Κείμενο Αρχών για μια ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Κείμενο Αρχών για μια ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική"

Transcript

1 Κείμενο Αρχών για μια ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική European Criminal Policy Initiative* Προοίμιο Οι υπογράφοντες καθηγητές του ποινικού δικαίου δέκα ευρωπαϊκών χωρών δίνουν στη δημοσιότητα με το παρόν ένα κείμενο αρχών βάσει των οποίων θα πρέπει να ασκείται η αντεγκληματική πολιτική στην Ευρώπη. Προχωρούν στην κίνηση αυτή ακολουθώντας την παράδοση του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού: έχοντας αφενός συνείδηση ότι ήταν ακριβώς οι αξίες του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού που αποτέλεσαν ως τώρα το θεμέλιο και την κινητήρια δύναμη τόσο της πολιτιστικής ανάπτυξης της Ευρώπης όσο και της ευρωπαϊκής ενοποιητικής διαδικασίας, και συνεπώς θα πρέπει να διατηρηθούν και να αναπτυχθούν ως οδηγός της Ευρώπης και στο μέλλον, και αφετέρου έχοντας την πεποίθηση ότι όλες οι ποινικές διατάξεις χρήζουν σε μέγιστο βαθμό δημοκρατικής νομιμοποίησης και σεβασμού των αρχών του κράτους δικαίου αλλά και ότι ειδικά στο πλαίσιο της αντεγκληματικής πολιτικής ασφάλεια μπορεί να επιτευχθεί μόνο με την εφαρμογή φιλελεύθερων δικαιικών αρχών. Κίνητρο των υπογραφόντων, να προβάλλουν τη σημασία αυτής της παράδοσης, αποτελεί η διαδικασία της ευρωπαϊκής ενοποίησης, στο πλαίσιο της οποίας τόσο το ουσιαστικό όσο και το δικονομικό ποινικό δίκαιο αποτελούν ολοένα και περισσότερο αντικείμενο της ευρωπαϊκής νομοθεσίας. Οι ευρωπαϊκές νομοθετικές ρυθμίσεις που εναρμονίζουν το ποινικό δίκαιο καθορίζουν ήδη σε μεγάλο βαθμό τη νομοθεσία των κρατών-μελών με τη θέση σε ισχύ της Συνθήκης της Λισσαβόνας η τάση αυτή γίνεται ακόμη πιο εμφανής. Τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα ασκούν κατ αυτόν τον τρόπο σε μεγάλη έκταση αντεγκληματική πολιτική χωρίς βέβαια να αναγνωρίζεται αυτή η τελευταία ως αυτοτελής ευρωπαϊκή πολιτική. Συνεπώς, δεν ακολουθούν μια ενιαία αντεγκληματική πολιτική που να διακρίνεται από ενδοσυστηματική συνέπεια. Οι υπογράφοντες έχουν την πεποίθηση πως μια ισορροπημένη αντεγκληματική πολιτική προϋποθέτει πως ο νομοθέτης της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα τηρεί τις παρακάτω αναλυόμενες βασικές αρχές κατά τη θέσπιση όλων των νομοθετικών ρυθμίσεων που αφορούν το ποινικό δίκαιο αλλά και θα αιτιολογεί ρητά το σεβασμό τους όπως υπαγορεύει η αρχή της χρηστής διοίκησης (good governance). Οι δικαιϊκές αυτές αρχές που μπορούν να έχουν καθολική ισχύ και απορρέουν από τις ποινικοδικαιϊκές παραδόσεις των κρατών της Ευρώπης όχι μόνο δεν αποτελούν «ξένο σώμα» στο δικαιϊκό σύστημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά προκύπτουν αντιθέτως χωρίς εξαίρεση ευθέως από τις νομικές βάσεις του τελευταίου. I. Oι Θεμελιώδεις Αρχές της Ευρωπαϊκής Αντεγκληματικής Πολιτικής 1. Το αίτημα της ύπαρξης ενός νόμιμου συμφέροντος άξιου προστασίας Στο βαθμό που ο ευρωπαίος νομοθέτης κάνει χρήση μιας αρμοδιότητας στο χώρο του ποινικού δικαίου, μπορεί να την ασκεί μόνο τότε, όταν έτσι προστατεύονται θεμελιώδη συμφέροντα, (1) τα οποία απορρέουν ευθέως από το πρωτογενές δίκαιο της Ένωσης, (2) τα οποία δεν έρχονται σε αντίθεση με τις συνταγματικές παραδόσεις των κρατών-μελών και με το Χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και (3) των οποίων η προσβολή είναι κοινωνικά βλαπτική σε σημαντικό βαθμό. Στο ευρωπαϊκό δίκαιο η παραπάνω επιταγή προκύπτει από την αρχή της αναλογικότητας. Μόνο όταν μια ποινική διάταξη υπηρετεί την προστασία ενός τέτοιου, ιδιαίτερα σημαντικού συμφέροντος, μπορεί αυτή να έχει έναν νόμιμο σκοπό και να είναι σύμφωνη με την αρχή της αναλογικότητας. Ο ευρωπαίος νομοθέτης οφείλει εξάλλου σύμφωνα με την αρχή της χρηστής διοίκησης, («good governance») να αιτιολογεί λεπτομερώς τόσο ποια είναι τα συμφέροντα αυτά όσο και τη μη ασήμαντη προσβολή τους από συμπεριφορές των οποίων την ποινικοποίηση επιδιώκει. Μόνη η διασφάλιση της υλοποίησης των πολιτικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν μπορεί να νομιμοποιήσει τη χρήση του ποινικού δικαίου. 2. Η αρχή της χρήσης του ποινικού δικαίου ως εσχάτου μέσου (Ultima-ratio) Καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση θέτει στο επίκεντρο της δράσης της τον άνθρωπο, πρέπει να επιβάλλει στα κράτη-μέλη την υποχρέωση για ποινικοποίηση μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς μόνο όταν δεν έχει στη διάθεσή της άλλα πιο ήπια μέσα για την προστασία των παραπάνω περιγραφέντων θεμελιωδών συμφερόντων. Μόνο υπό αυτή την προϋπόθεση μπορεί μια αντίστοιχη νομοθετική ρύθμιση να είναι «αναγκαία» υπό το πρίσμα της ευρωπαϊκής αρχής της αναλογικότητας, διότι οι ποινικές κυρώσεις αποτελούν έκφραση ιδιαίτερης κοινωνικοηθικής αποδοκιμασίας με στιγματιστικό χαρακτήρα, που προσβάλλει σε βάθος τα δικαιώματα του πολίτη, όπως αυτά προβλέπονται μεταξύ άλλων στο Χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Άλλωστε η υπέρμετρη χρήση του ποινικού δικαίου οδηγεί στην απώλεια τόσο της ισχύος όσο και της αποτελεσματικότητάς του. Σε σχέση λοιπόν και με την αρχή της χρηστής διοίκησης («good governance») η Ευρωπαϊκή Ένωση φέρει επίσης το βάρος να αιτιολογεί τη χρήση του μέσου της ποινής ως ύστατου μέσου κοινωνικού ελέγχου. * 748 ZIS 12/2009

2 Πρωτοβουλία για μια ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική 3. Η αρχή της ενοχής Η υποχρέωση που απευθύνεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση προς τα κράτη-μέλη να προβλέψουν ποινικές κυρώσεις για συγκεκριμένες μορφές συμπεριφοράς προϋποθέτει χωρίς εξαίρεση την ιδιαίτερη προσωπική αποδοκιμασία της προς ποινικοποίηση συμπεριφοράς ενός προσώπου («Αρχή της ενοχής» [nulla poena sine culpa]). Αυτή η προϋπόθεση προκύπτει από την αρχή που επιβάλλει τον περιορισμό της χρήσης του ποινικού δικαίου αποκλειστικά σε περιπτώσεις κοινωνικά ιδιαιτέρως βλαπτικών τρόπων συμπεριφοράς (βλ. παραπάνω), διασφαλίζει ιδίως την αξία του ανθρώπου, βρίσκεται σε συμφωνία με την κατά βάση αναγνωρισμένη προϋπόθεση της ενοχής κατά τη θέσπιση των διοικητικών κυρώσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και είναι σύμφωνη με το τεκμήριο αθωότητας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 48 παρ. 1 του Χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτό σημαίνει επίσης, πως ο ευρωπαίος νομοθέτης πρέπει σε κάθε περίπτωση να εκθέτει τους λόγους για τους οποίους η επιταγή του προς τα κράτη-μέλη αναφορικά με την επαπειλή μιας ποινής καθιστά δυνατή μια ανάλογη προς την ενοχή του δράστη (και υπό την έννοια αυτή σύμφωνη με την αρχή της αναλογικότητας) τιμώρηση. Η παραπάνω θέση δεν προεξοφλεί την απάντηση στο ερώτημα, εάν μπορεί να υπάρξει ιδιαίτερη αποδοκιμασία σύμφωνα με την αρχή της ενοχής και σε βάρος νομικών προσώπων: από την προσωπική ενοχή ενός ανθρώπου πρέπει να διακρίνεται η ευθύνη των νομικών προσώπων. Για το ζήτημα αυτό πρέπει σε συμφωνία πάντα με τις νομοθετικές ρυθμίσεις των επιμέρους κρατών-μελών να αναπτυχθούν ξεχωριστοί κανόνες καταλογισμού. 4. Η αρχή της νομιμότητας Στο πλαίσιο ενός κράτους δικαίου το ποινικό δίκαιο βασίζεται αναγκαία στην αρχή της νομιμότητας του εγκλήματος και της ποινής. Αυτή αποτελεί, από κοινού με τις επιμέρους εκφάνσεις της, μια γενικώς αναγνωρισμένη ευρωπαϊκή αρχή του δικαίου σύμφωνα με το άρθρο 6 παρ. 3 ΣυνθΕΕ (αναθεωρημένο τελικό κείμενο μετά τη Συνθήκη της Λισσαβόνας) που θεσπίζεται επιπλέον από το άρθρο 7 παρ. 1 ΕΣΔΑ. Από την αρχή αυτή απορρέουν υπό την έποψη της αντεγκληματικής πολιτικής τρεις κεντρικής σημασίας αιτήματα, στα οποία θα πρέπει να ανταποκριθεί ο νομοθέτης στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. α) Έκφανση 1 η : Το αίτημα του ορισμένου της ποινικής διάταξης Το ορισμένο ενός κανόνα δικαίου υπό ευρωπαϊκή έννοια απαιτεί το άτομο να μπορεί να προβλέψει ποια συμπεριφορά του καθίσταται αξιόποινη. Οι ποινικές διατάξεις πρέπει γι αυτό το λόγο να περιγράφουν με σαφήνεια την αξιόποινη συμπεριφορά. Τούτο απαιτεί ιδίως να μπορούν αυτές να γίνουν σε μεγάλο βαθμό κατανοητές το κείμενο του νόμου θα πρέπει να γίνεται κατά βάση αντιληπτό «από μόνο του». Σε κάθε περίπτωση πρέπει να μπορούν να προβλεφθούν: (1) οι αντικειμενικές και (2) οι υποκειμενικές προϋποθέσεις του αξιοποίνου καθώς και (3) η επαπειλούμενη έννομη συνέπεια. Παρόλο που η επικουρική άσκηση νομοθετικών αρμοδιοτήτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την εναρμόνιση του ποινικού δικαίου συνδέεται υποχρεωτικά με κάποιο περιθώριο διακριτικής ευχέρειας των κρατών-μελών να ενσωματώσουν στο εσωτερικό τους δίκαιο μια ευρωπαϊκή ρύθμιση και κατά συνέπεια με κάποιο βαθμό αοριστίας των ευρωπαϊκών αυτών νομοθετικών ρυθμίσεων, η αρχή του ορισμένου ως γενική αρχή του κοινοτικού δικαίου και θεμελιώδης βάση κάθε ποινικού δικαίου που σέβεται τις αρχές του κράτους δικαίου έχει ιδιαίτερη σημασία και για τις ευρωπαϊκές ρυθμίσεις. Όσο πιο στενό είναι το παραπάνω περιθώριο διακριτικής ευχέρειας ενσωμάτωσης που παρέχεται από την νομοθετική πράξη εναρμόνισης στα κράτη-μέλη, τόσο περισσότερο πρέπει η ίδια η ευρωπαϊκή νομοθετική ρύθμιση να ανταποκρίνεται στις ευρωπαϊκές απαιτήσεις του ορισμένου. Στο βαθμό που μια ευρωπαϊκή νομοθετική πράξη στοχεύει στην ενοποίηση («πλήρη εναρμόνιση») των ποινικών διατάξεων των κρατών-μελών, πρέπει η ίδια, όπως και κάθε ποινική διάταξη, να τηρεί την ευρωπαϊκή αρχή του ορισμένου μιας νομοθετικής διάταξης. Ακόμη και όταν η διάταξη, η οποία υποχρεώνει τα κράτημέλη να κάνουν χρήση του ποινικού τους δικαίου, παραπέμπει σε άλλες ευρωπαϊκές ρυθμίσεις, πρέπει οι παραπάνω επιταγές ως προς το ορισμένο να πληρούνται από όλες τις σχετικές ευρωπαϊκές ρυθμίσεις. Σε αντίθετη περίπτωση είναι σχεδόν αδύνατη η δημιουργία μιας εθνικής νομοθετικής διάταξης που να ενσωματώνει με τρόπο επαρκώς ορισμένο τις ευρωπαϊκές ρυθμίσεις. β) Έκφανση 2 η : Η απαγόρευση της αναδρομικής εφαρμογής των ποινικών κανόνων και η αρχή της εφαρμογής της ευμενέστερης ποινικής διάταξης ( lex mitior ) Οι ποινικές διατάξεις δεν επιτρέπεται να εφαρμόζονται αναδρομικά σε βάρος ενός πολίτη. Αυτή η έκφανση της αρχής της νομιμότητας, η οποία προκύπτει επίσης και από το αίτημα της δυνατότητας πρόβλεψης του αξιοποίνου μιας συμπεριφοράς, έχει ως συνέπεια για τον ευρωπαίο νομοθέτη ότι ο τελευταίος δεν επιτρέπεται να απευθύνει στο πλαίσιο της εναρμόνισης του ποινικού δικαίου στα κράτη-μέλη επιταγές, οι οποίες να υποχρεώνουν σε θέσπιση ποινικών διατάξεων με αναδρομική ισχύ. Εξαίρεση από αυτήν την αρχή είναι νοητή μόνο υπέρ του πολίτη. Ποινικές διατάξεις, οι οποίες τίθενται σε ισχύ μετά την τέλεση της πράξης και έχουν ευεργετικά αποτελέσματα για τον δράστη (έτσι ώστε βάσει αυτών η πράξη είτε να μένει ατιμώρητη είτε να τιμωρείται επεικέστερα), μπορούν να αποτελέσουν τη βάση μιας δικαστικής απόφασης χωρίς να πλήττεται η αρχή της μη αναδρομικής εφαρμογής των ποινικών νόμων (αρχή της εφαρμογής της ευμενέστερης ποινικής διάταξης - lex-mitior). Η αρχή της εφαρμογής της ευμενέστερης ποινικής διάταξης συναντάται μεν κατά κανόνα στη νομοθεσία όλων των κρατών-μελών, υπάρχουν εντούτοις διαφορές σχετικά με τη θέση της στην ιεραρχία των κανόνων δικαίου, ιδίως σχετικά με το αν περιβάλλεται από συνταγματικό κύρος. Στη νομολογία του ΔΕΚ (Υποθ. Berlusconi ) καθώς και βάσει του άρθρου 49 παρ. 1 αρ. 3 του Χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik 749

