Κείμενο Αρχών για μια ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Κείμενο Αρχών για μια ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική"

Transcript

1 Κείμενο Αρχών για μια ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική European Criminal Policy Initiative* Προοίμιο Οι υπογράφοντες καθηγητές του ποινικού δικαίου δέκα ευρωπαϊκών χωρών δίνουν στη δημοσιότητα με το παρόν ένα κείμενο αρχών βάσει των οποίων θα πρέπει να ασκείται η αντεγκληματική πολιτική στην Ευρώπη. Προχωρούν στην κίνηση αυτή ακολουθώντας την παράδοση του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού: έχοντας αφενός συνείδηση ότι ήταν ακριβώς οι αξίες του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού που αποτέλεσαν ως τώρα το θεμέλιο και την κινητήρια δύναμη τόσο της πολιτιστικής ανάπτυξης της Ευρώπης όσο και της ευρωπαϊκής ενοποιητικής διαδικασίας, και συνεπώς θα πρέπει να διατηρηθούν και να αναπτυχθούν ως οδηγός της Ευρώπης και στο μέλλον, και αφετέρου έχοντας την πεποίθηση ότι όλες οι ποινικές διατάξεις χρήζουν σε μέγιστο βαθμό δημοκρατικής νομιμοποίησης και σεβασμού των αρχών του κράτους δικαίου αλλά και ότι ειδικά στο πλαίσιο της αντεγκληματικής πολιτικής ασφάλεια μπορεί να επιτευχθεί μόνο με την εφαρμογή φιλελεύθερων δικαιικών αρχών. Κίνητρο των υπογραφόντων, να προβάλλουν τη σημασία αυτής της παράδοσης, αποτελεί η διαδικασία της ευρωπαϊκής ενοποίησης, στο πλαίσιο της οποίας τόσο το ουσιαστικό όσο και το δικονομικό ποινικό δίκαιο αποτελούν ολοένα και περισσότερο αντικείμενο της ευρωπαϊκής νομοθεσίας. Οι ευρωπαϊκές νομοθετικές ρυθμίσεις που εναρμονίζουν το ποινικό δίκαιο καθορίζουν ήδη σε μεγάλο βαθμό τη νομοθεσία των κρατών-μελών με τη θέση σε ισχύ της Συνθήκης της Λισσαβόνας η τάση αυτή γίνεται ακόμη πιο εμφανής. Τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα ασκούν κατ αυτόν τον τρόπο σε μεγάλη έκταση αντεγκληματική πολιτική χωρίς βέβαια να αναγνωρίζεται αυτή η τελευταία ως αυτοτελής ευρωπαϊκή πολιτική. Συνεπώς, δεν ακολουθούν μια ενιαία αντεγκληματική πολιτική που να διακρίνεται από ενδοσυστηματική συνέπεια. Οι υπογράφοντες έχουν την πεποίθηση πως μια ισορροπημένη αντεγκληματική πολιτική προϋποθέτει πως ο νομοθέτης της Ευρωπαϊκής Ένωσης θα τηρεί τις παρακάτω αναλυόμενες βασικές αρχές κατά τη θέσπιση όλων των νομοθετικών ρυθμίσεων που αφορούν το ποινικό δίκαιο αλλά και θα αιτιολογεί ρητά το σεβασμό τους όπως υπαγορεύει η αρχή της χρηστής διοίκησης (good governance). Οι δικαιϊκές αυτές αρχές που μπορούν να έχουν καθολική ισχύ και απορρέουν από τις ποινικοδικαιϊκές παραδόσεις των κρατών της Ευρώπης όχι μόνο δεν αποτελούν «ξένο σώμα» στο δικαιϊκό σύστημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά προκύπτουν αντιθέτως χωρίς εξαίρεση ευθέως από τις νομικές βάσεις του τελευταίου. I. Oι Θεμελιώδεις Αρχές της Ευρωπαϊκής Αντεγκληματικής Πολιτικής 1. Το αίτημα της ύπαρξης ενός νόμιμου συμφέροντος άξιου προστασίας Στο βαθμό που ο ευρωπαίος νομοθέτης κάνει χρήση μιας αρμοδιότητας στο χώρο του ποινικού δικαίου, μπορεί να την ασκεί μόνο τότε, όταν έτσι προστατεύονται θεμελιώδη συμφέροντα, (1) τα οποία απορρέουν ευθέως από το πρωτογενές δίκαιο της Ένωσης, (2) τα οποία δεν έρχονται σε αντίθεση με τις συνταγματικές παραδόσεις των κρατών-μελών και με το Χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και (3) των οποίων η προσβολή είναι κοινωνικά βλαπτική σε σημαντικό βαθμό. Στο ευρωπαϊκό δίκαιο η παραπάνω επιταγή προκύπτει από την αρχή της αναλογικότητας. Μόνο όταν μια ποινική διάταξη υπηρετεί την προστασία ενός τέτοιου, ιδιαίτερα σημαντικού συμφέροντος, μπορεί αυτή να έχει έναν νόμιμο σκοπό και να είναι σύμφωνη με την αρχή της αναλογικότητας. Ο ευρωπαίος νομοθέτης οφείλει εξάλλου σύμφωνα με την αρχή της χρηστής διοίκησης, («good governance») να αιτιολογεί λεπτομερώς τόσο ποια είναι τα συμφέροντα αυτά όσο και τη μη ασήμαντη προσβολή τους από συμπεριφορές των οποίων την ποινικοποίηση επιδιώκει. Μόνη η διασφάλιση της υλοποίησης των πολιτικών της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν μπορεί να νομιμοποιήσει τη χρήση του ποινικού δικαίου. 2. Η αρχή της χρήσης του ποινικού δικαίου ως εσχάτου μέσου (Ultima-ratio) Καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση θέτει στο επίκεντρο της δράσης της τον άνθρωπο, πρέπει να επιβάλλει στα κράτη-μέλη την υποχρέωση για ποινικοποίηση μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς μόνο όταν δεν έχει στη διάθεσή της άλλα πιο ήπια μέσα για την προστασία των παραπάνω περιγραφέντων θεμελιωδών συμφερόντων. Μόνο υπό αυτή την προϋπόθεση μπορεί μια αντίστοιχη νομοθετική ρύθμιση να είναι «αναγκαία» υπό το πρίσμα της ευρωπαϊκής αρχής της αναλογικότητας, διότι οι ποινικές κυρώσεις αποτελούν έκφραση ιδιαίτερης κοινωνικοηθικής αποδοκιμασίας με στιγματιστικό χαρακτήρα, που προσβάλλει σε βάθος τα δικαιώματα του πολίτη, όπως αυτά προβλέπονται μεταξύ άλλων στο Χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Άλλωστε η υπέρμετρη χρήση του ποινικού δικαίου οδηγεί στην απώλεια τόσο της ισχύος όσο και της αποτελεσματικότητάς του. Σε σχέση λοιπόν και με την αρχή της χρηστής διοίκησης («good governance») η Ευρωπαϊκή Ένωση φέρει επίσης το βάρος να αιτιολογεί τη χρήση του μέσου της ποινής ως ύστατου μέσου κοινωνικού ελέγχου. * 748 ZIS 12/2009

2 Πρωτοβουλία για μια ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική 3. Η αρχή της ενοχής Η υποχρέωση που απευθύνεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση προς τα κράτη-μέλη να προβλέψουν ποινικές κυρώσεις για συγκεκριμένες μορφές συμπεριφοράς προϋποθέτει χωρίς εξαίρεση την ιδιαίτερη προσωπική αποδοκιμασία της προς ποινικοποίηση συμπεριφοράς ενός προσώπου («Αρχή της ενοχής» [nulla poena sine culpa]). Αυτή η προϋπόθεση προκύπτει από την αρχή που επιβάλλει τον περιορισμό της χρήσης του ποινικού δικαίου αποκλειστικά σε περιπτώσεις κοινωνικά ιδιαιτέρως βλαπτικών τρόπων συμπεριφοράς (βλ. παραπάνω), διασφαλίζει ιδίως την αξία του ανθρώπου, βρίσκεται σε συμφωνία με την κατά βάση αναγνωρισμένη προϋπόθεση της ενοχής κατά τη θέσπιση των διοικητικών κυρώσεων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και είναι σύμφωνη με το τεκμήριο αθωότητας που κατοχυρώνεται στο άρθρο 48 παρ. 1 του Χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτό σημαίνει επίσης, πως ο ευρωπαίος νομοθέτης πρέπει σε κάθε περίπτωση να εκθέτει τους λόγους για τους οποίους η επιταγή του προς τα κράτη-μέλη αναφορικά με την επαπειλή μιας ποινής καθιστά δυνατή μια ανάλογη προς την ενοχή του δράστη (και υπό την έννοια αυτή σύμφωνη με την αρχή της αναλογικότητας) τιμώρηση. Η παραπάνω θέση δεν προεξοφλεί την απάντηση στο ερώτημα, εάν μπορεί να υπάρξει ιδιαίτερη αποδοκιμασία σύμφωνα με την αρχή της ενοχής και σε βάρος νομικών προσώπων: από την προσωπική ενοχή ενός ανθρώπου πρέπει να διακρίνεται η ευθύνη των νομικών προσώπων. Για το ζήτημα αυτό πρέπει σε συμφωνία πάντα με τις νομοθετικές ρυθμίσεις των επιμέρους κρατών-μελών να αναπτυχθούν ξεχωριστοί κανόνες καταλογισμού. 4. Η αρχή της νομιμότητας Στο πλαίσιο ενός κράτους δικαίου το ποινικό δίκαιο βασίζεται αναγκαία στην αρχή της νομιμότητας του εγκλήματος και της ποινής. Αυτή αποτελεί, από κοινού με τις επιμέρους εκφάνσεις της, μια γενικώς αναγνωρισμένη ευρωπαϊκή αρχή του δικαίου σύμφωνα με το άρθρο 6 παρ. 3 ΣυνθΕΕ (αναθεωρημένο τελικό κείμενο μετά τη Συνθήκη της Λισσαβόνας) που θεσπίζεται επιπλέον από το άρθρο 7 παρ. 1 ΕΣΔΑ. Από την αρχή αυτή απορρέουν υπό την έποψη της αντεγκληματικής πολιτικής τρεις κεντρικής σημασίας αιτήματα, στα οποία θα πρέπει να ανταποκριθεί ο νομοθέτης στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. α) Έκφανση 1 η : Το αίτημα του ορισμένου της ποινικής διάταξης Το ορισμένο ενός κανόνα δικαίου υπό ευρωπαϊκή έννοια απαιτεί το άτομο να μπορεί να προβλέψει ποια συμπεριφορά του καθίσταται αξιόποινη. Οι ποινικές διατάξεις πρέπει γι αυτό το λόγο να περιγράφουν με σαφήνεια την αξιόποινη συμπεριφορά. Τούτο απαιτεί ιδίως να μπορούν αυτές να γίνουν σε μεγάλο βαθμό κατανοητές το κείμενο του νόμου θα πρέπει να γίνεται κατά βάση αντιληπτό «από μόνο του». Σε κάθε περίπτωση πρέπει να μπορούν να προβλεφθούν: (1) οι αντικειμενικές και (2) οι υποκειμενικές προϋποθέσεις του αξιοποίνου καθώς και (3) η επαπειλούμενη έννομη συνέπεια. Παρόλο που η επικουρική άσκηση νομοθετικών αρμοδιοτήτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την εναρμόνιση του ποινικού δικαίου συνδέεται υποχρεωτικά με κάποιο περιθώριο διακριτικής ευχέρειας των κρατών-μελών να ενσωματώσουν στο εσωτερικό τους δίκαιο μια ευρωπαϊκή ρύθμιση και κατά συνέπεια με κάποιο βαθμό αοριστίας των ευρωπαϊκών αυτών νομοθετικών ρυθμίσεων, η αρχή του ορισμένου ως γενική αρχή του κοινοτικού δικαίου και θεμελιώδης βάση κάθε ποινικού δικαίου που σέβεται τις αρχές του κράτους δικαίου έχει ιδιαίτερη σημασία και για τις ευρωπαϊκές ρυθμίσεις. Όσο πιο στενό είναι το παραπάνω περιθώριο διακριτικής ευχέρειας ενσωμάτωσης που παρέχεται από την νομοθετική πράξη εναρμόνισης στα κράτη-μέλη, τόσο περισσότερο πρέπει η ίδια η ευρωπαϊκή νομοθετική ρύθμιση να ανταποκρίνεται στις ευρωπαϊκές απαιτήσεις του ορισμένου. Στο βαθμό που μια ευρωπαϊκή νομοθετική πράξη στοχεύει στην ενοποίηση («πλήρη εναρμόνιση») των ποινικών διατάξεων των κρατών-μελών, πρέπει η ίδια, όπως και κάθε ποινική διάταξη, να τηρεί την ευρωπαϊκή αρχή του ορισμένου μιας νομοθετικής διάταξης. Ακόμη και όταν η διάταξη, η οποία υποχρεώνει τα κράτημέλη να κάνουν χρήση του ποινικού τους δικαίου, παραπέμπει σε άλλες ευρωπαϊκές ρυθμίσεις, πρέπει οι παραπάνω επιταγές ως προς το ορισμένο να πληρούνται από όλες τις σχετικές ευρωπαϊκές ρυθμίσεις. Σε αντίθετη περίπτωση είναι σχεδόν αδύνατη η δημιουργία μιας εθνικής νομοθετικής διάταξης που να ενσωματώνει με τρόπο επαρκώς ορισμένο τις ευρωπαϊκές ρυθμίσεις. β) Έκφανση 2 η : Η απαγόρευση της αναδρομικής εφαρμογής των ποινικών κανόνων και η αρχή της εφαρμογής της ευμενέστερης ποινικής διάταξης ( lex mitior ) Οι ποινικές διατάξεις δεν επιτρέπεται να εφαρμόζονται αναδρομικά σε βάρος ενός πολίτη. Αυτή η έκφανση της αρχής της νομιμότητας, η οποία προκύπτει επίσης και από το αίτημα της δυνατότητας πρόβλεψης του αξιοποίνου μιας συμπεριφοράς, έχει ως συνέπεια για τον ευρωπαίο νομοθέτη ότι ο τελευταίος δεν επιτρέπεται να απευθύνει στο πλαίσιο της εναρμόνισης του ποινικού δικαίου στα κράτη-μέλη επιταγές, οι οποίες να υποχρεώνουν σε θέσπιση ποινικών διατάξεων με αναδρομική ισχύ. Εξαίρεση από αυτήν την αρχή είναι νοητή μόνο υπέρ του πολίτη. Ποινικές διατάξεις, οι οποίες τίθενται σε ισχύ μετά την τέλεση της πράξης και έχουν ευεργετικά αποτελέσματα για τον δράστη (έτσι ώστε βάσει αυτών η πράξη είτε να μένει ατιμώρητη είτε να τιμωρείται επεικέστερα), μπορούν να αποτελέσουν τη βάση μιας δικαστικής απόφασης χωρίς να πλήττεται η αρχή της μη αναδρομικής εφαρμογής των ποινικών νόμων (αρχή της εφαρμογής της ευμενέστερης ποινικής διάταξης - lex-mitior). Η αρχή της εφαρμογής της ευμενέστερης ποινικής διάταξης συναντάται μεν κατά κανόνα στη νομοθεσία όλων των κρατών-μελών, υπάρχουν εντούτοις διαφορές σχετικά με τη θέση της στην ιεραρχία των κανόνων δικαίου, ιδίως σχετικά με το αν περιβάλλεται από συνταγματικό κύρος. Στη νομολογία του ΔΕΚ (Υποθ. Berlusconi ) καθώς και βάσει του άρθρου 49 παρ. 1 αρ. 3 του Χάρτη των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik 749

3 European Criminal Policy Initiative Ένωσης της αποδίδεται σε ευρωπαϊκό τουλάχιστον επίπεδο ιδιαίτερη βαρύτητα. Ο ευρωπαίος νομοθέτης δεσμεύεται γι αυτό το λόγο από τη συγκεκριμένη αρχή και σε κάθε περίπτωση δεν έχει το δικαίωμα να δεσμεύει τα κράτη-μέλη μέσω νομοθετικών πράξεων εναρμόνισης των εννόμων τους τάξεων να εφαρμόσουν τις διατάξεις που ίσχυαν κατά το χρόνο τέλεσης μιας πράξης, όταν οι διατάξεις αυτές τροποποιήθηκαν προς όφελός του κατηγορουμένου μετά την τέλεση της πράξης και πριν την οριστική εκδίκαση αυτής. γ) Έκφανση 3 η : Το αίτημα της θέσπισης ενός ποινικού νόμου από Κοινοβούλιο (nulla poena sine lege parlamentaria) Η χρήση του ποινικού δικαίου ως του πλέον επώδυνου μέσου ελέγχου του κράτους πρέπει να νομιμοποιείται σε μια δημοκρατική κοινωνία όσο το δυνατό πιο άμεσα από το λαό. Τυπικώς παραμένουν μεν τα κράτη-μέλη (συνεπώς τα εθνικά κοινοβούλια) στο βαθμό που η Ευρωπαϊκή Ένωση δε διαθέτει αρμοδιότητα προς θέσπιση υπερεθνικού ποινικού δικαίου αρμόδια για τη θέσπιση ποινικών διατάξεων. Με το να απευθύνει όμως προς αυτά ο ευρωπαίος νομοθέτης δεσμευτικές επιταγές περιορίζει το περιθώριο για δικές τους αποφάσεις. Γι αυτό χρήζουν λοιπόν και οι πράξεις εναρμόνισης επαρκούς δημοκρατικής νομιμοποίησης. Όσο περιορίζονται τα περιθώρια αποφάσεων του εθνικού νομοθέτη προς θέσπιση ποινικών νόμων μέσω ευρωπαϊκών επιταγών που απευθύνονται σε αυτόν, δεν είναι δυνατή η πλήρης δημοκρατική νομιμοποίηση του εναρμονισμένου αυτού ποινικού δικαίου σε εθνικό επίπεδο. Συνεπώς, είναι απαραίτητη η αυξημένη δημοκρατική νομιμοποίηση σε ευρωπαϊκό επίπεδο και γι αυτήν απαιτείται η ενισχυμένη συμμετοχή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στη διαδικασία θέσπισης νόμων. Καθώς η διαδικασία συναπόφασης μέχρι τώρα τύγχανε εφαρμογής μόνο στο χώρο του δικαίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων αλλά όχι στο χώρο του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το δημοκρατικό έλλειμμα καθίσταται ηπιότερο μόνο στην α περίπτωση. Γι αυτό το λόγο, είναι ευπρόσδεκτη η διευρυμένη χρήση της διαδικασίας της συναπόφασης που προβλέπεται στη Συνθήκη της Λισσαβόνας για την εναρμόνιση του ποινικού δικαίου σε κάθε περίπτωση από την έποψη της δημοκρατικής νομιμοποίησης. Για την επίτευξη ικανοποιητικής δημοκρατικής νομιμοποίησης των νομοθετικών πράξεων του δευτερογενούς δικαίου με αναφορά στο ποινικό δίκαιο και για την επίτευξη όσο το δυνατό πιο πλατιάς αποδοχής αυτών των νομοθετικών ρυθμίσεων, τα όργανα που συμμετέχουν στη διαδικασία θέσπισης νόμων σε ευρωπαϊκό επίπεδο θα πρέπει σε κάθε περίπτωση (ακόμη και μετά τις αλλαγές που προβλέπονται στη Συνθήκη της Λισσαβόνας) να μεριμνούν, έτσι ώστε τα εθνικά κοινοβούλια να ενημερώνονται εγκαίρως και πλήρως για τα σχέδια του ευρωπαίου νομοθέτη. Έτσι θα δίνεται η δυνατότητα στα κράτη-μέλη να ασκούν επιρροή εγκαίρως στην τελική διαμόρφωση των νομοθετικών πράξεων (και στη διαδικασία ψήφισής τους από τους αντιπροσώπους τους στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο). Μια όσο το δυνατό πιο ισότιμη συνεργασία των κρατών-μελών με τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα καθώς και μεταξύ τους πριν την ψήφιση νομοθετικών πράξεων εξασφαλίζει ένα ελάχιστο δημοκρατικό έλεγχο. Μια τέτοια κίνηση καθιστά δυνατή από την άποψη της αρχής της χρηστής διοίκησης ( good governance ) μια δικαιοπολιτικά σκόπιμη και διαφανή άσκηση νομοθετικής εξουσίας, η οποία θα μπορούσε βέβαια να εμπλουτιστεί περαιτέρω από τη συνεργασία με αντιπροσωπευτικές ενώσεις καθώς και με το συνόλο της κοινωνίας των πολιτών. 5. Η αρχή της επικουρικότητας Οι σχετικές με το ποινικό δίκαιο νομοθετικές πράξεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι οποίες θεσπίζονται στο πλαίσιο συντρέχουσας αρμοδιότητας μεταξύ κρατών-μελών και Ευρωπαϊκής Ένωσης, υπόκεινται κατά τις γενικές αρχές του ευρωπαϊκού δικαίου στην αρχή της επικουρικότητας. Σύμφωνα με αυτή, ο ευρωπαίος νομοθέτης επιτρέπεται να ασκεί τη νομοθετική του αρμοδιότητα μόνο τότε και στο βαθμό που το υπό συζήτηση μέτρο: (1) είναι σε επίπεδο κρατών-μελών ανεπαρκές και συνεπώς (2) λόγω της έκτασής του ή των συνεπειών του μπορεί να αποβεί περισσότερο αποτελεσματικό μόνο σε επίπεδο ΕΕ. Έτσι λοιπόν ο εθνικός (ποινικός) νομοθέτης έχει προτεραιότητα στη θέσπιση νόμων έναντι του ευρωπαίου νομοθέτη στο μέτρο που ο πρώτος είναι σε θέση να ανταποκριθεί αποτελεσματικά. Κατ αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνεται και μια όσο το δυνατό πιο κοντινή στον πολίτη θέσπιση ποινικών κανόνων. Η αρχή της επικουρικότητας αποκτά μεγάλη σημασία ιδίως στο πεδίο του ποινικού δικαίου, καθώς η ποινική έννομη τάξη των κρατών-μελών και οι ιδιαίτερες αξιολογήσεις που συνδέονται άρρηκτα με αυτή ανήκουν στην «εθνική τους ταυτότητα», η οποία προστατεύεται ρητώς κατά το άρθρο 4 παρ. 2 ΣυνθΕΕ (αναθεωρημένο τελικό κείμενο μετά τη Συνθήκη της Λισσαβόνας). Η εφαρμογή της αρχής της επικουρικότητας πρέπει να εξετάζεται σε κάθε μεμονωμένη περίπτωση, δηλαδή για κάθε μεμονωμένη νομοθετική πράξη και αναφορικά με κάθε μέρος αυτής ξεχωριστά. Οι νομοθετικές πράξεις πρέπει κατά το Πρωτόκολλο της αρχής της επικουρικότητας (Συμπλ. Πρωτόκολλο 2 στη Συνθήκη της Λισσαβόνας) να συνοδεύονται από λεπτομερή αιτιολογία σύμφωνα με το παραπάνω Πρωτόκολλο τα εθνικά κοινοβούλια πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά τη θέσπιση νόμων και τούτος ο ρόλος τους πρέπει να εξασφαλιστεί. Υπό την έννοια μιας χρηστής διοίκησης ( good governance ) πρέπει να προηγείται πάντα μιας ποινικής νομοθετικής πράξης λεπτομερής αξιολόγηση (με τη μορφή ενός προηγουμένου ελέγχου της εφαρμογής της αρχής της επικουρικότητας), στην οποία θα γίνεται στάθμιση όλων των συνθηκών και θα συμπεριλαμβάνονται όλες οι εναλλακτικές λύσεις που υφίστανται. Μια τυπικής φύσης κατάφαση των προϋποθέσεων τήρησης της αρχής της επικουρικότητας, όπως συχνά γίνεται μέχρι τώρα, δεν αρκεί σε καμία περίπτωση. 6. Η αρχή της ενδοσυστηματικής συνέπειας Η ιδιαίτερη ένταση με την οποία το ποινικό δίκαιο προσβάλλει τις ατομικές ελευθερίες καθιστά απαραίτητη σε 750 ZIS 12/2009

4 Πρωτοβουλία για μια ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική εξέχοντα βαθμό την εσωτερική συνέπεια κάθε συστήματος ποινικού δικαίου. Μόνο υπό αυτήν την προϋπόθεση αποτυπώνονται ανάγλυφα σε αυτό οι περί δικαίου αντιλήψεις και οι αξίες που πρεσβεύει μια κοινωνία και διασφαλίζεται έτσι η αποδοχή του στους κόλπους της. Σε περίπτωση επιταγών ποινικής φύσεως του ευρωπαίου προς τον εθνικό νομοθέτη, θα πρέπει ο πρώτος να σέβεται τη συνοχή των ποινικών εννόμων τάξεων των κρατών-μελών, οι οποίες αποτελούν και την εθνική ταυτότητα που προστατεύεται κατά το άρθρο 4 παρ. 2 ΣυνθΕΕ (αναθεωρημένο τελικό κείμενο μετά τη Συνθήκη της Λισσαβόνας, κάθετη συνοχή). Αυτό σημαίνει ιδίως πως οι ελάχιστες-ανώτατες ποινές που υπαγορεύονται από την Ευρωπαϊκή Ένωση δεν επιτρέπεται να οδηγούν σε αύξηση των ανωτάτων ορίων των επαπειλούμενων ποινών σε εθνικό επίπεδο, καθώς η πρακτική αυτή θα αντέκειτο στην ενδοσυστημική τους συνέπεια. Εξάλλου, ο ευρωπαίος νομοθέτης θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη του το ήδη υπάρχον πλαίσιο που έχει θεσπίσει με δικές του νομοθετικές πράξεις (οριζόντια συνοχή, βλ. άρθρο 11 παρ. 3 της Συνθήκης της Λισσαβόνας). Στο πλαίσιο της αρχής της χρηστής διοίκησης ( good governance ) ο νομοθέτης θα πρέπει πριν από τη θέσπιση κάθε νομοθετικής πράξης να διερευνά τις συνέπειές της αναφορικά με τη συνοχή τόσο των ποινικών εννόμων τάξεων των κρατών-μελών όσο και της ευρωπαϊκής έννομης τάξης. Σε αυτή τη βάση θα πρέπει να αιτιολογείται ρητά η πλήρωση των παραπάνω προϋποθέσεων. πληροί την προϋπόθεση της προστασίας ενός νόμιμου, ιδιαίτερα σημαντικού, συμφέροντος. Σε έναν χώρο Ελευθερίας, Ασφάλειας και Δικαιοσύνης δε μπορεί να γίνει ανεκτή η εκμετάλλευση της αδυναμίας ενός ανθρώπου με πράξη εξαπάτησης, απειλής ή και σωματικής βίας, με σκοπό την εκμετάλλευση της εργασίας του ή με σκοπό την εκπόρνευσή του ή γενικότερα την σεξουαλική του εκμετάλλευση. Ο πυρήνας των προσωπικών δικαιωμάτων του ατόμου (σωματική ακεραιότητα, ελευθερία βούλησης, σεξουαλική αυτοδιάθεση, ανθρώπινη εργασία) προσβάλλεται στην περίπτωση αυτή βάναυσα πρόκειται συνεπώς για δικαιώματα που προστατεύονται ρητά από τη Χάρτα των θεμελιωδών δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Σύμβαση για την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των ΕΚ 2 («Σύμβαση PIF») και τα Πρωτόκολλα που ανήκουν σε αυτή πληρούν σε κάθε περίπτωση το παραπάνω αίτημα της ύπαρξης ενός νόμιμου συμφέροντος άξιου προστασίας, καθώς προστατεύουν τη διατήρηση της οικονομικής ανεξαρτησίας και της εύρυθμης λειτουργίας των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (και ήδη της Ευρωπαϊκής Ένωσης). Από την άλλη πλευρά υπάρχουν νομοθετικές πράξεις οι οποίες υπό την έποψη αυτή καθίστανται ιδιαίτερα προβληματικές: II. Αναλυτική παρουσίαση των βασικών αρχών αντεγκληματικής πολιτικής βάσει συγκεκριμένων νομοθετικών πράξεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης Καθώς οι παραπάνω αρχές μπορούν και πρέπει να αποτελούν κατευθυντήριες γραμμές για μια έλλογη θέσπιση ποινικών διατάξεων στο μέλλον από άποψη αντεγκληματικής πολιτικής, είναι επίσης κατάλληλες και για τον έλεγχο νομοθετικών πράξεων που έχουν ήδη θεσπιστεί ή προταθεί προς θέσπιση. Κατ αυτόν τον τρόπο μπορεί να διαπιστωθεί τόσο η πρακτική σπουδαιότητα όσο και η αναγκαιότητα των αρχών που θέτουμε. Στη συνέχεια, θα προβληθούν αφενός παραδείγματα νομοθετικών πράξεων, στα οποία διαπιστώνεται ήδη η τήρηση αρχών μιας έλλογης αντεγκληματικής πολιτικής, τα οποία θα μπορούσαν να λειτουργήσουν ως πρότυπο για την περαιτέρω θέσπιση σχετικών με το ποινικό δίκαιο νομοθετικών πράξεων, αλλά θα καταδειχθούν αφετέρου και τα αδύναμα σημεία των παραπάνω πράξεων, τα οποία χρήζουν περαιτέρω διορθώσεως ή συμπληρώσεως από τη δική μας σκοπιά. 1. Αναφορικά με το αίτημα της ύπαρξης ενός νόμιμου συμφέροντος άξιου προστασίας υπάρχει μια σειρά νομοθετικών πράξεων, οι οποίες αναμφίβολα πληρούν την προϋπόθεση αυτή: Η Απόφαση-Πλαίσιο για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων 1 αποτελεί μια τέτοια νομοθετική πράξη που 1 Απόφαση-Πλαίσιο 2002/629/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2002, Αρ. L 203, Σελ. 1. Δεν μπορεί μεν να αρνηθεί κανείς πως η Απόφαση- Πλαίσιο για την καταπολέμηση της σεξουαλικής εκμετάλλευσης παιδιών και της παιδικής πορνογραφίας 3 στον πυρήνα της είναι αναμφίβολα βάσιμη από την έποψη της αντεγκληματικής πολιτικής, καθώς κατατείνει στην προστασία των πληττόμενων ανηλίκων. Ξεπερνά όμως κατά πολύ τον παραπάνω στόχο, όταν κατά το άρθρο 1 στοιχ. β ii) και iii) αρκεί για την τέλεση του αδικήματος της παιδικής πορνογραφίας τόσο η απεικόνιση ενήλικων προσώπων που εμφανίζονται ως παιδιά όσο και η δημιουργία ρεαλιστικών εικόνων μη πραγματικού παιδιού μέσω εικονικών απεικονίσεων που παράγονται από Η/Υ τα οποία συμμετέχουν ή επιδίδονται σε πράξη με σαφή σεξουαλικό χαρακτήρα (εικονική πορνογραφία ανηλίκων). Μέσω αυτών των απεικονίσεων δεν πλήττεται άμεσα κανένας ανήλικος, διότι το πρόσωπο που απεικονίζεται είτε είναι ενήλικο είτε απλώς δεν υφίσταται. Άλλωστε μέχρι στιγμής δεν έχει αποδειχτεί πως τέτοιες απεικονίσεις εγκυμονούν έστω και έμμεσα κινδύνους για ανήλικα πρόσωπα σε κάθε περίπτωση σύμφωνα με το δικό μας αίτημα θα ήταν απαραίτητο να αιτιολογήσει ο ευρωπαίος νομοθέτης π.χ. μέσω εμπειρικών αναλύσεων την ανάγκη θέσπισης της παραπάνω νομοθετικής πράξης. Μόνο σε αυτή την 2 Επίσ. Εφημ. 1995, Αρ. C 316, Σελ. 49 Επίσ. Εφημ Αρ. C 313, Σελ. 2 Επίσ. Εφημ., Αρ. C 221, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2004/68/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2004, Αρ. L 13, Σελ. 44. Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik 751

5 European Criminal Policy Initiative περίπτωση θα μπορούσε η ύπαρξη ενός νόμιμου συμφέροντος άξιου προστασίας να δικαιολογήσει το εύρος της ποινικοποίησης. Η Απόφαση-Πλαίσιο για την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος 4 απευθύνει στα κράτη-μέλη την επιταγή να ποινικοποιήσουν είτε τη συμμετοχή στις παράνομες δραστηριότητες μιας εγκληματικής οργάνωσης (Άρθρο 2 στοιχ. α) είτε τη συμφωνία με ένα ή περισσότερα πρόσωπα προς τέλεση συγκεκριμένων αξιόποινων πράξεων, κάτι ανάλογο δηλαδή με το αγγλοσαξωνικό μοντέλο της conspiracy (Άρθρο 2 στοιχ. β). Εντούτοις τα συμφέροντα που θα μπορούσαν να προσβληθούν από τέτοιες πράξεις και συνεπώς το νόμιμο συμφέρον άξιο προστασίας παραμένουν ασαφή: τα εγκλήματα, στην τέλεση των οποίων κατατείνουν η σύσταση εγκληματικής οργάνωσης ή η παραπάνω συμφωνία, θα πρέπει μεν να επισύρουν ποινή φυλάκισης τουλάχιστον τεσσάρων ετών. Τι είδους εγκλήματα θα πρέπει να είναι όμως αυτά δεν προκύπτει ευθέως από την Απόφαση-Πλαίσιο. Η μοναδική ένδειξη συνίσταται στο ότι τα μέλη της εγκληματικής οργάνωσης θα πρέπει να πράττουν με σκοπό απόκτησης ενός άμεσου ή έμμεσου υλικού οφέλους. Η ένδειξη αυτή φανερώνει μόνο το κίνητρο του δράστη, όχι το συμφέρον που είναι άξιο προστασίας και το οποίο πλήττεται από την πράξη. Έτσι λοιπόν δεν προκύπτει ξεκάθαρα ο σκοπός που υπηρετεί η παραπάνω διάταξη (πέρα από τον ασαφή στόχο της καταπολέμησης του οργανωμένου εγκλήματος). Στα κράτη-μέλη δεν καθίσταται έτσι σαφές ποια συμπεριφορά πρέπει να ποινικοποιήσουν. Χωρίς περαιτέρω διευκρίνιση προσβάλλεται έτσι η αρχή της χρηστής διοίκησης («good governance»). 2. Η αρχή της χρήσης του ποινικού δικαίου ως εσχάτου μέσου (Ultima-ratio) ως απόρροια της (ευρωπαϊκής) αρχής της αναλογικότητας γίνεται σαφής στις παρακάτω περιπτώσεις: Η Οδηγία σχετικά με την επιβολή ελάχιστων προτύπων όσον αφορά τις κυρώσεις και τα μέτρα κατά των εργοδοτών που απασχολούν παράνομα διαμένοντες υπηκόους τρίτων χωρών 5 δείχνει τουλάχιστον μια θετική τάση: το άρθρο 9 της παραπάνω νομοθετικής πράξης θεσπίζει την υποχρέωση προς ποινικοποίηση για συγκεκριμένες περιπτώσεις παράνομης απασχόλησης εργαζομένων. Εκεί δε γίνεται αναφορά μόνο στην απλή παράβαση της απαγόρευσης απασχόλησης υπηκόοων τρίτων χωρών χωρίς άδεια παραμονής που προβλέπεται στο άρθρο 3 παρ. 1. Πολύ περισσότερο πρέπει τα κράτημέλη να ποινικοποιήσουν την παράνομη απασχόληση όταν συντρέχει μια από τις παρακάτω επιβαρυντικές περιστάσεις: μια συνεχιζόμενη ή επαναλαμβανόμενη παράβαση, η ταυτόχρονη απασχόληση σημαντικού αριθμού παράνομα διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών 4 Απόφαση-Πλαίσιο 2008/841/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 300, Σελ Οδηγία 2009/52/ΕΚ, Επίσ. Εφημ. 2009, Αρ. L 168, Σελ. 24. ή ενός ανηλίκου, η ύπαρξη ιδιαίτερα καταχρηστικών όρων εργασίας ή η απασχόληση προσώπου γνωρίζοντας πως το πρόσωπο αυτό είναι θύμα εμπορίας ανθρώπων. Για «συνήθεις» παραβάσεις δεν προβλέπονται εξάλλου ποινικές κυρώσεις. Εδώ μπορεί κανείς ενδεχομένως να εντοπίσει μια (συνειδητή?) επιλογή για τήρηση της αρχής της αναλογικότητας σε ό,τι αφορά την χρήση του ποινικού δικαίου και κατ επέκταση για το σεβασμό της αρχής της Ultima-ratio. Η Απόφαση-Πλαίσιο για τις επιθέσεις κατά των συστημάτων πληροφοριών 6 υποχρεώνει τα κράτη-μέλη σε ποινικοποίηση της παράνομης πρόσβασης σε πληροφορικά συστήματα (Hacking, Άρθρο 2), της σοβαρής παρεμπόδισης ή διακοπής της λειτουργίας συστήματος πληροφοριών (Άρθρο 3) και διάφορων μορφών παρεμβολής σε δεδομένα Η/Υ (Άρθρο 4). Προς αποφυγή της υπερβολικής διεύρυνσης της ποινικοποίησης εξαιρεί την τιμώρηση ήσσονος σημασίας περιπτώσεων. Ιδιαίτερα σε σχέση με το hacking αφήνει στα κράτη-μέλη την διακριτική ευχέρεια να ποινικοποιήσουν την απόπειρα της πράξεως αυτής. Βέβαια είναι αμφίβολο εάν αυτά τα βήματα είναι επαρκή για να αποτρέψουν την υπέρμετρη ποινικοποίηση. Σε κάθε περίπτωση όμως οι παραπάνω μηχανισμοί κινούνται προς τη σωστή κατεύθυνση, καθώς δίνουν τη δυνατότητα στα κράτημέλη να εναρμονίσουν τις ευρωπαϊκές ποινικές διατάξεις όσον αφορά το εύρος της ποινικοποίησης που προκύπτει με τις λοιπές εθνικές τους διατάξεις. Κατ αυτόν τον τρόπο τηρείται και η αρχή της ενδοσυστηματικής συνέπειας (παρακάτω υπό 6). Η Απόφαση-Πλαίσιο για τη θέσπιση ελάχιστων διατάξεων σχετικά με την παράνομη διακίνηση ναρκωτικών 7 περιέχει στο άρθρο 2 παρ. 2 μια ρήτρα, σύμφωνα με την οποία τα κράτη-μέλη δεν οφείλουν να προχωρήσουν σε ποινικοποίηση μιας τέτοιας συμπεριφοράς, όταν οι δράστες κατέχουν μικρή ποσότητα ναρκωτικών ουσιών με αποκλειστικό σκοπό την προσωπική τους χρήση. Έτσι δίνεται στα κράτη-μέλη η δυνατότητα σε έναν τομέα να αποφασίσουν αυτά αν για λόγους αντεγκληματικής πολιτικής θα προχωρήσουν σε ποινικοποίηση μιας συμπεριφοράς. Πρόκειται για μια αξιόλογη δυνατότητα, καθώς υπάρχουν διαφορετικές απόψεις μεταξύ των κρατών-μελών αναφορικά με την πολιτική που πρέπει να ακολουθηθεί τόσο στο ζήτημα των ναρκωτικών όσο και στο ρόλο που καλείται να παίξει το ποινικό δίκαιο στο πεδίο των ναρκωτικών. Αντίθετα από μια σειρά άλλων νομοθετικών πράξεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης προκύπτει το συμπέρασμα πως η αρχή της χρήσης του ποινικού δικαίου ως εσχάτου μέσου (Ultimaratio) δεν τυγχάνει μέχρι τώρα επαρκούς ή και καμίας αναγνώρισης καθώς δεν απαντάται καμιά αιτιολογία ως προς 6 Απόφαση-Πλαίσιο 2005/222/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2005, Αρ. L 69, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2004/757/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2004, Αρ. L 335, Σελ ZIS 12/2009

6 Πρωτοβουλία για μια ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική την αρχή αυτή κατά την έννοια της χρηστής διοίκησης («good governance»). Η τροποποιητική Απόφαση-Πλαίσιο της Απόφασης- Πλαίσιο 2002/475/ΔΕΥ για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας 8 υποχρεώνει τα κράτη-μέλη να ποινικοποιήσουν τη δημόσια πρόκληση για τέλεση τρομοκρατικής πράξης, τη λεγόμενη «στρατολόγηση» και «εκπαίδευση» τρομοκρατών για τρομοκρατικές πράξεις, καθώς και την απόπειρα και τη συμμετοχή σε αυτή. Με αυτόν τον τρόπο επιδιώκεται επίσης να αντιμετωπιστεί η τάση να χρησιμοποιείται καταχρηστικά το διαδίκτυο ως «εικονικό στρατόπεδο εκπαίδευσης τρομοκρατών». Εξάλλου, περιλαμβάνονται πράξεις, οι οποίες λαμβάνουν χώρα πολύ πριν από την ίδια την τέλεση τρομοκρατικών πράξεων. Με αυτή της την απόφαση όσον αφορά τις παραπάνω περιγραφόμενες αξιόποινες πράξεις η Ευρωπαϊκή Ένωση οδηγεί τα κράτη-μέλη στη δημιουργία ενός ποινικού δικαίου, με το οποίο επιδιώκει να προλάβει ακόμη και τυχόν αντικειμενικούς κινδύνους για έννομα αγαθά. Έτσι ποινικοποιούνται συμπεριφορές, οι οποίες οδηγούν αποκλειστικά στη διαμόρφωση εγκληματικού φρονήματος σε άλλα πρόσωπα ή οι οποίες υποστηρίζουν αυτό το φρόνημα (βλ. το λεγόμενο προ-προληπτικό ποινικό δίκαιο). Αυτή η προσώθηση του αξιοποίνου και η πλήρης αποσύνδεσή του από κάθε αντικειμενική, ακόμα και αφηρημένη διακινδύνευση ενός εννόμου αγαθού δεν είναι σύμφωνη με την ευρωπαϊκή αρχή της αναλογικότητας (με την έκφανση της αρχής της χρήσης του ποινικού δικαίου ως εσχάτου μέσου, Ultima-ratio) ως θεμελιώδη αρχή ορθής αντεγκληματικής πολιτικής. 9 Στο βαθμό που μια πράξη δεν συνιστά έναν επαρκώς παρόντα κίνδυνο για συμφέροντα άξια προστασίας, δεν μπορεί να υποστηριχτεί βάσιμα ότι υπήρξε αναγκαία η δίωξη του εγκλήματος. Σε κάθε περίπτωση θα έπρεπε να καταδειχθεί σύμφωνα και με την αρχή της χρηστής διοίκησης («good governance») ότι άλλα μέσα όπως για παράδειγμα μια πιο στενή παρακολούθηση του διαδικτύου ή ο περαιτέρω έλεγχος των ατόμων που διατηρούν ιστοσελίδες δε θα μπορούσαν εξίσου να δώσουν λύση στο ζήτημα. Μια παρόμοια αμφίβολη προσώθηση του αξιοποίνου παρατηρείται και στην Απόφαση-Πλαίσιο 2001/413/ΔΕΥ για την καταπολέμηση της απάτης και της πλαστογραφίας που αφορούν τα μέσα πληρωμής πλην των μετρητών, η οποία καλείται να καλύψει «ολόκληρο το φάσμα των δραστηριοτήτων που συνολικά αποτελούν τη σχετική 8 Απόφαση-Πλαίσιο 2008/919/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 330, Σελ Παρόμοιες τάσεις προσώθησης του αξιοποίνου παρατηρούνται και σε πολλές άλλες Αποφάσεις-Πλαίσιο, βλ. π.χ. επίσης Άρθρο 2 στοιχ. γ της Απόφασης-Πλαίσιο 2001/413/ΔΕΥ για την καταπολέμηση της απάτης και της πλαστογραφίας που αφορούν τα μέσα πληρωμής πλην των μετρητών, Επίσ. Εφημ. 2001, Αρ. L 149, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2001/413/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2001, Αρ. L 149, Σελ απειλή από το οργανωμένο έγκλημα» (Προοίμιο, δικαιολογητικός λόγος 8). Έτσι η υποχρέωση προς ποινικοποίηση που απευθύνεται στα κράτη-μέλη ξεπερνά το επιτρεπτό μέτρο όταν αυτά υποχρεώνονται π.χ. στο άρθρο 4 να ποινικοποιήσουν την παράνομη κατασκευή και απόκτηση ενός μέσου, σκοπός του οποίου είναι η διάπραξη οιουδήποτε εκ των αδικημάτων που περιγράφονται στην Απόφαση-Πλαίσιο. Σύμφωνα με την αρχή της χρηστής διοίκησης («good governance») θα έπρεπε τουλάχιστο να δοθεί μια πιο σαφής αιτιολογία όσον αφορά τη χρήση του ποινικού δικαίου πέρα από την γενικόλογη αναφορά στην καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος, ιδίως όταν πρόκειται για ένα τόσο πρώιμο χρονικό στάδιο όπου είναι αμελητέα η διακινδύνευση ενός εννόμου αγαθού. Η υποχρέωση προς ποινικοποίηση που απευθύνεται στα κράτη-μέλη στην Απόφαση-Πλαίσιο για την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος 11 δεν περιορίζεται μόνο σε εγκληματικές οργανώσεις με κάποια ήδη στοιχειώδη οργανωτική δομή, αλλά κατ αυτήν αρκεί σύμφωνα με το άρθρο 1 αρ. 2 μια ένωση που δεν συγκροτείται τυχαία για την άμεση τέλεση μιας αξιόποινης πράξης, ούτε χρειάζεται να έχει επίσημα καθορισμένους ρόλους για τα μέλη της, ούτε συνέχεια στη συμμετοχή των μελών αυτών, ούτε αναπτυγμένη διάρθρωση. Έτσι η επιταγή προς ποινικοποίηση ξεπερνά το επιτρεπτό μέτρο όσον αφορά την πραγματική κοινωνική βλαπτικότητα του οργανωμένου εγκλήματος, κάτι που δύσκολα συμβιβάζεται με την αρχή της αναλογικότητας. Παρόμοια προβλήματα προκύπτουν και αναφορικά με την Οδηγία σχετικά με την προστασία του περιβάλλοντος 12 μέσω του ποινικού δικαίου : Αυτή υποχρεώνει τα κράτημέλη να ποινικοποίησουν συγκεκριμένους τρόπους συμπεριφοράς, οι οποίοι παραβιάζουν άλλες νομοθετικές πράξεις των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Κατά ένα μέρος πρέπει με αυτόν τον τρόπο τα κράτη-μέλη να ποινικοποιήσουν πράξεις, οι οποίες προσβάλλουν μόνο τυπικές διατάξεις. Έτσι π.χ. υπάρχει μια παράνομη μεταφορά αποβλήτων κατά το άρθρο 3 στοιχ. γ, όταν η μεταφορά γίνεται χωρίς να ειδοποιηθούν οι αρμόδιες υπηρεσίες (βλ. άρθρο 2 παρ. 35 στοιχ. α του Κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1013/2006 για τις μεταφορές αποβλήτων) ή όταν η παραπάνω ειδοποίηση δεν είναι σύμφωνη με τα ειδικά για αυτήν καθορισμένα έντυπα (άρθρο 2 παρ. 35 στοιχ. δ και ζ iii) του Κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 1013/2006 για τις μεταφορές αποβλήτων). Η ποινικοποίηση διοικητικού αδίκου δε συνάδει με την ευρωπαϊκή αρχή της αναλογικότητας, με την έκφανση της αρχής της χρήσης του ποινικού δικαίου ως εσχάτου μέσου (Ultimaratio), πολύ περισσότερο δε καθώς σε αυτή την περίπτωση δεν πρόκειται για την προσβολή ενός εννόμου 11 Απόφαση-Πλαίσιο 2008/841/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 300, Σελ Οδηγία 2008/99/ΕΚ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 328, Σελ. 28. Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik 753

7 European Criminal Policy Initiative συμφέροντος, το οποίο θα πρέπει να προστατευθεί με το μέσο της ποινής. Η Απόφαση-Πλαίσιο για την καταπολέμηση της δωροδοκίας στον ιδιωτικό τομέα 13 δεν περιέχει καμία επαρκή αιτιολογία για το εάν ο νομοθέτης δεν έχει στη διάθεσή του άλλα, ηπιότερα μέσα για την καταπολέμηση της διαφθοράς σε αυτό τον τομέα. Θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς π.χ. την θέσπιση αστικοδικαϊκών απαιτήσεων αποζημίωσης ή ευρείας έκτασης μέτρων συμμόρφωσης (όπως για παράδειγμα η θέσπιση της «αρχής των τεσσάρων οφθαλμών» κατά την κατακύρωση σε δημόσιους διαγωνισμούς ή τακτικής εναλλαγής του προσωπικού που απασχολείται στο τμήμα προμηθειών). Εδώ δε λαμβάνεται επαρκώς υπόψη η ανάγκη της αιτιολόγησης της χρήσης του ποινικού δικαίου ως ύστατου μέσου του κοινωνικού ελέγχου. 3. Η αρχή της ενοχής απαντάται σε αρκετές νομοθετικές πράξεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης με αναφορά στο ποινικό δίκαιο. Μερικά παραδείγματα είναι τα ακόλουθα: Σε πολλά κράτη-μέλη η πρόβλεψη ποινών για νομικά πρόσωπα δε θα ήταν σύμφωνη με την αρχή της ιδιαίτερης προσωπικής αποδοκιμασίας που διέπει τις περισσότερες εθνικές ποινικές έννομες τάξεις. Γι αυτό είναι άξια επιδοκιμασίας η απόφαση του ευρωπαίου νομοθέτη να αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο της χρησιμοποίησης ή μη του ποινικού δικαίου αναφορικά με τις κυρώσεις σε βάρος νομικών προσώπων. Ένα συγκεκριμένο παράδειγμα αποτελεί εδώ το άρθρο 6 της Απόφασης- Πλαίσιο για την καταπολέμηση της δωροδοκίας στον ιδιωτικό τομέα 14. Μια τέτοια συγκρατημένη στάση θα ήταν σκόπιμο να διακρίνει τον ευρωπαίο νομοθέτη και στο μέλλον. Από την άποψη αυτή είναι επίσης ευπρόσδεκτη η απόφαση του νομοθέτη να απαιτεί ρητώς δόλο τέλεσης στην υποκειμενική υπόσταση ενός εγκλήματος όπως π.χ. στην Απόφαση-Πλαίσιο για την καταπολέμηση της απάτης και της πλαστογραφίας που αφορούν τα μέσα πληρωμής πλην των μετρητών 15 (στο άρθρο 4 παρ. 1) ή ακόμη και στη Σύμβαση για την προστασία των οικονομικών συμφερόντων των ΕΚ 16 («Σύμβαση PIF») αναφορικά με την τιμώρηση της απάτης σε βάρος των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (στο άρθρο 1 παρ. 1). Ωστόσο από την ίδια τη Σύμβαση προκύπτει πως η σημαντική αυτή προϋπόθεση στην υποκειμενική υπόσταση δεν είναι ιδιαίτερα στέρεη και μπορεί εύκολα να υπονομευθεί, όταν στο άρθρο 1 παρ. 4 της Σύμβασης επιτρέπεται η συναγωγή της ύπαρξης δόλου από τις αντικειμενικές περιστάσεις υπό τις οποίες 13 Απόφαση-Πλαίσιο 2003/568/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2003, Αρ. L 192, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2003/568/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2003, Αρ. L 192, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2001/413/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2001, Αρ. L 149, Σελ Επίσ. Εφημ. 1995, Αρ. C 316, Σελ. 49. τελέστηκε η αξιόποινη πράξη. Μια τέτοια αυτόματη συναγωγή της ύπαρξης δόλου δεν θα ήταν σε κάθε περίπτωση σύμφωνη με την αρχή της ενοχής. Επιπλέον υπάρχουν νομοθετικές πράξεις, οι οποίες εμφανίζονται προβληματικές σε σχέση με την αρχή της ενοχής, ιδίως λόγω της ελλιπούς διαφοροποίησης του ύψους της επαπειλούμενης ποινής για τρόπους συμπεριφοράς που διακρίνονται από εντελώς διαφορετικό βαθμό επικινδυνότητας: Η Απόφαση-Πλαίσιο για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας 17 απαιτεί μεταξύ άλλων από τα κράτη-μέλη να ποινικοποιήσουν τόσο τη διεύθυνση μιας τρομοκρατικής ομάδας (άρθρο 2 παρ. 2 στοιχ. α) όσο και την εν γνώσει υποστήριξή της (άρθρο 2 παρ. 2 στοιχ. β) για παράδειγμα μέσω χρηματοδότησης ή παροχής πληροφοριών. Στην πρώτη περίπτωση πρέπει η μέγιστη ποινή να είναι τουλάχιστο 15 έτη, στη δεύτερη τουλάχιστον 8 (άρθρο 5 παρ. 3). Σε σχέση με την αρχή της ενοχής και συνεπώς και με την αρχή της αναλογικότητας που πρέπει να διέπει τις ποινικές κυρώσεις είναι ιδιαίτερα προβληματικό το γεγονός πως οι τρομοκρατικές οργανώσεις δεν πρέπει να έχουν υποχρεωτικά στόχο την τέλεση σοβαρών αδικημάτων (όπως επιθέσεις κατά της ζωής ή της σωματικής ακεραιότητας, ομηρία ή παραγωγή όπλων μαζικής καταστροφής) αλλά αρκεί απλώς να σχετίζονται αποκλειστικά ακόμη και με την απειλή τέλεσης τρομοκρατικών πράξεων (άρθρο 1 παρ. 1 στοιχ. ζ). Όσον αφορά τη «συμμετοχή στις δραστηριότητες τρομοκρατικής ομάδας» πρέπει το ελάχιστο ανώτατο όριο ποινής να είναι 8 έτη, ανεξάρτητα από το αν η οργάνωση έχει στόχο την τέλεση ή την απειλή τέλεσης τρομοκρατικών πράξεων. Έτσι όμως δε γίνεται σαφής διαφοροποίηση της ποινής ανάλογα με το βαθμό επικινδυνότητας των επιμέρους πράξεων συμμετοχής. Εδώ, λοιπόν, η βαρύτητα της ενοχής δεν λαμβάνεται επαρκώς υπόψη αναφορικά με την βαρύτητα της κύρωσης. Σε σχέση με τη «διεύθυνση τρομοκρατικής ομάδας» οι αμφιβολίες για την τήρηση της αρχής της ενοχής γίνονται προφανείς. Ναι μεν πρέπει να επιδοκιμάσει κανείς την επιλογή του νομοθέτη να ζητήσει κατά το άρθρο 5 παρ. 3 από τα κράτη-μέλη τη θέσπιση ενός μικρότερου «ελάχιστου ανώτατου ορίου ποινής» 8 μόνο ετών (αντί για 15) αναφορικά με τη διεύθυνση τρομοκρατικής ομάδας που στόχο έχει μόνο την απειλή τέλεσης τρομοκρατικών πράξεων, επειδή αυτή η συμπεριφορά διακρίνεται από σαφώς μικρότερη επικινδυνότητα. Εντούτοις, όπως προκύπτει από την Απόφαση-Πλαίσιο, η ανώτατη ποινή τόσο για τον διευθύνοντα όπως και για κάθε συμμέτοχο μιας τρομοκρατικής οργάνωσης, που 17 Απόφαση-Πλαίσιο 2002/475/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2002, Αρ. L 164, σελ. 3 (μετά την τροποποίηση από την Απόφαση- Πλαίσιο 2008/919/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 330, σελ. 21). 754 ZIS 12/2009

8 Πρωτοβουλία για μια ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική έχει στόχο την απειλή τέλεσης τρομοκρατικών πράξεων είναι η ίδια, διότι παραλήφθηκε η μείωση του ελάχιστουανώτατου ορίου ποινής για τους απλούς συμμετόχους. Το γεγονός πως η Ευρωπαϊκή Ενωση ορίζει το ίδιο ελάχιστο-ανώτατο όριο ποινής για διαφορετικής εντάσεως κοινωνικά βλαπτικές συμπεριφορές προσκρούει στην αρχή της ενοχής, δηλαδή στο αίτημα της θέσπισης μη δυσανάλογων ποινών. Η νέα πρόταση για μια Απόφαση-Πλαίσιο για την πρόληψη και την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων καθώς και για την προστασία των θυμάτων 18 προβλέπει στο άρθρο 3 παρ. 1 ένα ελάχιστο-ανώτατο όριο ποινής έξι ετών. Αυτό πρέπει να σχετίζεται με τα «αδικήματα που αναφέρονται στα άρθρα 1 και 2». Το άρθρο 1 περιέχει επιταγές προς ποινικοποίηση συγκεκριμένων μορφών συμπεριφοράς, το άρθρο 2 ζητεί από τα κράτη-μέλη να ποινικοποιήσουν την ηθική αυτουργία, τη συνέργεια και την απόπειρα σε αυτές. Έτσι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υιοθετεί το ίδιο ελάχιστο-ανώτατο όριο ποινής τόσο για την αυτουργική τέλεση όσο και για τη συμμετοχή καθώς και για την απόπειρα τέλεσης αδικημάτων. Ιδίως όσον αφορά την απλή συνέργεια μια τέτοια πρόβλεψη δε συνάδει με την αρχή της ενοχής, αφού σύμφωνα με την τελευταία κάθε συμμέτοχος πρέπει να τιμωρείται ανάλογα με την προσωπική του ευθύνη. Δεν είναι τυχαίο δε πως σε πολλές εθνικές έννομες τάξεις η απλή συνέργεια τιμωρείται τουλάχιστο δυνητικά ηπιότερα από την αυτουργία. 4. Κατά τη γλωσσική διατύπωση των νομοθετικών πράξεων με ποινικοδικαιϊκό περιεχόμενο συναντά κανείς θετικά στοιχεία σχετικά με το αίτημα του ορισμένου της ποινικής διάταξης (που απορρέει από την αρχή της νομιμότητας). Είναι ευχάριστο το γεγονός όταν η Ευρωπαϊκή Ένωση κατά τη θέσπιση επιταγών που απευθύνονται στα κράτημέλη προσπαθεί εμφανώς να περιγράψει όσο το δυνατό πιο σαφώς ποιες μορφές συμπεριφοράς πρέπει να ποινικοποιηθούν. Ένα τέτοιο παράδειγμα αποτελεί το άρθρο 3 παρ. 1 στοιχ. γ της Απόφασης-Πλαίσιο για ενίσχυση της προστασίας από την παραχάραξη εν όψει της εισαγωγής του ευρώ με την επιβολή ποινών και άλλων κυρώσεων 19, το οποίο ζητεί από τα κράτη-μέλη να ποινικοποιήσουν την «εισαγωγή, εξαγωγή, μεταφορά, αποδοχή ή προμήθεια για ίδιο λογαριασμό πλαστού νομίσματος». Η έννοια του νομίσματος καθορίζεται επιπλέον με ιδιαίτερη πρόβλεψη και στο άρθρο 1 β περίπτωση. Κατ ανάλογο τρόπο προβλέπεται στο άρθρο 2 παρ. 1 στοιχ. α της Απόφασης-Πλαίσιο για τη θέσπιση ελάχιστων διατάξεων σχετικά με τα στοιχεία της αντικειμενικής υπόστασης των εγκλημάτων και τις ποινές που ισχύουν στον τομέα της παράνομης διακίνησης ναρκωτικών 20 η ποινικοποίηση της «παραγωγής, κατασκευής, εκχύλισης, παρασκευής, προσφοράς, διάθεσης προς πώληση, διανομής, πώλησης, παράδοσης υπό οποιεσδήποτε συνθήκες, μεσιτείας, αποστολής, διαμετακόμισης, μεταφοράς, εισαγωγής ή εξαγωγής ναρκωτικών ουσιών». Είναι θετικό το γεγονός πως ο ευρωπαίος νομοθέτης προσπαθεί να ορίσει την στην ειδική υπόσταση περιγραφόμενη αξιόποινη συμπεριφορά μέσω πολυάριθμων, ως ένα βαθμό συγκεκριμένων περιγραφών. Από την άλλη πλευρά καθίσταται έτσι όμως και η αντίστροφη όψη του νομίσματος σαφής, καθώς στην προσπάθειά του να συμπεριλάβει ο νομοθέτης όλες τις πιθανές μορφές συμπεριφοράς στον κατάλογο των αξιοποίνων πράξεων, οι έννοιες αλληλοκαλύπτονται και έτσι δεν είναι δυνατός ο ξεκάθαρος διαχωρισμός των επιμέρους αξιόποινων τρόπων τέλεσης (π.χ. η διάκριση της προσφοράς από τη διανομή και την παράδοση). Επιπλέον είναι αμφίβολο (εδώ δεν πρόκειται πλέον για το ζήτημα του ορισμένου της ποινικής διάταξης) εάν μια τόσο ευρεία επιταγή προς ποινικοποίηση ανταποκρίνεται σε μια έλλογη αντεγκληματική πολιτική. Πρέπει επίσης να τονιστεί στο σημείο αυτό πως τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα καταβάλλουν όχι σπάνια προσπάθεια να επιτύχουν ένα μεγαλύτερο βαθμό του ορισμένου χαρακτήρα στη διατύπωση διατάξεων, ιδίως όταν υιοθετούν νομοθετικές πρωτοβουλίες εναρμόνισης άλλων διεθνών οργανισμών στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Μια τέτοια προσπάθεια διαφαίνεται στο άρθρο 1 παρ. 1 στοιχ. γ της Απόφασης-Πλαίσιο για την 21 καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων. Εκεί προϋποτίθεται όπως και στο ανάλογο Πρόσθετο Πρωτόκολλο των Ηνωμένων Εθνών η «κατάχρηση μιας θέσης ισχύος» ή με άλλα λόγια η «εκμετάλλευση μιας κατάστασης αδυναμίας». Επιπλέον συγκεκριμενοποιούνται περαιτέρω οι πράξεις αυτές με το αίτημα «το πληττόμενο πρόσωπο να μην έχει άλλη πραγματική ή για αυτό αποδεκτή δυνατότητα από το να υποκύψει στην κατάχρηση». Εάν με αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνεται κατ αποτέλεσμα ένα ικανοποιητικό επίπεδο ορισμένου της πρόβλεψης, μπορεί να γίνει αντικείμενο περαιτέρω συζήτησης, σε κάθε περίπτωση όμως πρέπει να αναγνωριστούν ρητώς οι προσπάθειες του ευρωπαίου νομοθέτη προς αυτή την κατεύθυνση. Πέρα βέβαια από τα παραπάνω θετικά παραδείγματα δεν είναι λίγες και οι νομοθετικές πράξεις που από την άποψη της αρχής του ορισμένου παρουσιάζουν σημαντικά προβλήματα. Μερικά παραδείγματα είναι τα παρακάτω: Η παραπάνω αναφερθείσα Απόφαση-Πλαίσιο για την καταπολέμηση της σεξουαλικής εκμετάλλευσης παιδιών 18 Απόφαση-Πλαίσιο 2002/629/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2002, Αρ. L 203, σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2000/383/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2000, Αρ. L 140, σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2004/757/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2004, Αρ. L 335, σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2002/629/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2002, Αρ. L 203, Σελ. 1. Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik 755

9 European Criminal Policy Initiative και της παιδικής πορνογραφίας 22 περιλαμβάνει στο άρθρο 1 στοιχ. β (ii) απεικονίσεις ή παρουσιάσεις πραγματικών (ενήλικων) προσώπων που έχουν την εμφάνιση παιδιού, δηλ. ανηλίκου. Πότε όμως ένας ενήλικος παρουσιάζει μια νεανική εικόνα, δεν είναι δυνατό να αποδοθεί με κατηγορίες του δικαίου, καθώς τα όρια ηλικίας είναι από τη φύση τους εντελώς ρευστά μια δεκαοχτάχρονη μπορεί να φαίνεται δεκαεφτάχρονη (με ο,τιδήποτε μπορεί να συνεπάγεται αυτό). Για μια υπαγωγή με προβλέψιμα αποτελέσματα δεν είναι συνεπώς αυτές οι διαφοροποιήσεις κατάλληλες και γι αυτό δεν είναι σε θέση να λειτουργήσουν στο πλαίσιο του ποινικού δικαίου. Το άρθρο 1 παρ. 2 της Απόφασης-Πλαίσιο για την καταπολέμηση ορισμένων μορφών και εκδηλώσεων 23 ρατσισμού και ξενοφοβίας μέσω του ποινικού δικαίου δίνει τη δυνατότητα στα κράτη-μέλη να ποινικοποιήσουν τις παραπάνω πράξεις μεταξύ άλλων υπό την προϋπόθεση ότι ο τρόπος τέλεσης είναι κατάλληλος να διαταράξει τη δημόσια τάξη. Τι ακριβώς εννοεί εδώ ο νομοθέτης παραμένει εντελώς ανοιχτό. Όσο επιθυμητή είναι από τον ευρωπαίο νομοθέτη η παροχή περιθωρίων διακριτικής ευχέρειας στα κράτη-μέλη να διαμορφώσουν τα ίδια τις ποινικές τους διατάξεις, άλλο τόσο είναι προβληματική αυτή η επιλογή, όταν παρέχει σε αυτά πλήρως ασαφείς ορισμούς. Με το άρθρο 2 παρ. 1 της Απόφασης-Πλαίσιο για την 24 καταπολέμηση της δωροδοκίας στον ιδιωτικό τομέα υποχρεώνονται τα κράτη-μέλη να ποινικοποιήσουν τόσο τη συμπεριφορά της πλευράς που δωροδοκεί όσο κι εκείνη της πλευράς που δωροδοκείται. Το κεντρικό στοιχείο εδώ είναι πως ένας εργαζόμενος παραβιάζει τα καθήκοντα που έχει απέναντι στην επιχείρηση για την οποία εργάζεται ως αντιπαροχή για το όφελος το οποίο αποκτά. Εντούτοις αυτή η παράβαση καθήκοντος κατά το άρθρο 1 στοιχ. β ορίζεται πολύ γενικά και πρέπει να «καλύπτει τουλάχιστον κάθε αθέμιτη συμπεριφορά η οποία αποτελεί παράβαση νόμιμου καθήκοντος ή παράβαση κανονισμών ή οδηγιών επαγγελματικού χαρακτήρα (...)». Ειδικότερα θα πρέπει το στοιχείο της παράβασης καθήκοντος να καθορίζεται βάσει του δικαίου του κάθε κράτους-μέλους. Κάτι τέτοιο οδηγεί στο συμπέρασμα πως εκείνος που παρέχει το παράνομο αντάλλαγμα πρέπει να γνωρίζει στην περίπτωση της διασυνοριακής διαφθοράς το σύνολο των νομίμων καθηκόντων εκείνου που δέχεται το αντάλλαγμα για να μπορεί να προβλέψει τον κίνδυνο να βρεθεί υπόλογος για μια αξιόποινη πράξη. Τούτο (το σύνολο) περιλαμβάνει τόσο τις σχετικές νομοθετικές προβλέψεις (συμπεριλαμβανομένης της ερμηνείας τους από το δικαστή) ενός κράτους, στο πλαίσιο του οποίου 22 Απόφαση-Πλαίσιο 2004/68/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2004, Αρ. L 13, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2008/913/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 328, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2003/568/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2003, Αρ. L 192, Σελ. 54. δωροδοκεί, όσο και τα καθήκοντα που προκύπτουν από τις επιμέρους ρυθμίσεις μιας συμβάσεως για εκείνον που δωροδοκείται. Η έλλειψη του ορισμένου της παράβασης καθήκοντος προκύπτει έτσι ήδη άμεσα από την Απόφαση-Πλαίσιο και τα κράτη-μέλη δε μπορούν έτσι να την αποφύγουν με τη θέσπιση μιας πιο ακριβούς διατύπωσης των διατάξεών τους, με τις οποίες να την ενσωματώνουν στο εθνικό τους δίκαιο. Το άρθρο 2 παρ. 3 της Απόφασης-Πλαίσιο επιτρέπει μεν στα κράτη-μέλη να προβλέψουν ως επιπλέον στοιχείο τη στρέβλωση του ανταγωνισμού σε συνάρτηση με την αγορά αγαθών ή εμπορικών υπηρεσιών. Όμως με μια τέτοια πρόβλεψη δε λύνεται το προβλημα της αοριστίας του στοιχείου της παράβασης καθήκοντος. Η Οδηγία σχετικά με την προστασία του περιβάλλοντος μέσω του ποινικού δικαίου 25 περιγράφει τη συμπεριφορά που πρέπει να ποινικοποιηθεί από τα κράτη-μέλη με μια μακρά σειρά από παραπομπές. Με αυτόν τον τρόπο προκύπτει ένα ακόμη πρόβλημα αναφορικά με την αρχή του ορισμένου: ο εθνικός νομοθέτης πρακτικώς εξαναγκάζεται, να αναδεχτεί τις παραπομπές στη δική του ποινική διάταξη, η ανεύρευση του νοήματος της οποίας καθίσταται ιδιαίτερα δυσχερής αν όχι και αδύνατη μέσω παραπομπών ανάμεσα στο εθνικό και ευρωπαϊκό δίκαιο και μάλιστα λόγω των διαφορετικών κανόνων ερμηνείας και των διαφορετικών γλωσσικών διατυπώσεων στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού δικαίου που πρέπει να ληφθούν υπόψιν. Η μοναδική εναλλακτική λύση θα ήταν να αποχωριστούν οι επιμέρους αξιόποινες πράξεις από αυτή την αλυσίδα παραπομπών και να διατυπωθούν εκ νέου σε ξεχωριστές πολυάριθμες νομοτυπικές μορφές. Κάτι τέτοιο είναι όμως πρακτικώς αδύνατο να γίνει για τους εθνικούς νομοθέτες και κατά ένα μέρος μάλιστα δικαιϊκά μη επιτρεπτό ιδίως όταν γίνεται παραπομπή σε κοινοτικό δίκαιο που αναπτύσσει άμεση ισχύ (το οποίο δεν επιτρέπεται απλώς να επαναληφθεί στο πλαίσιο εθνικών διατάξεων). Αυτός ο τρόπος δράσης θα ενείχε και τον κίνδυνο, να παραβλεφθεί μια επιμέρους περίπτωση και έτσι να παραβιαστεί η υποχρέωση ενσωμάτωσης μιας διάταξης στο εθνικό δίκαιο. 5. Πολλοί φόβοι αλλά και έντονη κριτική εκφράζονται και αναφορικά με την τήρηση της αρχής της επικουρικότητας, η οποία έχει ιδιαίτερη σημασία ως όριο για την άσκηση της αρμοδιότητας του ευρωπαίου νομοθέτη στο χώρο του ποινικού δικαίου, όταν και στο μέτρο που η Κοινότητα ή η Ενωση έχει το δικαίωμα να εναρμονίζει το ποινικό δίκαιο των κρατών-μελών στη βάση της μεταβίβασης αρμοδιοτήτων με τις ιδρυτικές συνθήκες. Στις νομοθετικές πράξεις που σχετίζονται με το ποινικό δίκαιο και έχουν θεσπιστεί μέχρι τώρα παρατηρούνται τουλάχιστο κατά ένα μέρος θετικά βήματα προς την κατεύθυνση σεβασμού της αρχής της επικουρικότητας: 25 Οδηγία 2008/99/ΕΚ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 328, Σελ ZIS 12/2009

10 Πρωτοβουλία για μια ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική Έναν ιδιαίτερο λόγο για την άσκηση ποινικής αρμοδιότητας σε ευρωπαϊκό επίπεδο αποτελεί η προστασία των οικονομικών συμφερόντων των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων ή άλλων υπερεθνικών συμφερόντων (βλ. προστασία από την παραχάραξη εν όψει της εισαγωγής του ευρώ). Η αρχή της επικουρικότητας τηρείται σαφώς και στην περίπτωση που πρόκειται για μορφές διασυνοριακού εγκλήματος που δεν μπορούν να καταπολεμηθούν επαρκώς σε επίπεδο κρατών-μελών. Σε αυτή την κατηγορία υπάγονται τουλάχιστο θεματικά για παράδειγμα η διεθνής τρομοκρατία και τα εγκλήματα κατά του περιβάλλοντος, διότι στην πρώτη περίπτωση η οργανωτική δομή των δραστών και στη δεύτερη περίπτωση οι συνέπειες των πράξεων δεν περιορίζονται στο στενό πλαίσιο των εθνικών συνόρων. Το ότι σ αυτά τα πεδία η τήρηση της αρχής της επικουρικότητας είναι καταρχήν εύλογη δεν πρέπει να οδηγήσει αυτομάτως στο συμπέρασμα ότι όλες οι επιμέρους εκφάνσεις των παραπάνω εγκλημάτων ή όλοι οι τρόποι συμπεριφοράς που συνδέονται με αυτά πρέπει να ρυθμιστούν σε διεθνές επίπεδο. Μια ένδειξη για την τήρηση της αρχής της επικουρικότητας μπορεί να είναι και το γεγονός πως τα κράτη-μέλη έχουν καταβάλει ήδη προσπάθειες εναρμόνισης των ποινικών τους διατάξεων και στο πλαίσιο άλλων διεθνών οργανισμών. Αυτό συμβαίνει ιδίως στην περίπτωση της Απόφασης-Πλαίσιο για την πρόληψη και την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων καθώς και για την προστασία των θυμάτων 26, της οποίας προηγήθηκαν προσπάθειες προς την ίδια κατεύθυνση του ΟΗΕ 27 και του Συμβουλίου της Ευρώπης 28. Και στις παραπάνω περιπτώσεις θα πρέπει να εξετάζεται βέβαια προσεκτικά κάθε επιμέρους νομοθετική διάταξη που απαιτεί ποινικοποίηση αναφορικά με την τήρηση της αρχής της επικουρικότητας. Δυστυχώς όμως η τήρηση της αρχής της επικουρικότητας απέχει ακόμη πολύ από το να αποτελεί τον κανόνα όπως φαίνεται και στα παρακάτω παραδείγματα: 26 Απόφαση-Πλαίσιο 2002/629/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2002, Αρ. L 203, σελ Πρόσθετο Πρωτόκολλο των Ηνωμένων Εθνών για την πρόληψη, καταπολέμηση και δίωξη της εμπορίας ανθρώπων, ιδίως της εμπορίας γυναικών και παιδιών, στη σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών κατά της υπερσυνοριακής οργανωμένης εγκληματικότητας, Απόφ. 55/25 της Γενικής Συνέλευσης των ΗΕ της , σε ισχύ από την Βλ. Σύσταση Αρ. R (91) 11 της επιτροπής των υπουργών προς τα κράτη-μέλη για την σεξουαλική εκμετάλλευση, την πορνογραφία και την εκπόρνευση καθώς και την εμπορία παιδίων και εφήβων Σύσταση Αρ. R (2000) 11 της επιτροπής των υπουργών προς τα κράτη-μέλη για λήψη δράσης κατά της εμπορίας ανθρώπων για το σκοπό της σεξουαλικής εκμετάλλευσης Σύσταση Αρ. R (2001) 16 της επιτροπής των υπουργών προς τα κράτη-μέλη για την προστασία των παιδιών από τη σεξουαλική εκμετάλλευση. Έτσι η Απόφαση-Πλαίσιο για την καταπολέμηση ορισμένων μορφών και εκδηλώσεων ρατσισμού και ξενοφοβίας μέσω του ποινικού δικαίου 29 ζητεί από τα κράτη-μέλη να ποινικοποιήσουν τη δημόσια υποκίνηση βίας ή μίσους που στρέφεται κατά ομάδας προσώπων ή μέλους ομάδας, που προσδιορίζεται βάσει της φυλής κλπ. (άρθρο 1 παρ. 1 στοιχ. α και β) καθώς και τη δημόσια επιδοκιμασία, την άρνηση ή τη χονδροειδή υποτίμηση της σοβαρότητας όσον αφορά το εβραϊκό ολοκαύτωμα, εγκλήματα γενοκτονίας, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και εγκλήματα πολέμου (άρθρο 1 παρ. 1 στοιχ. γ και δ). Κατά βάση ανήκει στην Ευρωπαϊκή Ένωση μια τέτοια αρμοδιότητα εναρμόνισης κατά τα άρθρα 29 παρ. 1 σε συνδυασμό με το άρθρο 2 της ΣυνθΕΕ (υπό προ της Συνθήκης της Λισσαβόνας καθεστώς). Στην περίπτωση όμως των εγκλημάτων που συνδέονται ιδιαίτερα με την ιστορία ενός έθνους 30 πρέπει να αιτιολογείται ρητώς και η τήρηση της αρχής της επικουρικότητας ως ορίου άσκησης μιας αρμοδιότητας. Ως λόγοι για την ανάγκη θέσπισης ευρωπαϊκών ελάχιστων κανόνων σ αυτό το πεδίο προβάλλονται η ανάγκη για καλύτερη διεθνή συνεργασία (δικαιολ. λόγος 4) και η απαξία μιας τέτοιας συμπεριφοράς (δικαιολ. λόγος 5). Η διευκόλυνση της συνεργασίας μεταξύ των κρατών-μελών κατά τη δίωξη των εγκλημάτων δε μπορεί εντούτοις να αποτελεί αυτοσκοπό αν προσ δώσει κανείς σ αυτό το επιχείρημα καθολική ισχύ, τότε θα απέβαινε κενή νοήματος η αρχή της επικουρικότητας για το ποινικό δίκαιο, διότι φυσικά κάθε άμβλυνση των διαφορών στις ποινικές έννομες τάξεις των κρατώνμελών θα σήμαινε και σημαντική διευκόλυνση της δικαστικής συνεργασίας και της δικαστικής συνδρομής. Το επιχείρημα πως η δικαστική συνδρομή θα πληττόταν εδώ σημαντικά χωρίς εναρμονισμένες διατάξεις δεν πείθει. Σε τελική ανάλυση πίσω από κάθε τέτοια νομοθετική πράξη κρύβεται η επιθυμία να δοθεί ένα κοινό μήνυμα κατά μιας αναμφίβολα αρνητικής συμπεριφοράς. Για τέτοιου είδους συμβολικούς σκοπούς δεν πρέπει όμως να γίνεται κατάχρηση του ποινικού δικαίου και σε κάθε περίπτωση μια τέτοια υπόδειξη για ποινικοποίηση δε συνάδει με την αρχή της επικουρικότητας. Στο ίδιο πάντα πλαίσιο της αρχής της επικουρικότητας προβληματικό φαίνεται το άρθρο 4 της ως άνω Απόφασης-Πλαίσιο (για την καταπολέμηση ορισμένων μορφών και εκδηλώσεων ρατσισμού και ξενοφοβίας μέσω του ποινικού δικαίου) καθώς και το άρθρο 5 παρ. 2 της Απόφασης-Πλαίσιο για την καταπολέμηση της 31 τρομοκρατίας, τα οποία υποχρεώνουν κατ ανάλογο τρόπο τα κράτη-μέλη να ποινικοποιήσουν πράξεις στη δεύτερη νομοθετική πράξη οι πράξεις που τελούνται με 29 Απόφαση-Πλαίσιο 2008/913/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 328, Σελ Κάτι τέτοιο δεν αμφισβητείται ούτε από τον ευρωπαίο νομοθέτη, βλ. Προοίμιο, Δικαιολ. λόγος Απόφαση-Πλαίσιο 2002/475/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2002, Αρ. L 164, σελ. 3. Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik 757

11 European Criminal Policy Initiative δόλο τέλεσης μιας τρομοκρατικής πράξης πρέπει να επισύρουν βαρύτερη ποινή και στην πρώτη νομοθετική πράξη οι πράξεις που τελούνται από ρατσιστικά ή άλλα ξενοφοβικά κίνητρα πρέπει να επισύρουν επίσης βαρύτερη ποινή. Η παραπάνω επιταγή προς τα κράτημέλη μπορεί βέβαια να θεωρηθεί μια σχετικά «ασθενής» υπόδειξη, η οποία κατ αποτέλεσμα μπορεί να είναι λογική και να αναλογεί ήδη σε μεγάλο βαθμό στην πρακτική που ακολουθείται από τα κράτη-μέλη. Ωστόσο από την έποψη της αρχής της επικουρικότητας πολύ δύσκολα μπορεί να αιτιολογηθεί (και δεν αιτιολογείται επίσης), για ποιο λόγο οι εθνικές έννομες τάξεις δεν είναι σε θέση να λύσουν επαρκώς αυτό το ζήτημα στο πλαίσιο της επιμέτρησης της ποινής και γιατί καθίσταται έτσι απαραίτητη μια ευρωπαϊκή ρύθμιση. Επιπλέον παρατηρεί κανείς πως σχεδόν στο σύνολο των νομοθετικών πράξεων ο (υποτιθέμενος) σεβασμός της αρχής της επικουρικότητας διαπιστώνεται με μια μόνο πρόταση και μάλιστα κατά εντελώς τυπικό τρόπο. Για παράδειγμα στον δικαιολογητικό λόγο 7 της Απόφασης- Πλαίσιο για την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος 32 βρίσκουμε τα εξής: «Δεδομένου ότι οι στόχοι της παρούσας απόφασης-πλαίσιο είναι αδύνατον να επιτευχθούν επαρκώς από τα κράτη μέλη και δύνανται συνεπώς λόγω της κλίμακος της δράσης να επιτευχθούν καλύτερα στο επίπεδο της Ένωσης, η Ένωση πρέπει να λάβει μέτρα σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας». Όμως εδώ λείπουν τόσο η εμπειρική αιτιολόγηση της αδυναμίας των κρατών-μελών να επιτύχουν τους στόχους που θέτει η Απόφαση-Πλαίσιο όσο και η σαφής αναφορά στους στόχους αυτούς. 6. Τέλος, το αίτημα μας για την τήρηση της αρχής της ενδοσυστημικής συνέπειας αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια σειρά από νομοθετικές πράξεις. Αρχικά πρέπει να τονιστεί εδώ πως σε συγκεκριμένα σημεία τουλάχιστο μέχρι τώρα παραμένουν περιθώρια διακριτικής ευχέρειας στα κράτημέλη, τα οποία υπηρετούν την τήρηση της αρχής της (κάθετης) ενδοσυστημικής συνέπειας. Κατά πρώτο λόγο το γεγονός πως ο ευρωπαίος νομοθέτης έχει αποφύγει μέχρι τώρα να ζητήσει από τα κράτη-μέλη να προχωρήσουν στη θέσπιση ποινικής ευθύνης για τα νομικά πρόσωπα (έτσι π.χ. άρθρο 7 της Απόφασης- Πλαίσιο για την καταπολέμηση της δωροδοκίας στον ιδιωτικό τομέα 33 βλ. ήδη παραπάνω στην αρχή της ενοχής) υπηρετεί βέβαια την ενδοσυστημική συνοχή των εθνικών ποινικών συστημάτων. Κατά τον ίδιο τρόπο δίνεται ευρύ περιθώριο διακριτικής ευχέρειας για την τήρηση της αρχής της συνοχής των εθνικών ποινικών συστημάτων, όταν οι επιμέρους Αποφάσεις-Πλαίσιο δε θέτουν συγκεκριμένες προϋποθέσεις αναφορικά με το ανώτατο όριο ποινής, δεν 32 Απόφαση-Πλαίσιο 2008/841/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 300, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2003/568/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2003, Αρ. L 192, Σελ. 54. απαιτούν δηλαδή τη θέσπιση ελαχίστων-ανωτάτων ορίων ποινών αλλά αρκούνται σε γενικής φύσεως προϋποθέσεις όσον αφορά τις ποινικές κυρώσεις (αποτελεσματικές, ανάλογες και αποτρεπτικές ποινές, στις βαρείες τουλάχιστον περιπτώσεις ποινές στερητικές της ελευθερίας βλ. μόνο άρθρο 6 της Απόφασης-Πλαίσιο για την καταπολέμηση της απάτης και της πλαστογραφίας που αφορούν τα μέσα πληρωμής πλην των μετρητών 34 ). Κατ εξαίρεση ο ευρωπαίος νομοθέτης προσπάθησε μάλιστα να αποφύγει υπερβολικά βαθιές επεμβάσεις στο σύστημα ποινικών κυρώσεων των κρατών-μελών. Έτσι κατά τη συζήτηση που έλαβε χώρα πριν από τη θέσπιση της Απόφασης-Πλαίσιο για την ενίσχυση του ποινικού πλαισίου για την πρόληψη της υποβοήθησης της 35 παράνομης εισόδου, διέλευσης και διαμονής, αρχικά προτάθηκε στο πλαίσιο του άρθρου 1 παρ. 3 η πρόβλεψη ενός ελάχιστου ανώτατου ορίου ποινής 12 ετών για επιλεγμένες μορφές συμπεριφοράς. Μια τέτοια πρόβλεψη δε θα ήταν όμως σύμφωνη με το σύστημα ποινικών κυρώσεων της Σουηδίας: το αντίστοιχο αδίκημα επέσειε κατά το σουηδικό ποινικό δίκαιο μια ποινή στερητική της ελευθερίας μέχρι 4 έτη, ενώ η σε κάθε περίπτωση υψηλότερη ποινή που επιτρέπεται να επιβληθεί δεν ξεπερνά τα 10 έτη. Μετά από αλλεπάλληλες συσκέψεις τελικώς ορίστηκε το ελάχιστο-ανώτατο όριο ποινής στο άρθρο 1 παρ. 3 της παραπάνω Απόφασης-Πλαίσιο στα 8 έτη. Επιπλέον προστέθηκε στο άρθρο 1 παρ. 4 ένας ακόμη όρος, ο οποίος επιτρέπει σε μεμονωμένα κράτημέλη να προβλέψουν μικρότερη ανώτατη ποινή, όταν αυτό επιβάλλεται από λόγους διατήρησης της ενδοσυστημικής συνέπειας του εθνικού συστήματος ποινικών κυρώσεων. Αυτό είναι ένα καλό παράδειγμα ορθής τήρησης του σεβασμού της αρχής της ενδοσυστημικής συνέπειας των ποινικών συστημάτων των κρατών μελών από την πλευρά του ευρωπαίου νομοθέτη. Εντούτοις η πρακτική που ακολουθείται στο πλαίσιο των ευρωπαϊκών θεσμικών οργάνων δείχνει πως αυτά απέχουν ακόμη πολύ από το να λαμβάνουν υπόψη τους την αρχή της (τόσο της οριζόντιας όσο και της κάθετης) ενδοσυστημικής συνέπειας από την άποψη του ποινικού δικαίου ως θεμελιώδους αρχής της αντεγκληματικής πολιτικής. Όπου λείπουν δηλαδή ιδιαίτεροι όροι όπως αυτοί που εκτέθηκαν παραπάνω οι επιταγές του ευρωπαίου νομοθέτη προς τα κράτη-μέλη σε σχέση με τις ποινές καθίστανται ιδιαίτερα προβληματικές για τα ποινικοδικαιϊκά εθνικά συστήματα που διακρίνονται κατά κανόνα από ενδοσυστημική συνέπεια. Η Απόφαση- Πλαίσιο για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας Απόφαση-Πλαίσιο 2001/413/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2001, Αρ. L 149, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2002/946/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2002, Αρ. L 328, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2008/919/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 330, σελ ZIS 12/2009

12 Πρωτοβουλία για μια ευρωπαϊκή αντεγκληματική πολιτική ορίζει, για παράδειγμα, στο άρθρο 5 παρ. 3 αναφορικά με συγκεκριμένες τρομοκρατικές πράξεις ελάχιστο-ανώτατο όριο ποινής 15 ετών. Αυτή η πρόβλεψη προσέκρουσε στην ενδοσυστημική συνέπεια του συστήματος του φινλανδικού ποινικού δικαίου, καθώς σ αυτό το ανώτατο όριο ποινής δεν ξεπερνά τα 12 έτη, έτσι ώστε η Απόφαση-Πλαίσιο μπόρεσε να ενσωματωθεί μόνο μέσω μιας ξένης προς το φινλανδικό σύστημα τεχνητής νομοθετικής παρέμβασης (ανώτατη ποινή κατ εξαίρεση έτη). Όπως ήδη εκτέθηκε ανωτέρω, οι νομοθετικές πράξεις της Ένωσης προβλέπουν κατά ένα μέρος τα ίδια ελάχισταανώτατα όρια ποινών για τρόπους συμπεριφοράς που διακρίνονται από εντελώς διαφορετικής εντάσεως κοινωνική βλαπτικότητα. Έτσι ζητεί η Απόφαση-Πλαίσιο για την καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων 37 ένα ελάχιστο-ανώτατο όριο ποινής 8 ετών για την τέλεση του αδικήματος της εμπορίας ανθρώπων, όταν μέσω της πράξης αυτής προκύπτει κίνδυνος για τη ζωή του θύματος από δόλο ή από βαριά αμέλεια (άρθρο 3 παρ. 2 στοιχ. α). Το ίδιο ελάχιστο ανώτατο όριο ποινής προβλέπεται και στην Απόφαση-Πλαίσιο για ενίσχυση της προστασίας από την παραχάραξη εν όψει της εισαγωγής του ευρώ με την επιβολή ποινών και άλλων κυρώσεων 38 για τις αξιόποινες πράξεις της απατηλής κατασκευής ή αλλοίωσης νομίσματος (άρθρο 6 παρ. 2). Αυτό δείχνει πως τη νομοθετική δραστηριότητα της Ένωσης στο χώρο του ποινικού δικαίου δεν τη διακρίνει ακόμη ενδοσυστημική συνέπεια (υπό την οριζόντια έκφανσή της). Τα κράτη-μέλη μπορούν μεν λόγω της ανοιχτής «προς τα άνω» υπόδειξης από τον ευρωπαίο νομοθέτη να θεσπίσουν υψηλότερες ποινές για πράξεις, τις οποίες θεωρούν κοινωνικά ιδιαίτερα βλαπτικές. Με τον τρόπο αυτόν όμως εξαναγκάζονται πρακτικά να αυξήσουν εμφανώς τα ανώτατα όρια ποινών τους, μια συνέπεια που δυσχεραίνει σημαντικά την τήρηση της ενδοσυστημικής συνέπειας. Το πρόβλημα της έλλειψης οριζόντιας ενδοσυστημικής συνέπειας γίνεται εμφανές ακόμη μια φορά στην περίπτωση της Απόφασης-Πλαίσιο για την 39 καταπολέμηση της τρομοκρατίας η οποία σε σχέση με τη συμμετοχή σε πράξεις μιας τρομοκρατικής οργάνωσης δεν διαφοροποιεί ανάλογα με το αν η οργάνωση έχει στόχο την τέλεση ή την απειλή μόνο τέλεσης σοβαρών εγκλημάτων. Εξάλλου στη νομοθετική αυτή πράξη προβλέπεται αναφορικά με τρομοκρατικές οργανώσεις που αποσκοπούν μόνο στην απειλή σοβαρών τρομοκρατικών πράξεων και όχι στην τέλεσή τους το ίδιο ελάχιστο-ανώτατο όριο ποινής τόσο για τους 37 Απόφαση Πλαίσιο 2002/629/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2002, Αρ. L 203, Σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2000/383/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2000, Αρ. L 140, σελ Απόφαση-Πλαίσιο 2002/475/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2002, Αρ. L 164, σελ. 3 (μετά την τροποποίηση από την Απόφαση- Πλαίσιο 2008/919/ΔΕΥ, Επίσ. Εφημ. 2008, Αρ. L 330, σελ. 21). διευθύνοντες την οργάνωση όσο και για τους συμμετέχοντες σ αυτήν, ενώ μια αντίστοιχη διαβάθμιση του ελάχιστου-ανώτατου ορίου ποινής λείπει στην περίπτωση των λοιπών τρομοκρατικών οργανώσεων. 7. Όπως δείχνουν τα παραπάνω παραδείγματα, η ευρωπαϊκή νομοθεσία οδηγεί μόνο εν μέρει σε αποτελέσματα τα οποία είτε δεν μπορούν να γίνουν αποδεκτά είτε σε τέτοια που είναι σε κάθε περίπτωση προβληματικά. Ακόμα και όταν δε μπορεί κανείς βάσιμα να ισχυριστεί γενικά πως έχει ξεπεραστεί το όριο του ανεκτού, σε κάθε περίπτωση καταγράφονται τάσεις που προκαλούν ανησυχία και δεν επιτρέπεται να παραγνωρίζονται: πρόκειται για την τάση, να θεσπίζονται διατάξεις ποινικού χαρακτήρα που δεν υπηρετούν την προστασία ενός σαφούς νόμιμου συμφέροντος άξιου προστασίας, την τάση να μην λαμβάνεται επαρκώς υπόψιν η αρχή της χρήσης του ποινικού δικαίου ως εσχάτου μέσου (Ultima-ratio), την τάση να απευθύνονται στους εθνικούς νομοθέτες επιταγές, που οδηγούν στη θέσπιση αόριστων σε εθνικό επίπεδο ποινικών διατάξεων καθώς και την τάση να αντιδρά ο νομοθέτης σε κάθε κοινωνικό πρόβλημα με ολοένα αυξανόμενη καταστολή θεωρώντας εξ αυτού του λόγου και μόνο πως η παρέμβασή του έχει επιπλέον αξία. Αυτές οι ανησυχητικές τάσεις καταγράφονται και σε εθνικό επίπεδο και ενδυναμώνονται ιδιαίτερα από τις εξελίξεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Αν δεν αναγνωριστούν εγκαίρως οι κίνδυνοι αυτοί, τότε η ανησυχία μας είναι πως θα βρεθούμε σύντομα αντιμέτωποι με ένα μη αποδεκτό ποινικό δίκαιο, το οποίο αντίκειται σε θεμελιώδεις φιλελεύθερες αρχές και παραδόσεις του δικαίου. Prof. Dr. Petter Asp, Stockholm University, S Prof. Dr. Nikolaos Bitzilekis, Aristotle University of Thessaloniki, GR Lect. univ. Dr. Sergiu Bogdan, Universitatea Babes- Bolyai, RO Ass. Prof. Dr. Thomas Elholm, LL.M., University of Southern Denmark, DK Prof. Dr. Luigi Foffani, Università di Modena e Reggio Emilia, I Prof. Dr. Dan Frände, University of Helsinki, FIN Prof. Dr. Helmut Fuchs, Universität Wien, A Prof. Dr. Maria Kaiafa-Gbandi, Aristotle University of Thessaloniki, GR Prof. Dr. Jocelyne Leblois-Happe, Université de Strasbourg, F Prof. Dr. Adán Nieto Martín, Universidad de Castilla-La Mancha, E Prof. Dr. Cornelius Prittwitz, M.P.A., Johann Wolfgang Goethe-Universität Frankfurt am Main, D Prof. Dr. Helmut Satzger, Ludwig-Maximilians- Universität München, D Prof. Dr. Elisavet Symeonidou-Kastanidou, Aristotle University of Thessaloniki, GR Ass. Prof. Dr. Ingeborg Zerbes, Universität Wien, A Zeitschrift für Internationale Strafrechtsdogmatik 759

ΓΝΩΜΗ της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Νομικών της Βουλής των Αντιπροσώπων της Κυπριακής Δημοκρατίας

ΓΝΩΜΗ της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Νομικών της Βουλής των Αντιπροσώπων της Κυπριακής Δημοκρατίας ΓΝΩΜΗ της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Νομικών της Βουλής των Αντιπροσώπων της Κυπριακής Δημοκρατίας Πρόταση Οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ I. ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟ ΠΟΙΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ I. ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟ ΠΟΙΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Πρόλογος 9 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ I. ΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟ ΠΟΙΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Ανήλικοι 1. Απόφαση-πλαίσιο 2004/68/ΔΕΥ του Συμβουλίου της 22.12.2003 για την καταπολέμηση της σεξουαλικής εκμετάλλευσης παιδιών και της παιδικής πορνογραφίας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ. Βρυξέλλες, 16 Οκτωβρίου 2012 (23.10) (OR. en) 14826/12 Διοργανικός φάκελος: 2012/0036 (COD)

ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ. Βρυξέλλες, 16 Οκτωβρίου 2012 (23.10) (OR. en) 14826/12 Διοργανικός φάκελος: 2012/0036 (COD) ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ Βρυξέλλες, 16 Οκτωβρίου 2012 (23.10) (OR. en) 14826/12 Διοργανικός φάκελος: 2012/0036 (COD) DROIPEN 139 COPEN 223 CODEC 2357 ΣΗΜΕΙΩΜΑ της: Προεδρίας προς: το Συμβούλιο αριθ.

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 15.6.2015 COM(2015) 292 final 2015/0131 (NLE) Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ σχετικά με την υπογραφή, εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, της Σύμβασης του Συμβουλίου της Ευρώπης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... VII ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ... XV ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ...1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... VII ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ... XV ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ...1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... VII ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ... XV ΓΕΝΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ...1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΤΟ ΞΕΠΛΥΜΑ ΒΡΟΜΙΚΟΥ ΧΡΗΜΑΤΟΣ ΩΣ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΔΙΕΘΝΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΠΟΙΝΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ 1. Εισαγωγή...5 2. Η επιρροή του αμερικανικού

Διαβάστε περισσότερα

Δίκαιο των Ανηλίκων. Ενότητα 3: Ποινικό Δίκαιο των Ανηλίκων

Δίκαιο των Ανηλίκων. Ενότητα 3: Ποινικό Δίκαιο των Ανηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 3: Ποινικό Αγγελική Γ. Πιτσελά, Αν. Καθηγήτρια Εγκληματολογίας- Σωφρονιστικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑΣ» Α. Γενικό μέρος

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑΣ» Α. Γενικό μέρος 1 ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑΣ» Α. Γενικό μέρος 1. - Αποτελεί σταθερή επιλογή της Ελληνικής δημοκρατικής Πολιτείας η ουσιαστική προώθηση της ισότητας

Διαβάστε περισσότερα

Κατάλογος των νομικών βάσεων που προβλέπουν τη συνήθη νομοθετική διαδικασία στη Συνθήκη της Λισαβόνας 1

Κατάλογος των νομικών βάσεων που προβλέπουν τη συνήθη νομοθετική διαδικασία στη Συνθήκη της Λισαβόνας 1 Κατάλογος των νομικών βάσεων που προβλέπουν τη συνήθη νομοθετική διαδικασία στη Συνθήκη της Λισαβόνας 1 Το παράρτημα αυτό περιέχει τον κατάλογο των νομικών βάσεων στις οποίες εφαρμόζεται η «συνήθης νομοθετική

Διαβάστε περισσότερα

Ψήφισµα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 22ας Μαΐου 2012 σχετικά µε την προσέγγιση της ΕΕ όσον αφορά το ποινικό δίκαιο (2010/2310(INI))

Ψήφισµα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 22ας Μαΐου 2012 σχετικά µε την προσέγγιση της ΕΕ όσον αφορά το ποινικό δίκαιο (2010/2310(INI)) P7_TA(2012)0208 Προσέγγιση της ΕΕ όσον αφορά το ποινικό δίκαιο Ψήφισµα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 22ας Μαΐου 2012 σχετικά µε την προσέγγιση της ΕΕ όσον αφορά το ποινικό δίκαιο (2010/2310(INI)) Το

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑΣ» Άρθρο 1. Σκοπός

ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑΣ» Άρθρο 1. Σκοπός ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑΣ» Άρθρο 1 Σκοπός 1. Σκοπός του νόμου είναι η καταπολέμηση ιδιαίτερα σοβαρών εκδηλώσεων ρατσισμού και ξενοφοβίας, που μπορούν να διασαλεύσουν

Διαβάστε περισσότερα

Οι συνθήκες του Μάαστριχτ και του Άμστερνταμ

Οι συνθήκες του Μάαστριχτ και του Άμστερνταμ Οι συνθήκες του Μάαστριχτ και του Άμστερνταμ Η συνθήκη του Μάαστριχτ τροποποίησε τις προηγούμενες ευρωπαϊκές συνθήκες και δημιούργησε μια Ευρωπαϊκή Ένωση που βασιζόταν σε τρεις πυλώνες: τις Ευρωπαϊκές

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης 24ος Διαγωνισμός Εξεταζόμενο μάθημα: Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους

Θέματα Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης 24ος Διαγωνισμός Εξεταζόμενο μάθημα: Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους Θέματα Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης 24ος Διαγωνισμός Εξεταζόμενο μάθημα: Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους Θέμα 1 ο (κληρώθηκε) Ο ευρωπαϊκός και διεθνής νομικός πολιτισμός αναγνωρίζουν

Διαβάστε περισσότερα

Επιτροπή Οικονομικής και Νομισματικής Πολιτικής ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. της Επιτροπής Οικονομικής και Νομισματικής Πολιτικής

Επιτροπή Οικονομικής και Νομισματικής Πολιτικής ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. της Επιτροπής Οικονομικής και Νομισματικής Πολιτικής ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Οικονομικής και Νομισματικής Πολιτικής 11.7.2013 2013/0023(COD) ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ της Επιτροπής Οικονομικής και Νομισματικής Πολιτικής προς την Επιτροπή Πολιτικών

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 28.11.2014 COM(2014) 715 final 2014/0339 (COD) Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ για την κατάργηση ορισμένων πράξεων στον τομέα της αστυνομικής

Διαβάστε περισσότερα

η µάλλον ευρύτερη αναγνώριση του ενδιαφέροντος που παρουσιάζει η θέσπιση διατάξεων για την ενισχυµένη συνεργασία στον τοµέα της ΚΕΠΠΑ.

η µάλλον ευρύτερη αναγνώριση του ενδιαφέροντος που παρουσιάζει η θέσπιση διατάξεων για την ενισχυµένη συνεργασία στον τοµέα της ΚΕΠΠΑ. ΙΑΣΚΕΨΗ ΤΩΝ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΩΝ ΤΩΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΝ ΤΩΝ ΚΡΑΤΩΝ ΜΕΛΩΝ Bρυξέλλες, 30 Αυγούστου 2000 (01.09) (OR. fr) CONFER 4766/00 LIMITE ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΗΣ ΠΡΟΕ ΡΙΑΣ Θέµα : ιακυβερνητική ιάσκεψη 2000 Ενισχυµένη συνεργασία

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΕΚΘΕΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL. Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 2015/2110(INI)

ΣΧΕΔΙΟ ΕΚΘΕΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL. Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 2015/2110(INI) Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 2014-2019 Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων 11.4.2016 2015/2110(INI) ΣΧΕΔΙΟ ΕΚΘΕΣΗΣ σχετικά με την καταπολέμηση της διαφθοράς και τη συνέχεια που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΙ ΤΟΥ ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟΥ. «Πρόληψη και καταπολέµηση της εµπορίας ανθρώπων και προστασία των θυµάτων αυτής»

ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΙ ΤΟΥ ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟΥ. «Πρόληψη και καταπολέµηση της εµπορίας ανθρώπων και προστασία των θυµάτων αυτής» Β ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΟΤΕΧΝΙΚΗΣ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΧΕΔΙΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ ΝΟΜΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΙ ΤΟΥ ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟΥ «Πρόληψη και καταπολέµηση της εµπορίας ανθρώπων και προστασία των θυµάτων αυτής»

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΙ ΤΟΥ ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟΥ «Τροποποίηση του ν. 927/1979 (Α 139) και προσαρµογή του στην απόφαση πλαίσιο 2008/913/ΔΕΥ της 28ης Νοεµβρίου 2008,

Διαβάστε περισσότερα

Δίκαιο των Ανηλίκων. Ενότητα 4: Βασικές Αρχές της απονομής δικαιοσύνης σε ανηλίκους

Δίκαιο των Ανηλίκων. Ενότητα 4: Βασικές Αρχές της απονομής δικαιοσύνης σε ανηλίκους ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 4: Βασικές Αρχές της απονομής δικαιοσύνης σε ανηλίκους Αγγελική Γ. Πιτσελά, Αν. Καθηγήτρια Εγκληματολογίας-Σωφρονιστικής Άδειες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ. Σύνοψη της εκτίμησης επιπτώσεων. που συνοδεύει το έγγραφο

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ. Σύνοψη της εκτίμησης επιπτώσεων. που συνοδεύει το έγγραφο ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 5.2.2013 SWD(2013) 20 final ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Σύνοψη της εκτίμησης επιπτώσεων που συνοδεύει το έγγραφο ΠΡΟΤΑΣΗ ΟΔΗΓΙΑΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

10335/10 ΕΚΜ/νικ 1 DG H 2B

10335/10 ΕΚΜ/νικ 1 DG H 2B ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΙΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ Βρυξέλλες, 31 Μαΐου 2010 (01.06) (OR. es) 10335/10 Διοργανικός φάκελος: 2010/0064 (COD) DROIPEN 57 JAI 493 CODEC 493 ΣΗΜΕΙΩΜΑ της: Προεδρίας προς: ΕΜΑ/ Συμβούλιο αρ. πρότ.

Διαβάστε περισσότερα

14288/16 ΕΜ/μκρ/ΔΛ 1 DGD 1C

14288/16 ΕΜ/μκρ/ΔΛ 1 DGD 1C Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Βρυξέλλες, 15 Νοεμβρίου 2016 (OR. en) 14288/16 JAI 931 ENFOCUSTOM 183 ΣΗΜΕΙΩΜΑ Αποστολέας: Αποδέκτης: Προεδρία Αντιπροσωπίες αριθ. προηγ. εγγρ.: 12164/3/16 REV3 Θέμα: Σχέδιο

Διαβάστε περισσότερα

Αμοιβαία αναγνώριση μέτρων προστασίας σε αστικές υποθέσεις

Αμοιβαία αναγνώριση μέτρων προστασίας σε αστικές υποθέσεις ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Γ: ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ ΚΑΙ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΕΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΝΟΜΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Αμοιβαία αναγνώριση μέτρων προστασίας σε αστικές υποθέσεις ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΑ 93/13/ΕΟΚ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ της 5ης Απριλίου 1993 σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές

ΟΔΗΓΙΑ 93/13/ΕΟΚ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ της 5ης Απριλίου 1993 σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές 21.4.93 Επίσημη Εφημερίδα των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων Αριθ. L 95/29 ΟΔΗΓΙΑ 93/13/ΕΟΚ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ της 5ης Απριλίου 1993 σχετικά με τις καταχρηστικές ρήτρες των συμβάσεων που συνάπτονται με καταναλωτές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΑΡΜΟΝΙΣΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΜΕ ΠΡΑΞΕΙΣ ΕΕ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Νομοτεχνικές Παράμετροι

ΕΝΑΡΜΟΝΙΣΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΜΕ ΠΡΑΞΕΙΣ ΕΕ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Νομοτεχνικές Παράμετροι ΕΝΑΡΜΟΝΙΣΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΜΕ ΠΡΑΞΕΙΣ ΕΕ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Νομοτεχνικές Παράμετροι Η Μ Ε Ρ Ι Δ Α Τ Ε Ε, Ε Σ Υ Π / Ε Λ Ο Τ «Ο Ρ Θ Η Ν Ο Μ Ο Θ Ε Τ Η Σ Η Μ Ε Α Ν Α Φ Ο Ρ Α Σ Ε Π Ρ Ο Τ Υ Π Α» Α Θ Η Ν

Διαβάστε περισσότερα

Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις

Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις Δικαστική συνεργασία σε ποινικές υποθέσεις Σήμερα όλο και περισσότεροι άνθρωποι ταξιδεύουν, εργάζονται, σπουδάζουν και διαμένουν στο εξωτερικό. Η εγκληματικότητα αποτελεί πλέον ένα όλο και πιο σύνθετο

Διαβάστε περισσότερα

9718/17 ΚΑΛ/μκρ/ΔΛ 1 DG D 2B

9718/17 ΚΑΛ/μκρ/ΔΛ 1 DG D 2B Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Βρυξέλλες, 30 Μαΐου 2017 (OR. en) Διοργανικός φάκελος: 2016/0414 (COD) 9718/17 ΣΗΜΕΙΩΜΑ Αποστολέας: Αποδέκτης: Προεδρία Συμβούλιο αριθ. προηγ. εγγρ.: 9280/17 Αριθ. εγγρ.

Διαβάστε περισσότερα

Σελίδα 1 από 5. Τ

Σελίδα 1 από 5. Τ Σελίδα 1 από 5 ΔΕΟ 10 ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ- ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΤΟΜΟΙ Α & Α1 & Β ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ 1. Τι είναι κράτος; Κράτος: είναι η διαρκής σε νομικό πρόσωπο οργάνωση λαού

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Α. Στεφάνου Έλενα Α. Καπαρδή Δικηγόροι

Ηλίας Α. Στεφάνου Έλενα Α. Καπαρδή Δικηγόροι «Μια πρώτη εκτίµηση της απόφαση του ΔΕΕ στις υποθέσεις Τele2 Sverige AB (C-203/15) και Watson και άλλων (C698/15) για την επεξεργασία δεδοµένων προσωπικού χαρακτήρα στις ηλεκτρονικές επικοινωνίες. Ουσιαστικές,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ Βρυξέλλες, 6.11.2007 SEC(2007) 1425 ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ Συνοδευτικό έγγραφο Πρόταση για απόφαση πλαίσιο του Συμβουλίου σχετικά με την τροποποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Απαγόρευση, πρόληψη, ανίχνευση και αντιµετώπιση της διαφθοράς, που διευκολύνει δραστηριότητες που διεξάγονται κατά παράβαση της Σύµβασης

Απαγόρευση, πρόληψη, ανίχνευση και αντιµετώπιση της διαφθοράς, που διευκολύνει δραστηριότητες που διεξάγονται κατά παράβαση της Σύµβασης Ψήφισµα Συνδιάσκεψης 17.6 Συνδ. 17.6 Απαγόρευση, πρόληψη, ανίχνευση και αντιµετώπιση της διαφθοράς, που διευκολύνει δραστηριότητες που διεξάγονται κατά παράβαση της Σύµβασης ΕΧΟΝΤΑΣ ΕΠΙΓΝΩΣΗ ότι η διαφθορά

Διαβάστε περισσότερα

Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Βρυξέλλες, 24 Νοεμβρίου 2016 (OR. en)

Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Βρυξέλλες, 24 Νοεμβρίου 2016 (OR. en) Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Βρυξέλλες, 24 Νοεμβρίου 2016 (OR. en) Διοργανικός φάκελος: 2016/0209 (CNS) 13885/16 FISC 181 ECOFIN 984 ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΠΡΑΞΕΙΣ Θέμα: ΟΔΗΓΙΑ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ για την

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Ενωμένη στην πολυμορφία EL 2013/0027(COD) της Επιτροπής Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Ενωμένη στην πολυμορφία EL 2013/0027(COD) της Επιτροπής Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων 2013/0027(COD) 2.9.2013 ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ της Επιτροπής Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 15.6.2015 COM(2015) 291 final 2015/0130 (NLE) Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ σχετικά με την υπογραφή, εξ ονόματος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, του πρόσθετου πρωτοκόλλου στη Σύμβαση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Ακρόαση Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΕΕ ΓΙΑ ΤΟ ΠΟΙΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Ακρόαση Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΕΕ ΓΙΑ ΤΟ ΠΟΙΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων LIBE_OJ(2011)1208_1 ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Ακρόαση Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΕΕ ΓΙΑ ΤΟ ΠΟΙΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Πέμπτη 8 Δεκεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΟΙΝΗ ΕΠΟΠΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΟΛ,

Η ΚΟΙΝΗ ΕΠΟΠΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΟΛ, EUROPOL JOINT SUPERVISORY BODY ΚΟΙΝΗ ΕΠΟΠΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΟΛ Γνωμοδότηση 08/56 της ΚΕΑ σχετικά με την αναθεωρημένη συμφωνία που πρόκειται να υπογραφεί μεταξύ της Ευρωπόλ και της Eurojust Η ΚΟΙΝΗ ΕΠΟΠΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 11.9.2014 COM(2014) 559 final 2014/0258 (NLE) Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ για την εξουσιοδότηση των κρατών μελών να κυρώσουν, προς το συμφέρον της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το

Διαβάστε περισσότερα

Ετήσια έκθεση για τις δραστηριότητες της επιτροπής καταπολέµησης της απάτης της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας

Ετήσια έκθεση για τις δραστηριότητες της επιτροπής καταπολέµησης της απάτης της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας EL Ετήσια έκθεση για τις δραστηριότητες της επιτροπής καταπολέµησης της απάτης της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας για την περίοδο Ιανουαρίου 2001 - Φεβρουαρίου 2002 14 Μαρτίου 2002 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγή......3

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ. που συνοδεύει το έγγραφο

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ. που συνοδεύει το έγγραφο ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 17.7.2013 SWD(2013) 275 final ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΗΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ που συνοδεύει το έγγραφο Πρόταση κανονισμού του Συμβουλίου

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17

Περιεχόμενα. Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17 Περιεχόμενα Πρόλογος... 15 Μέρος Ι Συνταγματικό Δίκαιο... 17 1 Πολίτευμα...19 Θεωρία... 19 1. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ... 19 Το κράτος... 20 Το πολίτευμα... 21 Το συνταγματικό δίκαιο... 21 2. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL. Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 2015/0278(COD)

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL. Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 2015/0278(COD) Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 2014-2019 Επιτροπή Δικαιωμάτων των Γυναικών και Ισότητας των Φύλων 11.10.2016 2015/0278(COD) ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ της Επιτροπής Δικαιωμάτων των Γυναικών και Ισότητας των Φύλων προς

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 14.12.2016 COM(2016) 798 final 2016/0399 (COD) Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ για την προσαρμογή διαφόρων νομικών πράξεων στον τομέα της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...17 Α. Ελληνικές...17 Β. Ξενόγλωσσες...19

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...17 Α. Ελληνικές...17 Β. Ξενόγλωσσες...19 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ...17 Α. Ελληνικές...17 Β. Ξενόγλωσσες...19 Α. ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή...25 ΙΙ. Ιστορική επισκόπηση του θεσμού της ασφάλισης και των νομοθετικών μέτρων που τιμωρούν την απάτη

Διαβάστε περισσότερα

Ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση

Ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση Ο σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ένωση Για μεγάλο χρονικό διάστημα, τη νομική βάση για τα θεμελιώδη δικαιώματα σε επίπεδο ΕΕ αποτελούσε ουσιαστικά η αναφορά που γίνεται από τις Συνθήκες στην

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Θέμα 2 ον : Η δικαστική λειτουργία αποτελεί μία από τις τρεις θεμελιώδεις λειτουργίες του κράτους.

Διαβάστε περισσότερα

Επιτροπή Βιομηχανίας, Έρευνας και Ενέργειας ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. της Επιτροπής Βιομηχανίας, Έρευνας και Ενέργειας. προς την Επιτροπή Νομικών Θεμάτων

Επιτροπή Βιομηχανίας, Έρευνας και Ενέργειας ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. της Επιτροπής Βιομηχανίας, Έρευνας και Ενέργειας. προς την Επιτροπή Νομικών Θεμάτων Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 2014-2019 Επιτροπή Βιομηχανίας, Έρευνας και Ενέργειας 2016/0280(COD) 2.3.2017 ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ της Επιτροπής Βιομηχανίας, Έρευνας και Ενέργειας προς την Επιτροπή Νομικών Θεμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 11.9.2014 COM(2014) 563 final 2014/0259 (NLE) Πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ για την εξουσιοδότηση των κρατών μελών να κυρώσουν, προς το συμφέρον της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το

Διαβάστε περισσότερα

Δίκαιο των Ανηλίκων. Ενότητα 1: Αυτονόμηση της αντιμετώπισης των ανηλίκων

Δίκαιο των Ανηλίκων. Ενότητα 1: Αυτονόμηση της αντιμετώπισης των ανηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 1: Αυτονόμηση της αντιμετώπισης των ανηλίκων Αγγελική Γ. Πιτσελά, Αν. Καθηγήτρια Εγκληματολογίας-Σωφρονιστικής Άδειες Χρήσης Το

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι. (Άρθρο 9) ΒΕΒΑΙΩΣΗ. (β) Αρχή που εξέδωσε την απόφαση περί μέτρων επιτήρησης:

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι. (Άρθρο 9) ΒΕΒΑΙΩΣΗ. (β) Αρχή που εξέδωσε την απόφαση περί μέτρων επιτήρησης: ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι (Άρθρο 9) ΒΕΒΑΙΩΣΗ (α) Κράτος έκδοσης: Κράτος εκτέλεσης: (β) Αρχή που εξέδωσε την απόφαση περί μέτρων επιτήρησης: Επίσημη ονομασία: Αναφέρατε εάν μπορούν να ληφθούν πρόσθετες πληροφορίες για

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων 14.3.2014 ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ σχετικά με τον οργανισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης για τη συνεργασία στον τομέα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΔΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ "ΠΡΟΣΒΑΣΗ"

ΕΙΔΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗ ΕΙΔΙΚΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ "ΠΡΟΣΒΑΣΗ" Εισαγωγικός Διαγωνισμός για την Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης 2014 Δείγμα Σημειώσεων για το μάθημα Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2010/0064(COD) της Επιτροπής Πολιτισμού και Παιδείας

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2010/0064(COD) της Επιτροπής Πολιτισμού και Παιδείας ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Πολιτισμού και Παιδείας 18.11.2010 2010/0064(COD) ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ της Επιτροπής Πολιτισμού και Παιδείας προς την Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών

Διαβάστε περισσότερα

Η επιλογή της προσήκουσας νομικής βάσης για το οικογενειακό δίκαιο Μελλοντικές προοπτικές

Η επιλογή της προσήκουσας νομικής βάσης για το οικογενειακό δίκαιο Μελλοντικές προοπτικές ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Γ: ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ ΚΑΙ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΕΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΝΟΜΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Η επιλογή της προσήκουσας νομικής βάσης για το οικογενειακό δίκαιο Μελλοντικές προοπτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL. Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο

ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL. Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 2014-2019 Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων 26.1.2016 ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ σχετικά με τη θέσπιση μηχανισμού της ΕΕ για τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΠΡΟΣ

Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΠΡΟΣ ι i ιι Αθήνα 1Ο Απριλίου 2013 ΕΜΗΝΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΑ Ο ΕΣΑΓΈΛΕΥΣ ΤΟΥ ΑΡΕΟΥ ΠΑΓΟΥ ΤΜΗΜΑ ΔIΟΚΗΤιΚΟ ΤΗΛ. 2106411526 ΦΑΞ 2106411523 Αριθ. Πρωτ.: 1071 Αριθμός Γνωμοδότησης: 3/13 ΠΡΟΣ το Υπουργείο Οlκονομικών- Γενική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Ο διαγωνισμός της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης προϋποθέτει, ως γνωστόν, συνδυασμό συνδυαστικής γνώσης της εξεταστέας ύλης και θεμάτων πολιτικής και οικονομικής επικαιρότητας. Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια

Διαβάστε περισσότερα

Επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα για το σκοπό της πρόληψης του εγκλήματος ***I

Επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα για το σκοπό της πρόληψης του εγκλήματος ***I P7_TA-PROV(2014)0219 Επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα για το σκοπό της πρόληψης του εγκλήματος ***I Νομοθετικό ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 12ης Μαρτίου 2014 σχετικά με την πρόταση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Πατρίκιος, Δικηγόρος, Μ.Δ.Ε., Υπ. Δ.Ν ΘΕΜΑΤΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΔΟΚΙΜΩΝ ΣΗΜΑΙΟΦΟΡΩΝ ΛΙΜΕΝΙΚΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ: ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ - ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α) Πηγες Διοικητικου Δικαιου Ως πηγή διοικητικού

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190

Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ο ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΟΣ Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190 ΠΡΟΣ: 1. Όλους τους Υπουργούς και Υφυπουργούς 2. Τον Γενικό Γραμματέα της Κυβέρνησης 3. Όλους τους Γενικούς Γραμματείς Υπουργείων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ Ν. 3126/2003 ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΩΝ»

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ Ν. 3126/2003 ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΩΝ» ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ Ν. 3126/2003 ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΕΥΘΥΝΗ ΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΩΝ» Όπως αναφέρεται στην από 19 Οκτωβρίου 2010, προς την Βουλή των Ελλήνων, Έκθεση της Ειδικής Μόνιμης

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs)

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Τελική έκθεση Ιούλιος 2014 ΣΥΝΟΨΗ Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να παρουσιάσει ορισμένα από τα κυριότερα ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΡΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΡΡΗΤΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 1. ΟΙ ΙΣΧΥΟΥΣΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΣΕ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΥΠΕΡΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ (ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ)

Η ΑΡΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΡΡΗΤΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 1. ΟΙ ΙΣΧΥΟΥΣΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΣΕ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΥΠΕΡΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ (ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ) Η ΑΡΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΡΡΗΤΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 1. ΟΙ ΙΣΧΥΟΥΣΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΣΕ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΥΠΕΡΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ (ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ) Σύμφωνα με το άρθρο 19 του ελληνικού Συντάγματος: "1. Το απόρρητο των

Διαβάστε περισσότερα

Ποινική ευθύνη στις σύγχρονες μορφές «ηλεκτρονικής λ ή απάτης» ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΥΛΗΣ

Ποινική ευθύνη στις σύγχρονες μορφές «ηλεκτρονικής λ ή απάτης» ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΥΛΗΣ Ποινική ευθύνη στις σύγχρονες μορφές «ηλεκτρονικής λ ή απάτης» Εισηγητής: Οββαδίας Σ. Ναμίας Δ.Ν. Δικηγόρος ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΥΛΗΣ Ι. Εισαγωγή- Οριοθέτηση του θέματος Συμπεριφορές που επιφέρουν περιουσιακή μετατόπιση

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο 1. Άρθρο 2. Άρθρο 3. Άρθρο 4. Επίσημα κείμενα και διδακτικό υλικό. Ορισμός του παιδιού. Παιδί θεωρείται ένα άτομο κάτω των 18 ετών.

Άρθρο 1. Άρθρο 2. Άρθρο 3. Άρθρο 4. Επίσημα κείμενα και διδακτικό υλικό. Ορισμός του παιδιού. Παιδί θεωρείται ένα άτομο κάτω των 18 ετών. Ορισμός του παιδιού Παιδί θεωρείται ένα άτομο κάτω των 18 ετών. Άρθρο 1 Απαγόρευση διακρίσεων Κάθε παιδί πρέπει να αντιμετωπίζεται χωρίς διακρίσεις λόγω χρώματος, φύλου, γλώσσας, θρησκείας, άποψης, χώρας

Διαβάστε περισσότερα

Η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου σχετικά με την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος: Με ποιον τρόπο μπορεί να ενισχυθεί η νομοθεσία στον τομέα;

Η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου σχετικά με την καταπολέμηση του οργανωμένου εγκλήματος: Με ποιον τρόπο μπορεί να ενισχυθεί η νομοθεσία στον τομέα; ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Γ: ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ ΚΑΙ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΕΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΕΣ, ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ Η απόφαση-πλαίσιο του Συμβουλίου σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.3920, 12/11/2004 Ο ΠΕΡΙ ΚΟΙΝΩΝ ΟΜΑΔΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2004

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.3920, 12/11/2004 Ο ΠΕΡΙ ΚΟΙΝΩΝ ΟΜΑΔΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2004 Ο ΠΕΡΙ ΚΟΙΝΩΝ ΟΜΑΔΩΝ ΕΡΕΥΝΑΣ ΝΟΜΟΣ ΤΟΥ 2004 Για σκοπούς εναρμόνισης με την πράξη του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης με τίτλο- «Απόφαση-Πλαίσιο του Συμβουλίου της 13 ης Ιουνίου 2002 σχετικά με τις Κοινές

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Κοινή πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΥΠΑΤΗ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΣ ΤΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΟΙΝΗΣ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ Βρυξέλλες, 14.4.2016 JOIN(2016) 8 final 2016/0113 (NLE) Κοινή πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση Ο ΗΓΙΑ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Πρόταση Ο ΗΓΙΑ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 24.6.2010 COM(2010)331 τελικό 2010/0179 (CNS) C7-0173/10 Πρόταση Ο ΗΓΙΑ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ για την τροποποίηση της οδηγίας 2006/112/ΕΚ σχετικά µε το κοινό σύστηµα φόρου προστιθέµενης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΔΟΚΙΜΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΔΙΑΔΟΧΙΚΕΣ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ... 2 1. Συμβάσεις εξαρτημένης εργασίας ορισμένου και αορίστου χρόνου... 2 1.1 Σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου... 3

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΑ Χάρη Κυριαζή Αντιπροέδρου Σ ΣΕΒ

ΟΜΙΛΙΑ Χάρη Κυριαζή Αντιπροέδρου Σ ΣΕΒ ΟΜΙΛΙΑ Χάρη Κυριαζή Αντιπροέδρου Σ ΣΕΒ Στην Ειδική Επιτροπή για την επεξεργασία και εξέταση του Σχεδίου Νόµου "Κύρωση της Συνθήκης της Λισαβόνας που τροποποιεί τη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση, τη Συνθήκη

Διαβάστε περισσότερα

Το πολίτευμα που προβλέπει το ελληνικό Σύνταγμα του 1975/1986/2001/ Οι θεμελιώδεις αρχές του πολιτεύματος

Το πολίτευμα που προβλέπει το ελληνικό Σύνταγμα του 1975/1986/2001/ Οι θεμελιώδεις αρχές του πολιτεύματος Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Κανελλοπούλου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το πολίτευμα που προβλέπει το ελληνικό Σύνταγμα του 1975/1986/2001/2008 Διάγραμμα του

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 3.1.2011 COM(2010) 791 τελικό 2011/0001 (COD) Πρόταση ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ για την τροποποίηση του κανονισμού (ΕΚ) αριθ. 2006/2004 σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ Στο Σχέδιο Νόμου «Προσαρμογή της εθνικής νομοθεσίας στις διατάξεις της Οδηγίας 2011/24/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 9 ης Μαρτίου 2011 περί εφαρμογής των δικαιωμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΑΝΤΙΚΤΥΠΟΥ

ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΑΝΤΙΚΤΥΠΟΥ EL EL EL ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΩΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ Βρυξέλλες, 11.7.2007 SEC(2007) 936 ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΑΝΤΙΚΤΥΠΟΥ Συνοδευτικό έγγραφο της Λευκής Βίβλου για τον

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΕΡΩΤΗΜΑ Ερωτάται αν αν είναι στα πλαίσια ή όχι του Συντάγματος η εφαρμογή της παραγράφου 2 του άρθρου 139 του Κώδικα Δικαστικών Επιμελητών με την έκδοση της προβλεπόμενης Υπουργικής

Διαβάστε περισσότερα

Εγκλήματα και ποινές που ισχύουν στον τομέα της παράνομης διακίνησης ναρκωτικών ***I

Εγκλήματα και ποινές που ισχύουν στον τομέα της παράνομης διακίνησης ναρκωτικών ***I P7_TA(2014)0454 Εγκλήματα και ποινές που ισχύουν στον τομέα της παράνομης διακίνησης ναρκωτικών ***I Νομοθετικό ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου της 17ης Απριλίου 2014 σχετικά με την πρόταση οδηγίας

Διαβάστε περισσότερα

Το Σύνταγμα της Ελλάδας του 1975/86/01 στο δεύτερο μέρος του περιλαμβάνει τις διατάξεις τις σχετικές με τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα.

Το Σύνταγμα της Ελλάδας του 1975/86/01 στο δεύτερο μέρος του περιλαμβάνει τις διατάξεις τις σχετικές με τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα. Το Σύνταγμα της Ελλάδας του 1975/86/01 στο δεύτερο μέρος του περιλαμβάνει τις διατάξεις τις σχετικές με τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα. Ο κατάλογος των δικαιωμάτων αυτών αποτελεί τη βασική κατοχύρωση

Διαβάστε περισσότερα

Κώδικας Δεοντολογίας Προμηθευτών ΚΡΕΤΑ ΦΑΡΜ ΑΒΕΕ

Κώδικας Δεοντολογίας Προμηθευτών ΚΡΕΤΑ ΦΑΡΜ ΑΒΕΕ Κώδικας Δεοντολογίας Προμηθευτών ΚΡΕΤΑ ΦΑΡΜ ΑΒΕΕ Πίνακας περιεχομένων Άρθρο 1 Εισαγωγή... 3 Άρθρο 2 Πυλώνες υπεύθυνου εφοδιασμού... 3 2.1 Ανθρώπινα δικαιώματα στην εργασία... 3 2.2 Υγεία και ασφάλεια...

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ. στην ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ. Ένα νέο πλαίσιο της ΕΕ για την ενίσχυση του κράτους δικαίου

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ. στην ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ. Ένα νέο πλαίσιο της ΕΕ για την ενίσχυση του κράτους δικαίου ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Στρασβούργο, 11.3.2014 COM(2014) 158 final ANNEXES 1 to 2 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ στην ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ Ένα νέο πλαίσιο της ΕΕ για την ενίσχυση

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Η Ιστορία, όπως τονίζει ο Μεγαλοπολίτης ιστορικός Πολύβιος σε μια ρήση του, μας διδάσκει ότι τίποτα δεν γίνεται στην τύχη

Διαβάστε περισσότερα

23η ιδακτική Ενότητα ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΟΙΝΙΚΩΝ - ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΓΕΝΙΚΟΣ ΣΚΟΠΟΣ ΠΟΙΝΩΝ ΠΕΡΙ ΠΟΙΝΩΝ ΠΕΡΙ ΕΥΘΥΝΗΣ ΠΟΙΝΙΚΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ

23η ιδακτική Ενότητα ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΟΙΝΙΚΩΝ - ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΓΕΝΙΚΟΣ ΣΚΟΠΟΣ ΠΟΙΝΩΝ ΠΕΡΙ ΠΟΙΝΩΝ ΠΕΡΙ ΕΥΘΥΝΗΣ ΠΟΙΝΙΚΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ 23η ιδακτική Ενότητα ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΠΟΙΝΙΚΩΝ - ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΓΕΝΙΚΟΣ ΣΚΟΠΟΣ ΠΟΙΝΩΝ ΠΕΡΙ ΠΟΙΝΩΝ ΠΕΡΙ ΕΥΘΥΝΗΣ ΠΟΙΝΙΚΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ Παρατηρήσεις - Σχόλια - Επεξηγήσεις Το σύστηµα της ποινικής µεταχείρισης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Νομικών Θεμάτων 12.11.2013 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ (105/2013) Θέμα: Αιτιολογημένη γνώμη του Κοινοβουλίου της Ουγγαρίας για την πρόταση οδηγίας του Συμβουλίου 1

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 1999 2004 Επιτροπή Ελευθεριών και ικαιωµάτων των Πολιτών, ικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων 8 Μαΐου 2001 PE 302.228/14-21 ΤΡΟΠΟΛΟΓΙΕΣ 14-21 ΣΧΕ ΙΟ ΕΚΘΕΣΗΣ Eva Klamt (PE 302.228)

Διαβάστε περισσότερα

SEC(2010) 1525 τελικό COM(2010) 733 τελικό ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ

SEC(2010) 1525 τελικό COM(2010) 733 τελικό ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 10.12.2010 SEC(2010) 1524 τελικό C7-0423/10 PART.2 SEC(2010) 1525 τελικό COM(2010) 733 τελικό ΕΓΓΡΑΦΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΗΜΕΝΗ ΓΝΩΜΗ ΕΝΟΣ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΚΟΥΡΙΚΟΤΗΤΑ

ΑΙΤΙΟΛΟΓΗΜΕΝΗ ΓΝΩΜΗ ΕΝΟΣ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΚΟΥΡΙΚΟΤΗΤΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2014 2019 Επιτροπή Νομικών Θεμάτων 30.6.2014 ΑΙΤΙΟΛΟΓΗΜΕΝΗ ΓΝΩΜΗ ΕΝΟΣ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΚΟΥΡΙΚΟΤΗΤΑ Θέμα: Αιτιολογημένη γνώμη του αυστριακού Oμοσπονδιακού Συμβουλίου

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική Πολιτική και Βιώσιμη Ανάπτυξη

Περιβαλλοντική Πολιτική και Βιώσιμη Ανάπτυξη ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Περιβαλλοντική Πολιτική και Βιώσιμη Ανάπτυξη Ενότητα 11: Οικονομικά Εργαλεία της Περιβαλλοντικής Πολιτικής Ι Πολυξένη Ράγκου Άδειες Χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Ποινική ευθύνη Δικηγόρων για µη γνωστοποίηση παραβάσεων του «πόθεν έσχες» από υπόχρεα πρόσωπα. Πολυχρόνη Τσιρίδη, Δ.Ν. Δικηγόρου Πειραιώς

Ποινική ευθύνη Δικηγόρων για µη γνωστοποίηση παραβάσεων του «πόθεν έσχες» από υπόχρεα πρόσωπα. Πολυχρόνη Τσιρίδη, Δ.Ν. Δικηγόρου Πειραιώς ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ www.dskalamatas.gr Καλαμάτα 9 Σεπτεμβρίου 2013 Ποινική ευθύνη Δικηγόρων για µη γνωστοποίηση παραβάσεων του «πόθεν έσχες» από υπόχρεα πρόσωπα. Πολυχρόνη Τσιρίδη, Δ.Ν. Δικηγόρου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΗΜΕΝΗ ΓΝΩΜΗ ΕΝΟΣ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΚΟΥΡΙΚΟΤΗΤΑ

ΑΙΤΙΟΛΟΓΗΜΕΝΗ ΓΝΩΜΗ ΕΝΟΣ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΚΟΥΡΙΚΟΤΗΤΑ Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 2014-2019 Επιτροπή Νομικών Θεμάτων 24.10.2016 ΑΙΤΙΟΛΟΓΗΜΕΝΗ ΓΝΩΜΗ ΕΝΟΣ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠΙΚΟΥΡΙΚΟΤΗΤΑ Θέμα: Αιτιολογημένη γνώμη του Εθνικού Συμβουλίου της Δημοκρατίας

Διαβάστε περισσότερα

Συνταγματικό Δίκαιο Ενότητα 2: Κράτος Δικαίου 2

Συνταγματικό Δίκαιο Ενότητα 2: Κράτος Δικαίου 2 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 2: Κράτος Δικαίου 2 Λίνα Παπαδοπούλου, Αν. Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου Σχολής ΑΠΘ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Κοινή πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΥΠΑΤΗ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΣ ΤΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΟΙΝΗΣ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ Βρυξέλλες, 28.11.2016 JOIN(2016) 54 final 2016/0366 (NLE) Κοινή πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Κοινή πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΥΠΑΤΗ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΣ ΤΗΣ ΕΝΩΣΗΣ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΚΟΙΝΗΣ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ Βρυξέλλες, 28.11.2016 JOIN(2016) 51 final 2016/0367 (NLE) Κοινή πρόταση ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

10007/16 ΘΚ/ακι 1 DG D 2B

10007/16 ΘΚ/ακι 1 DG D 2B Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Βρυξέλλες, 9 Ιουνίου 2016 (OR. en) 10007/16 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ Αποστολέας: Με ημερομηνία: 9 Ιουνίου 2016 Αποδέκτης: Γενική Γραμματεία του Συμβουλίου Αντιπροσωπίες

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ

ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΙΚΑΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Α. ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΜΙΑ ΓΕΝΙΚΗ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΡΧΗ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

9ης Μαρτίου 2011 περί εφαρµογής των δικαιωµάτων των ασθενών στο πλαίσιο. της διασυνοριακής υγειονοµικής περίθαλψης (L 88/45/4.4.

9ης Μαρτίου 2011 περί εφαρµογής των δικαιωµάτων των ασθενών στο πλαίσιο. της διασυνοριακής υγειονοµικής περίθαλψης (L 88/45/4.4. Β ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΟΤΕΧΝΙΚΗΣ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΧΕΔΙΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ ΝΟΜΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΙ ΤΟΥ ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟΥ «Προσαρµογή της εθνικής νοµοθεσίας στις διατάξεις της Οδηγίας 2011/24/ΕΕ του Ευρωπαϊκού

Διαβάστε περισσότερα

Δικαιώματα των Θυμάτων. Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Καταπολέμηση της Εμπορίας Ανθρώπων

Δικαιώματα των Θυμάτων. Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Καταπολέμηση της Εμπορίας Ανθρώπων Δικαιώματα των Θυμάτων Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Καταπολέμηση της Εμπορίας Ανθρώπων Η εμπορία ανθρώπων παραβιάζει τα δικαιώματα και επηρεάζει τις ζωές αμέτρητων ανθρώπων τόσο στην Ευρώπη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ. Προλογικό σημείωμα... Εισαγωγικές παρατηρήσεις... 1

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ. Προλογικό σημείωμα... Εισαγωγικές παρατηρήσεις... 1 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Προλογικό σημείωμα...... VII Εισαγωγικές παρατηρήσεις............ 1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Οι υποχρεώσεις εχεμύθειας και μη ανταγωνισμού κατά τη διάρκεια της σύμβασης εργασίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήριες Γραμμές του 2001 των Ηνωμένων Εθνών που αποσκοπούν στην δημιουργία ενός ευνοϊκού περιβάλλοντος για την ανάπτυξη των συνεταιρισμών

Κατευθυντήριες Γραμμές του 2001 των Ηνωμένων Εθνών που αποσκοπούν στην δημιουργία ενός ευνοϊκού περιβάλλοντος για την ανάπτυξη των συνεταιρισμών Κατευθυντήριες Γραμμές του 2001 των Ηνωμένων Εθνών που αποσκοπούν στην δημιουργία ενός ευνοϊκού περιβάλλοντος για την ανάπτυξη των συνεταιρισμών 1 2 Παράρτημα Σχέδιο κατευθυντήριων γραμμών που αποσκοπούν

Διαβάστε περισσότερα

Η αρχή της επικουρικότητας

Η αρχή της επικουρικότητας Η αρχή της επικουρικότητας Στο πλαίσιο των μη αποκλειστικών αρμοδιοτήτων της Ένωσης, η αρχή της επικουρικότητας, που περιλαμβάνεται στη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση, ορίζει τις προϋποθέσεις που δίνουν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 004 Επιτροπή Αναφορών 009 9.0.007 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΠΡΟΣ ΤΑ ΜΕΛΗ Θέμα: Αναφορά 077/007, του Dominique Voillemot, γαλλικής ιθαγένειας, επικεφαλής της αντιπροσωπείας των γαλλικών δικηγορικών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: ΘΕΣΜΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα