική ηλικία, συγκριτικά με τη σχιζοφρένεια με έναρξη στην εφηβεία ή την ενήλικη ζωή. Προνοσηρά ελλείμματα στον λόγο και την κινητική ανάπτυξη εμφανίζονται στην εφηβική σχιζοφρένεια 29 σε ποσοστό περίπου 20%, ενώ στη σχιζοφρένεια των ενηλίκων 39 σε ποσοστό μικρότερο του 10%. Όλες οι μελέτες πάντως συμφωνούν ότι τα προνοσηρά αναπτυξιακά ελλείμματα, αν και μη ειδικά, 29 αποτελούν παράγοντες ευαλωτότητας που αυξάνουν τον κίνδυνο εκδήλωσης της σχιζοφρένειας. 36,40 Η έναρξη της διαταραχής περιγράφεται γενικά 7,9,22 ότι μπορεί να γίνει με τουλάχιστον τρεις μορφές: α. Οξεία έναρξη, χωρίς εμφανή προνοσηρά σημεία της αρχόμενης διαταραχής. β. Ύπουλη έναρξη, με βαθμιαία επιδείνωση της λειτουργικότητας. γ. Ύπουλη έναρξη, με οξεία επιδείνωση της διαταραχής. Η πιο συχνή μορφή είναι η ύπουλη έναρξη 21,30,31,41 της νόσου, ιδιαίτερα στα παιδιά, όπου το ποσοστό της ύπουλης έναρξης 42 ανέρχεται στο 75%. Στους εφήβους, το ποσοστό των περιπτώσεων με οξεία έναρξη ανέρχεται σημαντικά, ώστε ορισμένες μελέτες, όπως η Maudsley Study 29 στην Αγγλία, δείχνουν υπεροχή της ύπουλης έναρξης (65%) (Hollis, 2000), ενώ άλλες, όπως Essen Study 43 στη Γερμανία, δείχνουν υπεροχή της οξείας έναρξης σε ποσοστό που φτάνει το 80%. Της έναρξης των κύριων ψυχωσικών συμπτωμάτων προηγούνται κατά κανόνα οι λεγόμενες «πρόδρομες» εκδηλώσεις της διαταραχής, που περιλαμβάνουν: πτώση της σχολικής επίδοσης, κοινωνική απομόνωση, αποδιοργανωμένη και παράδοξη συμπεριφορά, μείωση της ικανότητας για επιτέλεση των καθημερινών δραστηριοτήτων, έκπτωση των δεξιοτήτων αυτοεξυπηρέτησης, παράδοξες συνήθειες διατροφής και ατομικής υγιεινής, μεταβολές στο συναίσθημα, απώλεια ελέγχου των παρορμήσεων, εχθρότητα και επιθετικότητα, απάθεια και αδράνεια. 20,30,35,42 Οι Mc Gorry et al 44 σε ένα δείγμα 657 εφήβων με μέσο όρο ηλικίας τα 16,5 έτη, διαπίστωσαν τα ακόλουθα «πρόδρομα σημεία»: μαγική σκέψη (51%), ασυνήθεις αντιληπτικές εμπειρίες (46%), έλλειψη κινητοποίησης (39,7%), παράδοξη συμπεριφορά (25,2%), αμβλύ ή απρόσφορο συναίσθημα (21,7%), κοινωνική απομόνωση και απόσυρση (18%), σοβαρή παραμέληση της προσωπικής υγιεινής (8,1%). Το χρονικό διάστημα που μεσολαβεί από την εκδήλωση των πρόδρομων εκδηλώσεων μέχρι την έναρξη των ψυχωσικών συμπτωμάτων κατά μέσο όρο υπερβαίνει το έτος, 29 ενώ στα παιδιά το διάστημα αυτό είναι ακόμα μεγαλύτερο. Οι Russel et al, 21 ανέφεραν ότι στο δείγμα τους η μέση ηλικία έναρξης των πρόδρομων εκδηλώσεων ήταν τα 4,6 έτη και η μέση ηλικία έναρξης της ψυχωσικής συμπτωματολογίας ήταν τα 6,9 έτη, ενώ η διάγνωση της διαταραχής στην πλήρη της έκφραση ετέθη κατά μέσον όρο σε ηλικία 9,5 ετών. Ανάλογα δεδομένα παρέχουν και άλλες σχετικές μελέτες 43 (πίνακας 2). Η σταδιακή μετάπτωση από τα προνοσηρά στα πρόδρομα συμπτώματα και η ύπουλη έναρξη των ψυχωσικών συμπτωμάτων οδηγούν συχνά σε καθυστέρηση της διάγνωσης και της έναρξης της θεραπείας, με δυσμενείς επιπτώσεις στην πορεία και έκβαση της διαταραχής. 20,43,45,47 Πορεία και έκβαση Όλοι οι βασικοί παράγοντες που συνδέονται με δυσμενή πρόγνωση σε ενήλικους ασθενείς, δηλαδή ύπουλη έναρξη, προνοσηρές εκδηλώσεις και έντονη παρουσία αρνητικών και αποδιοργανωτικών συμπτωμάτων, Πίνακας 2. Μέση ηλικία έναρξης της παιδικής και εφηβικής σχιζοφρένειας (σε έτη). Μελέτη Έναρξη πρόδρομων συμπτωμάτων Έναρξη ψυχωσικών συμπτωμάτων Πρώτη νοσηλεία Russel 26 4,6 6,9 9,5 Green 22 6,4 8,6 9,6 Maziade 46 7,1 14,0 15,0 E ggers 43,45 11,8 13,0 13,4 (παιδιά) E ggers 43,45 (έφηβοι) 15,0 15,6 16,5

6 PSYCHIATRIKI 23, SUPPLEMENT Ι, 2012 ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΥΣ 87 είναι κατά κανόνα παρόντες στην παιδική σχιζοφρένεια, επηρεάζοντας αρνητικά την πορεία της. Συνήθως, τα παιδιά με σχιζοφρένεια εξακολουθούν να εμφανίζουν τη διαταραχή κατά την εφηβεία και την ενήλικη ζωή 20 σε ποσοστά που κυμαίνονται στις διάφορες μελέτες από 50%, 48 67%, %, 52 μέχρι και 90%. 53 Ύφεση αναφέρεται σε ποσοστά ασθενών που κυμαίνονται από 12% 48 έως 27%. 54 Η ψυχοκοινωνική προσαρμογή ήταν επηρεασμένη στο 50 60% των ασθενών, 48,55 και μόνο το 33% είχε ανεξάρτητη διαβίωση. Οι Lay et al 56 παρακολούθησαν επί μακρόν 85 ασθενείς που είχαν εκδηλώσει το πρώτο σχιζοφρενικό επεισόδιο μεταξύ 11,5 και 17,9 ετών (μέσος όρος 16 έτη). Διαπίστωσαν ότι σε 6 χρόνια παρακολούθησης το 83% των ασθενών είχε τουλάχιστον ένα ακόμα επεισόδιο που απαίτησε νοσηλεία. Παρομοίως, οι Ropcke & Eggers 47 παρακολούθησαν, για 15 κατά μέσον όρο έτη, 39 ασθενείς που είχαν εκδηλώσει το πρώτο σχιζοφρενικό επεισόδιο στα 16 έτη κατά μέσον όρο. Διαπίστωσαν ότι το ποσοστό των ασθενών που υποτροπίασε και χρειάστηκε τουλάχιστον μία νέα νοσηλεία στη διάρκεια των 15 ετών ανήλθε στο 85%. Οι Asarnov & Thompson, 50 αντίστοιχα, μελετώντας τη συνολική προσαρμογή και ψυχοκοινωνική λειτουργικότητα σε ένα δείγμα 18 ασθενών με παιδική σχιζοφρένεια, διαπίστωσαν επιδεινούμενη πορεία στο 17% των ασθενών, μικρή βελτίωση στο 29%, μέτρια βελτίωση στο 28%, καλή έκβαση στο 28%. Τα δεδομένα γενικά συγκλίνουν στο ότι η παιδική και εφηβική σχιζοφρένεια εμφανίζει δυσμενέστερη πορεία και έκβαση από τη σχιζοφρένεια των ενηλίκων. Επίσης, είναι μεγαλύτερα αναλογικά τα ποσοστά των ασθενών που εμφανίζουν χρόνια και επιδεινούμενη πορεία έναντι αυτών που εμφανίζουν επεισοδιακή πορεία με ενδιάμεσες περιόδους ύφεσης. Οικογενής προδιάθεση Είναι αξιοσημείωτο ότι η παιδική σχιζοφρένεια εμφανίζει σημαντική οικογενή προδιάθεση και πιθανόν κληρονομική επιβάρυνση, 57 η οποία είναι μεγαλύτερου βαθμού σε σύγκριση με τη σχιζοφρένεια των ενηλίκων. Στη σχετική μελέτη 58 του NIMH των ΗΠΑ, διαπιστώθηκε ότι συγγενείς των ασθενών με παιδική σχιζοφρένεια είχαν σημαντικά μεγαλύτερη πιθανότητα (24,7%) να εμφανίσουν μία διαταραχή του σχιζοφρενικού φάσματος (σχιζοφρένεια, σχιζοσυναισθηματική διαταραχή, άλλη μη συναισθηματική ψυχωσική διαταραχή, σχιζοτυπική διαταραχή προσωπικότητας, παρανοϊκή διαταραχή προσωπικότητας) σε σύγκριση με συγγενείς ασθενών που εκδήλωσαν σχιζοφρένεια στην ενήλικη ζωή (11,3%). Και οι δύο ομάδες συγγενών εμφάνιζαν σημαντικά υψηλότερη συχνότητα διαταραχής του σχιζοφρενικού φάσματος σε σύγκριση με τους συγγενείς των φυσιολογικών ατόμων που χρησίμευσαν ως ομάδα σύγκρισης (1,5%). Επιπροσθέτως, ορισμένα γονίδια κινδύνου που ανιχνεύτηκαν σε ομάδες ενήλικων ασθενών με σχιζοφρένεια επαληθεύτηκαν και για την παιδική σχιζοφρένεια. 59 Μέχρι σήμερα, τα εντοπισθέντα γονίδια κινδύνου για τη σχιζοφρένεια που έχουν τύχει της μεγαλύτερης επαλήθευσης σε επακόλουθες μελέτες είναι: COMT, DTNBP1, NRG1, RGS4, DISC1, GAD1 και DAOA (G72). Στη μελέτη για την παιδική σχιζοφρένεια του NIMH, παρά το γεγονός ότι το δείγμα ήταν σχετικά μικρό (Ν=105 ασθενείς) για την ανίχνευση γενετικών συσχετίσεων, κατέστη δυνατή η επαλήθευση συσχετίσεων 60 με τα ακόλουθα γονίδια κινδύνου: DAOA (D- Amino-acid Oxidase Activator, αναφερόμενο επίσης ως G72) [13q33.2], NRG1 (Νeuregulin 1) [8p12], DTNBP1 (Dysbindin) [6p22.3], και GAD1 (που κωδικοποιεί την ισομορφή 67 της αποκαρβοξυλάσης του γλουταμινικού οξέος-glutamic Acid Decarboxylase 67) [2q31.1]. Η ύπαρξη συνέχειας της σχιζοφρένειας στα παιδιά, στους εφήβους και στους ενηλίκους Η επικρατούσα σήμερα άποψη είναι ότι τα κριτήρια των ενηλίκων κατά DSM-IV 17 και ICD για τη διάγνωση της σχιζοφρένειας είναι κατάλληλα για τα παιδιά και τους εφήβους, εφόσον εφαρμοσθούν σωστά. Είναι όμως η διάγνωση της σχιζοφρένειας στα παιδιά και τους εφήβους έγκυρη, και παραμένει σταθερή στη διάρκεια του χρόνου; Παλαιότερες μελέτες διαπίστωσαν μεγάλου βαθμού διαγνωστική αστάθεια ανάμεσα στη σχιζοφρένεια με πρώιμη έναρξη και τις συναισθηματικές ψυχώσεις. Οι Werry & McClellan 53 συνέκριναν τις αρχικές διαγνώσεις ψυχωσικών διαταραχών με πρώιμη έναρξη κατά DSM-III-R, με τις διαγνώσεις που ετέθησαν 5 έτη μετά κατά μέσο όρο, και βρήκαν ότι 25% των αρχικών διαγνώσεων σχιζοφρένειας μεταβλήθηκαν σε διπολική διαταραχή, και αντιστρόφως το 50% των ασθενών με εκ των υστέρων διάγνωση διπολικής διαταραχής

7 88 X. ANΔΡΟΥΤΣΟΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 23, ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι, 2012 είχαν αρχικά διαγνωσθεί με σχιζοφρένεια. Οι νεότερες μελέτες ωστόσο υποστηρίζουν την εγκυρότητα και σταθερότητα της διάγνωσης σε βάθος χρόνου. Οι McClellan et al, 61 σε μια μελέτη παρακολούθησης διάρκειας 2 ετών, διαπίστωσαν ότι η κατά DSM-IV διάγνωση της σχιζοφρένειας στην εφηβεία εμφάνισε σταθερότητα κατά 90%. Ο Hollis 62 διαπίστωσε ότι η αρχική διάγνωση της σχιζοφρένειας σε εφήβους (ηλικία έναρξης 14,2 έτη κατά μέσον όρο) παρέμεινε η ίδια σε 41 από 51 ασθενείς (80%) μετά από 11,5 έτη. Παρομοίως οι Helgeland et al 63 διαπίστωσαν ότι 9 ασθενείς με διάγνωση σχιζοφρένειας στην εφηβεία πληρούσαν όλοι (100%) τα κριτήρια της σχιζοφρένειας κατά DSM-IV, μετά από 28 έτη. Τέλος, η πιο πρόσφατη σχετική μελέτη 64 Child and Adolescent First- Episode Psychosis Study, η οποία πραγματοποιήθηκε στην Ισπανία και διακρίνεται για τη μεθοδολογική της αρτιότητα (προοπτική διαχρονική μελέτη, με χρήση δομημένων εργαλείων αξιολόγησης), συμπεριέλαβε 83 ασθενείς ηλικίας 9 17 ετών, με πρώτο ψυχωσικό επεισόδιο. Κατά την επαναξιολόγηση μετά 2 έτη η διάγνωση των διαταραχών του σχιζοφρενικού φάσματος εμφάνιζε σταθερότητα κατά 90% και της διπολικής διαταραχής κατά 92,3%. Όσον αφορά τον διαγνωστικό τύπο της σχιζοφρένειας στην παιδική και εφηβική ηλικία, η κατανομή παρουσιάζει ομοιότητες με αυτή των ενηλίκων. Ο παρανοϊκός τύπος εμφανίζει σταθερά την υψηλότερη συχνότητα (34%), 43 αν και μικρότερη συγκριτικά με τους ενηλίκους, 65 ενώ ο αποδιοργανωτικός 65 και, σε ορισμένες μελέτες, ο κατατονικός τύπος 43 εμφανίζουν σχετικά υψηλή συχνότητα, συγκρινόμενη με αυτή στους ενηλίκους. 65 Συνοψίζοντας, τα νεότερα κλινικά δεδομένα συνηγορούν υπέρ της εγκυρότητας και σταθερότητας της διάγνωσης της σχιζοφρένειας σε παιδιά και εφήβους και υποστηρίζουν την άποψη ότι ανεξαρτήτως της ηλικίας έναρξης η σχιζοφρένεια αποτελεί ουσιαστικά μια ενιαία διαταραχή. H άποψη αυτή υποστηρίζεται επίσης από νευροψυχολογικές, νευροβιολογικές, νευροαπεικονιστικές, γενετικές και άλλες μελέτες. Οι ερευνητές του Εθνικού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγείας των ΗΠΑ (National Institute of Mental Health, ΝΙΜΗ) διεξάγουν από το 1990 συστηματική έρευνα επί των θεμάτων αυτών, και τα ευρήματά τους περιγράφονται σε σειρά από δημοσιευμένες εργασίες Η σχιζοφρένεια με έναρξη στην παιδική ηλικία και την εφηβεία εμφανίζει σημαντικές ομοιότητες με τη σχιζοφρένεια με έναρξη στην ενήλικη ζωή αναφορικά με την επίδοση σε νευροψυχολογικές δοκιμασίες, 70 ελλείμματα στην προσοχή και την επεξεργασία της πληροφορίας, 71 την ικανότητα για ομαλή παρακολούθηση της κίνησης αντικειμένου, 72 και τις δομικές 69,73 και λειτουργικές 69,74,75 αλλαγές στον εγκέφαλο. Νευροψυχολογικές μελέτες Ενήλικοι ασθενείς με σχιζοφρένεια εμφανίζουν χαμηλές επιδόσεις στις νευροψυχολογικές δοκιμασίες, 14 ιδιαίτερα αναφορικά με την προσοχή, την ενεργό μνήμη (working memory) και τις εκτελεστικές λειτουργίες. Μελέτες στη σχιζοφρένεια με έναρξη στην παιδική ηλικία, 69,70 συμπεριλαμβανομένης και αυτής του ΝΙΜΗ, 71 αναδεικνύουν παρόμοια ευρήματα, ιδιαίτερα δε ελλείμματα στη συγκέντρωση της προσοχής και την επεξεργασία της πληροφορίας. Οφθαλμικές κινήσεις παρακολούθησης αντικειμένου Αρκετές μελέτες αναφορικά με τις ομαλές οφθαλμικές κινήσεις παρακολούθησης αντικειμένου (smooth pursuit eye movements) σε ενηλίκους με σχιζοφρένεια, αναδεικνύουν ορισμένες ανωμαλίες ως σταθερά ευρήματα. 9 Παρόμοια ευρήματα αναδεικνύουν αντίστοιχες μελέτες στη σχιζοφρένεια με έναρξη στην παιδική ηλικία. 9,69 Συγκρινόμενα με φυσιολογικά παιδιά και παιδιά με ΔΕΠΥ συνταιριασμένα ως προς την ηλικία, τα παιδιά με παιδική σχιζοφρένεια φάνηκε ότι είχαν σημαντικά μεγαλύτερες διαταραχές των οφθαλμικών κινήσεων παρακολούθησης αντικειμένου, ότι διέθεταν σημαντικά μικρότερο συνολικό χρόνο στην παρακολούθηση του στόχου, και ότι είχαν υψηλότερο ρυθμό προβλεπτικών σακκαδικών κινήσεων. 72 Νευροαπεικονιστικά δεδομένα στη σχιζοφρένεια σε παιδιά, εφήβους και ενηλίκους Ένα ποσοστό ενήλικων ασθενών με σχιζοφρένεια εμφανίζει ελάσσονες ή μέτριες δομικές εγκεφαλικές «ανωμαλίες» σε Μαγνητικές Τομογραφίες (MRI). Συνήθη ευρήματα 14 περιλαμβάνουν: 1. Τη διεύρυνση των πλάγιων κοιλιών και της 3ης κοιλίας, ενίοτε με διεύρυνση των φλοιωδών αυλάκων. 2. Τον ελαττωμένο όγκο του εγκεφάλου συνολικά, της φλοιώδους φαιάς ουσίας, των δομών του έσω κροταφικού λοβού, του ιπποκάμπου και της αμυγδαλής, καθώς επίσης και του θαλάμου.

8 PSYCHIATRIKI 23, SUPPLEMENT Ι, 2012 ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΥΣ Αύξηση του μεγέθους των βασικών γαγγλίων, συνδεόμενη με τη χρήση νευροληπτικών. Ορισμένες από αυτές τις ανωμαλίες έχουν βρεθεί στο 1ο επεισόδιο προ της ενάρξεως της θεραπείας 76 και θεωρούνται μάλλον σημαντικός παράγων κινδύνου παρά αιτιοπαθογενετικές βλάβες. Ενίοτε εμφανίζουν εξέλιξη με την πρόοδο της νόσου και φαίνεται να επηρεάζονται από τα νευροληπτικά. Τα νευροαπεικονιστικά δεδομένα από τη μελέτη του ΝΙΜΗ 69 υποδεικνύουν ότι οι ασθενείς που εκδήλωσαν σχιζοφρένεια στην παιδική ηλικία εμφανίζουν ορισμένες μορφομετρικές ανωμαλίες παρόμοιες με αυτές που παρατηρούνται στους ενήλικους ασθενείς με τη διαταραχή. Οι αρχικές απεικονίσεις 41 ασθενών με παιδική σχιζοφρένεια και 63 συνταιριασμένων υγιών μαρτύρων, έδειξαν, όπως αναμενόταν, ελαττωμένο συνολικό όγκο εγκεφάλου (με μείωση του όγκου της φαιάς ουσίας) και της μέσης θαλαμικής περιοχής, και αυξημένο όγκο πλαγίων κοιλιών. 73 Τα παρατηρούμενα ελλείμματα (μείωση του όγκου της φαιάς ουσίας και διεύρυνση του όγκου των κοιλιών) ήταν μεγαλύτερα σε σύγκριση με τα αντίστοιχα ευρήματα σε ενήλικες ασθενείς με σχιζοφρένεια. 69 Ωστόσο, ενώ έχει σταθερά βρεθεί ελάττωση του όγκου σε δομές του έσω κροταφικού λοβού σε μελέτες ενηλίκων με σχιζοφρένεια, δεν βρέθηκαν σημαντικές διαφορές σε αυτές τις δομές μεταξύ ασθενών με παιδική σχιζοφρένεια και μαρτύρων κατά τις αρχικές απεικονίσεις. 69 Η μελέτη του ΝΙΜΗ περιελάμβανε και διαχρονική συλλογή και ανάλυση των νευροπεικονιστικών δεδομένων. Ασθενείς και μάρτυρες εξετάστηκαν τρεις φορές διαδοχικά με μαγνητική τομογραφία (MRI) ανά 2 έτη. Οι επαναλαμβανόμενες απεικονίσεις αυτών των ασθενών έχουν αποκαλύψει μια γενικότερη προοδευτική μείωση του όγκου της φαιάς ουσίας, και προοδευτικές αυξήσεις στον όγκο των κοιλιών. 77 Η μείωση του όγκου της φαιάς ουσίας διαπιστώθηκε ότι ακολουθεί προσθιοπίσθια κατανομή (ινιακός, βρεγματικός, κροταφικός, προμετωπιαίος φλοιός), 77 και συμβαίνει σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από την αναμενόμενη φυσιολογικά μείωση της φαιάς ουσίας κατά την ανάπτυξη του εγκεφάλου στην εφηβεία, η οποία φαίνεται ότι συνδέεται με την αναδιοργάνωση (κλάδεμα-pruning) των συνάψεων. 78 Κατά τη διάρκεια της εφηβείας οι ασθενείς με παιδική σχιζοφρένεια εμφάνισαν μεγάλη ελάττωση των όγκων του ιπποκάμπου και της αμυγδαλής, με αποτέλεσμα στο τέλος της εφηβείας οι απεικονίσεις τους να μοιάζουν με αυτές των ενήλικων ασθενών στις αντίστοιχες δομές. 59,79 Ανάλογα ευρήματα που συνδέουν τη σχιζοφρένεια σε παιδιά και εφήβους με τη σχιζοφρένεια των ενηλίκων προκύπτουν και από άλλες δομικές νευροαπεικονιστικές μελέτες, 79 και επίσης από ορισμένες λειτουργικές νευροαπεικονιστικές μελέτες 74,80 και μελέτες μαγνητικής φασματοσκοπίας (MRS). 75 Τα συγκλίνοντα δεδομένα από τις μελέτες για τη σχιζοφρένεια σε παιδιά, εφήβους και ενηλίκους υποστηρίζουν τις επικρατούσες σήμερα νευροαναπτυξιακές θεωρίες για τη σχιζοφρένεια 81,82 και τις συναφείς θεωρίες για τον ρόλο του συναπτικού «κλαδέματος» (pruning) κατά την εφηβεία στην έναρξη της σχιζοφρένειας, 83,84 και οδηγούν τους ερευνητές στη διατύπωση ενιαίων πολυδιάστατων θεωρητικών μοντέλων που τείνουν να ερμηνεύσουν την αιτιοπαθογένεια σε σχέση με την πορεία και εξέλιξη της διαταραχής Μια ολοκληρωμένη προσέγγιση, βεβαίως, δεν μπορεί να αγνοήσει τον ρόλο των βιολογικών και ψυχολογικών διεργασιών της εφηβείας με δεδομένη τη δραματική αύξηση της συχνότητας της σχιζοφρένειας κατά την εφηβική και νεαρή ενήλικη ζωή. Θεραπεία Η αντιμετώπιση της σχιζοφρένειας σε παιδιά και εφήβους, κατ αναλογίαν προς τους ενήλικες, στηρίζεται σε ένα πολυδιάστατο θεραπευτικό σχέδιο 92 που περιλαμβάνει: α. Φαρμακευτική αγωγή 20 (πρώτη επιλογή αποτελούν τα άτυπα αντιψυχωσικά). β. Ατομική ψυχοθεραπεία 92 (υποστηρικτική, γνωσιακή-συμπεριφορική, εναισθητικού τύπου). γ. Οικογενειακές παρεμβάσεις 93 (υποστηρικτική, ψυχοεκπαίδευση, μείωση εκφραζόμενου συναισθήματος). δ. Κοινωνικές παρεμβάσεις 92 (δραστηριότητες στην κοινότητα, εκπαίδευση κοινωνικών δεξιοτήτων). ε. Eκπαιδευτικές παρεμβάσεις 92 (παρέμβαση στο σχολείο, ειδική εκπαίδευση) Οι οικογενειακές και εκπαιδευτικές παρεμβάσεις αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα στην παιδική και εφηβική

9 90 X. ANΔΡΟΥΤΣΟΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 23, ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι, 2012 σχιζοφρένεια, πρωτίστως στις περιπτώσεις που, εκτός από τα ψυχωσικά συμπτώματα, συνυπάρχουν σοβαρά ελλείμματα σε διάφορες πλευρές της ανάπτυξης. Συμπεράσματα Η σχιζοφρένεια με έναρξη στην παιδική ηλικία είναι σπάνια, αυξάνει όμως δραματικά η συχνότητά της στην εφηβεία. Οι κλινικές, νευροψυχολογικές και νευροβιολογικές μελέτες υποστηρίζουν τη συνέχεια της παιδικής και εφηβικής σχιζοφρένειας με αυτήν που εκδηλώνεται στην ενήλικη ζωή. Η παιδική σχιζοφρένεια συνδέεται ωστόσο με μεγαλύτερη βαρύτητα, συνήθως χρόνια πορεία και πιθανόν μεγαλύτερη κληρονομική επιβάρυνση. Χαρακτηρίζεται από προνοσηρές διαταραχές της ανάπτυξης (ελλείμματα στη γνωστική, γλωσσική και κοινωνική ανάπτυξη), ύπουλη έναρξη και πρόδρομες εκδηλώσεις. Εμφανίζει ενδείξεις για προοδευτικά εξελισσόμενες μορφολογικές ανωμαλίες του εγκεφάλου και επιδείνωση της νοητικής λειτουργίας. Τέλος, χρήζει σφαιρικής και πολυδιάστατης θεραπευτικής αντιμετώπισης. Schizophrenia in children and adolescents: Relevance and differentiation from adult schizophrenia Ch. Androutsos Department of Child and Adolescent Psychiatry, "Sismanoglio" General Hospital of Athens, Αthens, Greece Psychiatriki 2012, 23:S82 S93 Schizophrenia in childhood is rare (point prevalence <1/10,000 before the age of 12) and most often has insidious onset, severe clinical presentation and adverse course and outcome. The incidence of schizophrenia rises dramatically in adolescence, and its prevalence is estimated at 0.23% in the age between 13 and 18 years. The findings from clinical, neuroimaging, neuropsychological and neurobiological studies support that there is a substantial continuity between childhood, adolescent and adult schizophrenia, despite developmental differences. For this reason, the DSM-IV and ICD-10 criteria for schizophrenia are valid for all age spectrums, but their application in earlier ages is difficult, and the particular developmental characteristics of each developmental phase should be taken into consideration. The differential diagnosis of childhood and adolescent schizophrenia, especially from pervasive developmental disorders, affective disorders with psychotic features and some forms of atypical psychosis, poses similar difficulties. The clinical picture is characterized predominantly by auditory hallucinations, delusions which are less complex than in adults, and flat or inappropriate affect. Formal thought disorder and disorganized behavior are common. Premorbid neurodevelopmental impairments, including language, motor and social deficits, are more frequent and more pronounced in persons that will later on develop schizophrenia during childhood or adolescence, compared to adulthood. Furthermore, the emergence of prodromal symptoms, prior to the main psychotic symptoms, is common. The onset of the main psychotic symptoms is usually insidious, and delay in diagnosis and treatment is common, with adverse consequences on the course and outcome of the disorder. The onset of overt psychosis is characterized by a marked deterioration from previous level of functioning in the vast majority of children and adolescents, and an adverse course and outcome is reported in approximately 50 60% of cases. Compared to adult schizophrenia, childhood schizophrenia manifests higher familial predisposition and possibly greater genetic loading. Some of the susceptibility genes that have been detected in adult schizophrenia have also been replicated in childhood schizophrenia studies. Neuroimaging studies in childhood schizophrenia provide evidence for progressive structural brain abnormalities. Patients with childhood onset schizophrenia manifest significant progressive reduction of gray matter volume during adolescence, to a much greater extent than the gray matter re

10 PSYCHIATRIKI 23, SUPPLEMENT Ι, 2012 ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΥΣ 91 duction normally expected due to brain development in adolescence, which seems to be linked with the reorganization ( pruning ) of neural synapses. The convergent data from schizophrenia studies in children, adolescents and adults provide support for the prevailing modern neurodevelopmental theories for the aetiopathogenesis of schizophrenia. The management of schizophrenia in children and adolescents should be based on a multimodal therapeutic plan, including drug therapy and individual psychotherapy, along with family, social and educational interventions. Key words: Childhood and adolescent schizophrenia, adult schizophrenia, specific characteristics, comparison. Βιβλιογραφία 1. Häfner H, Maurer K, Löffler W, Fätkenheuer B, an der Heiden W, Riecher-Rössler A et al. The epidemiology of early schizophrenia. Influence of age and gender on onset and early course. Br J Psychiatry 1994, 164: Nicolson R, Rapoport JL, Childhood-onset schizophrenia: rare but worth studying. Biol Psychiatry 1999, 46: Werry JS. Child and adolescent (early onset) schizophrenia: a review in light of DSM-III-R. J Autism Dev Disord 1992, 22: Kraepelin E. Psychiatrie: Ein Lehruch fur Studierende und Arzte. 6th edition. Leipzig, Germany: JA Barth, De Sanctis S. On some varieties of Dementia Praecox. Rivista Sperimentale di Freniatria, 1906, 32: Translated and reprinted in Howells JG (ed) Modern Perspectives in International Child Psychiatry. Oliver and Boyd, Edinburg, 1969: Bleuler E. Dementia Praecox or the Group of Schizophrenias (1911). Translated by Zinkin J. International Universities Press, New York, Kolvin I, Ounsted C, Humphrey M, McNay A. Studies in the childhood psychoses. II. The phenomenology of childhood psychoses. Br J Psychiatry 1971, 118: Rutter M. Childhood schizophrenia reconsidered. J Autism Child Schizophr 1972, 2: Volkmar F, Tsatsanis K. Childhood Schizophrenia. Ch 60: , in Lewis M (ed) Child and Adolescent Psychiatry: A Comprehensive Textbook, 3rd ed. Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia, PA, USA, Rapoport J, Chavez A, Greenstein D, Addington A, Gogtay N. Autism spectrum disorders and childhood-onset schizophrenia: clinical and biological contributions to a relation revisited. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2009, 48: Sporn AL, Addington AM, Gogtay N, Ordoñez AE, Gornick M, Clasen L et al. Pervasive developmental disorder and childhood-onset schizophrenia: comorbid disorder or a phenotypic variant of a very early onset illness? Biol Psychiatry 2004, 55: Kumra S, Jacobsen L, Lenane M, Zahn TP, Wiggs E, Alaghband- Rad J et al. Multidimensionally impaired disorder: is it a variant of very early-onset schizophrenia? J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 1998, 37: Klin A, Mayes LC, Volkmar FR, Cohen D. Multiplex Developmental Disorder. J Develop Behav Pediatrics 1995, 16:S7-S Frangou S, Murray R. Schizophrenia. Ch 2:13 16, Ch 4:23 32 & Ch 5: nd edition. Martin Dunitz, London, UK, McGrath J, Saha S, Chant D, Welham J. Schizophrenia: a concise overview of incidence, prevalence, and mortality. Epidemiol Rev 2008, 30: Gillberg C. The epidemiology of early onset schizophrenia. Ch 3:43 59, In: Remschmidt H (ed) Schizophrenia in children and adolescents. Cambridge University Press, Cambridge, UK American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders. 4th edition. (DSM-IV). Washington, DC: American Psychiatric Association; DSM-IV-TR (Text Revision), World Health Organization. International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems (ICD-10). Classification of Mental and Behavioral Disorders. Geneva, Switzerland: WHO, Λαζαράτου Ε. Η αναπτυξιακή πορεία της παιδικής σχιζοφρένειας. Ψυχιατρική 2000, 11: Masi G, Mucci M, Pari C. Children with schizophrenia: clinical picture and pharmacological treatment. CNS Drugs 2006, 20: Russell AT. The clinical presentation of childhood-onset schizophrenia. Schizophr Bull 1994, 20: Green WH, Padron-Gayol M, Hardesty AS, Bassiri M. Schizophrenia with childhood onset: a phenomenological study of 38 cases. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 1992, 31: McKenna K, Gordon CT, Lenane M, Kaysen D, Fahey K, Rapoport JL. Looking for childhood-onset schizophrenia: the first 71 cases screened. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 1994, 33: Spencer EK, Campbell M. Children with schizophrenia: diagnosis, phenomenology, and pharmacotherapy. Schizophr Bull 1994, 20: Andreasen NC. The diagnosis of schizophrenia. Schizophr Bull 1987, 13: Russell AT, Bott L, Sammons C. The phenomenology of schizophrenia occurring in childhood. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 1989, 29: Kemph JP. Hallucinations in psychotic children. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 1987, 26: Caplan R, Guthrie D, Tang B, Komo S, Asarnow RF. Thought disorder in childhood schizophrenia: replication and update of concept. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2000, 39: Hollis C. Adolescent schizophrenia. Adv Psychiatr Treat 2000, 6:83 92

11 92 X. ANΔΡΟΥΤΣΟΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 23, ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι, Asarnow JR, Ben-Meir S. Children with schizophrenia spectrum and depressive disorders: a comparative study of premorbid adjustment, onset pattern and severity of impairment. J Child Psychol Psychiatry 1988, 29: Alaghband-Rad J, McKenna K, Gordon CT, Albus KE, Hamburger SD, Rumsey JM et al. Childhood onset schizophrenia: the severity of premorbid course. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 1995, 34: Hollis C. Child and adolescent (juvenile onset) schizophrenia: a case control study of premorbid developmental impairments. Br J Psychiatry 1995, 166: Nicolson R, Lenane M, Singaracharlu S, Malaspina D, Giedd JN, Hamburger SD et al. Premorbid speech and language impairments in childhood-onset schizophrenia: association with risk factors. Am J Psychiatry 2000, 157: Hollis C. Developmental precursors of child-and adolescentonset schizophrenia and affective psychoses: diagnostic specificity and continuity with symptom dimensions. Br J Psychiatry 2003, 182: McClellan J, Breiger D, McCurry C, Hlastala SA. Premorbid functioning in early-onset psychotic disorders. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2003, 42: Fish B, Kendler KS. Abnormal infant neurodevelopment predicts schizophrenia spectrum disorders. J Child Adolesc Psychopharmacol 2005, 15: Watkins J, Asarnow R, Tanguay P. Symptom development in childhood onset schizophrenia. J Child Psychol Psychiatry 1988, 29: Vourdas A, Pipe R, Corrigall R, Frangou S. Increased developmental deviance and premorbid dysfunction in early onset schizophrenia. Schizophr Res 2003, 62: Jones P, Rodgers B, Murray R, Marmor M. Child development risk factors for adult schizophrenia in the British 1946 birth cohort. Lancet 1994, 344: Broome MR, Woolley JB, Tabraham P, Johns LC, Bramon E, Murray GK et al. What causes the onset of psychosis? Schizophr Res 2005, 79: Eggers C, Bunk D, Krause D. Schizophrenia with onset before the age of eleven: clinical characteristics of onset and course. J Autism Dev Disord 2000, 30: Werry JS, McClellan JM. Predicting outcome in child and adolescent (early onset) schizophrenia and bipolar disorder. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 1992, 31: Eggers C, Bunk D, Volberg G, Röpcke B. The ESSEN study of childhood-onset schizophrenia: selected results. Eur Child Adolesc Psychiatry 1999, 1 (Suppl 8):Ι McGorry PD, McFarlane C, Patton GC, Bell R, Hibbert ME, Jackson HJ et al. The prevalence of prodromal features of schizophrenia in adolescence: a preliminary survey. Acta Psychiatr Scand 1995, 92: Eggers C, Bunk D The long-term course of childhood-onset schizophrenia: a 42-year follow up. Schizophr Bull 1997, 23: Maziade M, Gingras N, Rodrigue C. Long-term stability of diagnoses and symptom dimensions in a systematic sample of patients with onset schizophrenia in childhood and early adolescence. I: Nosology, sex and age of onset. Br J Psychiatry 1996, 169: Röpcke B, Eggers C. Early-onset schizophrenia: a 15-year follow-up. Eur Child Adolesc Psychiatry 2005, 14: Hollis C. Adult outcomes of child-and adolescent-onset schizo phrenia: diagnostic stability and predictive validity. Am J Psychiatry 2000, 157: Asarnow JR, Tompson MC, Goldstein MJ. Childhood-onset schizophrenia: a follow-up study. Schizophr Bull 1994, 20: Asarnow J, Tompson MC. Childhood-onset schizophrenia: a follow-up study. Eur Child Adolesc Psychiatry 1999, 1(Suppl 8): Asarnow JR, Tompson MC, McGrath EP. Annotation: childhood-onset schizophrenia: clinical and treatment issues. J Child Psychol Psychiatry 2004, 45: Asarnow JR. Childhood-onset schizotypal disorder: a followup study and comparison with childhood-onset schizophrenia. J Child Adolesc Psychopharmacol 2005, 15: Werry JS, McClellan JM, Chard L. Childhood and adolescent schizophrenic, bipolar, and schizoaffective disorders: a clinical and outcome study. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 1991, 30: Calderoni D, Wudarsky M, Bhangoo R, Dell ML, Nicolson R, Hamburger SD et al. Differentiating childhood onset schizophrenia from psychotic mood disorders. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2001, 40: Eggers C. Schizoaffective disorders in childhood: a follow-up study. J Autism Dev Disord 1989, 19: Lay B, Blanz B, Hartmann M, Schmidt MH. The psychosocial outcome of adolescent-onset schizophrenia: a 12-year follow up. Schizophr Bull 2000, 26: Asarnow RF, Nuechterlein KH, Fogelson D, Subotnik KL, Payne DA, Russell AT et al. Schizophrenia and schizophrenia-spectrum personality disorders in the first-degree relatives of children with schizophrenia: the UCLA family study. Arch Gen Psychiatry 2001, 58: Nicolson R, Brookner FB, Lenane M, Gochman P, Ingraham LJ, Egan MF et al. Parental schizophrenia spectrum disorders in childhood-onset and adult-onset schizophrenia. Am J Psychiatry 2003, 160: Rapoport JL, Addington AM, Frangou S.The neurodevelopmental model of schizophrenia: update Mol Psychiatry 2005, 10: Addington AM, Rapoport JL. The genetics of childhood-onset schizophrenia: when madness strikes the prepubescent. Curr Psychiatry Rep 2009, 11: McClellan J, McCurry C. Early onset psychotic disorders: diagnostic stability and clinical characteristics. Eur Child Adolesc Psychiatry 1999, 1 (Suppl 8): Hollis C. Adult outcomes of child- and adolescent-onset schizophrenia: diagnostic stability and predictive validity. Am J Psychiatry 2000, 157: Helgeland MI, Torgersen S. Stability and prediction of schizophrenia from adolescence to adulthood. Eur Child Adolesc Psychiatry 2005, 14: Castro-Fornieles J, Baeza I, de la Serna E, Gonzalez-Pinto A, Parellada M, Graell M et al. Two-year diagnostic stability in earlyonset first-episode psychosis. J Child Psychol Psychiatry Jul 20. doi: /j x. (Epub ahead of print) 65. Beratis S, Gabriel J, Hoidas S. Age at onset in subtypes of schizophrenic disorders. Schizophr Bull 1994, 20:

12 PSYCHIATRIKI 23, SUPPLEMENT Ι, 2012 ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΥΣ Jacobsen LK, Giedd JN, Vaituzis AC, Hamburger SD, Rajapakse JC, Frazier JA et al. Temporal lobe morphology in childhoodonset schizophrenia. Am J Psychiatry 1996, 153: Rapoport JL, Giedd J, Kumra S, Jacobsen L, Smith A, Lee P et al. Childhood-onset schizophrenia. Progressive ventricular change during adolescence. Arch Gen Psychiatry 1997, 54: Giedd JN, Jeffries NO, Blumenthal J, Castellanos FX, Vaituzis AC, Fernandez T et al. Childhood-onset schizophrenia: progressive brain changes during adolescence. Biol Psychiatry 1999, 46: Nicolson R, Lenane M, Hamburger SD, Fernandez T, Bedwell J, Rapoport JL. Lessons from childhood-onset schizophrenia. Brain Res Rev 2000, 31: Asarnow RF, Asamen J, Granholm E, Sherman T, Watkins JM, Williams ME. Cognitive/neuropsychological studies of children with a schizophrenic disorder. Schizophr Bull 1994, 20: Kumra S, Wiggs E, Bedwell J, Smith AK, Arling E, Albus K et al. Neuropsychological deficits in pediatric patients with childhood-onset schizophrenia and psychotic disorder not otherwise specified. Schizophr Res 2000, 42: Jacobsen LK, Hong WL, Hommer DW, Hamburger SD, Castellanos FX, Frazier JA et al. Smooth pursuit eye movements in childhood-onset schizophrenia: comparison with attention-deficit hyperactivity disorder and normal controls. Biol Psychiatry 1996, 40: Frazier JA, Giedd JN, Hamburger SD, Albus KE, Kaysen D, Vaituzis AC et al. Brain anatomic magnetic resonance imaging in childhood-onset schizophrenia. Arch Gen Psychiatry 1996, 53: Jacobsen LK, Hamburger SD, Van Horn JD, Vaituzis AC, McKenna K, Frazier JA et al. Cerebral glucose metabolism in childhood onset schizophrenia. Psychiatry Res 1997, 75: Bertolino A, Kumra S, Callicott JH, Mattay VS, Lestz RM, Jacobsen L et al. Common pattern of cortical pathology in childhood-onset and adult-onset schizophrenia as identified by proton magnetic resonance spectroscopic imaging. Am J Psychiatry 1998, 155: McGuire P. Brain abnormalities in schizophrenia and in those at risk of it. Ch 1:1-5, In: McDonald C, Schulze K, Murray M (eds) Schizophrenia: Challenging the Orthodox. Taylor & Francis, London, UK, Thompson PM, Vidal C, Giedd JN, Gochman P, Blumenthal J, Nicolson R et al. Mapping adolescent brain change reveals dynamic wave of accelerated gray matter loss in very earlyonset schizophrenia. Proc Natl Acad Sci USA 2001, 98: Remschmidt H. Early-onset schizophrenia as a progressivedeteriorating developmental disorder: evidence from child psychiatry. J Neural Transm 2002, 109: Arango C, Moreno C, Martínez S, Parellada M, Desco M, Moreno D et al. Longitudinal brain changes in early-onset psychosis. Schizophr Bull 2008, 34: Alexander-Bloch A, Gogtay N, Meunier D, Birn R, Clasen L, Lalonde F. Disrupted modularity and local connectivity of brain functional networks in childhood-onset schizophrenia. Front Syst Neurosci 2010, 4: Murray RM, Lewis SW. Is schizophrenia a neurodevelopmental disorder? Br Med J 1987, 295: Weinberger DR. Implications of normal brain development for the pathogenesis of schizophrenia. Arch Gen Psychiatry 1987, 44: Keshavan MS, Anderson S, Pettegrew JW. Is schizophrenia due to excessive synaptic pruning in the prefrontal cortex? The Feinberg hypothesis revisited. J Psychiatr Res 1994, 28: Hayashi-Takagi A, Barker PB, Sawa A. Readdressing synaptic pruning theory for schizophrenia: Combination of brain imaging and cell biology. Commun Integr Biol 2011, 4: Keshavan MS. Development, disease and degeneration in schizophrenia: a unitary pathophysiological model. J Psychiatr Res 1999, 33: Lieberman JA, Perkins D, Belger A, Chakos M, Jarskog F, Boteva K et al. The early stages of schizophrenia: speculations on pathogenesis, pathophysiology, and therapeutic approaches. Biol Psychiatry 2001, 50: Thompson JL, Pogue-Geile MF, Grace AA. Developmental pathology, dopamine, and stress: a model for the age of onset of schizophrenia symptoms. Schizophr Bull 2004, 30: Kapur S. Psychosis as a state of aberrant salience: a framework linking biology, phenomenology, and pharmacology in schizophrenia. Am J Psychiatry 2003, 160: Keshavan MS. Toward a unitary developmental hypothesis of schizophrenia, Ch 2: In: Findling R, Schultz C (eds) Juvenile-Onset Schizophrenia: Assessment, Neurobiology, and Treatment. Johns Hopkins University Press, Baltimore, Maryland, Walker E, McMillan A, Mittal V. Neurohormones, neurodevelopment and the prodrome of psychosisin adolescence. Ch 12: In: Romer D, Walker E (eds) Adolescent psychopathology and the developing brain: integrating brain and prevention science. Oxford University Press, New York, Harrop C, Trower P. Why does schizophrenia develop at late adolescence? University of Birbingham UK, Wiley, 2003, 3: Remschmidt H, Martin M, Hennighausen K, Schulz E. Treatment and rehabilitation of early onset schizophrenia. In: Remschmidt H (ed) Schizophrenia in children and adolescents. Cambridge University Press, Cambridge, UK, 2001, 9: Kuipers E, Leff J, Lam D. Family work for schizophrenia. A practical guide. 2nd edition. The Royal College of Psychiatrists, London, UK, 2002 Αλληλογραφία: Χ. Ανδρούτσος, Παιδοψυχίατρος, Τμήμα Ψυχιατρικής Παιδιών και Εφήβων, ΓΝΑ «Σισμανόγλειο», Σισμανογλείου 1, Μαρούσι, Αθήνα Tηλ: (+30) ,

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΑΥΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΙΣ ΔΙΑΧΥΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Βάγια Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΑΥΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΙΣ ΔΙΑΧΥΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Βάγια Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος «Ενδυνάμωση και υποστήριξη ομάδων οικογενειών ατόμων με αυτισμό» Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων ΙΙ ΕΠΕΑΕΚ Ενέργεια 1.1.4 Εκπαίδευση Ατόμων με Ειδικές Ανάγκες Πράξη 1.1.4 α Φορέας Υλοποίησης:

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή Δρ. Αναστασία Κουμούλα Παιδοψυχίατρος Συντ. Διευθύντρια Τμ. Ψυχιατρικής Παιδιών & Εφήβων Διευθύντρια ψυχιατρικού Τομέα Σισμανόγλειο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ Παναγιώτου Νεοφύτα 2008969752 Επιβλέπων καθηγητής Δρ. Νίκος Μίτλεττον,

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτισμός και ψυχοπαθολογία:

Πολιτισμός και ψυχοπαθολογία: Πολιτισμός και ψυχοπαθολογία: Επιπτώσεις στη συμβουλευτική και ψυχοθεραπεία με μετανάστες και τις οικογένειές τους Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών vpavlop@psych.uoa.gr http://www.psych.uoa.gr/~vpavlop

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση πτυχιακής εργασίας. Γιώτη Κωνσταντίνα Φρογάκη Ήρα-Αφροδίτη

Παρουσίαση πτυχιακής εργασίας. Γιώτη Κωνσταντίνα Φρογάκη Ήρα-Αφροδίτη Παρουσίαση πτυχιακής εργασίας Γιώτη Κωνσταντίνα Φρογάκη Ήρα-Αφροδίτη Περιεχόμενα Εισαγωγή Γνώση και κατανόηση του αυτισμού Διαγνωστικά εργαλεία για την ανίχνευση του αυτισμού Βασικές αρχές αποτελεσματικής

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΛΑ ΕΛΕΝΗ Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Διάγνωση: είναι η πολύπλοκη διαδικασία αναγνώρισης και ταυτοποίησης μιας διαταραχής που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Καραλέξη Μαρία, Θωμόπουλος Θωμάς, Πετρίδου Ελένη Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής, ΕΚΠΑ

Καραλέξη Μαρία, Θωμόπουλος Θωμάς, Πετρίδου Ελένη Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής, ΕΚΠΑ Καραλέξη Μαρία, Θωμόπουλος Θωμάς, Πετρίδου Ελένη Εργαστήριο Υγιεινής, Επιδημιολογίας και Ιατρικής Στατιστικής, ΕΚΠΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας Αγγελίνα Κατριβάνου

Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας Αγγελίνα Κατριβάνου Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας Αγγελίνα Κατριβάνου Απαρτιωμένη Διδασκαλία Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας I. Διάχυτες Αναπτυξιακές Διαταραχές II. III. Ειδικές Αναπτυξιακές Διαταραχές

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός Υψηλής Λειτουργικότητας (Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος με Υψηλή Λειτουργικότητα) Χαρακτηριστικά

Αυτισμός Υψηλής Λειτουργικότητας (Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος με Υψηλή Λειτουργικότητα) Χαρακτηριστικά Αυτισμός Υψηλής Λειτουργικότητας (Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος με Υψηλή Λειτουργικότητα) Χαρακτηριστικά Ιουλιέττα Καλλή-Λαούρη, M.D., Ph.D. Παιδοψυχίατρος, Ψυχοθεραπεύτρια Παιδιών & Εφήβων 1 ο Παγκύπριο

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΚΤΠΡΟΤ ΥΟΛΗ ΔΠΙΣΗΜΧΝ ΤΓΔΙΑ ΣΜΗΜΑ ΝΟΗΛΔΤΣΙΚΗ. Πηπρηαθή εξγαζία

ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΚΤΠΡΟΤ ΥΟΛΗ ΔΠΙΣΗΜΧΝ ΤΓΔΙΑ ΣΜΗΜΑ ΝΟΗΛΔΤΣΙΚΗ. Πηπρηαθή εξγαζία ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ ΚΤΠΡΟΤ ΥΟΛΗ ΔΠΙΣΗΜΧΝ ΤΓΔΙΑ ΣΜΗΜΑ ΝΟΗΛΔΤΣΙΚΗ Πηπρηαθή εξγαζία ΣΟ ΑΓΥΟ ΠΟΤ ΒΙΧΝΟΤΝ ΓΟΝΔΙ ΣΗΝ ΦΡΟΝΣΙΓΑ ΑΤΣΙΣΙΚΟΤ ΠΑΙΓΙΟΤ 2-18 ΔΣΧΝ Φξεηδεξίθε Νενθιένπο Λεκεζόο, 2014 ΣΔΥΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΔΠΙΣΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ

Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (Attention Deficit Hyperactivity Disorder,ADHD) στην Εφηβεία Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ Μαρία Κυριαζή

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία

Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ. Ευανθία Σούμπαση. Απαρτιωμένη Διδασκαλία Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ Ευανθία Σούμπαση Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΠΕΔΙΟ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Η επιστήμη που ασχολείται με τον προσδιορισμό της λειτουργικής κατάστασης του εγκεφάλου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΛΑΚΟΣΑΜΙΔΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΦΑΡΜΑΚΟΑΝΘΕΚΤΙΚΗ ΕΣΤΙΑΚΗ ΕΠΙΛΗΨΙΑ Κωνσταντίνα Κυπριανού Α.Τ.:

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία. Εφηβεία και χρήση αλκοόλ. Νάνσυ Σταματοπούλου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία. Εφηβεία και χρήση αλκοόλ. Νάνσυ Σταματοπούλου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Εφηβεία και χρήση αλκοόλ Νάνσυ Σταματοπούλου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΝΤΙΛΑΜΒΑΝΟΜΕΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΣΤΗΡΙΞΗ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ ΓΟΝΕΙΣ ΠΟΥ ΕΧΟΥΝ ΠΑΙΔΙ ΜΕ ΑΥΤΙΣΤΙΚΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ Γαβριέλα Νικολάου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Παιδί βαρήκοο ή με διαταραχή στο φάσμα του αυτισμού;

Παιδί βαρήκοο ή με διαταραχή στο φάσμα του αυτισμού; ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ / ORIGINAL ARTICLE Παιδί βαρήκοο ή με διαταραχή στο φάσμα του αυτισμού; Hard of hearing child or suffering from autism spectrum disorder? Χειμώνα Θ 1 Βλατάκη Μ 2 Πρώιμος Ε 1 Παπουτσάκη

Διαβάστε περισσότερα

Οι επιδόσεις Ελλήνων στο Mini Mental State Examination με βάση την ηλικία και τη νοητική κατάσταση από την παιδική στην τρίτη ηλικία.

Οι επιδόσεις Ελλήνων στο Mini Mental State Examination με βάση την ηλικία και τη νοητική κατάσταση από την παιδική στην τρίτη ηλικία. CLINICAL TRIALS ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΜΕΛΕΤΕΣ 25 Οι επιδόσεις Ελλήνων στο Mini Mental State Examination με βάση την ηλικία και τη νοητική κατάσταση από την παιδική στην τρίτη ηλικία. Τσάνταλη, Ε. 1,2,3, Οικονομίδης,

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΘΙΣΜΟΣ. ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ.

«ΕΘΙΣΜΟΣ. ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ. «ΕΘΙΣΜΟΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ. Άρτεμις Τσίτσικα - Λέκτορας Εφηβικής Παιδιατρικής Επιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών. Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία

Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών. Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία Η συμβολή των απεικονιστικών μεθόδων στη διάγνωση μαθησιακών και αναπτυξιακών διαταραχών Φοιτήτρια: Νούσια Αναστασία Απεικονιστικές μέθοδοι Οι νευροαπεικονιστικές μέθοδοι εμπίπτουν σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ

Μοντέλα πρόγνωσης. του Σακχαρώδη Διαβήτη. Ηλιάδης Φώτης. Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ Μοντέλα πρόγνωσης του Σακχαρώδη Διαβήτη Ηλιάδης Φώτης Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας-Διαβητολογίας ΑΠΘ Α ΠΡΠ, Νοσοκοµείο ΑΧΕΠΑ IDF Diabetes Atlas 5th Edition 2012 Update 3.8 million men and women worldwide

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός ΠΕΡΙΛΗΨΗ Εισαγωγή Η παιδική παχυσαρκία έχει φτάσει σε επίπεδα επιδημίας στις μέρες μας. Μαστίζει παιδιά από μικρές ηλικίες μέχρι και σε εφήβους. Συντείνουν αρκετοί παράγοντες που ένα παιδί γίνεται παχύσαρκο

Διαβάστε περισσότερα

ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΤΟΥ ΑΘΗΝΑΤΕΣΤ ΣΕ ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ ΠΑΙΔΙΟΥ ΠΡΩΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΜΕ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΤΟΥ ΑΘΗΝΑΤΕΣΤ ΣΕ ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ ΠΑΙΔΙΟΥ ΠΡΩΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΜΕ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Τμήμα Λογοθεραπείας ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΤΟΥ ΑΘΗΝΑΤΕΣΤ ΣΕ ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ ΠΑΙΔΙΟΥ ΠΡΩΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΜΕ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Παρουσίαση πτυχιακής εργασίας από τις

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετιζόμενα με το βρογχικό άσθμα στα παιδιά και στους έφηβους Κουρομπίνα Αλεξάνδρα Λεμεσός [2014] i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΒΑΡΙΑ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΠΟΥ ΜΕΝΟΥΝ ΣΕ ΟΙΚΟΤΡΟΦΕΙΟ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ.

ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΒΑΡΙΑ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΠΟΥ ΜΕΝΟΥΝ ΣΕ ΟΙΚΟΤΡΟΦΕΙΟ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ. 1 Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΜΙΑΣ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ ΣΤΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΒΑΡΙΑ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΠΟΥ ΜΕΝΟΥΝ ΣΕ ΟΙΚΟΤΡΟΦΕΙΟ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ. Γεωργία Γκαντώνα, Νικόλαος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΗΤΡΙΚΟΣ ΘΗΛΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Μιχαέλλα Σάββα Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ΔΥΣΑΝΑΓΝΩΣΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΧΑΜΗΛΗ ΦΩΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΟΤΗΤΑ

ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ΔΥΣΑΝΑΓΝΩΣΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΧΑΜΗΛΗ ΦΩΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΟΤΗΤΑ ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΔΥΣΚΟΛΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ΔΥΣΑΝΑΓΝΩΣΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΧΑΜΗΛΗ ΦΩΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΟΤΗΤΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΒΡΑΧΥΠΡΟΘΕΣΜΗ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟΠΡΟΘΕΣΜΗ ΜΝΗΜΗ ΧΑΜΗΛΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΚΕΙΜΕΝΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΑΝΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοφαρμακολογία των διατροφικών διαταραχών στην παιδική και εφηβική ηλικία. Pediatr Clin N Am 58 (2011) 121-138

Ψυχοφαρμακολογία των διατροφικών διαταραχών στην παιδική και εφηβική ηλικία. Pediatr Clin N Am 58 (2011) 121-138 Ψυχοφαρμακολογία των διατροφικών διαταραχών στην παιδική και εφηβική ηλικία Pediatr Clin N Am 58 (2011) 121-138 a Nevile H. Golden, MD, b Evelyn Attia, MD a Division of Adolescent Medicine, Stanford University

Διαβάστε περισσότερα

Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind

Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind Λαδιάς Αναστάσιος, Σχολικός Σύµβουλος Πληροφορικής Β Αθήνας Μπέλλου Ιωάννα, Σχολικός Σύµβουλος Πληροφορικής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΑΝΘΙΑ ΣΟΥΜΠΑΣΗ ΑΠΑΡΤΙΩΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ

ΕΥΑΝΘΙΑ ΣΟΥΜΠΑΣΗ ΑΠΑΡΤΙΩΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΥΑΝΘΙΑ ΣΟΥΜΠΑΣΗ ΑΠΑΡΤΙΩΜΕΝΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ Εισαγωγή Ψυχική διαταραχή : αφορά τον τρόπο με τον οποίο το άτομο σκέπτεται, συμπεριφέρεται προς τους άλλους, και σχετίζεται με τον εαυτό

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων Χρυσούλα Νικολάου Νευροεκφυλιστικά Νοσήματα Νοσολογικές οντότητες, συχνά κληρονομικής αρχής, με προσβολή συγκεκριμένων ανατομικών δομών του Ν.Σ, (επηρεάζουν

Διαβάστε περισσότερα

Βιβλιοκριτική Books review

Βιβλιοκριτική Books review ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 20 (2), 2009 171 Βιβλιοκριτική Books review Β.Π. Κονταξάκης, Κ.Θ. Κόλλιας, Μπ. Χαβάκη-Κονταξάκη Πρώιμες Ψυχωσικές Εκδηλώσεις: Σημεία, Συμπτώματα & Παρεμβάσεις ΒΗΤΑ Ιατρικές Εκδόσεις, Αθήνα 2008

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΛΙΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΚΑΡΔΙΟΠΑΘΕΙΕΣ

ΣΚΟΛΙΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΚΑΡΔΙΟΠΑΘΕΙΕΣ ΣΚΟΛΙΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΓΕΝΕΙΣ ΚΑΡΔΙΟΠΑΘΕΙΕΣ 18 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2010 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΜΑΡΙΑ Θ. ΠΑΠΑΦΥΛΑΚΤΟΥ ΩΝΑΣΕΙΟ ΚΑΡΔΙΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σκελετικές ανωμαλίες παρατηρούνται συχνά σε ασθενείς με συγγενή καρδιοπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών Πορεία, Πρόγνωση Η πορεία είναι κρίσιμος παράγοντας για την εκτίμηση των κοινωνικών συνεπειών, του κόστους,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΠΡΟΣΛΗΨΗΣ ΤΡΟΦΗΣ ΜΗ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΜΕΝΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ

ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΠΡΟΣΛΗΨΗΣ ΤΡΟΦΗΣ ΜΗ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΜΕΝΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ Αθήνα 2008 ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΠΡΟΣΛΗΨΗΣ ΤΡΟΦΗΣ ΜΗ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΜΕΝΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ Βασιλική Σπανού Ιωάννα Καζάνη Νικόλαος Τριπόδης 0 Αθήνα 2008 ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΠΡΟΣΛΗΨΗΣ ΤΡΟΦΗΣ ΜΗ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΖΟΜΕΝΕΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ Συγγραφείς:

Διαβάστε περισσότερα

International Society on Brain and Behavior

International Society on Brain and Behavior International Society on Brain and Behavior Θεσσαλονίκη,. 2015 ΠΡΟΣ: Υπόψιν: Αγαπητέ/ή, Με ιδιαίτερη χαρά σας ενημερώνουμε για την πραγματοποίηση του 7th Congress on BRAIN & BEHAVIOR της International

Διαβάστε περισσότερα

Έχουν αναπτυχθεί δύο συστήματα ταξινόμησης και διάγνωσης ψυχικών διαταραχών βάσει κριτηρίων, τα οποία συνήθως χρησιμοποιούνται σε όλο τον κόσμο:

Έχουν αναπτυχθεί δύο συστήματα ταξινόμησης και διάγνωσης ψυχικών διαταραχών βάσει κριτηρίων, τα οποία συνήθως χρησιμοποιούνται σε όλο τον κόσμο: Αυτές οι πληροφορίες προορίζονται για γενική πληροφόρηση και ενημέρωση του κοινού και σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τη συμβουλή ιατρού ή άλλου αρμοδίου επαγγελματία υγείας Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΝΔΡΕΟΥ Φ.Τ:2008670839 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Τζένη Σουμάκη Παιδοψυχίατρος Ψυχαναλύτρια Επιστημονικά Υπεύθυνη Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών ΑΝΑΣΑ Γρ. Ελληνικής Εταιρίας Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας Μέλος Δ.Σ. Ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΤΗΘΑΓΧΗ

Πτυχιακή Εργασία Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΤΗΘΑΓΧΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΣΤΗΘΑΓΧΗ Νικόλας Χριστοδούλου Λευκωσία, 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΚΩΔΙΚΟΣ: Ε.202-2 ΕΝΤΥΠΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΝΤΥΠΟ: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΚΔΟΤΗΣ: ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΥ Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ A ΜΕΡΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Υ ΕΞΑΜΗΝΟ: Γ ΜΑΘΗΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΠΝΙΣΤΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΝΑΡΞΗ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ Ονοματεπώνυμο Φοιτήτριας: Χριστοφόρου Έλενα

Διαβάστε περισσότερα

Σχέση στεφανιαίας νόσου και άγχους - κατάθλιψης

Σχέση στεφανιαίας νόσου και άγχους - κατάθλιψης Τρίμηνη, ηλεκτρονική έκδοση του Τμήματος Νοσηλευτικής Α, Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Αθήνας _ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ_ Πολυκανδριώτη Μαρία 1, Φούκα Γεωργία 2 1. Καθηγήτρια Εφαρμογών Νοσηλευτικής Α, ΤΕΙ Αθήνας 2.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΙΣ ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙ ΙΚΟΤΗΤΕΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΙΣ ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙ ΙΚΟΤΗΤΕΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΙΣ ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙ ΙΚΟΤΗΤΕΣ ΝΕΥΡΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ Η ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΟΥ ΠΑΧΟΥΣ ΤΟΥ ΕΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Επιβλέπων Καθηγητής: Δρ. Νίκος Μίτλεττον Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥ ΜΗΤΡΙΚΟΥ ΘΗΛΑΣΜΟΥ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 2 ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Ονοματεπώνυμο: Ιωσηφίνα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΘΕΜΑ Διερεύνηση ποσοτικών και ποιοτικών χαρακτηριστικών συνύπαρξης ψυχιατρικής διαταραχής με εξάρτηση από ψυχοδραστικές ουσίες. Η Περίπτωση του θεραπευτικού προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Προφανής κλινική διάγνωση: Ισχαιμικό έμφρακτο αριστερής Μέσης Εγκεφαλικής Αρτηρίας

Προφανής κλινική διάγνωση: Ισχαιμικό έμφρακτο αριστερής Μέσης Εγκεφαλικής Αρτηρίας Περιστατικό 4. Γυναίκα 80 ετών με Κολπική Μαρμαρυγή Ηκ. Ελένη Κ. είναι 80 ετών με Κολπική Μαρμαρυγή, μόνιμη Λαμβάνει κουμαρινικά. INR προ εβδομάδος 2.24 Ιστορικό Υπέρτασης Πλήρως αυτοεξυπηρετούμενη, χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΤΡΙΣΟΚΚΑ Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΕΤΗΣΙΟΥ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» ΕΤΟΣ 2015 ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ ΕΕ. www.v-learning.

ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΕΤΗΣΙΟΥ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» ΕΤΟΣ 2015 ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ ΕΕ. www.v-learning. ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ ΕΕ ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΕΤΗΣΙΟΥ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» ΕΤΟΣ 2015 info@v-learning.gr www.v-learning.gr Το Κέντρο Δια Βίου Μάθησης ΙΙ ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ & ΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η αποκάλυψη της διάγνωσης: ελληνικές και ευρωπαϊκές απόψεις και πρακτικές

Η αποκάλυψη της διάγνωσης: ελληνικές και ευρωπαϊκές απόψεις και πρακτικές Η αποκάλυψη της διάγνωσης: ελληνικές και ευρωπαϊκές απόψεις και πρακτικές Δρ. Παρασκευή Σακκά Νευρολόγος - Ψυχίατρος Πρόεδρος Εταιρείας Νόσου Alzheimer και Συναφών Διαταραχών Αθηνών Διευθύντρια Τµήµατος

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ - ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΟΓΝΩΜΟΣΥΝΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ - ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΟΓΝΩΜΟΣΥΝΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΝΟΜΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Διπλωματική εργασία στο μάθημα «ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ»

Διαβάστε περισσότερα

Συννοσηρότητα στον Αυτισμό Αυτισμός και Επιληψία. Δρ Πάολα Νικολαίδου Παιδονευρολόγος - Επιληπτιολόγος

Συννοσηρότητα στον Αυτισμό Αυτισμός και Επιληψία. Δρ Πάολα Νικολαίδου Παιδονευρολόγος - Επιληπτιολόγος Συννοσηρότητα στον Αυτισμό Αυτισμός και Επιληψία Δρ Πάολα Νικολαίδου Παιδονευρολόγος - Επιληπτιολόγος Ο αυτισμός είναι μια νευροαναπτυξιακή διαταραχή, στο πλαίσιο της οποίας η γνωσιακή δυσλειτουργία είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ 3⁰ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ (Με Διεθνή Συμμετοχή)

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ 3⁰ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ (Με Διεθνή Συμμετοχή) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ 3⁰ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ (Με Διεθνή Συμμετοχή) ΚΑΣΣΑΝΔΡΑ- ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ 24-27 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2014 ΠΕΜΠΤΗ 24 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2014 10:00 11:00 ΔΙΑΛΕΞΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΙΣΜΟΣ. Μια διαφορετική μορφή επικοινωνίας

ΑΥΤΙΣΜΟΣ. Μια διαφορετική μορφή επικοινωνίας ΑΥΤΙΣΜΟΣ Μια διαφορετική μορφή επικοινωνίας ΟΡΙΣΜΟΣ Οι Neisworth και Wolfe (2005) ορίζουν τον αυτισμό ως «αναπτυξιακή διαταραχή που χαρακτηρίζεται από σημειωμένη δυσκολία στην επικοινωνία και τις κοινωνικές

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑΣ Ραφαέλα Χριστοδούλου Α.Φ.Τ.: 2010335637 Λεμεσός,

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Χαρακτηριστικά Αυτισμού Καλής Λειτουργικότητας ( ομιλία, κινητικός συντονισμός,

Διαβάστε περισσότερα

18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011

18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011 18 η Διεθνής Διημερίδα Ηπατίτιδας Β & C Μέρος έκτο: Οι μελέτες του ΚΕΕΛΠΝΟ Επόμενα Βήματα και Προοπτικές 30-1-2011 Καθηγητής Γεώργιος N. Νταλέκος Δ/ντής Παθολογικής Κλινικής και Ερευνητικού Εργαστηρίου

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ε. Σαββίδου¹, Ε. Σπηλιώτη ¹, Ε. Κάττουλας², Λ. Μαντωνάκης ², Ε. Ανυφαντή ², Ν. Σμυρνής ¹ ² 1. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό

Διαβάστε περισσότερα

Νόσος Parkinson-Νέοι ορίζοντες Ξηροµερήσιου Γεωργία Νευρολόγος-Μέλος ερευνητικής οµάδας Νευρογενετικής Αίτια της νόσου Parkinson Περιβαλλοντικοί παράγοντες Γενετικοί παράγοντες Γενετική βλάβη (παθογόνα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ. Καθηγητής: Αργύρης Β. Καραπέτσας

ΚΛΙΝΙΚΗ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ. Καθηγητής: Αργύρης Β. Καραπέτσας ΚΛΙΝΙΚΗ ΝΕΥΡΟΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ Καθηγητής: Αργύρης Β. Καραπέτσας Πότε προστρέχω στη Νευροψυχολογική Αξιολόγηση ; Οι Νευροψυχολογικές Αξιολογήσεις γενικά προτείνονται στις ακόλουθες περιπτώσεις: 1. Περιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Όλγα Χ. Βερικάκη. Κλινική Κοινωνική Λειτουργός,Msc Συμβουλευτικής. Ψυχιατρικός Τομέας - Γ.Ν.Α «Ο Ευαγγελισμός»

Όλγα Χ. Βερικάκη. Κλινική Κοινωνική Λειτουργός,Msc Συμβουλευτικής. Ψυχιατρικός Τομέας - Γ.Ν.Α «Ο Ευαγγελισμός» Όλγα Χ. Βερικάκη Κλινική Κοινωνική Λειτουργός,Msc Συμβουλευτικής Ψυχιατρικός Τομέας - Γ.Ν.Α «Ο Ευαγγελισμός» Ηκοινωνικήεργασίακαλείταιναλειτουργήσεισυμπληρωματικάμετην ιατρική παρέμβαση, παρέχοντας παράλληλα

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ

Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΙΚΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΩΝ ΣΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΧΡΟΝΙΟ ΑΣΘΜΑ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΛΟΙΖΟΥ ΑΡΙΘΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΔΙΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ: Σύμφωνα με το Διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο για τις ψυχικές νόσους DSM-IV,το κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Μετάφραση: Λιζέττα Κονσουλίδου Επιμέλεια μετάφρασης: Χρύσα Ξενάκη Εξώφυλλο: Ντίνα Κόφφα ISBN 978-960-9405-21-8

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Η ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ H ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΤΟΠΙΡΑΜΑΤΗΣ ΣΤΙΣ ΠΑΙΔΙΚΕΣ ΗΜΙΚΡΑΝΙΕΣ Σταύρος Έλληνας Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Κατανάλωση οινοπνευματωδών στους Έλληνες μαθητές (2011) Στην Ελλάδα, τα αγόρια

Διαβάστε περισσότερα

Φαινομενολογία και γενετική ταξινόμηση της πρωτοπαθούς δυστονίας - Νεώτερα δεδομένα

Φαινομενολογία και γενετική ταξινόμηση της πρωτοπαθούς δυστονίας - Νεώτερα δεδομένα 22 REVIEW ARTICLE ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Φαινομενολογία και γενετική ταξινόμηση της πρωτοπαθούς δυστονίας - Νεώτερα δεδομένα Γκίζα Ευαγγελία1, Κατσαρού Ζωή2, Μποσταντζοπούλου Σεβαστή1 1. Γ Νευρολογική Κλινική ΑΠΘ,

Διαβάστε περισσότερα

Επικινδυνότητακαι. και Ψυχικές ιαταραχές. Α. ουζένης Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατροδικαστικής Αθηνών Β Ψυχιατρική Κλινική, Αττικο Νοσοκοµείο

Επικινδυνότητακαι. και Ψυχικές ιαταραχές. Α. ουζένης Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατροδικαστικής Αθηνών Β Ψυχιατρική Κλινική, Αττικο Νοσοκοµείο Επικινδυνότητακαι και Ψυχικές ιαταραχές Α. ουζένης Επίκουρος Καθηγητής Ψυχιατροδικαστικής Ιατρική Σχολή Παν/µιου Αθηνών Β Ψυχιατρική Κλινική, Αττικο Νοσοκοµείο Ποιόςείναι είναιεπικίνδυνος; Κοινωνικοδηµογραφικά

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗ ΖΩΗ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΕΦΗΒΟΥ ΜΕ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝ ΑΝΤΛΙΕΣ ΣΥΝΕΧΟΥΣ ΕΚΧΥΣΗΣ ΙΝΣΟΥΛΙΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 3 Ορισμός της Ψυχολογίας Η επιστήμη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει τη συμπεριφορά και τις νοητικές διεργασίες του ανθρώπου (κυρίως)

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης»

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης» ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης» Εκπόνηση : Χατζή Κατερίνα ΑΜ:11625 Επιβλέπουσα

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Σακχαρώδης Διαβήτης Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Number of people with diabetes by IDF Region, 2013 IDF Diabetes Atlas.

Διαβάστε περισσότερα

Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά

Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά Παρουσίαση Πτυχιακής Εργασίας με θέμα: Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά Ιωάννινα Νοέμβριος2012 Επόπτης καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Εκπονήτριες: Αρμυριώτη Βασιλική (11071)

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Θέματα που θα αναπτυχθούν Άσκηση και κατάθλιψη Άσκηση και σχιζοφρένεια Άσκηση και αλκοόλ Εισαγωγή Για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης και

Διαβάστε περισσότερα

Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας

Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας Ελληνική Δημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας Ενότητα 3: Παθολογική και Φυσιολογική Συμπεριφορά. Ψυχική Υγεία και Ψυχική Νόσος. Κριτική Θεώρηση. Μαίρη Γκούβα 1

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικό άρθρο Special article

Ειδικό άρθρο Special article 68 PSYCHIATRIKI 21 (1), 2010 Ειδικό άρθρο Special article :,, Σ. Σταμούλη Α Ψυχιατρική Κλινική, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αιγινήτειο Νοσοκομείο, Αθήνα Ψυχιατρική 2010, 21:68 75 Η παρατήρηση ότι καταθλιπτικά

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΕ ΟΜΑ ΕΣ ΨΥΧΟ ΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Ο ΤΕΡΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΕ ΟΜΑ ΕΣ ΨΥΧΟ ΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η παρούσα εργασία αποτελεί την πτυχιακή µου για την ολοκλήρωση των σπουδών µου στο τµήµα Ψυχολογίας του Πανεπιστηµίου Κρήτης. Εποπτεύουσα καθηγήτρια ήταν η κ. Κ. Χατήρα. Παραθέτω τον πρόλογο και τα συµπεράσµατα

Διαβάστε περισσότερα

Φορτίο Νοσηρότητας Κεφάλαιο 16

Φορτίο Νοσηρότητας Κεφάλαιο 16 Φορτίο Νοσηρότητας Κεφάλαιο 16 Γεωργία Σαλαντή Επικ. Καθηγήτρια Εργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας Ευχαριστίες στον Κώστα Τσιλίδη & Ορέστη Ευθυμίου για κάποιες από τις διαφάνειες Εισαγωγή Ø Η υγεία

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΙΤΙΟ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΘΗΣΗΣ; Αικατερίνη Παρασκευαΐδου Ιατρός -Επιθεωρήτρια Υγείας και Ασφάλειας της Εργασίας ΣΕΠΕ ΚΕΠΕΚ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ

Η ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΙΤΙΟ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΘΗΣΗΣ; Αικατερίνη Παρασκευαΐδου Ιατρός -Επιθεωρήτρια Υγείας και Ασφάλειας της Εργασίας ΣΕΠΕ ΚΕΠΕΚ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ Η ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΙΤΙΟ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΘΗΣΗΣ; Αικατερίνη Παρασκευαΐδου Ιατρός -Επιθεωρήτρια Υγείας και Ασφάλειας της Εργασίας ΣΕΠΕ ΚΕΠΕΚ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ Τι είναι υγεία; Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ. Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης²

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ. Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης² Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης² Οικοτροφείο ΕΠΑΚΜΟΣ, Εταιρία Συστημικής Θεραπείας και Παρέμβασης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ: ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ

ΤΜΗΜΑ: ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ T. E. I. ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ: ΣΕΥΠ ΤΜΗΜΑ: ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ ΣΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ Η ΨΥΧΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΠΑΝΕΝΤΑΞΗ ΤΩΝ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ASPERGER ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΠΟΥΔΑΣΤΡΙΑ: ΚΟΤΣΑΓΙΑΝΝΙΔΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Σχιζοφρένεια. Γιώργος Ανωγειανάκις καθηγητής Φυσιολογίας, Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ

Σχιζοφρένεια. Γιώργος Ανωγειανάκις καθηγητής Φυσιολογίας, Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Σχιζοφρένεια Γιώργος Ανωγειανάκις καθηγητής Φυσιολογίας, Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Μαρία Καραγιαννίδου, Ψυχολόγος, B.Sc. Middlesex Univ., M.Sc. Univ. of Sheffield Βασίλειος Παπαλιάγκας, Ιατρός, Διδάκτωρ Ιατρικής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ (ΔΑΦ)

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ (ΔΑΦ) Κατερίνα Μάσχα Λέκτορας Αναπτυξιακής Ψυχολογίας Τμήμα Ψυχολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης kmascha@psy.soc.uoc.gr ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Κωδικός Μαθήματος Τίτλος Μαθήματος Πιστωτικές Μονάδες ECTS Τμήμα Εξάμηνο Προαπαιτούμενα Κατηγορία Μαθήματος Γνωστική Περιοχή Γλώσσα Διδασκαλίας

Κωδικός Μαθήματος Τίτλος Μαθήματος Πιστωτικές Μονάδες ECTS Τμήμα Εξάμηνο Προαπαιτούμενα Κατηγορία Μαθήματος Γνωστική Περιοχή Γλώσσα Διδασκαλίας Κωδικός Μαθήματος Τίτλος Μαθήματος Πιστωτικές Μονάδες ECTS EDUC-623DL Ψυχοπαθολογία του Παιδιού 9 Τμήμα Εξάμηνο Προαπαιτούμενα Παιδαγωγικών Σπουδών Χειμερινό ή Εαρινό Κανένα Κατηγορία Μαθήματος Γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Ειδική Φυσική Αγωγή Ενότητα 10η: Αυτισμός Κοκαρίδας Δημήτρης Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Η εμπειρία από τη μελέτη της διαταραχής ελλειμματικής προσοχής-υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) ενηλίκων στην Ελλάδα

Η εμπειρία από τη μελέτη της διαταραχής ελλειμματικής προσοχής-υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) ενηλίκων στην Ελλάδα 60 ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ 23, ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι, 2012 Η εμπειρία από τη μελέτη της διαταραχής ελλειμματικής προσοχής-υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) ενηλίκων στην Ελλάδα Α. Πεχλιβανίδης A Ψυχιατρική Κλινική, ΕΚΠΑ, Αιγινήτειο Νοσοκομείο,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ ΜΕ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ Θεοφάνης Παύλου Αρ. Φοιτ. Ταυτότητας: 2010207299 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΝΑΥΤΙΛΙΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΝΑΥΤΙΛΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΗΝ ΝΑΥΤΙΛΙΑ ΝΟΜΙΚΟ ΚΑΙ ΘΕΣΜΙΚΟ ΦΟΡΟΛΟΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΚΤΗΣΗΣ ΚΑΙ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΠΛΟΙΟΥ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ που υποβλήθηκε στο

Διαβάστε περισσότερα

Φοιτήτρια: Μπαράκου Χρυσάνθη ΑΜ: 9835 Υπεύθυνη καθηγήτρια: κ. Ζακοπούλου Βικτωρία

Φοιτήτρια: Μπαράκου Χρυσάνθη ΑΜ: 9835 Υπεύθυνη καθηγήτρια: κ. Ζακοπούλου Βικτωρία ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΔΙΑΧΥΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ: ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί πρωτοκάνουν σεξ οι έφηβοι

Γιατί πρωτοκάνουν σεξ οι έφηβοι Γιατί πρωτοκάνουν σεξ οι έφηβοι Αλέξανδρος Ζησόπουλος Ουρολόγος ΕΦΗΒΕΙΑ Η εξελικτική διεργασία στη ζωή του ανθρώπου που αρχίζει ''βιολογικά'' µε τις µεταβολές της φυσιολογίας της ήβης και τελειώνει ''ψυχολογικά''

Διαβάστε περισσότερα

Γενετική των συναισθηματικών διαταραχών

Γενετική των συναισθηματικών διαταραχών Γενετική των συναισθηματικών διαταραχών Γιώργος Ν. Παπαδημητρίου Αναπλ. Καθηγητής Ψυχιατρικής, Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών, Αιγινήτειο Νοσοκομείο συναισθηματική διαταραχή εκδηλώνεται είτε με

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Καρκίνος Παγκρέατος: πρόγνωση Κακή πρόγνωση Συνολική πενταετής επιβίωση 6%.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΝΟΣΟΥ ΑΛΤΣΧΑΙΜΕΡ ΜΕ FMRI

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΝΟΣΟΥ ΑΛΤΣΧΑΙΜΕΡ ΜΕ FMRI ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΗΛΕΚΡΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΜΕΤΑΔΟΣΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΗΣ ΤΗΣ ΝΟΣΟΥ ΑΛΤΣΧΑΙΜΕΡ ΜΕ FMRI ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

Σχιζοφρένεια 1 Ευγενία Γεωργάκα

Σχιζοφρένεια 1 Ευγενία Γεωργάκα Σχιζοφρένεια 1 Ευγενία Γεωργάκα Η σχιζοφρένεια είναι ίσως η πιο πολυσυζητημένη διαγνωστική κατηγορία μεταξύ των λεγόμενων ψυχικών διαταραχών. Ως το σήμα κατατεθέν της ψυχιατρικής διάγνωσης υποστηρίχθηκε

Διαβάστε περισσότερα