3 European Criminal Policy Initiative Ένωσης της αποδίδεται σε ευρωπαϊκό τουλάχιστον επίπεδο ιδιαίτερη βαρύτητα. Ο ευρωπαίος νομοθέτης δεσμεύεται γι αυτό το λόγο από τη συγκεκριμένη αρχή και σε κάθε περίπτωση δεν έχει το δικαίωμα να δεσμεύει τα κράτη-μέλη μέσω νομοθετικών πράξεων εναρμόνισης των εννόμων τους τάξεων να εφαρμόσουν τις διατάξεις που ίσχυαν κατά το χρόνο τέλεσης μιας πράξης, όταν οι διατάξεις αυτές τροποποιήθηκαν προς όφελός του κατηγορουμένου μετά την τέλεση της πράξης και πριν την οριστική εκδίκαση αυτής. γ) Έκφανση 3 η : Το αίτημα της θέσπισης ενός ποινικού νόμου από Κοινοβούλιο (nulla poena sine lege parlamentaria) Η χρήση του ποινικού δικαίου ως του πλέον επώδυνου μέσου ελέγχου του κράτους πρέπει να νομιμοποιείται σε μια δημοκρατική κοινωνία όσο το δυνατό πιο άμεσα από το λαό. Τυπικώς παραμένουν μεν τα κράτη-μέλη (συνεπώς τα εθνικά κοινοβούλια) στο βαθμό που η Ευρωπαϊκή Ένωση δε διαθέτει αρμοδιότητα προς θέσπιση υπερεθνικού ποινικού δικαίου αρμόδια για τη θέσπιση ποινικών διατάξεων. Με το να απευθύνει όμως προς αυτά ο ευρωπαίος νομοθέτης δεσμευτικές επιταγές περιορίζει το περιθώριο για δικές τους αποφάσεις. Γι αυτό χρήζουν λοιπόν και οι πράξεις εναρμόνισης επαρκούς δημοκρατικής νομιμοποίησης. Όσο περιορίζονται τα περιθώρια αποφάσεων του εθνικού νομοθέτη προς θέσπιση ποινικών νόμων μέσω ευρωπαϊκών επιταγών που απευθύνονται σε αυτόν, δεν είναι δυνατή η πλήρης δημοκρατική νομιμοποίηση του εναρμονισμένου αυτού ποινικού δικαίου σε εθνικό επίπεδο. Συνεπώς, είναι απαραίτητη η αυξημένη δημοκρατική νομιμοποίηση σε ευρωπαϊκό επίπεδο και γι αυτήν απαιτείται η ενισχυμένη συμμετοχή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στη διαδικασία θέσπισης νόμων. Καθώς η διαδικασία συναπόφασης μέχρι τώρα τύγχανε εφαρμογής μόνο στο χώρο του δικαίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων αλλά όχι στο χώρο του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το δημοκρατικό έλλειμμα καθίσταται ηπιότερο μόνο στην α περίπτωση. Γι αυτό το λόγο, είναι ευπρόσδεκτη η διευρυμένη χρήση της διαδικασίας της συναπόφασης που προβλέπεται στη Συνθήκη της Λισσαβόνας για την εναρμόνιση του ποινικού δικαίου σε κάθε περίπτωση από την έποψη της δημοκρατικής νομιμοποίησης. Για την επίτευξη ικανοποιητικής δημοκρατικής νομιμοποίησης των νομοθετικών πράξεων του δευτερογενούς δικαίου με αναφορά στο ποινικό δίκαιο και για την επίτευξη όσο το δυνατό πιο πλατιάς αποδοχής αυτών των νομοθετικών ρυθμίσεων, τα όργανα που συμμετέχουν στη διαδικασία θέσπισης νόμων σε ευρωπαϊκό επίπεδο θα πρέπει σε κάθε περίπτωση (ακόμη και μετά τις αλλαγές που προβλέπονται στη Συνθήκη της Λισσαβόνας) να μεριμνούν, έτσι ώστε τα εθνικά κοινοβούλια να ενημερώνονται εγκαίρως και πλήρως για τα σχέδια του ευρωπαίου νομοθέτη. Έτσι θα δίνεται η δυνατότητα στα κράτη-μέλη να ασκούν επιρροή εγκαίρως στην τελική διαμόρφωση των νομοθετικών πράξεων (και στη διαδικασία ψήφισής τους από τους αντιπροσώπους τους στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο). Μια όσο το δυνατό πιο ισότιμη συνεργασία των κρατών-μελών με τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα καθώς και μεταξύ τους πριν την ψήφιση νομοθετικών πράξεων εξασφαλίζει ένα ελάχιστο δημοκρατικό έλεγχο. Μια τέτοια κίνηση καθιστά δυνατή από την άποψη της αρχής της χρηστής διοίκησης ( good governance ) μια δικαιοπολιτικά σκόπιμη και διαφανή άσκηση νομοθετικής εξουσίας, η οποία θα μπορούσε βέβαια να εμπλουτιστεί περαιτέρω από τη συνεργασία με αντιπροσωπευτικές ενώσεις καθώς και με το συνόλο της κοινωνίας των πολιτών. 5. Η αρχή της επικουρικότητας Οι σχετικές με το ποινικό δίκαιο νομοθετικές πράξεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι οποίες θεσπίζονται στο πλαίσιο συντρέχουσας αρμοδιότητας μεταξύ κρατών-μελών και Ευρωπαϊκής Ένωσης, υπόκεινται κατά τις γενικές αρχές του ευρωπαϊκού δικαίου στην αρχή της επικουρικότητας. Σύμφωνα με αυτή, ο ευρωπαίος νομοθέτης επιτρέπεται να ασκεί τη νομοθετική του αρμοδιότητα μόνο τότε και στο βαθμό που το υπό συζήτηση μέτρο: (1) είναι σε επίπεδο κρατών-μελών ανεπαρκές και συνεπώς (2) λόγω της έκτασής του ή των συνεπειών του μπορεί να αποβεί περισσότερο αποτελεσματικό μόνο σε επίπεδο ΕΕ. Έτσι λοιπόν ο εθνικός (ποινικός) νομοθέτης έχει προτεραιότητα στη θέσπιση νόμων έναντι του ευρωπαίου νομοθέτη στο μέτρο που ο πρώτος είναι σε θέση να ανταποκριθεί αποτελεσματικά. Κατ αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνεται και μια όσο το δυνατό πιο κοντινή στον πολίτη θέσπιση ποινικών κανόνων. Η αρχή της επικουρικότητας αποκτά μεγάλη σημασία ιδίως στο πεδίο του ποινικού δικαίου, καθώς η ποινική έννομη τάξη των κρατών-μελών και οι ιδιαίτερες αξιολογήσεις που συνδέονται άρρηκτα με αυτή ανήκουν στην «εθνική τους ταυτότητα», η οποία προστατεύεται ρητώς κατά το άρθρο 4 παρ. 2 ΣυνθΕΕ (αναθεωρημένο τελικό κείμενο μετά τη Συνθήκη της Λισσαβόνας). Η εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας πρέπει να εξετάζεται σε κάθε μεμονωμένη περίπτωση, δηλαδή για κάθε μεμονωμένη νομοθετική πράξη και αναφορικά με κάθε μέρος αυτής ξεχωριστά. Οι νομοθετικές πράξεις πρέπει κατά το Πρωτόκολλο της αρχής της επικουρικότητας (Συμπλ. Πρωτόκολλο 2 στη Συνθήκη της Λισσαβόνας) να συνοδεύονται από λεπτομερή αιτιολογία σύμφωνα με το παραπάνω Πρωτόκολλο τα εθνικά κοινοβούλια πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά τη θέσπιση νόμων και τούτος ο ρόλος τους πρέπει να εξασφαλιστεί. Υπό την έννοια μιας χρηστής διοίκησης ( good governance ) πρέπει να προηγείται πάντα μιας ποινικής νομοθετικής πράξης λεπτομερής αξιολόγηση (με τη μορφή ενός προηγουμένου ελέγχου της εφαρμογής της αρχής της επικουρικότητας), στην οποία θα γίνεται στάθμιση όλων των συνθηκών και θα συμπεριλαμβάνονται όλες οι εναλλακτικές λύσεις που υφίστανται. Μια τυπικής φύσης κατάφαση των προϋποθέσεων τήρησης της αρχής της επικουρικότητας, όπως συχνά γίνεται μέχρι τώρα, δεν αρκεί σε καμία περίπτωση. 6. Η αρχή της ενδοσυστηματικής συνέπειας Η ιδιαίτερη ένταση με την οποία το ποινικό δίκαιο προσβάλλει τις ατομικές ελευθερίες καθιστά απαραίτητη σε 750 ZIS 12/2009

4 Πρωτοβουλία για μια ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική εξέχοντα βαθμό την εσωτερική συνέπεια κάθε συστήματος ποινικού δικαίου. Μόνο υπό αυτήν την προϋπόθεση αποτυπώνονται ανάγλυφα σε αυτό οι περί δικαίου αντιλήψεις και οι αξίες που πρεσβεύει μια κοινωνία και διασφαλίζεται έτσι η αποδοχή του στους κόλπους της. Σε περίπτωση επιταγών ποινικής φύσεως του ευρωπαίου προς τον εθνικό νομοθέτη, θα πρέπει ο πρώτος να σέβεται τη συνοχή των ποινικών εννόμων τάξεων των κρατών-μελών, οι οποίες αποτελούν και την εθνική ταυτότητα που προστατεύεται κατά το άρθρο 4 παρ. 2 ΣυνθΕΕ (αναθεωρημένο τελικό κείμενο μετά τη Συνθήκη της Λισσαβόνας, κάθετη συνοχή). Αυτό σημαίνει ιδίως πως οι ελάχιστες-ανώτατες ποινές που υπαγορεύονται από την Ευρωπαϊκή Ένωση δεν επιτρέπεται να οδηγούν σε αύξηση των ανωτάτων ορίων των επαπειλούμενων ποινών σε εθνικό επίπεδο, καθώς η πρακτική αυτή θα αντέκειτο στην ενδοσυστημική τους συνέπεια. Εξάλλου, ο ευρωπαίος νομοθέτης θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη του το ήδη υπάρχον πλαίσιο που έχει θεσπίσει με δικές του νομοθετικές πράξεις (οριζόντια συνοχή, βλ. άρθρο 11 παρ. 3 της Συνθήκης της Λισσαβόνας). Στο πλαίσιο της αρχής της χρηστής διοίκησης ( good governance ) ο νομοθέτης θα πρέπει πριν από τη θέσπιση κάθε νομοθετικής πράξης να διερευνά τις συνέπειές της αναφορικά με τη συνοχή τόσο των ποινικών εννόμων τάξεων των κρατών-μελών όσο και της ευρωπαϊκής έννομης τάξης. Σε αυτή τη βάση θα πρέπει να αιτιολογείται ρητά η πλήρωση των παραπάνω προϋποθέσεων. πληροί την προϋπόθεση της προστασίας ενός νόμιμου, ιδιαίτερα σημαντικού, συμφέροντος. Σε έναν χώρο Ελευθερίας, Ασφάλειας και Δικαιοσύνης δε μπορεί να γίνει ανεκτή η εκμετάλλευση της αδυναμίας ενός ανθρώπου με πράξη εξαπάτησης, απειλής ή και σωματικής βίας, με σκοπό την εκμετάλλευση της εργασίας του ή με σκοπό την εκπόρνευσή του ή γενικότερα την σεξουαλική του εκμετάλλευση. Ο πυρήνας των προσωπικών δικαιωμάτων του ατόμου (σωματική ακεραιότητα, ελευθερία βούλησης, σεξουαλική αυτοδιάθεση, ανθρώπινη εργασία) προσβάλλεται στην περίπτωση αυτή βάναυσα πρόκειται συνεπώς για δικαιώματα που προστατεύονται ρητά από τη Χάρτα των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Σύμβαση για την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των ΕΚ 2 («Σύμβαση PIF») και τα Πρωτόκολλα που ανήκουν σε αυτή πληρούν σε κάθε περίπτωση το παραπάνω αίτημα της ύπαρξης ενός νόμιμου συμφέροντος άξιου προστασίας, καθώς προστατεύουν τη διατήρηση της οικονομικής ανεξαρτησίας και της εύρυθμης λειτουργίας των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (και ήδη της Ευρωπαϊκής Ένωσης). Από την άλλη πλευρά υπάρχουν νομοθετικές πράξεις οι οποίες υπό την έποψη αυτή καθίστανται ιδιαίτερα προβληματικές: II. Αναλυτική παρουσίαση των βασικών αρχών αντεγκληματικής πολιτικής βάσει συγκεκριμένων νομοθετικών πράξεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης Καθώς οι παραπάνω αρχές μπορούν και πρέπει να αποτελούν κατευθυντήριες γραμμές για μια έλλογη θέσπιση ποινικών διατάξεων στο μέλλον από άποψη αντεγκληματικής πολιτικής, είναι επίσης κατάλληλες και για τον έλεγχο νομοθετικών πράξεων που έχουν ήδη θεσπιστεί ή προταθεί προς θέσπιση. Κατ αυτόν τον τρόπο μπορεί να διαπιστωθεί τόσο η πρακτική σπουδαιότητα όσο και η αναγκαιότητα των αρχών που θέτουμε. Στη συνέχεια, θα προβληθούν αφενός παραδείγματα νομοθετικών πράξεων, στα οποία διαπιστώνεται ήδη η τήρηση αρχών μιας έλλογης αντεγκληματικής πολιτικής, τα οποία θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως πρότυπο για την περαιτέρω θέσπιση σχετικών με το ποινικό δίκαιο νομοθετικών πράξεων, αλλά θα καταδειχθούν αφετέρου και τα αδύναμα σημεία των παραπάνω πράξεων, τα οποία χρήζουν περαιτέρω διορθώσεως ή συμπληρώσεως από τη δική μας σκοπιά. 1. Αναφορικά με το αίτημα της ύπαρξης ενός νόμιμου συμφέροντος άξιου προστασίας υπάρχει μια σειρά νομοθετικών πράξεων, οι οποίες αναμφίβολα πληρούν την προϋπόθεση αυτή: Η Απόφαση-Πλαίσιο για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων 1 αποτελεί μια τέτοια νομοθετική πράξη που 1 Απόφαση-Πλαίσιο 2002/629/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2002, Αρ. L 203, Σελ. 1. Δεν μπορεί μεν να αρνηθεί κανείς πως η Απόφαση- Πλαίσιο για την καταπολέμηση της σεξουαλικής εκμετάλλευσης παιδιών και της παιδικής πορνογραφίας 3 στον πυρήνα της είναι αναμφίβολα βάσιμη από την έποψη της αντεγκληματικής πολιτικής, καθώς κατατείνει στην προστασία των πληττόμενων ανηλίκων. Ξεπερνά όμως κατά πολύ τον παραπάνω στόχο, όταν κατά το άρθρο 1 στοιχ. β ii) και iii) αρκεί για την τέλεση του αδικήματος της παιδικής πορνογραφίας τόσο η απεικόνιση ενήλικων προσώπων που εμφανίζονται ως παιδιά όσο και η δημιουργία ρεαλιστικών εικόνων μη πραγματικού παιδιού μέσω εικονικών απεικονίσεων που παράγονται από Η/Υ τα οποία συμμετέχουν ή επιδίδονται σε πράξη με σαφή σεξουαλικό χαρακτήρα (εικονική πορνογραφία ανηλίκων). Μέσω αυτών των απεικονίσεων δεν πλήττεται άμεσα κανένας ανήλικος, διότι το πρόσωπο που απεικονίζεται είτε είναι ενήλικο είτε απλώς δεν υφίσταται. Άλλωστε μέχρι στιγμής δεν έχει αποδειχτεί πως τέτοιες απεικονίσεις εγκυμονούν έστω και έμμεσα κινδύνους για ανήλικα πρόσωπα σε κάθε περίπτωση σύμφωνα με το δικό μας αίτημα θα ήταν απαραίτητο να αιτιολογήσει ο ευρωπαίος νομοθέτης π.χ. μέσω εμπειρικών αναλύσεων την ανάγκη θέσπισης της παραπάνω νομοθετικής πράξης. Μόνο σε αυτή την 2 Επίσ. Εφημ. 1995, Αρ. C 316, Σελ. 49 Επίσ. Εφημ Αρ. C 313, Σελ. 2 Επίσ. Εφημ., Αρ. C 221, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2004/68/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2004, Αρ. L 13, Σελ. 44. Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik 751

5 European Criminal Policy Initiative περίπτωση θα μπορούσε η ύπαρξη ενός νόμιμου συμφέροντος άξιου προστασίας να δικαιολογήσει το εύρος της ποινικοποίησης. Η Απόφαση-Πλαίσιο για την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος 4 απευθύνει στα κράτη-μέλη την επιταγή να ποινικοποιήσουν είτε τη συμμετοχή στις παράνομες δραστηριότητες μιας εγκληματικής οργάνωσης (Άρθρο 2 στοιχ. α) είτε τη συμφωνία με ένα ή περισσότερα πρόσωπα προς τέλεση συγκεκριμένων αξιόποινων πράξεων, κάτι ανάλογο δηλαδή με το αγγλοσαξωνικό μοντέλο της conspiracy (Άρθρο 2 στοιχ. β). Εντούτοις τα συμφέροντα που θα μπορούσαν να προσβληθούν από τέτοιες πράξεις και συνεπώς το νόμιμο συμφέρον άξιο προστασίας παραμένουν ασαφή: τα εγκλήματα, στην τέλεση των οποίων κατατείνουν η σύσταση εγκληματικής οργάνωσης ή η παραπάνω συμφωνία, θα πρέπει μεν να επισύρουν ποινή φυλάκισης τουλάχιστον τεσσάρων ετών. Τι είδους εγκλήματα θα πρέπει να είναι όμως αυτά δεν προκύπτει ευθέως από την Απόφαση-Πλαίσιο. Η μοναδική ένδειξη συνίσταται στο ότι τα μέλη της εγκληματικής οργάνωσης θα πρέπει να πράττουν με σκοπό απόκτησης ενός άμεσου ή έμμεσου υλικού οφέλους. Η ένδειξη αυτή φανερώνει μόνο το κίνητρο του δράστη, όχι το συμφέρον που είναι άξιο προστασίας και το οποίο πλήττεται από την πράξη. Έτσι λοιπόν δεν προκύπτει ξεκάθαρα ο σκοπός που υπηρετεί η παραπάνω διάταξη (πέρα από τον ασαφή στόχο της καταπολέμησης του οργανωμένου εγκλήματος). Στα κράτη-μέλη δεν καθίσταται έτσι σαφές ποια συμπεριφορά πρέπει να ποινικοποιήσουν. Χωρίς περαιτέρω διευκρίνιση προσβάλλεται έτσι η αρχή της χρηστής διοίκησης («good governance»). 2. Η αρχή της χρήσης του ποινικού δικαίου ως εσχάτου μέσου (Ultima-ratio) ως απόρροια της (ευρωπαϊκής) αρχής της αναλογικότητας γίνεται σαφής στις παρακάτω περιπτώσεις: Η Οδηγία σχετικά με την επιβολή ελάχιστων προτύπων όσον αφορά τις κυρώσεις και τα μέτρα κατά των εργοδοτών που απασχολούν παράνομα διαμένοντες υπηκόους τρίτων χωρών 5 δείχνει τουλάχιστον μια θετική τάση: το άρθρο 9 της παραπάνω νομοθετικής πράξης θεσπίζει την υποχρέωση προς ποινικοποίηση για συγκεκριμένες περιπτώσεις παράνομης απασχόλησης εργαζομένων. Εκεί δε γίνεται αναφορά μόνο στην απλή παράβαση της απαγόρευσης απασχόλησης υπηκόοων τρίτων χωρών χωρίς άδεια παραμονής που προβλέπεται στο άρθρο 3 παρ. 1. Πολύ περισσότερο πρέπει τα κράτημέλη να ποινικοποιήσουν την παράνομη απασχόληση όταν συντρέχει μια από τις παρακάτω επιβαρυντικές περιστάσεις: μια συνεχιζόμενη ή επαναλαμβανόμενη παράβαση, η ταυτόχρονη απασχόληση σημαντικού αριθμού παράνομα διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών 4 Απόφαση-Πλαίσιο 2008/841/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 300, Σελ Οδηγία 2009/52/ΕΚ, Επίσ. Εφημ. 2009, Αρ. L 168, Σελ. 24. ή ενός ανηλίκου, η ύπαρξη ιδιαίτερα καταχρηστικών όρων εργασίας ή η απασχόληση προσώπου γνωρίζοντας πως το πρόσωπο αυτό είναι θύμα εμπορίας ανθρώπων. Για «συνήθεις» παραβάσεις δεν προβλέπονται εξάλλου ποινικές κυρώσεις. Εδώ μπορεί κανείς ενδεχομένως να εντοπίσει μια (συνειδητή?) επιλογή για τήρηση της αρχής της αναλογικότητας σε ό,τι αφορά την χρήση του ποινικού δικαίου και κατ επέκταση για το σεβασμό της αρχής της Ultima-ratio. Η Απόφαση-Πλαίσιο για τις επιθέσεις κατά των συστημάτων πληροφοριών 6 υποχρεώνει τα κράτη-μέλη σε ποινικοποίηση της παράνομης πρόσβασης σε πληροφορικά συστήματα (Hacking, Άρθρο 2), της σοβαρής παρεμπόδισης ή διακοπής της λειτουργίας συστήματος πληροφοριών (Άρθρο 3) και διάφορων μορφών παρεμβολής σε δεδομένα Η/Υ (Άρθρο 4). Προς αποφυγή της υπερβολικής διεύρυνσης της ποινικοποίησης εξαιρεί την τιμώρηση ήσσονος σημασίας περιπτώσεων. Ιδιαίτερα σε σχέση με το hacking αφήνει στα κράτη-μέλη την διακριτική ευχέρεια να ποινικοποιήσουν την απόπειρα της πράξεως αυτής. Βέβαια είναι αμφίβολο εάν αυτά τα βήματα είναι επαρκή για να αποτρέψουν την υπέρμετρη ποινικοποίηση. Σε κάθε περίπτωση όμως οι παραπάνω μηχανισμοί κινούνται προς τη σωστή κατεύθυνση, καθώς δίνουν τη δυνατότητα στα κράτημέλη να εναρμονίσουν τις ευρωπαϊκές ποινικές διατάξεις όσον αφορά το εύρος της ποινικοποίησης που προκύπτει με τις λοιπές εθνικές τους διατάξεις. Κατ αυτόν τον τρόπο τηρείται και η αρχή της ενδοσυστηματικής συνέπειας (παρακάτω υπό 6). Η Απόφαση-Πλαίσιο για τη θέσπιση ελάχιστων διατάξεων σχετικά με την παράνομη διακίνηση ναρκωτικών 7 περιέχει στο άρθρο 2 παρ. 2 μια ρήτρα, σύμφωνα με την οποία τα κράτη-μέλη δεν οφείλουν να προχωρήσουν σε ποινικοποίηση μιας τέτοιας συμπεριφοράς, όταν οι δράστες κατέχουν μικρή ποσότητα ναρκωτικών ουσιών με αποκλειστικό σκοπό την προσωπική τους χρήση. Έτσι δίνεται στα κράτη-μέλη η δυνατότητα σε έναν τομέα να αποφασίσουν αυτά αν για λόγους αντεγκληματικής πολιτικής θα προχωρήσουν σε ποινικοποίηση μιας συμπεριφοράς. Πρόκειται για μια αξιόλογη δυνατότητα, καθώς υπάρχουν διαφορετικές απόψεις μεταξύ των κρατών-μελών αναφορικά με την πολιτική που πρέπει να ακολουθηθεί τόσο στο ζήτημα των ναρκωτικών όσο και στο ρόλο που καλείται να παίξει το ποινικό δίκαιο στο πεδίο των ναρκωτικών. Αντίθετα από μια σειρά άλλων νομοθετικών πράξεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης προκύπτει το συμπέρασμα πως η αρχή της χρήσης του ποινικού δικαίου ως εσχάτου μέσου (Ultimaratio) δεν τυγχάνει μέχρι τώρα επαρκούς ή και καμίας αναγνώρισης καθώς δεν απαντάται καμιά αιτιολογία ως προς 6 Απόφαση-Πλαίσιο 2005/222/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2005, Αρ. L 69, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2004/757/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2004, Αρ. L 335, Σελ ZIS 12/2009

6 Πρωτοβουλία για μια ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική την αρχή αυτή κατά την έννοια της χρηστής διοίκησης («good governance»). Η τροποποιητική Απόφαση-Πλαίσιο της Απόφασης- Πλαίσιο 2002/475/ΔΕΥ για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας 8 υποχρεώνει τα κράτη-μέλη να ποινικοποιήσουν τη δημόσια πρόκληση για τέλεση τρομοκρατικής πράξης, τη λεγόμενη «στρατολόγηση» και «εκπαίδευση» τρομοκρατών για τρομοκρατικές πράξεις, καθώς και την απόπειρα και τη συμμετοχή σε αυτή. Με αυτόν τον τρόπο επιδιώκεται επίσης να αντιμετωπιστεί η τάση να χρησιμοποιείται καταχρηστικά το διαδίκτυο ως «εικονικό στρατόπεδο εκπαίδευσης τρομοκρατών». Εξάλλου, περιλαμβάνονται πράξεις, οι οποίες λαμβάνουν χώρα πολύ πριν από την ίδια την τέλεση τρομοκρατικών πράξεων. Με αυτή της την απόφαση όσον αφορά τις παραπάνω περιγραφόμενες αξιόποινες πράξεις η Ευρωπαϊκή Ένωση οδηγεί τα κράτη-μέλη στη δημιουργία ενός ποινικού δικαίου, με το οποίο επιδιώκει να προλάβει ακόμη και τυχόν αντικειμενικούς κινδύνους για έννομα αγαθά. Έτσι ποινικοποιούνται συμπεριφορές, οι οποίες οδηγούν αποκλειστικά στη διαμόρφωση εγκληματικού φρονήματος σε άλλα πρόσωπα ή οι οποίες υποστηρίζουν αυτό το φρόνημα (βλ. το λεγόμενο προ-προληπτικό ποινικό δίκαιο). Αυτή η προσώθηση του αξιοποίνου και η πλήρης αποσύνδεσή του από κάθε αντικειμενική, ακόμα και αφηρημένη διακινδύνευση ενός εννόμου αγαθού δεν είναι σύμφωνη με την ευρωπαϊκή αρχή της αναλογικότητας (με την έκφανση της αρχής της χρήσης του ποινικού δικαίου ως εσχάτου μέσου, Ultima-ratio) ως θεμελιώδη αρχή ορθής αντεγκληματικής πολιτικής. 9 Στο βαθμό που μια πράξη δεν συνιστά έναν επαρκώς παρόντα κίνδυνο για συμφέροντα άξια προστασίας, δεν μπορεί να υποστηριχτεί βάσιμα ότι υπήρξε αναγκαία η δίωξη του εγκλήματος. Σε κάθε περίπτωση θα έπρεπε να καταδειχθεί σύμφωνα και με την αρχή της χρηστής διοίκησης («good governance») ότι άλλα μέσα όπως για παράδειγμα μια πιο στενή παρακολούθηση του διαδικτύου ή ο περαιτέρω έλεγχος των ατόμων που διατηρούν ιστοσελίδες δε θα μπορούσαν εξίσου να δώσουν λύση στο ζήτημα. Μια παρόμοια αμφίβολη προσώθηση του αξιοποίνου παρατηρείται και στην Απόφαση-Πλαίσιο 2001/413/ΔΕΥ για την καταπολέμηση της απάτης και της πλαστογραφίας που αφορούν τα μέσα πληρωμής πλην των μετρητών, η οποία καλείται να καλύψει «ολόκληρο το φάσμα των δραστηριοτήτων που συνολικά αποτελούν τη σχετική 8 Απόφαση-Πλαίσιο 2008/919/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 330, Σελ Παρόμοιες τάσεις προσώθησης του αξιοποίνου παρατηρούνται και σε πολλές άλλες Αποφάσεις-Πλαίσιο, βλ. π.χ. επίσης Άρθρο 2 στοιχ. γ της Απόφασης-Πλαίσιο 2001/413/ΔΕΥ για την καταπολέμηση της απάτης και της πλαστογραφίας που αφορούν τα μέσα πληρωμής πλην των μετρητών, Επίσ. Εφημ. 2001, Αρ. L 149, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2001/413/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2001, Αρ. L 149, Σελ απειλή από το οργανωμένο έγκλημα» (Προοίμιο, δικαιολογητικός λόγος 8). Έτσι η υποχρέωση προς ποινικοποίηση που απευθύνεται στα κράτη-μέλη ξεπερνά το επιτρεπτό μέτρο όταν αυτά υποχρεώνονται π.χ. στο άρθρο 4 να ποινικοποιήσουν την παράνομη κατασκευή και απόκτηση ενός μέσου, σκοπός του οποίου είναι η διάπραξη οιουδήποτε εκ των αδικημάτων που περιγράφονται στην Απόφαση-Πλαίσιο. Σύμφωνα με την αρχή της χρηστής διοίκησης («good governance») θα έπρεπε τουλάχιστο να δοθεί μια πιο σαφής αιτιολογία όσον αφορά τη χρήση του ποινικού δικαίου πέρα από την γενικόλογη αναφορά στην καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος, ιδίως όταν πρόκειται για ένα τόσο πρώιμο χρονικό στάδιο όπου είναι αμελητέα η διακινδύνευση ενός εννόμου αγαθού. Η υποχρέωση προς ποινικοποίηση που απευθύνεται στα κράτη-μέλη στην Απόφαση-Πλαίσιο για την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος 11 δεν περιορίζεται μόνο σε εγκληματικές οργανώσεις με κάποια ήδη στοιχειώδη οργανωτική δομή, αλλά κατ αυτήν αρκεί σύμφωνα με το άρθρο 1 αρ. 2 μια ένωση που δεν συγκροτείται τυχαία για την άμεση τέλεση μιας αξιόποινης πράξης, ούτε χρειάζεται να έχει επίσημα καθορισμένους ρόλους για τα μέλη της, ούτε συνέχεια στη συμμετοχή των μελών αυτών, ούτε αναπτυγμένη διάρθρωση. Έτσι η επιταγή προς ποινικοποίηση ξεπερνά το επιτρεπτό μέτρο όσον αφορά την πραγματική κοινωνική βλαπτικότητα του οργανωμένου εγκλήματος, κάτι που δύσκολα συμβιβάζεται με την αρχή της αναλογικότητας. Παρόμοια προβλήματα προκύπτουν και αναφορικά με την Οδηγία σχετικά με την προστασία του περιβάλλοντος 12 μέσω του ποινικού δικαίου : Αυτή υποχρεώνει τα κράτημέλη να ποινικοποίησουν συγκεκριμένους τρόπους συμπεριφοράς, οι οποίοι παραβιάζουν άλλες νομοθετικές πράξεις των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Κατά ένα μέρος πρέπει με αυτόν τον τρόπο τα κράτη-μέλη να ποινικοποιήσουν πράξεις, οι οποίες προσβάλλουν μόνο τυπικές διατάξεις. Έτσι π.χ. υπάρχει μια παράνομη μεταφορά αποβλήτων κατά το άρθρο 3 στοιχ. γ, όταν η μεταφορά γίνεται χωρίς να ειδοποιηθούν οι αρμόδιες υπηρεσίες (βλ. άρθρο 2 παρ. 35 στοιχ. α του Κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1013/2006 για τις μεταφορές αποβλήτων) ή όταν η παραπάνω ειδοποίηση δεν είναι σύμφωνη με τα ειδικά για αυτήν καθορισμένα έντυπα (άρθρο 2 παρ. 35 στοιχ. δ και ζ iii) του Κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1013/2006 για τις μεταφορές αποβλήτων). Η ποινικοποίηση διοικητικού αδίκου δε συνάδει με την ευρωπαϊκή αρχή της αναλογικότητας, με την έκφανση της αρχής της χρήσης του ποινικού δικαίου ως εσχάτου μέσου (Ultimaratio), πολύ περισσότερο δε καθώς σε αυτή την περίπτωση δεν πρόκειται για την προσβολή ενός εννόμου 11 Απόφαση-Πλαίσιο 2008/841/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 300, Σελ Οδηγία 2008/99/ΕΚ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 328, Σελ. 28. Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik 753

7 European Criminal Policy Initiative συμφέροντος, το οποίο θα πρέπει να προστατευθεί με το μέσο της ποινής. Η Απόφαση-Πλαίσιο για την καταπολέμηση της δωροδοκίας στον ιδιωτικό τομέα 13 δεν περιέχει καμία επαρκή αιτιολογία για το εάν ο νομοθέτης δεν έχει στη διάθεσή του άλλα, ηπιότερα μέσα για την καταπολέμηση της διαφθοράς σε αυτό τον τομέα. Θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς π.χ. την θέσπιση αστικοδικαϊκών απαιτήσεων αποζημίωσης ή ευρείας έκτασης μέτρων συμμόρφωσης (όπως για παράδειγμα η θέσπιση της «αρχής των τεσσάρων οφθαλμών» κατά την κατακύρωση σε δημόσιους διαγωνισμούς ή τακτικής εναλλαγής του προσωπικού που απασχολείται στο τμήμα προμηθειών). Εδώ δε λαμβάνεται επαρκώς υπόψη η ανάγκη της αιτιολόγησης της χρήσης του ποινικού δικαίου ως ύστατου μέσου του κοινωνικού ελέγχου. 3. Η αρχή της ενοχής απαντάται σε αρκετές νομοθετικές πράξεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης με αναφορά στο ποινικό δίκαιο. Μερικά παραδείγματα είναι τα ακόλουθα: Σε πολλά κράτη-μέλη η πρόβλεψη ποινών για νομικά πρόσωπα δε θα ήταν σύμφωνη με την αρχή της ιδιαίτερης προσωπικής αποδοκιμασίας που διέπει τις περισσότερες εθνικές ποινικές έννομες τάξεις. Γι αυτό είναι άξια επιδοκιμασίας η απόφαση του ευρωπαίου νομοθέτη να αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο της χρησιμοποίησης ή μη του ποινικού δικαίου αναφορικά με τις κυρώσεις σε βάρος νομικών προσώπων. Ένα συγκεκριμένο παράδειγμα αποτελεί εδώ το άρθρο 6 της Απόφασης- Πλαίσιο για την καταπολέμηση της δωροδοκίας στον ιδιωτικό τομέα 14. Μια τέτοια συγκρατημένη στάση θα ήταν σκόπιμο να διακρίνει τον ευρωπαίο νομοθέτη και στο μέλλον. Από την άποψη αυτή είναι επίσης ευπρόσδεκτη η απόφαση του νομοθέτη να απαιτεί ρητώς δόλο τέλεσης στην υποκειμενική υπόσταση ενός εγκλήματος όπως π.χ. στην Απόφαση-Πλαίσιο για την καταπολέμηση της απάτης και της πλαστογραφίας που αφορούν τα μέσα πληρωμής πλην των μετρητών 15 (στο άρθρο 4 παρ. 1) ή ακόμη και στη Σύμβαση για την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των ΕΚ 16 («Σύμβαση PIF») αναφορικά με την τιμώρηση της απάτης σε βάρος των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (στο άρθρο 1 παρ. 1). Ωστόσο από την ίδια τη Σύμβαση προκύπτει πως η σημαντική αυτή προϋπόθεση στην υποκειμενική υπόσταση δεν είναι ιδιαίτερα στέρεη και μπορεί εύκολα να υπονομευθεί, όταν στο άρθρο 1 παρ. 4 της Σύμβασης επιτρέπεται η συναγωγή της ύπαρξης δόλου από τις αντικειμενικές περιστάσεις υπό τις οποίες 13 Απόφαση-Πλαίσιο 2003/568/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2003, Αρ. L 192, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2003/568/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2003, Αρ. L 192, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2001/413/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2001, Αρ. L 149, Σελ Επίσ. Εφημ. 1995, Αρ. C 316, Σελ. 49. τελέστηκε η αξιόποινη πράξη. Μια τέτοια αυτόματη συναγωγή της ύπαρξης δόλου δεν θα ήταν σε κάθε περίπτωση σύμφωνη με την αρχή της ενοχής. Επιπλέον υπάρχουν νομοθετικές πράξεις, οι οποίες εμφανίζονται προβληματικές σε σχέση με την αρχή της ενοχής, ιδίως λόγω της ελλιπούς διαφοροποίησης του ύψους της επαπειλούμενης ποινής για τρόπους συμπεριφοράς που διακρίνονται από εντελώς διαφορετικό βαθμό επικινδυνότητας: Η Απόφαση-Πλαίσιο για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας 17 απαιτεί μεταξύ άλλων από τα κράτη-μέλη να ποινικοποιήσουν τόσο τη διεύθυνση μιας τρομοκρατικής ομάδας (άρθρο 2 παρ. 2 στοιχ. α) όσο και την εν γνώσει υποστήριξή της (άρθρο 2 παρ. 2 στοιχ. β) για παράδειγμα μέσω χρηματοδότησης ή παροχής πληροφοριών. Στην πρώτη περίπτωση πρέπει η μέγιστη ποινή να είναι τουλάχιστο 15 έτη, στη δεύτερη τουλάχιστον 8 (άρθρο 5 παρ. 3). Σε σχέση με την αρχή της ενοχής και συνεπώς και με την αρχή της αναλογικότητας που πρέπει να διέπει τις ποινικές κυρώσεις είναι ιδιαίτερα προβληματικό το γεγονός πως οι τρομοκρατικές οργανώσεις δεν πρέπει να έχουν υποχρεωτικά στόχο την τέλεση σοβαρών αδικημάτων (όπως επιθέσεις κατά της ζωής ή της σωματικής ακεραιότητας, ομηρία ή παραγωγή όπλων μαζικής καταστροφής) αλλά αρκεί απλώς να σχετίζονται αποκλειστικά ακόμη και με την απειλή τέλεσης τρομοκρατικών πράξεων (άρθρο 1 παρ. 1 στοιχ. ζ). Όσον αφορά τη «συμμετοχή στις δραστηριότητες τρομοκρατικής ομάδας» πρέπει το ελάχιστο ανώτατο όριο ποινής να είναι 8 έτη, ανεξάρτητα από το αν η οργάνωση έχει στόχο την τέλεση ή την απειλή τέλεσης τρομοκρατικών πράξεων. Έτσι όμως δε γίνεται σαφής διαφοροποίηση της ποινής ανάλογα με το βαθμό επικινδυνότητας των επιμέρους πράξεων συμμετοχής. Εδώ, λοιπόν, η βαρύτητα της ενοχής δεν λαμβάνεται επαρκώς υπόψη αναφορικά με την βαρύτητα της κύρωσης. Σε σχέση με τη «διεύθυνση τρομοκρατικής ομάδας» οι αμφιβολίες για την τήρηση της αρχής της ενοχής γίνονται προφανείς. Ναι μεν πρέπει να επιδοκιμάσει κανείς την επιλογή του νομοθέτη να ζητήσει κατά το άρθρο 5 παρ. 3 από τα κράτη-μέλη τη θέσπιση ενός μικρότερου «ελάχιστου ανώτατου ορίου ποινής» 8 μόνο ετών (αντί για 15) αναφορικά με τη διεύθυνση τρομοκρατικής ομάδας που στόχο έχει μόνο την απειλή τέλεσης τρομοκρατικών πράξεων, επειδή αυτή η συμπεριφορά διακρίνεται από σαφώς μικρότερη επικινδυνότητα. Εντούτοις, όπως προκύπτει από την Απόφαση-Πλαίσιο, η ανώτατη ποινή τόσο για τον διευθύνοντα όπως και για κάθε συμμέτοχο μιας τρομοκρατικής οργάνωσης, που 17 Απόφαση-Πλαίσιο 2002/475/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2002, Αρ. L 164, σελ. 3 (μετά την τροποποίηση από την Απόφαση- Πλαίσιο 2008/919/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 330, σελ. 21). 754 ZIS 12/2009

8 Πρωτοβουλία για μια ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική έχει στόχο την απειλή τέλεσης τρομοκρατικών πράξεων είναι η ίδια, διότι παραλήφθηκε η μείωση του ελάχιστουανώτατου ορίου ποινής για τους απλούς συμμετόχους. Το γεγονός πως η Ευρωπαϊκή Ενωση ορίζει το ίδιο ελάχιστο-ανώτατο όριο ποινής για διαφορετικής εντάσεως κοινωνικά βλαπτικές συμπεριφορές προσκρούει στην αρχή της ενοχής, δηλαδή στο αίτημα της θέσπισης μη δυσανάλογων ποινών. Η νέα πρόταση για μια Απόφαση-Πλαίσιο για την πρόληψη και την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων καθώς και για την προστασία των θυμάτων 18 προβλέπει στο άρθρο 3 παρ. 1 ένα ελάχιστο-ανώτατο όριο ποινής έξι ετών. Αυτό πρέπει να σχετίζεται με τα «αδικήματα που αναφέρονται στα άρθρα 1 και 2». Το άρθρο 1 περιέχει επιταγές προς ποινικοποίηση συγκεκριμένων μορφών συμπεριφοράς, το άρθρο 2 ζητεί από τα κράτη-μέλη να ποινικοποιήσουν την ηθική αυτουργία, τη συνέργεια και την απόπειρα σε αυτές. Έτσι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υιοθετεί το ίδιο ελάχιστο-ανώτατο όριο ποινής τόσο για την αυτουργική τέλεση όσο και για τη συμμετοχή καθώς και για την απόπειρα τέλεσης αδικημάτων. Ιδίως όσον αφορά την απλή συνέργεια μια τέτοια πρόβλεψη δε συνάδει με την αρχή της ενοχής, αφού σύμφωνα με την τελευταία κάθε συμμέτοχος πρέπει να τιμωρείται ανάλογα με την προσωπική του ευθύνη. Δεν είναι τυχαίο δε πως σε πολλές εθνικές έννομες τάξεις η απλή συνέργεια τιμωρείται τουλάχιστο δυνητικά ηπιότερα από την αυτουργία. 4. Κατά τη γλωσσική διατύπωση των νομοθετικών πράξεων με ποινικοδικαιϊκό περιεχόμενο συναντά κανείς θετικά στοιχεία σχετικά με το αίτημα του ορισμένου της ποινικής διάταξης (που απορρέει από την αρχή της νομιμότητας). Είναι ευχάριστο το γεγονός όταν η Ευρωπαϊκή Ένωση κατά τη θέσπιση επιταγών που απευθύνονται στα κράτημέλη προσπαθεί εμφανώς να περιγράψει όσο το δυνατό πιο σαφώς ποιες μορφές συμπεριφοράς πρέπει να ποινικοποιηθούν. Ένα τέτοιο παράδειγμα αποτελεί το άρθρο 3 παρ. 1 στοιχ. γ της Απόφασης-Πλαίσιο για ενίσχυση της προστασίας από την παραχάραξη εν όψει της εισαγωγής του ευρώ με την επιβολή ποινών και άλλων κυρώσεων 19, το οποίο ζητεί από τα κράτη-μέλη να ποινικοποιήσουν την «εισαγωγή, εξαγωγή, μεταφορά, αποδοχή ή προμήθεια για ίδιο λογαριασμό πλαστού νομίσματος». Η έννοια του νομίσματος καθορίζεται επιπλέον με ιδιαίτερη πρόβλεψη και στο άρθρο 1 β περίπτωση. Κατ ανάλογο τρόπο προβλέπεται στο άρθρο 2 παρ. 1 στοιχ. α της Απόφασης-Πλαίσιο για τη θέσπιση ελάχιστων διατάξεων σχετικά με τα στοιχεία της αντικειμενικής υπόστασης των εγκλημάτων και τις ποινές που ισχύουν στον τομέα της παράνομης διακίνησης ναρκωτικών 20 η ποινικοποίηση της «παραγωγής, κατασκευής, εκχύλισης, παρασκευής, προσφοράς, διάθεσης προς πώληση, διανομής, πώλησης, παράδοσης υπό οποιεσδήποτε συνθήκες, μεσιτείας, αποστολής, διαμετακόμισης, μεταφοράς, εισαγωγής ή εξαγωγής ναρκωτικών ουσιών». Είναι θετικό το γεγονός πως ο ευρωπαίος νομοθέτης προσπαθεί να ορίσει την στην ειδική υπόσταση περιγραφόμενη αξιόποινη συμπεριφορά μέσω πολυάριθμων, ως ένα βαθμό συγκεκριμένων περιγραφών. Από την άλλη πλευρά καθίσταται έτσι όμως και η αντίστροφη όψη του νομίσματος σαφής, καθώς στην προσπάθειά του να συμπεριλάβει ο νομοθέτης όλες τις πιθανές μορφές συμπεριφοράς στον κατάλογο των αξιοποίνων πράξεων, οι έννοιες αλληλοκαλύπτονται και έτσι δεν είναι δυνατός ο ξεκάθαρος διαχωρισμός των επιμέρους αξιόποινων τρόπων τέλεσης (π.χ. η διάκριση της προσφοράς από τη διανομή και την παράδοση). Επιπλέον είναι αμφίβολο (εδώ δεν πρόκειται πλέον για το ζήτημα του ορισμένου της ποινικής διάταξης) εάν μια τόσο ευρεία επιταγή προς ποινικοποίηση ανταποκρίνεται σε μια έλλογη αντεγκληματική πολιτική. Πρέπει επίσης να τονιστεί στο σημείο αυτό πως τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα καταβάλλουν όχι σπάνια προσπάθεια να επιτύχουν ένα μεγαλύτερο βαθμό του ορισμένου χαρακτήρα στη διατύπωση διατάξεων, ιδίως όταν υιοθετούν νομοθετικές πρωτοβουλίες εναρμόνισης άλλων διεθνών οργανισμών στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μια τέτοια προσπάθεια διαφαίνεται στο άρθρο 1 παρ. 1 στοιχ. γ της Απόφασης-Πλαίσιο για την 21 καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων. Εκεί προϋποτίθεται όπως και στο ανάλογο Πρόσθετο Πρωτόκολλο των Ηνωμένων Εθνών η «κατάχρηση μιας θέσης ισχύος» ή με άλλα λόγια η «εκμετάλλευση μιας κατάστασης αδυναμίας». Επιπλέον συγκεκριμενοποιούνται περαιτέρω οι πράξεις αυτές με το αίτημα «το πληττόμενο πρόσωπο να μην έχει άλλη πραγματική ή για αυτό αποδεκτή δυνατότητα από το να υποκύψει στην κατάχρηση». Εάν με αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνεται κατ αποτέλεσμα ένα ικανοποιητικό επίπεδο ορισμένου της πρόβλεψης, μπορεί να γίνει αντικείμενο περαιτέρω συζήτησης, σε κάθε περίπτωση όμως πρέπει να αναγνωριστούν ρητώς οι προσπάθειες του ευρωπαίου νομοθέτη προς αυτή την κατεύθυνση. Πέρα βέβαια από τα παραπάνω θετικά παραδείγματα δεν είναι λίγες και οι νομοθετικές πράξεις που από την άποψη της αρχής του ορισμένου παρουσιάζουν σημαντικά προβλήματα. Μερικά παραδείγματα είναι τα παρακάτω: Η παραπάνω αναφερθείσα Απόφαση-Πλαίσιο για την καταπολέμηση της σεξουαλικής εκμετάλλευσης παιδιών 18 Απόφαση-Πλαίσιο 2002/629/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2002, Αρ. L 203, σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2000/383/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2000, Αρ. L 140, σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2004/757/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2004, Αρ. L 335, σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2002/629/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2002, Αρ. L 203, Σελ. 1. Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik 755

9 European Criminal Policy Initiative και της παιδικής πορνογραφίας 22 περιλαμβάνει στο άρθρο 1 στοιχ. β (ii) απεικονίσεις ή παρουσιάσεις πραγματικών (ενήλικων) προσώπων που έχουν την εμφάνιση παιδιού, δηλ. ανηλίκου. Πότε όμως ένας ενήλικος παρουσιάζει μια νεανική εικόνα, δεν είναι δυνατό να αποδοθεί με κατηγορίες του δικαίου, καθώς τα όρια ηλικίας είναι από τη φύση τους εντελώς ρευστά μια δεκαοχτάχρονη μπορεί να φαίνεται δεκαεφτάχρονη (με ο,τιδήποτε μπορεί να συνεπάγεται αυτό). Για μια υπαγωγή με προβλέψιμα αποτελέσματα δεν είναι συνεπώς αυτές οι διαφοροποιήσεις κατάλληλες και γι αυτό δεν είναι σε θέση να λειτουργήσουν στο πλαίσιο του ποινικού δικαίου. Το άρθρο 1 παρ. 2 της Απόφασης-Πλαίσιο για την καταπολέμηση ορισμένων μορφών και εκδηλώσεων 23 ρατσισμού και ξενοφοβίας μέσω του ποινικού δικαίου δίνει τη δυνατότητα στα κράτη-μέλη να ποινικοποιήσουν τις παραπάνω πράξεις μεταξύ άλλων υπό την προϋπόθεση ότι ο τρόπος τέλεσης είναι κατάλληλος να διαταράξει τη δημόσια τάξη. Τι ακριβώς εννοεί εδώ ο νομοθέτης παραμένει εντελώς ανοιχτό. Όσο επιθυμητή είναι από τον ευρωπαίο νομοθέτη η παροχή περιθωρίων διακριτικής ευχέρειας στα κράτη-μέλη να διαμορφώσουν τα ίδια τις ποινικές τους διατάξεις, άλλο τόσο είναι προβληματική αυτή η επιλογή, όταν παρέχει σε αυτά πλήρως ασαφείς ορισμούς. Με το άρθρο 2 παρ. 1 της Απόφασης-Πλαίσιο για την 24 καταπολέμηση της δωροδοκίας στον ιδιωτικό τομέα υποχρεώνονται τα κράτη-μέλη να ποινικοποιήσουν τόσο τη συμπεριφορά της πλευράς που δωροδοκεί όσο κι εκείνη της πλευράς που δωροδοκείται. Το κεντρικό στοιχείο εδώ είναι πως ένας εργαζόμενος παραβιάζει τα καθήκοντα που έχει απέναντι στην επιχείρηση για την οποία εργάζεται ως αντιπαροχή για το όφελος το οποίο αποκτά. Εντούτοις αυτή η παράβαση καθήκοντος κατά το άρθρο 1 στοιχ. β ορίζεται πολύ γενικά και πρέπει να «καλύπτει τουλάχιστον κάθε αθέμιτη συμπεριφορά η οποία αποτελεί παράβαση νόμιμου καθήκοντος ή παράβαση κανονισμών ή οδηγιών επαγγελματικού χαρακτήρα (...)». Ειδικότερα θα πρέπει το στοιχείο της παράβασης καθήκοντος να καθορίζεται βάσει του δικαίου του κάθε κράτους-μέλους. Κάτι τέτοιο οδηγεί στο συμπέρασμα πως εκείνος που παρέχει το παράνομο αντάλλαγμα πρέπει να γνωρίζει στην περίπτωση της διασυνοριακής διαφθοράς το σύνολο των νομίμων καθηκόντων εκείνου που δέχεται το αντάλλαγμα για να μπορεί να προβλέψει τον κίνδυνο να βρεθεί υπόλογος για μια αξιόποινη πράξη. Τούτο (το σύνολο) περιλαμβάνει τόσο τις σχετικές νομοθετικές προβλέψεις (συμπεριλαμβανομένης της ερμηνείας τους από το δικαστή) ενός κράτους, στο πλαίσιο του οποίου 22 Απόφαση-Πλαίσιο 2004/68/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2004, Αρ. L 13, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2008/913/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 328, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2003/568/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2003, Αρ. L 192, Σελ. 54. δωροδοκεί, όσο και τα καθήκοντα που προκύπτουν από τις επιμέρους ρυθμίσεις μιας συμβάσεως για εκείνον που δωροδοκείται. Η έλλειψη του ορισμένου της παράβασης καθήκοντος προκύπτει έτσι ήδη άμεσα από την Απόφαση-Πλαίσιο και τα κράτη-μέλη δε μπορούν έτσι να την αποφύγουν με τη θέσπιση μιας πιο ακριβούς διατύπωσης των διατάξεών τους, με τις οποίες να την ενσωματώνουν στο εθνικό τους δίκαιο. Το άρθρο 2 παρ. 3 της Απόφασης-Πλαίσιο επιτρέπει μεν στα κράτη-μέλη να προβλέψουν ως επιπλέον στοιχείο τη στρέβλωση του ανταγωνισμού σε συνάρτηση με την αγορά αγαθών ή εμπορικών υπηρεσιών. Όμως με μια τέτοια πρόβλεψη δε λύνεται το προβλημα της αοριστίας του στοιχείου της παράβασης καθήκοντος. Η Οδηγία σχετικά με την προστασία του περιβάλλοντος μέσω του ποινικού δικαίου 25 περιγράφει τη συμπεριφορά που πρέπει να ποινικοποιηθεί από τα κράτη-μέλη με μια μακρά σειρά από παραπομπές. Με αυτόν τον τρόπο προκύπτει ένα ακόμη πρόβλημα αναφορικά με την αρχή του ορισμένου: ο εθνικός νομοθέτης πρακτικώς εξαναγκάζεται, να αναδεχτεί τις παραπομπές στη δική του ποινική διάταξη, η ανεύρευση του νοήματος της οποίας καθίσταται ιδιαίτερα δυσχερής αν όχι και αδύνατη μέσω παραπομπών ανάμεσα στο εθνικό και ευρωπαϊκό δίκαιο και μάλιστα λόγω των διαφορετικών κανόνων ερμηνείας και των διαφορετικών γλωσσικών διατυπώσεων στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού δικαίου που πρέπει να ληφθούν υπόψιν. Η μοναδική εναλλακτική λύση θα ήταν να αποχωριστούν οι επιμέρους αξιόποινες πράξεις από αυτή την αλυσίδα παραπομπών και να διατυπωθούν εκ νέου σε ξεχωριστές πολυάριθμες νομοτυπικές μορφές. Κάτι τέτοιο είναι όμως πρακτικώς αδύνατο να γίνει για τους εθνικούς νομοθέτες και κατά ένα μέρος μάλιστα δικαιϊκά μη επιτρεπτό ιδίως όταν γίνεται παραπομπή σε κοινοτικό δίκαιο που αναπτύσσει άμεση ισχύ (το οποίο δεν επιτρέπεται απλώς να επαναληφθεί στο πλαίσιο εθνικών διατάξεων). Αυτός ο τρόπος δράσης θα ενείχε και τον κίνδυνο, να παραβλεφθεί μια επιμέρους περίπτωση και έτσι να παραβιαστεί η υποχρέωση ενσωμάτωσης μιας διάταξης στο εθνικό δίκαιο. 5. Πολλοί φόβοι αλλά και έντονη κριτική εκφράζονται και αναφορικά με την τήρηση της αρχής της επικουρικότητας, η οποία έχει ιδιαίτερη σημασία ως όριο για την άσκηση της αρμοδιότητας του ευρωπαίου νομοθέτη στο χώρο του ποινικού δικαίου, όταν και στο μέτρο που η Κοινότητα ή η Ενωση έχει το δικαίωμα να εναρμονίζει το ποινικό δίκαιο των κρατών-μελών στη βάση της μεταβίβασης αρμοδιοτήτων με τις ιδρυτικές συνθήκες. Στις νομοθετικές πράξεις που σχετίζονται με το ποινικό δίκαιο και έχουν θεσπιστεί μέχρι τώρα παρατηρούνται τουλάχιστο κατά ένα μέρος θετικά βήματα προς την κατεύθυνση σεβασμού της αρχής της επικουρικότητας: 25 Οδηγία 2008/99/ΕΚ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 328, Σελ ZIS 12/2009

10 Πρωτοβουλία για μια ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική Έναν ιδιαίτερο λόγο για την άσκηση ποινικής αρμοδιότητας σε ευρωπαϊκό επίπεδο αποτελεί η προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων ή άλλων υπερεθνικών συμφερόντων (βλ. προστασία από την παραχάραξη εν όψει της εισαγωγής του ευρώ). Η αρχή της επικουρικότητας τηρείται σαφώς και στην περίπτωση που πρόκειται για μορφές διασυνοριακού εγκλήματος που δεν μπορούν να καταπολεμηθούν επαρκώς σε επίπεδο κρατών-μελών. Σε αυτή την κατηγορία υπάγονται τουλάχιστο θεματικά για παράδειγμα η διεθνής τρομοκρατία και τα εγκλήματα κατά του περιβάλλοντος, διότι στην πρώτη περίπτωση η οργανωτική δομή των δραστών και στη δεύτερη περίπτωση οι συνέπειες των πράξεων δεν περιορίζονται στο στενό πλαίσιο των εθνικών συνόρων. Το ότι σ αυτά τα πεδία η τήρηση της αρχής της επικουρικότητας είναι καταρχήν εύλογη δεν πρέπει να οδηγήσει αυτομάτως στο συμπέρασμα ότι όλες οι επιμέρους εκφάνσεις των παραπάνω εγκλημάτων ή όλοι οι τρόποι συμπεριφοράς που συνδέονται με αυτά πρέπει να ρυθμιστούν σε διεθνές επίπεδο. Μια ένδειξη για την τήρηση της αρχής της επικουρικότητας μπορεί να είναι και το γεγονός πως τα κράτη-μέλη έχουν καταβάλει ήδη προσπάθειες εναρμόνισης των ποινικών τους διατάξεων και στο πλαίσιο άλλων διεθνών οργανισμών. Αυτό συμβαίνει ιδίως στην περίπτωση της Απόφασης-Πλαίσιο για την πρόληψη και την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων καθώς και για την προστασία των θυμάτων 26, της οποίας προηγήθηκαν προσπάθειες προς την ίδια κατεύθυνση του ΟΗΕ 27 και του Συμβουλίου της Ευρώπης 28. Και στις παραπάνω περιπτώσεις θα πρέπει να εξετάζεται βέβαια προσεκτικά κάθε επιμέρους νομοθετική διάταξη που απαιτεί ποινικοποίηση αναφορικά με την τήρηση της αρχής της επικουρικότητας. Δυστυχώς όμως η τήρηση της αρχής της επικουρικότητας απέχει ακόμη πολύ από το να αποτελεί τον κανόνα όπως φαίνεται και στα παρακάτω παραδείγματα: 26 Απόφαση-Πλαίσιο 2002/629/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2002, Αρ. L 203, σελ Πρόσθετο Πρωτόκολλο των Ηνωμένων Εθνών για την πρόληψη, καταπολέμηση και δίωξη της εμπορίας ανθρώπων, ιδίως της εμπορίας γυναικών και παιδιών, στη σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών κατά της υπερσυνοριακής οργανωμένης εγκληματικότητας, Απόφ. 55/25 της Γενικής Συνέλευσης των ΗΕ της , σε ισχύ από την Βλ. Σύσταση Αρ. R (91) 11 της επιτροπής των υπουργών προς τα κράτη-μέλη για την σεξουαλική εκμετάλλευση, την πορνογραφία και την εκπόρνευση καθώς και την εμπορία παιδίων και εφήβων Σύσταση Αρ. R (2000) 11 της επιτροπής των υπουργών προς τα κράτη-μέλη για λήψη δράσης κατά της εμπορίας ανθρώπων για το σκοπό της σεξουαλικής εκμετάλλευσης Σύσταση Αρ. R (2001) 16 της επιτροπής των υπουργών προς τα κράτη-μέλη για την προστασία των παιδιών από τη σεξουαλική εκμετάλλευση. Έτσι η Απόφαση-Πλαίσιο για την καταπολέμηση ορισμένων μορφών και εκδηλώσεων ρατσισμού και ξενοφοβίας μέσω του ποινικού δικαίου 29 ζητεί από τα κράτη-μέλη να ποινικοποιήσουν τη δημόσια υποκίνηση βίας ή μίσους που στρέφεται κατά ομάδας προσώπων ή μέλους ομάδας, που προσδιορίζεται βάσει της φυλής κλπ. (άρθρο 1 παρ. 1 στοιχ. α και β) καθώς και τη δημόσια επιδοκιμασία, την άρνηση ή τη χονδροειδή υποτίμηση της σοβαρότητας όσον αφορά το εβραϊκό ολοκαύτωμα, εγκλήματα γενοκτονίας, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και εγκλήματα πολέμου (άρθρο 1 παρ. 1 στοιχ. γ και δ). Κατά βάση ανήκει στην Ευρωπαϊκή Ένωση μια τέτοια αρμοδιότητα εναρμόνισης κατά τα άρθρα 29 παρ. 1 σε συνδυασμό με το άρθρο 2 της ΣυνθΕΕ (υπό προ της Συνθήκης της Λισσαβόνας καθεστώς). Στην περίπτωση όμως των εγκλημάτων που συνδέονται ιδιαίτερα με την ιστορία ενός έθνους 30 πρέπει να αιτιολογείται ρητώς και η τήρηση της αρχής της επικουρικότητας ως ορίου άσκησης μιας αρμοδιότητας. Ως λόγοι για την ανάγκη θέσπισης ευρωπαϊκών ελάχιστων κανόνων σ αυτό το πεδίο προβάλλονται η ανάγκη για καλύτερη διεθνή συνεργασία (δικαιολ. λόγος 4) και η απαξία μιας τέτοιας συμπεριφοράς (δικαιολ. λόγος 5). Η διευκόλυνση της συνεργασίας μεταξύ των κρατών-μελών κατά τη δίωξη των εγκλημάτων δε μπορεί εντούτοις να αποτελεί αυτοσκοπό αν προσ δώσει κανείς σ αυτό το επιχείρημα καθολική ισχύ, τότε θα απέβαινε κενή νοήματος η αρχή της επικουρικότητας για το ποινικό δίκαιο, διότι φυσικά κάθε άμβλυνση των διαφορών στις ποινικές έννομες τάξεις των κρατώνμελών θα σήμαινε και σημαντική διευκόλυνση της δικαστικής συνεργασίας και της δικαστικής συνδρομής. Το επιχείρημα πως η δικαστική συνδρομή θα πληττόταν εδώ σημαντικά χωρίς εναρμονισμένες διατάξεις δεν πείθει. Σε τελική ανάλυση πίσω από κάθε τέτοια νομοθετική πράξη κρύβεται η επιθυμία να δοθεί ένα κοινό μήνυμα κατά μιας αναμφίβολα αρνητικής συμπεριφοράς. Για τέτοιου είδους συμβολικούς σκοπούς δεν πρέπει όμως να γίνεται κατάχρηση του ποινικού δικαίου και σε κάθε περίπτωση μια τέτοια υπόδειξη για ποινικοποίηση δε συνάδει με την αρχή της επικουρικότητας. Στο ίδιο πάντα πλαίσιο της αρχής της επικουρικότητας προβληματικό φαίνεται το άρθρο 4 της ως άνω Απόφασης-Πλαίσιο (για την καταπολέμηση ορισμένων μορφών και εκδηλώσεων ρατσισμού και ξενοφοβίας μέσω του ποινικού δικαίου) καθώς και το άρθρο 5 παρ. 2 της Απόφασης-Πλαίσιο για την καταπολέμηση της 31 τρομοκρατίας, τα οποία υποχρεώνουν κατ ανάλογο τρόπο τα κράτη-μέλη να ποινικοποιήσουν πράξεις στη δεύτερη νομοθετική πράξη οι πράξεις που τελούνται με 29 Απόφαση-Πλαίσιο 2008/913/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 328, Σελ Κάτι τέτοιο δεν αμφισβητείται ούτε από τον ευρωπαίο νομοθέτη, βλ. Προοίμιο, Δικαιολ. λόγος Απόφαση-Πλαίσιο 2002/475/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2002, Αρ. L 164, σελ. 3. Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik 757

11 European Criminal Policy Initiative δόλο τέλεσης μιας τρομοκρατικής πράξης πρέπει να επισύρουν βαρύτερη ποινή και στην πρώτη νομοθετική πράξη οι πράξεις που τελούνται από ρατσιστικά ή άλλα ξενοφοβικά κίνητρα πρέπει να επισύρουν επίσης βαρύτερη ποινή. Η παραπάνω επιταγή προς τα κράτημέλη μπορεί βέβαια να θεωρηθεί μια σχετικά «ασθενής» υπόδειξη, η οποία κατ αποτέλεσμα μπορεί να είναι λογική και να αναλογεί ήδη σε μεγάλο βαθμό στην πρακτική που ακολουθείται από τα κράτη-μέλη. Ωστόσο από την έποψη της αρχής της επικουρικότητας πολύ δύσκολα μπορεί να αιτιολογηθεί (και δεν αιτιολογείται επίσης), για ποιο λόγο οι εθνικές έννομες τάξεις δεν είναι σε θέση να λύσουν επαρκώς αυτό το ζήτημα στο πλαίσιο της επιμέτρησης της ποινής και γιατί καθίσταται έτσι απαραίτητη μια ευρωπαϊκή ρύθμιση. Επιπλέον παρατηρεί κανείς πως σχεδόν στο σύνολο των νομοθετικών πράξεων ο (υποτιθέμενος) σεβασμός της αρχής της επικουρικότητας διαπιστώνεται με μια μόνο πρόταση και μάλιστα κατά εντελώς τυπικό τρόπο. Για παράδειγμα στον δικαιολογητικό λόγο 7 της Απόφασης- Πλαίσιο για την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος 32 βρίσκουμε τα εξής: «Δεδομένου ότι οι στόχοι της παρούσας απόφασης-πλαίσιο είναι αδύνατον να επιτευχθούν επαρκώς από τα κράτη μέλη και δύνανται συνεπώς λόγω της κλίμακος της δράσης να επιτευχθούν καλύτερα στο επίπεδο της Ένωσης, η Ένωση πρέπει να λάβει μέτρα σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας». Όμως εδώ λείπουν τόσο η εμπειρική αιτιολόγηση της αδυναμίας των κρατών-μελών να επιτύχουν τους στόχους που θέτει η Απόφαση-Πλαίσιο όσο και η σαφής αναφορά στους στόχους αυτούς. 6. Τέλος, το αίτημα μας για την τήρηση της αρχής της ενδοσυστημικής συνέπειας αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια σειρά από νομοθετικές πράξεις. Αρχικά πρέπει να τονιστεί εδώ πως σε συγκεκριμένα σημεία τουλάχιστο μέχρι τώρα παραμένουν περιθώρια διακριτικής ευχέρειας στα κράτημέλη, τα οποία υπηρετούν την τήρηση της αρχής της (κάθετης) ενδοσυστημικής συνέπειας. Κατά πρώτο λόγο το γεγονός πως ο ευρωπαίος νομοθέτης έχει αποφύγει μέχρι τώρα να ζητήσει από τα κράτη-μέλη να προχωρήσουν στη θέσπιση ποινικής ευθύνης για τα νομικά πρόσωπα (έτσι π.χ. άρθρο 7 της Απόφασης- Πλαίσιο για την καταπολέμηση της δωροδοκίας στον ιδιωτικό τομέα 33 βλ. ήδη παραπάνω στην αρχή της ενοχής) υπηρετεί βέβαια την ενδοσυστημική συνοχή των εθνικών ποινικών συστημάτων. Κατά τον ίδιο τρόπο δίνεται ευρύ περιθώριο διακριτικής ευχέρειας για την τήρηση της αρχής της συνοχής των εθνικών ποινικών συστημάτων, όταν οι επιμέρους Αποφάσεις-Πλαίσιο δε θέτουν συγκεκριμένες προϋποθέσεις αναφορικά με το ανώτατο όριο ποινής, δεν 32 Απόφαση-Πλαίσιο 2008/841/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 300, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2003/568/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2003, Αρ. L 192, Σελ. 54. απαιτούν δηλαδή τη θέσπιση ελαχίστων-ανωτάτων ορίων ποινών αλλά αρκούνται σε γενικής φύσεως προϋποθέσεις όσον αφορά τις ποινικές κυρώσεις (αποτελεσματικές, ανάλογες και αποτρεπτικές ποινές, στις βαρείες τουλάχιστον περιπτώσεις ποινές στερητικές της ελευθερίας βλ. μόνο άρθρο 6 της Απόφασης-Πλαίσιο για την καταπολέμηση της απάτης και της πλαστογραφίας που αφορούν τα μέσα πληρωμής πλην των μετρητών 34 ). Κατ εξαίρεση ο ευρωπαίος νομοθέτης προσπάθησε μάλιστα να αποφύγει υπερβολικά βαθιές επεμβάσεις στο σύστημα ποινικών κυρώσεων των κρατών-μελών. Έτσι κατά τη συζήτηση που έλαβε χώρα πριν από τη θέσπιση της Απόφασης-Πλαίσιο για την ενίσχυση του ποινικού πλαισίου για την πρόληψη της υποβοήθησης της 35 παράνομης εισόδου, διέλευσης και διαμονής, αρχικά προτάθηκε στο πλαίσιο του άρθρου 1 παρ. 3 η πρόβλεψη ενός ελάχιστου ανώτατου ορίου ποινής 12 ετών για επιλεγμένες μορφές συμπεριφοράς. Μια τέτοια πρόβλεψη δε θα ήταν όμως σύμφωνη με το σύστημα ποινικών κυρώσεων της Σουηδίας: το αντίστοιχο αδίκημα επέσειε κατά το σουηδικό ποινικό δίκαιο μια ποινή στερητική της ελευθερίας μέχρι 4 έτη, ενώ η σε κάθε περίπτωση υψηλότερη ποινή που επιτρέπεται να επιβληθεί δεν ξεπερνά τα 10 έτη. Μετά από αλλεπάλληλες συσκέψεις τελικώς ορίστηκε το ελάχιστο-ανώτατο όριο ποινής στο άρθρο 1 παρ. 3 της παραπάνω Απόφασης-Πλαίσιο στα 8 έτη. Επιπλέον προστέθηκε στο άρθρο 1 παρ. 4 ένας ακόμη όρος, ο οποίος επιτρέπει σε μεμονωμένα κράτημέλη να προβλέψουν μικρότερη ανώτατη ποινή, όταν αυτό επιβάλλεται από λόγους διατήρησης της ενδοσυστημικής συνέπειας του εθνικού συστήματος ποινικών κυρώσεων. Αυτό είναι ένα καλό παράδειγμα ορθής τήρησης του σεβασμού της αρχής της ενδοσυστημικής συνέπειας των ποινικών συστημάτων των κρατών μελών από την πλευρά του ευρωπαίου νομοθέτη. Εντούτοις η πρακτική που ακολουθείται στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων δείχνει πως αυτά απέχουν ακόμη πολύ από το να λαμβάνουν υπόψη τους την αρχή της (τόσο της οριζόντιας όσο και της κάθετης) ενδοσυστημικής συνέπειας από την άποψη του ποινικού δικαίου ως θεμελιώδους αρχής της αντεγκληματικής πολιτικής. Όπου λείπουν δηλαδή ιδιαίτεροι όροι όπως αυτοί που εκτέθηκαν παραπάνω οι επιταγές του ευρωπαίου νομοθέτη προς τα κράτη-μέλη σε σχέση με τις ποινές καθίστανται ιδιαίτερα προβληματικές για τα ποινικοδικαιϊκά εθνικά συστήματα που διακρίνονται κατά κανόνα από ενδοσυστημική συνέπεια. Η Απόφαση- Πλαίσιο για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας Απόφαση-Πλαίσιο 2001/413/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2001, Αρ. L 149, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2002/946/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2002, Αρ. L 328, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2008/919/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 330, σελ ZIS 12/2009

12 Πρωτοβουλία για μια ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική ορίζει, για παράδειγμα, στο άρθρο 5 παρ. 3 αναφορικά με συγκεκριμένες τρομοκρατικές πράξεις ελάχιστο-ανώτατο όριο ποινής 15 ετών. Αυτή η πρόβλεψη προσέκρουσε στην ενδοσυστημική συνέπεια του συστήματος του φινλανδικού ποινικού δικαίου, καθώς σ αυτό το ανώτατο όριο ποινής δεν ξεπερνά τα 12 έτη, έτσι ώστε η Απόφαση-Πλαίσιο μπόρεσε να ενσωματωθεί μόνο μέσω μιας ξένης προς το φινλανδικό σύστημα τεχνητής νομοθετικής παρέμβασης (ανώτατη ποινή κατ εξαίρεση έτη). Όπως ήδη εκτέθηκε ανωτέρω, οι νομοθετικές πράξεις της Ένωσης προβλέπουν κατά ένα μέρος τα ίδια ελάχισταανώτατα όρια ποινών για τρόπους συμπεριφοράς που διακρίνονται από εντελώς διαφορετικής εντάσεως κοινωνική βλαπτικότητα. Έτσι ζητεί η Απόφαση-Πλαίσιο για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων 37 ένα ελάχιστο-ανώτατο όριο ποινής 8 ετών για την τέλεση του αδικήματος της εμπορίας ανθρώπων, όταν μέσω της πράξης αυτής προκύπτει κίνδυνος για τη ζωή του θύματος από δόλο ή από βαριά αμέλεια (άρθρο 3 παρ. 2 στοιχ. α). Το ίδιο ελάχιστο ανώτατο όριο ποινής προβλέπεται και στην Απόφαση-Πλαίσιο για ενίσχυση της προστασίας από την παραχάραξη εν όψει της εισαγωγής του ευρώ με την επιβολή ποινών και άλλων κυρώσεων 38 για τις αξιόποινες πράξεις της απατηλής κατασκευής ή αλλοίωσης νομίσματος (άρθρο 6 παρ. 2). Αυτό δείχνει πως τη νομοθετική δραστηριότητα της Ένωσης στο χώρο του ποινικού δικαίου δεν τη διακρίνει ακόμη ενδοσυστημική συνέπεια (υπό την οριζόντια έκφανσή της). Τα κράτη-μέλη μπορούν μεν λόγω της ανοιχτής «προς τα άνω» υπόδειξης από τον ευρωπαίο νομοθέτη να θεσπίσουν υψηλότερες ποινές για πράξεις, τις οποίες θεωρούν κοινωνικά ιδιαίτερα βλαπτικές. Με τον τρόπο αυτόν όμως εξαναγκάζονται πρακτικά να αυξήσουν εμφανώς τα ανώτατα όρια ποινών τους, μια συνέπεια που δυσχεραίνει σημαντικά την τήρηση της ενδοσυστημικής συνέπειας. Το πρόβλημα της έλλειψης οριζόντιας ενδοσυστημικής συνέπειας γίνεται εμφανές ακόμη μια φορά στην περίπτωση της Απόφασης-Πλαίσιο για την 39 καταπολέμηση της τρομοκρατίας η οποία σε σχέση με τη συμμετοχή σε πράξεις μιας τρομοκρατικής οργάνωσης δεν διαφοροποιεί ανάλογα με το αν η οργάνωση έχει στόχο την τέλεση ή την απειλή μόνο τέλεσης σοβαρών εγκλημάτων. Εξάλλου στη νομοθετική αυτή πράξη προβλέπεται αναφορικά με τρομοκρατικές οργανώσεις που αποσκοπούν μόνο στην απειλή σοβαρών τρομοκρατικών πράξεων και όχι στην τέλεσή τους το ίδιο ελάχιστο-ανώτατο όριο ποινής τόσο για τους 37 Απόφαση Πλαίσιο 2002/629/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2002, Αρ. L 203, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2000/383/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2000, Αρ. L 140, σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2002/475/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2002, Αρ. L 164, σελ. 3 (μετά την τροποποίηση από την Απόφαση- Πλαίσιο 2008/919/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 330, σελ. 21). διευθύνοντες την οργάνωση όσο και για τους συμμετέχοντες σ αυτήν, ενώ μια αντίστοιχη διαβάθμιση του ελάχιστου-ανώτατου ορίου ποινής λείπει στην περίπτωση των λοιπών τρομοκρατικών οργανώσεων. 7. Όπως δείχνουν τα παραπάνω παραδείγματα, η ευρωπαϊκή νομοθεσία οδηγεί μόνο εν μέρει σε αποτελέσματα τα οποία είτε δεν μπορούν να γίνουν αποδεκτά είτε σε τέτοια που είναι σε κάθε περίπτωση προβληματικά. Ακόμα και όταν δε μπορεί κανείς βάσιμα να ισχυριστεί γενικά πως έχει ξεπεραστεί το όριο του ανεκτού, σε κάθε περίπτωση καταγράφονται τάσεις που προκαλούν ανησυχία και δεν επιτρέπεται να παραγνωρίζονται: πρόκειται για την τάση, να θεσπίζονται διατάξεις ποινικού χαρακτήρα που δεν υπηρετούν την προστασία ενός σαφούς νόμιμου συμφέροντος άξιου προστασίας, την τάση να μην λαμβάνεται επαρκώς υπόψιν η αρχή της χρήσης του ποινικού δικαίου ως εσχάτου μέσου (Ultima-ratio), την τάση να απευθύνονται στους εθνικούς νομοθέτες επιταγές, που οδηγούν στη θέσπιση αόριστων σε εθνικό επίπεδο ποινικών διατάξεων καθώς και την τάση να αντιδρά ο νομοθέτης σε κάθε κοινωνικό πρόβλημα με ολοένα αυξανόμενη καταστολή θεωρώντας εξ αυτού του λόγου και μόνο πως η παρέμβασή του έχει επιπλέον αξία. Αυτές οι ανησυχητικές τάσεις καταγράφονται και σε εθνικό επίπεδο και ενδυναμώνονται ιδιαίτερα από τις εξελίξεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Αν δεν αναγνωριστούν εγκαίρως οι κίνδυνοι αυτοί, τότε η ανησυχία μας είναι πως θα βρεθούμε σύντομα αντιμέτωποι με ένα μη αποδεκτό ποινικό δίκαιο, το οποίο αντίκειται σε θεμελιώδεις φιλελεύθερες αρχές και παραδόσεις του δικαίου. Prof. Dr. Petter Asp, Stockholm University, S Prof. Dr. Nikolaos Bitzilekis, Aristotle University of Thessaloniki, GR Lect. univ. Dr. Sergiu Bogdan, Universitatea Babes- Bolyai, RO Ass. Prof. Dr. Thomas Elholm, LL.M., University of Southern Denmark, DK Prof. Dr. Luigi Foffani, Università di Modena e Reggio Emilia, I Prof. Dr. Dan Frände, University of Helsinki, FIN Prof. Dr. Helmut Fuchs, Universität Wien, A Prof. Dr. Maria Kaiafa-Gbandi, Aristotle University of Thessaloniki, GR Prof. Dr. Jocelyne Leblois-Happe, Université de Strasbourg, F Prof. Dr. Adán Nieto Martín, Universidad de Castilla-La Mancha, E Prof. Dr. Cornelius Prittwitz, M.P.A., Johann Wolfgang Goethe-Universität Frankfurt am Main, D Prof. Dr. Helmut Satzger, Ludwig-Maximilians- Universität München, D Prof. Dr. Elisavet Symeonidou-Kastanidou, Aristotle University of Thessaloniki, GR Ass. Prof. Dr. Ingeborg Zerbes, Universität Wien, A Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik 759

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ I. ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟ ΠΟΙΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ I. ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟ ΠΟΙΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Πρόλογος 9 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ I. ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟ ΠΟΙΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Ανήλικοι 1. Απόφαση-πλαίσιο 2004/68/ΔΕΥ του Συμβουλίου της 22.12.2003 για την καταπολέμηση της σεξουαλικής εκμετάλλευσης παιδιών και της παιδικής πορνογραφίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... VII ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ... XV ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ...1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... VII ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ... XV ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ...1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... VII ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ... XV ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ...1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΤΟ ΞΕΠΛΥΜΑ ΒΡΟΜΙΚΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ ΩΣ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΔΙΕΘΝΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΠΟΙΝΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ 1. Εισαγωγή...5 2. Η επιρροή του αμερικανικού

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑΣ» Α. Γενικό μέρος

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑΣ» Α. Γενικό μέρος 1 ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑΣ» Α. Γενικό μέρος 1. - Αποτελεί σταθερή επιλογή της Ελληνικής δημοκρατικής Πολιτείας η ουσιαστική προώθηση της ισότητας

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs)

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Τελική έκθεση Ιούλιος 2014 ΣΥΝΟΨΗ Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να παρουσιάσει ορισμένα από τα κυριότερα ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Ακρόαση Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΕΕ ΓΙΑ ΤΟ ΠΟΙΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Ακρόαση Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΕΕ ΓΙΑ ΤΟ ΠΟΙΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων LIBE_OJ(2011)1208_1 ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Ακρόαση Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΕΕ ΓΙΑ ΤΟ ΠΟΙΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Πέμπτη 8 Δεκεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΠΡΟΣ

Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΠΡΟΣ ι i ιι Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΕΜΗΝΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΑ Ο ΕΣΑΓΈΛΕΥΣ ΤΟΥ ΑΡΕΟΥ ΠΑΓΟΥ ΤΜΗΜΑ ΔIΟΚΗΤιΚΟ ΤΗΛ. 2106411526 ΦΑΞ 2106411523 Αριθ. Πρωτ.: 1071 Αριθμός Γνωμοδότησης: 3/13 ΠΡΟΣ το Υπουργείο Οlκονομικών- Γενική

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190

Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ο ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΟΣ Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190 ΠΡΟΣ: 1. Όλους τους Υπουργούς και Υφυπουργούς 2. Τον Γενικό Γραμματέα της Κυβέρνησης 3. Όλους τους Γενικούς Γραμματείς Υπουργείων

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Θέμα 2 ον : Η δικαστική λειτουργία αποτελεί μία από τις τρεις θεμελιώδεις λειτουργίες του κράτους.

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17

Περιεχόμενα. Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17 Περιεχόμενα Πρόλογος... 15 Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17 1 Πολίτευμα...19 Θεωρία... 19 1. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ... 19 Το κράτος... 20 Το πολίτευμα... 21 Το συνταγματικό δίκαιο... 21 2. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Ο διαγωνισμός της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης προϋποθέτει, ως γνωστόν, συνδυασμό συνδυαστικής γνώσης της εξεταστέας ύλης και θεμάτων πολιτικής και οικονομικής επικαιρότητας. Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΡΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΡΡΗΤΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 1. ΟΙ ΙΣΧΥΟΥΣΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΣΕ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΥΠΕΡΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ (ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ)

Η ΑΡΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΡΡΗΤΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 1. ΟΙ ΙΣΧΥΟΥΣΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΣΕ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΥΠΕΡΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ (ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ) Η ΑΡΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΡΡΗΤΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 1. ΟΙ ΙΣΧΥΟΥΣΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΣΕ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΥΠΕΡΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ (ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ) Σύμφωνα με το άρθρο 19 του ελληνικού Συντάγματος: "1. Το απόρρητο των

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...17 Α. Ελληνικές...17 Β. Ξενόγλωσσες...19

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...17 Α. Ελληνικές...17 Β. Ξενόγλωσσες...19 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...17 Α. Ελληνικές...17 Β. Ξενόγλωσσες...19 Α. ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή...25 ΙΙ. Ιστορική επισκόπηση του θεσμού της ασφάλισης και των νομοθετικών μέτρων που τιμωρούν την απάτη

Διαβάστε περισσότερα

Ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση

Ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση Ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση Για μεγάλο χρονικό διάστημα, τη νομική βάση για τα θεμελιώδη δικαιώματα σε επίπεδο ΕΕ αποτελούσε ουσιαστικά η αναφορά που γίνεται από τις Συνθήκες στην

Διαβάστε περισσότερα

Ποινική ευθύνη στις σύγχρονες μορφές «ηλεκτρονικής λ ή απάτης» ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΥΛΗΣ

Ποινική ευθύνη στις σύγχρονες μορφές «ηλεκτρονικής λ ή απάτης» ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΥΛΗΣ Ποινική ευθύνη στις σύγχρονες μορφές «ηλεκτρονικής λ ή απάτης» Εισηγητής: Οββαδίας Σ. Ναμίας Δ.Ν. Δικηγόρος ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΥΛΗΣ Ι. Εισαγωγή- Οριοθέτηση του θέματος Συμπεριφορές που επιφέρουν περιουσιακή μετατόπιση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου «Προσαρμογή της εθνικής νομοθεσίας στις διατάξεις της Οδηγίας 2011/24/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 9 ης Μαρτίου 2011 περί εφαρμογής των δικαιωμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΔΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ "ΠΡΟΣΒΑΣΗ"

ΕΙΔΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΕΙΔΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ "ΠΡΟΣΒΑΣΗ" Εισαγωγικός Διαγωνισμός για την Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης 2014 Δείγμα Σημειώσεων για το μάθημα Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2014-2019 Επιτροπή Αναφορών 16.12.2014 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ Θέμα: Αναφορά 0171/2012, του Klaus Träger, γερμανικής ιθαγένειας, σχετικά με διαφορετικές προθεσμίες παραγραφής στην

Διαβάστε περισσότερα

Ποινική ευθύνη Δικηγόρων για µη γνωστοποίηση παραβάσεων του «πόθεν έσχες» από υπόχρεα πρόσωπα. Πολυχρόνη Τσιρίδη, Δ.Ν. Δικηγόρου Πειραιώς

Ποινική ευθύνη Δικηγόρων για µη γνωστοποίηση παραβάσεων του «πόθεν έσχες» από υπόχρεα πρόσωπα. Πολυχρόνη Τσιρίδη, Δ.Ν. Δικηγόρου Πειραιώς ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ www.dskalamatas.gr Καλαμάτα 9 Σεπτεμβρίου 2013 Ποινική ευθύνη Δικηγόρων για µη γνωστοποίηση παραβάσεων του «πόθεν έσχες» από υπόχρεα πρόσωπα. Πολυχρόνη Τσιρίδη, Δ.Ν. Δικηγόρου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΔΟΚΙΜΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΔΙΑΔΟΧΙΚΕΣ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ... 2 1. Συμβάσεις εξαρτημένης εργασίας ορισμένου και αορίστου χρόνου... 2 1.1 Σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου... 3

Διαβάστε περισσότερα

Δικαιώματα των Θυμάτων. Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Καταπολέμηση της Εμπορίας Ανθρώπων

Δικαιώματα των Θυμάτων. Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Καταπολέμηση της Εμπορίας Ανθρώπων Δικαιώματα των Θυμάτων Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Καταπολέμηση της Εμπορίας Ανθρώπων Η εμπορία ανθρώπων παραβιάζει τα δικαιώματα και επηρεάζει τις ζωές αμέτρητων ανθρώπων τόσο στην Ευρώπη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Πατρίκιος, Δικηγόρος, Μ.Δ.Ε., Υπ. Δ.Ν ΘΕΜΑΤΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΔΟΚΙΜΩΝ ΣΗΜΑΙΟΦΟΡΩΝ ΛΙΜΕΝΙΚΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α) Πηγες Διοικητικου Δικαιου Ως πηγή διοικητικού

Διαβάστε περισσότερα

(Νομοθετικές πράξεις) ΟΔΗΓΙΕΣ

(Νομοθετικές πράξεις) ΟΔΗΓΙΕΣ 17.12.2011 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης L 335/1 I (Νομοθετικές πράξεις) ΟΔΗΓΙΕΣ ΟΔΗΓΙΑ 2011/92/ΕΕ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ της 13ης Δεκεμβρίου 2011 σχετικά με την καταπολέμηση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER

ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER ΔΉΛΩΣΗ ΠΕΡΊ ΠΟΛΙΤΙΚΉΣ ΑΝΘΡΏΠΙΝΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΆΤΩΝ ΤΗΣ UNILEVER Πιστεύουμε ότι η επιχειρηματικότητα ανθεί μόνο σε κοινωνίες όπου υπάρχει προστασία και σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Αναγνωρίζουμε ότι οι

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΕΡΩΤΗΜΑ Ερωτάται αν αν είναι στα πλαίσια ή όχι του Συντάγματος η εφαρμογή της παραγράφου 2 του άρθρου 139 του Κώδικα Δικαστικών Επιμελητών με την έκδοση της προβλεπόμενης Υπουργικής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ, ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: «ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΑ Χάρη Κυριαζή Αντιπροέδρου Σ ΣΕΒ

ΟΜΙΛΙΑ Χάρη Κυριαζή Αντιπροέδρου Σ ΣΕΒ ΟΜΙΛΙΑ Χάρη Κυριαζή Αντιπροέδρου Σ ΣΕΒ Στην Ειδική Επιτροπή για την επεξεργασία και εξέταση του Σχεδίου Νόµου "Κύρωση της Συνθήκης της Λισαβόνας που τροποποιεί τη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση, τη Συνθήκη

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων 8.11.2012 2012/0011(COD) ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων προς την Επιτροπή Πολιτικών

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Η Ιστορία, όπως τονίζει ο Μεγαλοπολίτης ιστορικός Πολύβιος σε μια ρήση του, μας διδάσκει ότι τίποτα δεν γίνεται στην τύχη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΜΜΟΡΦΩΣΗΣ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΜΜΟΡΦΩΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΜΜΟΡΦΩΣΗΣ (ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΠΑΣΥΠ ΔΕΗ) ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΠΑΤΙΡΗΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΥΜΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ - Ενημέρωση για το σχετικό Νομοθετικό Πλαίσιο - Ενημέρωση για τη δομή και το περιεχόμενο του Σχεδίου

Διαβάστε περισσότερα

Συνθήκη της Λισαβόνας

Συνθήκη της Λισαβόνας Συνθήκη της Λισαβόνας Α. Εισαγωγή Στις 13 Δεκεμβρίου 2007, οι αρχηγοί των είκοσι επτά χωρών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπέγραψαν τη Συνθήκη της Λισαβόνας. Με τη Συνθήκη τροποποιούνται οι δύο βασικές Συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΛΤΙΟ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΛΤΙΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΛΤΙΟ Κατάλογος της ΕΕ που περιλαµβάνει πρόσωπα, οµάδες και οντότητες στις οποίες εφαρµόζονται ειδικά µέτρα για την καταπολέµηση της τροµοκρατίας 22 εκεµβρίου 2009 Η ΕΕ θέσπισε

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομικό Ποινικό Δίκαιο

Οικονομικό Ποινικό Δίκαιο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 5: Το θύμα του οικονομικού εγκλήματος Αγγελική Πιτσελά, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Εγκληματολογίας- Σωφρονιστικής Σχολή Νομικής ΑΠΘ

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο: H έννομη προστασία στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Περιεχόμενο: H έννομη προστασία στην Ευρωπαϊκή Ένωση Περιεχόμενο: H έννομη προστασία στην Ευρωπαϊκή Ένωση ΠΗΓΕΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ & ΕΝΝΟΜΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Πατρίκιος, Δικηγόρος, LL.M., Υπ. Δ.Ν. Η ΕΝΝΟΜΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΕΕ Η έννομη προστασία

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΔΗΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΘΥΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ

Η ΟΔΗΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΘΥΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ CENTRE FOR EUROPEAN CONSTITUTIONAL LAW THEMISTOKLES AND DIMITRIS TSATSOS FOUNDATION Victims Protection eu Protecting Victims Rights in the EU: The theory and practice of diversity of treatment during the

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών

Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών ΜΑΘΗΜΑ: ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Παυλόπουλος, Δικηγόρος, Υπ. Διδάκτωρ Δημοσίου Δικαίου Παν/μίου Αθηνών Η αρχή της Διάκρισης των Λειτουργιών

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου Θέµα: ΚΩΛΥΜΑ ΙΟΡΙΣΜΟΥ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΛΟΓΩ ΠΟΙΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑ ΙΚΗΣ Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Ανδρέας Τάκης Ειδικός Επιστήµονας: Ευτύχης Φυτράκης ΜΑΡΤΙΟΣ 2005 Ο Συνήγορος του Πολίτη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΝΤΑΛΜΑ ΣΥΛΛΗΨΗΣ 1

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΝΤΑΛΜΑ ΣΥΛΛΗΨΗΣ 1 ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΕΝΤΑΛΜΑ ΣΥΛΛΗΨΗΣ 1 Το παρόν ένταλµα έχει εκδοθεί από αρµόδια δικαστική αρχή. Ζητώ τη σύλληψη και την παράδοση του προσώπου που αναφέρεται κατωτέρω µε σκοπό την άσκηση ποινικής δίωξης ή την εκτέλεση

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΥΝΟΧΗΣ

ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΥΝΟΧΗΣ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Β: ΔΙΑΡΘΡΩΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΥΝΟΧΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΙ ΟΡΟΙ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΥΝΟΧΗΣ ΥΠΟΜΝΗΜΑ Σύνοψη Το παρόν υπόμνημα εξετάζει

Διαβάστε περισσότερα

... ΕΝΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑ *****

... ΕΝΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑ ***** ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ/ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΤΟΥ ΕΝΣΤΑΣΗ Της/του., µονίµου υπαλλήλου µε βαθµό Α κλάδου., υπηρετούσας-ντος στο ως άνω Ίδρυµα, κατοίκου., οδός αριθµός ΚΑΤΑ Των καταρτισθέντων βάσει του άρθρου

Διαβάστε περισσότερα

Γονική μέριμνα σε υποθέσεις διασυνοριακού χαρακτήρα, συμπεριλαμβανομένης της απαγωγής παιδιού

Γονική μέριμνα σε υποθέσεις διασυνοριακού χαρακτήρα, συμπεριλαμβανομένης της απαγωγής παιδιού Γονική μέριμνα σε υποθέσεις διασυνοριακού χαρακτήρα, συμπεριλαμβανομένης της απαγωγής παιδιού Θεματική μονάδα 2 Διαδικασία εκδόσεως προδικαστικής αποφάσεως σε διαδικασίες οικογενειακού δικαίου περιεχόμενο

Διαβάστε περισσότερα

Για μια Ευρώπη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων

Για μια Ευρώπη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων Για μια Ευρώπη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων Μανιφέστο της AEDH και των μελών της ενόψει των εκλογών του 2014 για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Βρυξέλλες, 11 Νοεμβρίου 2013 1. Ιθαγένεια, δημοκρατία και σεβασμός

Διαβάστε περισσότερα

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΠολΠρωτΑθ 528/2002

Συνήγορος του Καταναλωτή Νομολογία ΠολΠρωτΑθ 528/2002 ΠολΠρωτΑθ 528/2002 Προστασία καταναλωτή. Προστασία προσωπικών δεδομένων. Τράπεζες. Συλλογική αγωγή. Ενώσεις καταναλωτών. Νομιμοποίηση. (..) Ι. Από τις συνδυασμένες διατάξεις των αρ. 4 παρ. 2, 6, 12 παρ.

Διαβάστε περισσότερα

24η ιδακτική Ενότητα ΠΟΙΝΙΚΟ ΙΚΑΙΟ- ΕΓΚΛΗΜΑ. Παρατηρήσεις - Σχόλια - Επεξηγήσεις

24η ιδακτική Ενότητα ΠΟΙΝΙΚΟ ΙΚΑΙΟ- ΕΓΚΛΗΜΑ. Παρατηρήσεις - Σχόλια - Επεξηγήσεις 24η ιδακτική Ενότητα ΠΟΙΝΙΚΟ ΙΚΑΙΟ- ΕΓΚΛΗΜΑ Παρατηρήσεις - Σχόλια - Επεξηγήσεις ιακρίσεις των ποινών Οι ποινές διακρίνονται σε κύριες και παρεπόµενες. Κύριες ποινές είναι εκείνες που µπορούν να επιβληθούν

Διαβάστε περισσότερα

«Η διεθνής αστυνομική συνεργασία στην αντιμετώπιση της σύγχρονης εγκληματικής κινητικότητας»

«Η διεθνής αστυνομική συνεργασία στην αντιμετώπιση της σύγχρονης εγκληματικής κινητικότητας» ΑΡΧΗΓΕΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΣΤΥΝΟΜΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΑΣΤΥΝΟΜΙΚΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ «Η διεθνής αστυνομική συνεργασία στην αντιμετώπιση της σύγχρονης εγκληματικής κινητικότητας» Ταξίαρχος Αχιλλέας Λ. ΣΚΑΝΔΑΛΗΣ Αθήνα,

Διαβάστε περισσότερα

Λίνα Παπαδοπούλου Επ. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου

Λίνα Παπαδοπούλου Επ. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 7 η : Οικονομικήελευθερία Λίνα Παπαδοπούλου Επ. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011.

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Α. Την 25/10/2012 περιήλθε στην Περιφερειακή Συμπαραστάτη του Πολίτη και της Επιχείρησης της Περιφέρειας Αττικής και έλαβε αριθμ. πρωτ. 157658/387 το ανωτέρω σχετικό,

Διαβάστε περισσότερα

Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Βρυξέλλες, 10 Μαρτίου 2015 (OR. en)

Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Βρυξέλλες, 10 Μαρτίου 2015 (OR. en) Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Βρυξέλλες, 10 Μαρτίου 2015 (OR. en) Διοργανικός φάκελος: 2014/0258 (NLE) 6731/15 ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΠΡΑΞΕΙΣ Θέμα: SOC 149 EMPL 76 MIGR 12 JAI 148 ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟ ΕΓΚΛΗΜΑ Θεωρητική Προσέγγιση, κατ άρθρον ερμηνεία και νομολογιακή αντιμετώπιση

ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟ ΕΓΚΛΗΜΑ Θεωρητική Προσέγγιση, κατ άρθρον ερμηνεία και νομολογιακή αντιμετώπιση 1 ΟΡΓΑΝΩΜΕΝΟ ΕΓΚΛΗΜΑ Θεωρητική Προσέγγιση, κατ άρθρον ερμηνεία και νομολογιακή αντιμετώπιση Φωτεινή Ριζάβα (Συγγραφέας) Copyright: Νομική Βιβλιοθήκη (2012) ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το οργανωμένο

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 17.9.2015 COM(2015) 460 final 2015/0218 (COD) Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ Σχετικά με την εφαρμογή έκτακτων αυτόνομων εμπορικών μέτρων

Διαβάστε περισσότερα

Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA

Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA Κώδικας Συμπεριφοράς της εταιρίας SCA Η SCA δεσμεύεται για τη δημιουργία αξιών για τους υπαλλήλους, τους πελάτες, τους καταναλωτές, τους μετόχους καθώς και για τους

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΥΠΟΥΡΓΩΝ

ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΥΠΟΥΡΓΩΝ Declaration on freedom of political debate in the media Greek version* ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΥΠΟΥΡΓΩΝ ιακήρυξη για την Ελευθερία του Πολιτικού ιαλόγου στα Μέσα (Υιοθετήθηκε από την Επιτροπή Υπουργών

Διαβάστε περισσότερα

Η ελευθερία και η ανεξαρτησία των μέσων ενημέρωσης στην Ελλάδα: Προκλήσεις και προτάσεις πολιτικής

Η ελευθερία και η ανεξαρτησία των μέσων ενημέρωσης στην Ελλάδα: Προκλήσεις και προτάσεις πολιτικής Η ελευθερία και η ανεξαρτησία των μέσων ενημέρωσης στην Ελλάδα: Προκλήσεις και προτάσεις πολιτικής Άννα Κανδύλα, Ελληνικό Ίδρυμα Ευρωπαϊκής και Εξωτερικής Πολιτικής Αθήνα, 11 Δεκεμβρίου 2012 Εισαγωγικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ. Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ-ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ. Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ-ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ Πρόταση Βρυξέλλες, 25.3.2009 COM(2009) 136 τελικό 2009/0050 (CNS) C7-0008/09 ΑΠΟΦΑΣΗ-ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ για την πρόληψη και την καταπολέµηση της εµπορίας ανθρώπων,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΟΥ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥΤΙΜΑ!

ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΟΥ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥΤΙΜΑ! ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΟΥ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΕΙΝΑΙ ΠΟΛΥΤΙΜΑ! ΠΡΟΣΕΧΕ ΠΟΥ ΤΑ ΔΙΝΕΙΣ ΡΩΤΑ ΓΙΑ ΠΟΙΟ ΣΚΟΠΟ ΜΑΘΕ ΠΩΣ ΤΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΖΟΝΤΑΙ Τα προσωπικά δεδομένα στη ζωή μας Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

III ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ

III ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ C 273/2 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 16.9.2011 III (Προπαρασκευαστικές πράξεις) ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΓΝΩΜΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ της 23ης Αυγούστου

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Αρχές για το Ρόλο των Δικηγόρων 1

Βασικές Αρχές για το Ρόλο των Δικηγόρων 1 Βασικές Αρχές για το Ρόλο των Δικηγόρων 1 Υιοθετήθηκαν από το Όγδοο Συνέδριο των Ηνωμένων Εθνών για την Πρόληψη των Εγκλήματος και τη Μεταχείριση των Εγκληματιών Αβάνα, Κούβα, 27 Αυγούστου έως 7 Σεπτεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Η Οδηγία για την προστασία των προσωπικών δεδομένων στον τομέα των ηλεκτρονικών

Η Οδηγία για την προστασία των προσωπικών δεδομένων στον τομέα των ηλεκτρονικών ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ «ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ» Το Συμβούλιο της Ευρώπης το 1995 εξέδωσε Σύσταση για την προστασία των προσωπικών δεδομένων στον τομέα των τηλεπικοινωνιών,

Διαβάστε περισσότερα

669/2013 ΜΠΡ ΑΘ ( 597917) (Α ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ)

669/2013 ΜΠΡ ΑΘ ( 597917) (Α ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ) 669/2013 ΜΠΡ ΑΘ ( 597917) (Α ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ) Δικαίωμα για παροχή έννομης προστασίας κατά το Σύνταγμα και την ΕΣΔΑ. Εννοια και περιεχόμενο. Θέσπιση από τον κοινό νομοθέτη περιορισμών και προϋποθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΠΕΛΛΑΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΑΚΤΙΚΟ ΤΗΣ 8 ΗΣ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΖΩΗΣ ΔΗΜΟΥ ΕΔΕΣΣΑΣ ΣΤΙΣ 21 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2014

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΠΕΛΛΑΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΑΚΤΙΚΟ ΤΗΣ 8 ΗΣ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΖΩΗΣ ΔΗΜΟΥ ΕΔΕΣΣΑΣ ΣΤΙΣ 21 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2014 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΠΕΛΛΑΣ ΔΗΜΟΣ ΈΔΕΣΣΑΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ ΠΡΑΚΤΙΚΟ ΤΗΣ 8 ΗΣ ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΗΣ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΖΩΗΣ ΔΗΜΟΥ ΕΔΕΣΣΑΣ ΣΤΙΣ 21 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2014 ΑΡΙΘΜΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ: 31/2014 ΘΕΜΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα

Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης. Παράλληλα Κείµενα Εθνικε ςκαιευρωπαι κε ς Πολιτικε ςστοντομεάτηςδια βιόυμα θησης Παράλληλα Κείµενα Θεσμοί, όργανα και της ευρωπαϊκής πολιτικής Hεκπαιδευτικήπολιτικήκαιτασυστήματαδιαβίου εκπαίδευσης στη σύγχρονη Ευρώπη σε

Διαβάστε περισσότερα

ένα σύμφωνο για την εξάλειψη

ένα σύμφωνο για την εξάλειψη Πόλεις και περιφέρειες: ένα σύμφωνο για την εξάλειψη της σεξουαλικής βίας κατά των παιδιών Υπολογίζεται ότι ένα στα πέντε παιδιά στην Ευρώπη είναι θύμα κάποιας μορφής σεξουαλικής βίας. Δεδομένης της έκτασης

Διαβάστε περισσότερα

Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις

Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις «Βία κατά των γυναικών: Ένα πρόβλημα, πολλές όψεις» Συνέδριο ΓΓΙΦ - ΥΠΕΣ Αθήνα 25/11/2014 Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις Θεοδώρα Κατσιβαρδάκου Προϊστάμενη Διεύθυνσης Υπηρεσιών

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.»

«ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.» Από τη δευτεροβάθμια συνδικαλιστική οργάνωση με την επωνυμία «ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.» τέθηκαν υπόψη μου το εξής περιστατικά: Οκτώ (8) από τα είκοσι ένα (21) μέλη του Δ.Σ., το

Διαβάστε περισσότερα

Η Οδηγία 2007/64/ΕΚ για τις υπηρεσίες πληρωμών στην εσωτερική αγορά Συνολική θεώρηση

Η Οδηγία 2007/64/ΕΚ για τις υπηρεσίες πληρωμών στην εσωτερική αγορά Συνολική θεώρηση Η Οδηγία 2007/64/ΕΚ για τις υπηρεσίες πληρωμών στην εσωτερική αγορά Συνολική θεώρηση Χρήστος Βλ. Γκόρτσος Γενικός Γραμματέας ΕΕΤ Αναπληρωτής Καθηγητής Διεθνούς Οικονομικού Δικαίου, Πάντειο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΤΟΠΟΥ

ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΤΟΠΟΥ ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΤΟΠΟΥ 1. Εισαγωγή 1.1. Η λειτουργία του παρόντος διαδικτυακού τόπου www.transparency.gr υποστηρίζεται από το σωματείο «Διεθνής Διαφάνεια Ελλάς» (στο εξής: ο «Φορέας») με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΣ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΣ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΣ ΣΥΜΦΕΡΟΝΤΩΝ Λαμβανομένων υπόψη του μεγέθους της ΑΕΠΕΥ, καθώς και της φύσεως, της κλίμακας και της πολυπλοκότητας των επιχειρηματικών της δραστηριοτήτων,

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Παραβίαση διατάξεων ωραρίου εργασίας από δύο συνεχόμενες νυχτερινές υπηρεσίες»

Θέμα: «Παραβίαση διατάξεων ωραρίου εργασίας από δύο συνεχόμενες νυχτερινές υπηρεσίες» Αθήνα, 16 Οκτωβρίου 2009 Αρ. Πρωτ.: 302/9/18γ Προς : Πρωτοβάθμιες Οργανώσεις Έδρες τους Κοιν.: Όλες τις Αστυνομικές Υπηρεσίες Θέμα: «Παραβίαση διατάξεων ωραρίου εργασίας από δύο συνεχόμενες νυχτερινές

Διαβάστε περισσότερα

Υποκείμενα & Διακρίσεις Δικαίου

Υποκείμενα & Διακρίσεις Δικαίου Υποκείμενα & Διακρίσεις Δικαίου Γενικότερα, ο όρος του δικαίου είναι ιδιαίτερα ευρύς και χρησιμοποιείται με περισσότερες από μια σημασίες. Δηλαδή χρησιμοποιείται για να προσδώσει την έννοια του ορθού

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡ. 1 /2005

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡ. 1 /2005 Αθήνα, 3 Φεβρουαρίου 2005 Αριθ.Πρωτ.: 893 ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡ. 1 /2005 Η Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών, συνήλθε μετά από πρόσκληση του Προέδρου της σε τακτική συνεδρίαση την 2α Φεβρουαρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντάκτης ομάδας

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντάκτης ομάδας ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Η προστασία της Συνδικαλιστικής Δράσης... 4 1.1 Γενικά... 4 1.2 Ατομική προστασία εργαζομένων... 4 1.3 Προστασία της ίδιας της Συνδικαλιστικής Οργάνωσης... 4 1.4 Προστασία της Συνδικαλιστικής

Διαβάστε περισσότερα

Μιλώντας για την καταπολέμηση της διαφθοράς στην Χώρα μας, νομίζω ότι είναι σωστό να κάνουμε δύο διαπιστώσεις:

Μιλώντας για την καταπολέμηση της διαφθοράς στην Χώρα μας, νομίζω ότι είναι σωστό να κάνουμε δύο διαπιστώσεις: ΦΟΡΕΙΣ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗΣ ΔΙΑΦΘΟΡΑΣ Υπό Ιωάννου Διώτη α) Εισαγωγή Μιλώντας για την καταπολέμηση της διαφθοράς στην Χώρα μας, νομίζω ότι είναι σωστό να κάνουμε δύο διαπιστώσεις: Από την μια πλευρά δηλαδή πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ,

ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ, ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΚ) αριθ. 2232/96 ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ της 28ης Οκτωβρίου 1996 σχετικά µε τη θέσπιση κοινοτικής διαδικασίας για τις αρωµατικές ύλες που χρησιµοποιούνται ή προορίζονται

Διαβάστε περισσότερα

9011/15 ΔΑ/μκρ 1 DG B 3A

9011/15 ΔΑ/μκρ 1 DG B 3A Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Βρυξέλλες, 4 Ιουνίου 2015 (OR. en) Διοργανικός φάκελος: 2008/0140 (CNS) 9011/15 ΕΚΘΕΣΗ Αποστολέας: Αποδέκτης: Προεδρία SOC 330 ANTIDISCRIM 6 JAI 338 MI 326 FREMP 114 Επιτροπή

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4203, 24/4/2009

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4203, 24/4/2009 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟN ΠΕΡΙ ΙΣΗΣ ΑΜΟΙΒΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΔΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ H ΓΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΙΣΗΣ ΑΞΙΑΣ ΝΟΜΟ ---------------------------------------------------- Επίσημη Εφημερίδα Ε.Ε.: L 204

Διαβάστε περισσότερα

European Year of Citizens 2013 Alliance

European Year of Citizens 2013 Alliance European Year of Citizens 2013 Alliance MANIFESTO Η ενεργός συμμετοχή του ευρωπαίου πολίτη είναι άμεσα συνδεδεμένη με την επιδίωξη των Ευρωπαϊκών συλλογικών στόχων και αξιών που προβλέπονται στις Συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας Τ.Ε.Ι. Πειραιά Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στην Λογιστική και Χρηματοοικονομική Ειδικά θέματα Δικαίου Δρ. Μυλωνόπουλος Δ. Αν. Καθηγητής δίκαιο άδικο ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το

Διαβάστε περισσότερα

Από τον ευρωβουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιωάννη Κουκιάδη, αντιπρόεδρο της. Επιτροπής Νοµικών Θεµάτων και Εσωτερικής Αγοράς

Από τον ευρωβουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιωάννη Κουκιάδη, αντιπρόεδρο της. Επιτροπής Νοµικών Θεµάτων και Εσωτερικής Αγοράς Από τον ευρωβουλευτή του ΠΑ.ΣΟ.Κ. Ιωάννη Κουκιάδη, αντιπρόεδρο της Επιτροπής Νοµικών Θεµάτων και Εσωτερικής Αγοράς εκδόθηκε η ακόλουθη ανακοίνωση µε αφορµή την τροπολογία που κατέθεσε ο ευρωβουλευτής της

Διαβάστε περισσότερα

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015 ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Αθ. Κανελλοπούλου-Μαλούχου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ

ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ 0 ΛΙΣΤΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΑΡΙΘΜΟΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Περιεχόμενα Σελ. 1 Δήλωση Διοίκησης Σελ. 2 Βασικές Αρχές Λειτουργίας 1. Ανθρώπινα Δικαιώματα 2. Δίκαιες Συνθήκες Εργασίας 3. Σύγκρουση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΜΕ ΑΡΙΘΜΟ 2/2013 ΓΙΑ THN ΑΠΟΣΠΑΣΗ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΜΕ ΑΡΙΘΜΟ 2/2013 ΓΙΑ THN ΑΠΟΣΠΑΣΗ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΠΟΠΤΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΛΕΓΧΟΥ ΠΑΙΓΝΙΩΝ (Ε.Ε.Ε.Π.) Πανεπιστημίου 25, 6 ος όροφος, 10564 Αθήνα. Τηλέφωνο: 210-3272700, εσωτ. 111. Πληροφορίες: Όλγα Μακρή.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ Εισαγωγή Η προστασία των δικαιωμάτων των ασθενών αποτελεί ουσιαστικό παράγοντα διασφάλισης του επιπέδου φροντίδας για την υγεία των πολιτών. Τα ανθρώπινα δικαιώματα στον τομέα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΜΕ ΑΡΙΘΜΟ 2/2013 ΓΙΑ THN ΑΠΟΣΠΑΣΗ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΜΕ ΑΡΙΘΜΟ 2/2013 ΓΙΑ THN ΑΠΟΣΠΑΣΗ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΠΟΠΤΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΛΕΓΧΟΥ ΠΑΙΓΝΙΩΝ (Ε.Ε.Ε.Π.) Πανεπιστημίου 25, 6 ος όροφος, 10564 Αθήνα. Τηλέφωνο: 210-3272700, εσωτ. 111. Πληροφορίες: Όλγα Μακρή.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 11.11.2011

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 11.11.2011 ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Νομικών Θεμάτων 11.11.2011 ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ σχετικά με την πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου σχετικά με τη διεθνή δικαιοδοσία, το εφαρμοστέο δίκαιο και την αναγνώριση

Διαβάστε περισσότερα

Έννοια, ρόλος και επιμέρους κατηγοριοποιήσεις των στελεχών του Τραπεζικού κλάδου

Έννοια, ρόλος και επιμέρους κατηγοριοποιήσεις των στελεχών του Τραπεζικού κλάδου Κεφάλαιο 2 Έννοια, ρόλος και επιμέρους κατηγοριοποιήσεις των στελεχών του Τραπεζικού κλάδου Εισαγωγικές Παρατηρήσεις Προκειμένου να προσδιορίσουμε τον πληθυσμό, τον οποίο θα κάλυπτε η συγκεκριμένη έρευνα,

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ. Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ

Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ. Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ [Ν. 3094/03 Συνήγορος του Πολίτη και άλλες διατάξεις, άρ. 4 6] Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Ανδρέας Τάκης Ειδικός Επιστήμονας:

Διαβάστε περισσότερα

Διακήρυξη. των Δικαιωμάτων. και Ευθυνών. των Εθελοντών ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΜΕΓΑΡΟ

Διακήρυξη. των Δικαιωμάτων. και Ευθυνών. των Εθελοντών ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΕΠΙΤΡΟΠΟΥ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΜΗ ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ Διακήρυξη των Δικαιωμάτων και Ευθυνών των Εθελοντών Συμμετέχω Διαμορφώνω Συμμετέχω Έχω ρόλο

Διαβάστε περισσότερα

Νο 85 (XLIX) Διεθνής Προστασία των Προσφύγων *

Νο 85 (XLIX) Διεθνής Προστασία των Προσφύγων * Νο 85 (XLIX) Διεθνής Προστασία των Προσφύγων * Η Εκτελεστική Επιτροπή, Η κατάσταση προστασίας των προσφύγων α) Καλωσορίζει τα κράτη που, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο και τις διεθνώς αναγνωρισμένες αρχές

Διαβάστε περισσότερα

«Οι συνέπειες από την εφαρμογή της νομοθεσίας για την Περιβαλλοντική Ευθύνη στην Ελληνική Βιομηχανία»

«Οι συνέπειες από την εφαρμογή της νομοθεσίας για την Περιβαλλοντική Ευθύνη στην Ελληνική Βιομηχανία» «Οι συνέπειες από την εφαρμογή της νομοθεσίας για την Περιβαλλοντική Ευθύνη στην Ελληνική Βιομηχανία» Γιώργος Δ. Κωνσταντινόπουλος Δικηγόρος παρ Αρείω Πάγω Ειδικός Εμπειρογνώμονας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής

Διαβάστε περισσότερα

μεταναστευτικό ζήτημα θετικό βήμα το εγχείρημα της συγκέντρωσης της σχετικής νομοθεσίας σε ενιαίο κείμενο νόμου.

μεταναστευτικό ζήτημα θετικό βήμα το εγχείρημα της συγκέντρωσης της σχετικής νομοθεσίας σε ενιαίο κείμενο νόμου. Ομιλία της Συνηγόρου του Πολίτη Καλλιόπης Σπανού στη Διεθνή Συνδιάσκεψη της ΟΚΕ στο πλαίσιο της Ελληνικής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης με θέμα: «Μια ολοκληρωμένη και κοινή μεταναστευτική

Διαβάστε περισσότερα

Ν.1850 / 1989. Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας

Ν.1850 / 1989. Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας Ν.1850 / 1989 Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας ΑΡΘΡΟ 1 (Πρώτο) Κυρώνεται και έχει την ισχύ που ορίζει το άρθρο 28 παράγραφος 1 του Συντάγµατος ο Ευρωπαϊκός Χάρτης της Τοπικής Αυτονοµίας,

Διαβάστε περισσότερα

Επίσηµη Εφηµερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Επίσηµη Εφηµερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης 2.6.2015 L 135/29 ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΑ ΓΡΑΜΜΗ (ΕΕ) 2015/856 ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ της 12ης Μαρτίου 2015 για τον καθορισμό των αρχών πλαισίου δεοντολογίας του Ενιαίου Εποπτικού Μηχανισμού (ΕΚΤ/2015/12)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ Βρυξέλλες, 25.10.2004 COM(2004) 709 τελικό. ΕΚΘΕΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Η εφαρµογή από τα κράτη µέλη της σύµβασης σχετικά µε την προστασία των οικονοµικών συµφερόντων των Ευρωπαϊκών

Διαβάστε περισσότερα

Η ποινική νομοθεσία για τα ναρκωτικά και η εφαρμογή της στην δικαστηριακή πρακτική.

Η ποινική νομοθεσία για τα ναρκωτικά και η εφαρμογή της στην δικαστηριακή πρακτική. Η ποινική νομοθεσία για τα ναρκωτικά και η εφαρμογή της στην δικαστηριακή πρακτική. Κώστας Κοσμάτος Δ.Ν., Δικηγόρος Ειδικός Επιστήμονας Νομικής Δ.Π.Θ. kkosmato@law.duth.gr Τα τελευταία χρόνια σε διεθνές

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ. σχετικά µε την έκδοση κερµάτων ευρώ

Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ. σχετικά µε την έκδοση κερµάτων ευρώ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 25.5.2011 COM(2011) 295 τελικό 2011/0131 (COD) C7-0140/11 Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ σχετικά µε την έκδοση κερµάτων ευρώ 2011/0131 (COD)

Διαβάστε περισσότερα

(Πληροφορίες) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΡΟΕΡΧΟΜΕΝΕΣ ΑΠΟ ΤΑ ΘΕΣΜΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ, ΤΑ ΛΟΙΠΑ ΟΡΓΑΝΑ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

(Πληροφορίες) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΡΟΕΡΧΟΜΕΝΕΣ ΑΠΟ ΤΑ ΘΕΣΜΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ, ΤΑ ΛΟΙΠΑ ΟΡΓΑΝΑ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ 4.5.2010 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 115/1 IV (Πληροφορίες) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΡΟΕΡΧΟΜΕΝΕΣ ΑΠΟ ΤΑ ΘΕΣΜΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ, ΤΑ ΛΟΙΠΑ ΟΡΓΑΝΑ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

1. Γυναίκα & Απασχόληση

1. Γυναίκα & Απασχόληση 1. Γυναίκα & Απασχόληση Παρά τα βήματα προόδου τα οποία έχουν σημειωθεί τα τελευταία χρόνια, τόσο σε θεσμικό επίπεδο (νομοθετικό έργο), όσο και στην ανάπτυξη «ειδικευμένων πολιτικών και δράσεων» καταπολέμησης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ "ΕΛΛΑΔΑ - ΚΥΠΡΟΣ 2007-2013" ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΕΡΓΩΝ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΛΑΔΑ - ΚΥΠΡΟΣ 2007-2013 ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΕΡΓΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΣΥΝΟΡΙΑΚΗΣ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑΣ "ΕΛΛΑΔΑ - ΚΥΠΡΟΣ 2007-2013" ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΕΡΓΩΝ Τα ακόλουθα κριτήρια επιλογής έργων θα χρησιμοποιηθούν για την αξιολόγηση των προτάσεων που θα υποβληθούν στο πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΠΟΛΟΓΙΑ - ΠΡΟΣΘΗΚΗ. Στο σ/ν «Μεταρρυθµίσεις ποινικών διατάξεων, κατάργηση των καταστηµάτων κράτησης Γ τύπου και άλλες διατάξεις»

ΤΡΟΠΟΛΟΓΙΑ - ΠΡΟΣΘΗΚΗ. Στο σ/ν «Μεταρρυθµίσεις ποινικών διατάξεων, κατάργηση των καταστηµάτων κράτησης Γ τύπου και άλλες διατάξεις» ΤΡΟΠΟΛΟΓΙΑ - ΠΡΟΣΘΗΚΗ Στο σ/ν «Μεταρρυθµίσεις ποινικών διατάξεων, κατάργηση των καταστηµάτων κράτησης Γ τύπου και άλλες διατάξεις» Θέµα: Τροποποίηση άρθρου 200 Α Κώδικα Ποινικής ικονοµίας Α. Αιτιολογική

Διαβάστε περισσότερα

2ο ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΤΕΛΕΧΩΝ ΙΚΤΥΟY ΚΕΝΤΡΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΝΕΩΝ. Εισήγηση: Χριστόφορου Κορυφίδη 1 24/5/2007

2ο ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΤΕΛΕΧΩΝ ΙΚΤΥΟY ΚΕΝΤΡΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΝΕΩΝ. Εισήγηση: Χριστόφορου Κορυφίδη 1 24/5/2007 2ο ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΤΕΛΕΧΩΝ ΙΚΤΥΟY ΚΕΝΤΡΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΝΕΩΝ Αθήνα, 28-29 Ιουνίου 2002 Εισήγηση: Χριστόφορου Κορυφίδη 1 ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑ ΟΜΗ ***** ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα