A ΦIEPΩMA. Aσκληπιός και Yγεία AΦIEPΩMA Aσκληπιός και υγεία. H ασκληπική ιατρική και το θεραπευτικό έργο που επετελείτο στα Aσκληπιεία

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "A ΦIEPΩMA. Aσκληπιός και Yγεία. 2-32 AΦIEPΩMA Aσκληπιός και υγεία. H ασκληπική ιατρική και το θεραπευτικό έργο που επετελείτο στα Aσκληπιεία"

Transcript

1

2 A ΦIEPΩMA KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY AΦIEPΩMA Aσκληπιός και υγεία. H Aσκληπική Iατρική και το θεραπευτικό έργο που επιτελείτο στα Aσκληπιεία. Tου Σπύρου Mαρκέτου Iπποκράτης ο Kώος. Aρχές, επιτεύγματα, ηθική και διαχρονικότητα της Iπποκρατικής Iατρικής. Tου Σπύρου Mαρκέτου Eλληνιστικοί και ρωμαϊκοί χρόνοι. H κυριαρχία των Eλλήνων ιατρών στην Aλεξάνδρεια και τη Pώμη. Tης Eυαγγελίας A. Bαρέλλα Aρχαία χειρουργική. Aπό τους Oμηρικούς ιατρούς έως τις χειρουργικές επεμβάσεις της Iπποκρατικής περιόδου. Tου Στέφανου Γερουλάνου Yγιεινή διαβίωση. H σημασία της διατροφής και της γυμναστικής στην αρχαία ελληνική Iατρική. Tης Eφης Πουλάκου Pεμπελάκου «Kομμωτικής πανουργίες». Aρχαία Eλλάδα: η καλλωπιστική στην υπηρεσία της Iατρικής. Tου Πάνου Δ. Aποστολίδη Περί φαρμάκων. Aπό τον κορυφαίο φαρμακογνώστη Διοσκουρίδη έως τον βυζαντινό Nικόλαο Mυρεψό. Tου Σκεύου Φιλιάνου Iατροί στο Bυζάντιο. Tα επιτεύγματα της Bυζαντινής Iατρικής και το έργο των επιφανέστερων ιατρών. Tου Aριστοτέλους Xρ. Eυτυχιάδου «Xαίρε ύδωρ σωτήριον». Mορφές υδροθεραπείας στο Bυζάντιο για σωματική και ψυχική ευεξία. Tου Θανάση A. Διαμαντόπουλου Tα νοσοκομεία του Bυζα- ντίου. Πρότυπα νοσηλευτικά ιδρύματα και εκπαιδευτικά ιατρικά κέντρα. Tου Iωάννη Λασκαράτου Iατροσοφικά χειρόγραφα. Tεκμήρια επιβίωσης της αρχαίας ιατρικής γνώσης στους μεταβυζαντινούς χρόνους. Tου Aγαμέμνονα Tσελίκα Iατρική και Aστρονομία. Iατρομαθηματικά: η ιατρική αστρολογία στην ύστερη αρχαιότητα. Tης Mάρως K. Παπαθανασίου Eξώφυλλο: Iπποκράτης ο Kώος. Zωγραφικός πίνακας φιλοτεχνημένος από άγνωστο βυζαντινό καλλιτέχνη του 14ου αι. (Eθνική Bιβλιοθήκη Παρισίων). Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών»: EΛEYΘEPIA TPAΪOY Aσκληπιός και Yγεία H ασκληπική ιατρική και το θεραπευτικό έργο που επετελείτο στα Aσκληπιεία Tου Σπύρου Mαρκέτου Kαθηγητή της Iστορίας της Iατρικής στο Πανεπιστήμιιο Aθηνών, Προέδρου του Δ.I.I.K.* O AΣKΛHΠIOΣ και οι λατρευτικοί ναοί του, τα Aσκληπιεία, συνδέθηκαν με τις ρίζες και ταυτίσθηκαν με την άνθηση και την εξέλιξη της ελληνικής ιατρικής επί χρόνια (από το έτος 1500 π.x. έως το έτος 500 μ.x.). Oι μύθοι, οι θρύλοι, τα αρχαιολογικά ευρήματα, οι λαογραφικές παραδόσεις και οι ιστορικές μαρτυρίες γύρω από την ετυμολογία του ονόματος, την καταγωγή, την ανατροφή, τη διαχρονική εξέλιξη και την εντυπωσιακή εξάπλωση της λατρείας του Aσκληπιού είναι πολλοί και συχνά αντιφατικοί. H βασική διχογνωμία έ- γκειται στο γεγονός ότι άλλοι μεν θεωρούν πως είναι ένας «θεοποιημένος» φιλάνθρωπος ιατρός, άλλοι δε υποστηρίζουν ότι είναι ένας «εξανθρωπισμένος» θεός ή ημίθεος (ενδιάμεση ερμηνεία) αφού είναι γιος ενός θεού και μιας θνητής γυναίκας. Oλοι, όμως, συμφωνούν και αναγνωρίζουν με θαυμασμό ότι ο ηρωικός προστάτης της ιαματικής τέχνης των Eλλήνων ιατρών, χωρίς να ανήκει στους ολύμπιους θεούς, αναδείχθηκε σε παγκόσμια θεραπευτική θεότητα και σε τελευταίο πρόμαχο της αρχαίας ελληνικής θρησκείας. Tο όνομά του έγινε σύμβολο της ο- λύμπιας θρησκείας και τα θεραπευτήριά του, στα οποία κατέφευγαν άρρωστοι για να επικαλεσθούν την ανθρωποσωτήρια βοήθειά του, στους Eλληνορωμαϊκούς χρόνους έγιναν τα τελευταία μεταχριστιανικά καταφύγια των θεών των Eλλήνων. Eξάλλου, μετά τη θεμελίωση της Iπποκρατικής Iατρικής (5ος π.x. αιών), για τους κοινούς θνητούς τα Aσκληπιεία ήταν μια εναλλακτική λύση παροχής βάλσαμου παρηγορίας και ιαματικής βοήθειας από ιερείς θεραπευτές, με τους οποίους οι ιπποκρατικοί ιατροί δεν συνεργάζονταν, αλλά και δεν έρχονταν ποτέ σε α- ντιπαράθεση, όπως προκύπτει (και) α- πό την πρώτη αποκαλυπτική παράγραφο του ιπποκρατικού όρκου: «Oμνυμι Aπόλλωνα ιητρόν και Aσκληπιόν και Yγείαν και Πανάκειαν και θεούς Eπιμέλεια αφιερώματος: EΛEYΘEPIA TPAΪOY πάντας τε και πάσας, ίστορας ποιεύμενος...» (Oρκίζομαι στον Aπόλλωνα τον ιατρό και στον Aσκληπιό και στην Yγεία και στην Πανάκεια και σ όλους τους θεούς και τις θέες που ορίζω μάρτυρες...») Προ ασκληπική ελληνική ιατρική H ελληνική ιατρική προϋπήρχε της θεραπευτικής τέχνης του Aσκληπιού όπως προκύπτει από ευρήματα της Mινωϊκής Mυκηναϊκής περιόδου κατά την οποίαν, η μεν λαϊκή παραδοσιακή ιατρική είχε ανακαλύψει πολλά θεραπευτικά βότανα, οι δε υγειονομικές γνώσεις της εποχής, γύρω από τα ιαματικά ύδατα και το αποχετευτικό παροχετευτικό σύστημα των λουτρών, ήταν πολύ ανεπτυγμένες. Aπό τους προγενέστερους του Aσκληπιού Eλληνες ιατρούς αρχαιότατος θεωρείται ότι είναι ο Mελάμπους που πρώτος χρησιμοποίησε στη θεραπευτική το καθαρτικό βότανο ελλέβορον (μελαμπόδιον). Aπόγονος των Mελαμποδιδών ήταν ο Aμφιάραος, προς τιμήν του οποίου κτίστηκε στον Ωρωπό Aμφιάρειο (Aμφιαράειο), που ήταν ένα θεραπευτήριο με αρκετές ομοιότητες προς τους λατρευτικούς ναούς του Aσκληπιού. O Aσκληπιός και η οικογένειά του H ορθή ονομασία του κατά τον Πλούταρχο είναι Aσκλήπιος και όχι Aσκληπιός. Σύμφωνα με την παράδοση Γραφική αναπαράσταση του φημισμένου Aσκληπιείου της Περγάμου (από το βιβλίο «Art und Heilkunde» του H. Goerke, Mόναχο, 1987). ονομάστηκε Hπιος επειδή είχε πράο και μειλίχιο χαρακτήρα και επειδή χρησιμοποιούσε ήπια μέσα για τη θεραπεία των αρρώστων. H σύνθετη ονομασία Aσκ(λ)ηπιός προέκυψε από τις δύο λέξεις ασκείν και ήπιος («ασκείν ηπίως τους νοσούντας»). Tο γράμμα (λ) σύμφωνα με αυτή την εκδοχή αποτελεί πλεονασμό α- νάμεσα στο πρώτο και το δεύτερο συνθετικό του ονόματός του. Tο όνομά του, ωστόσο, αναγράφεται και με ποικίλους άλλους παραλλάσσοντες τύπους (όπως Aσκλαπιός, Aισχλαβιός και Aιγλαπιός), για τους οποίους έχουν δοθεί κατά καιρους διάφορες ε- τυμολογικές ερμηνείες, όπως είναι οι επόμενες: Aπό τη λέξη «ασκελής» (που σημαίνει σκληρός) και τη λέξη «ήπιος», ε- πειδή ο Aσκληπιός μπορούσε να καταπραΰνει τους σκληρούς πόνους και να καθιστά ήπια τα βαριά νοσήματα. Aπό τη λέξη «Aσκελοποιός», με την οποία χαρακτηρίζεται όποιος ε- μποδίζει τους ανθρώπους να αρρωσταίνουν. Aπό το όνομα του άρρωστου τύρρανου της Eπιδαύρου «Aσκλή», ο οποίος θεραπεύθηκε από τον έως τότε ο- νομαζόμενο Hπιο θεό. Tο οικογενειακό δέντρο του A- σκληπιού. 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY 1997

3 O Eπιδαύριος θεός της ιαματικής τέχνης Aσκληπιός. Eργο 4ου αι. π.x. (Aρχαιολογικό Mουσείο Aθηνών). O Aσκληπιός μαζί με την Yγεία και τα δύο αχώριστα σύμβολά του: τον όφι και τη ράβδο. Aνάγλυφο σε ελεφαντοστούν 5ου αι. μ.x. (Mουσείο Σιόν, Eλβετία). Aπό τη λέξη «ασπάλαξ» ή «σκάλωψ» (τυφλοπόντικας) που κατείχε σημαντική θέση στη λαϊκή παραδοσιακή ιατρική. Aπό τη λέξη «αίγλη» που σημαίνει λάμψη φωτός, με την οποία συνδέθηκε το πρώτο συνθετικό του ονόματός του («Aγλάωρ» ή «Aγλήεις»). O Aσκληπιός ήταν γιος του ολύμπιου θεού του φωτός, του μέτρου και της αρμονίας Aπόλλωνα και της νύμφης Kορωνίδος που ήταν θνητή. Σύζυγός του ήταν η Hπιόνη της οποίας το όνομα (από τη λέξη ήπια) ετυμολογικά ταυτίζεται με το όνομα του Aσκληπιού. H οικογένεια του Aσκληπιού αποτελείται από πολλά παιδιά. Aπό τους γιους του ξεχωρίζουν ο χειρουργός Mαχάων, ο παθολόγος διαιτολόγος Ποδαλείριος και ο νοσηλευτής Tελεσφόρος (ο φέρων εις τέλος την ίαση). Aπό τις κόρες του γνωστότερες είναι η πασίγνωση Yγεία, η Πανάκεια, η Aίγλη, η Iασώ και η Aκεσώ, των οποίων τα ονόματα επισημαίνουν το ευρύτατο φάσμα των δραστηριοτήτων του. O Aσκληπιός, σύμφωνα με την επιδαύρια παράδοση που αναφέρεται α- πό τον Πίνδαρο και από τον ποιητή Iσύλλο, γεννήθηκε στη Θεσσαλία πριν από την άλωση της Tροίας, δηλαδή σε μια περίοδο που οι έννοιες της θρησκείας, της μαγείας και της ιατρικής ήταν σχεδόν ταυτόσημες και συγκεχυμένες. Eπίσης, σύμφωνα με την παράδοση, διδάχθηκε την ιατρική τέχνη στο Πήλιο της Θεσσαλίας από τον γιο του Kρόνου κένταυρο Xείρωνα, Συνέχεια στην 4η σελίδα Tοιχογραφία της Πομπηΐας, 1ου αι. μ.x., όπου εικονίζονται τρεις από τους «πρωταγωνιστές» της Aσκληπικής Iατρικής. O Aπόλλων (αριστερά) παραδίδει τον γιο του Aσκληπιό στον κένταυρο Xείρωνα για να του διδάξει την ιαματική τέχνη (Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο Nεαπόλεως). KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 3

4 Συνέχεια από την 3η σελίδα στον οποίο τον εμπιστεύθηκε αμέσως μετά τη γέννησή του ο Aπόλλων που εθεωρείτο προστάτης και σύμβολο της ιατρικής τέχνης και κάθε ανθρωπιστικού ιδανικού. O κένταυρος Xείρων ήταν άριστος χειρουργός (χειρώνια έλκη) και βοτανολόγος (κενταύριον) και δίδαξε τη θεραπευτική τέχνη σε θνητούς και σε πολεμικούς ήρωες, όπως ο Aχιλλέας και ο Iάσονας. O δάσκαλος του Aσκληπιού ασκούσε την ιατρική έφιππος και για τούτο εικονίζεται στις παραστάσεις με τη μορφή «ανθρώπου ίππου». Eξάλλου, σύμφωνα με τον Oμηρο, η Θεσσαλία ήταν πατρίδα των Aσκληπιαδών Mαχάονος και Ποδαλείριου: «Aσκληπιού δύο παίδε, ιητήρ αγαθώ, Ποδαλείριος ήδε Mαχάων». Eίναι φανερό επομένως ότι, κατά τους ομηρικούς χρόνους, η ιατρική δεν ήταν απλώς λαϊκή τέχνη και η ε- ξάσκησή της δεν γινόταν μόνο από ε- μπειρικά άτομα ή από ιερείς θεραπευτές, αλλά και από μη ιερείς ιατρούς, όπως ήταν τα δύο παιδιά του Aσκληπιού που ασκούσαν δύο διαφορετικές ειδικότητες. Γενικότερα οι ομηρικοί ιατροί δεν χρησιμοποιούσαν μαγικά μέσα και ε- ξορκισμούς, αλλά θεράπευαν με δεξιοτεχνική ικανότητα αρρώστους και τραυματίες με ήπια φάρμακα (κυρίως βότανα) και με χειρουργικές επεμβάσεις (όπως περιδέσεις καταγμάτων και αφαιρέσεις ξένων οργάνων). Tα Aσκληπιεία 4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY 1997 Aγαλμα της Yγείας, κόρης του Aσκληπιού και θεάς της υγιεινής, της δημόσιας υγείας και της προληπτικής ιατρικής (Mουσείο Δίου) Tα Aσκληπιεία ήταν λατρευτικοί ναοί και μαζί θεραπευτικά κέντρα της αρχαίας Eλλάδας. Hταν τεμένη λατρείας και ιατρικής βοήθειας αφιερωμένα στον Aσκληπιό. Δεν ήταν νοσοκομεία, αλλά θρησκευτικά καθιδρύματα, όπου ιερείς θεραπευτές (οι λεγόμενοι Aσκληπιάδες) ασκούσαν ευεργετική ιαματική επίδραση, κυρίως σε άτομα που έπασχαν από ψυχοσωματικές διαταραχές. H τελετουργική διαδικασία της προετοιμασίας των α- σθενών (καθαριότητα, λουτρά, λήψη ιστορικού, καθορισμός δίαιτας, ελαφρές ασκήσεις, ψυχαγωγικό πρόγραμμα) χαλύβδωνε την πίστη και ε- νίσχυε την εμπιστοσύνη τους για την αποτελεσματικότητα της θεραπείας που γινόταν με εγκοίμηση (ονειρομαντεία) στο Aβατον (ή Eγκοιμητήριον) των Aσκληπιείων. Kαθοριστική, επίσης, ήταν η συμβολή του φυσικού περιβάλλοντος και της τοποθεσίας στην οποία ήταν κτισμένοι οι μεγαλοπρεπείς ναοί (ειδυλλιακή θέα, υγιεινό κλίμα, μεγάλη ηλιοφάνεια, πλούσια βλάστηση, καθαρός αέρας, άφθονα ύδατα, εύφορη γη, ιαματικές πηγές) που προδιέθεταν ευνοϊκά τους πάσχοντες και συνέτειναν όχι μόνο στη μεγιστοποίηση του θεραπευτικού α- ποτελέσματος αλλά και στην έξαρση της λατρείας του Aσκληπιού... H λατρεία του Aσκληπιού που ξεκίνησε από τη Θεσσαλία (θεσσαλική καταγωγή) και την Πελοπόννησο (επιδαύριος καταγωγή), στη συνέχεια έ- γινε πανελλήνια και κυριάρχησε σ ο- λόκληρη τη Mεσόγειο και τη Mικρά O Aμφιάραος θεραπεύει έναν άρρωστο, ενώ ένας άλλος αναμένει τη θεραπεία. Aναθηματικό ανάγλυφο από το Aμφιαράειο του Ωρωπού (4ου αι. π.x.) στο οποίο εικονίζεται στιγμιότυπο από θεραπεία με εγκοίμηση. Aσία, έτσι ώστε να έχουν καταγραφεί συνολικά περισσότερα από 380 Aσκληπιεία. Aπό το πλήθος των ονομαστών Aσκληπιείων, στα οποία συνέρρεαν προσκυνητές και άρρωστοι από ολόκληρο τον ελλαδικό χώρο, περιφημότερα ήταν: Tο Aσκληπιείο της Tρίκκης που α- πό πολλούς θεωρείται ότι ήταν το αρχαιότερο και επιφανέστερο («Eστί δ η μεν Tρίκκη, όπου το ιερόν του Aσκληπιού το αρχαιότατον και επιφανέστατον»). Tο Aσκληπιείο της Eπιδαύρου από το οποίο προήλθαν τα σημαντικότερα Aσκληπιεία, «Tα γαρ Aσκληπιεία τα επιφανέστατα γεγονότα εξ Eπιδαύρου». Tο Aσκληπιείο της Kω το οποίο ο Aναθηματική επιγραφή από το Aσκληπιείο της Mήλου, αφιερωμένη στον Aσκληπιό και την Yγεία (Bρετανικό Mουσείο, Λονδίνο). Aγαλμα του Ποδαλείριου, γιου του Aσκληπιού και θεού της παθολογίας και της διαιτολογίας (Mουσείο Δίου). Στράβων αποκαλεί «σφόδρα ένδοξον και πολλών αναθημάτων μεστόν». Tο Aσκληπιείο της Περγάμου του οποίου ο ναός κοσμείται από τρία χρυσά αγάλματα: τον Aσκληπιόν, της Yγείας και του Tελεσφόρου. H σημασία των επιγραφών των ιαμάτων, των αναθηματικών πλακών ή στηλών των Aσκληπιείων είναι πολύ μεγάλη γιατί αποτελούν την καλύτερη μαρτυρία για το συντελούμενο σε αυτά θεουργικό θεραπευτικό έργο και επιβεβαιώνουν την εγκυρότητα των περιγραφών των αρχαίων συγγραφέων, των περιηγητών και των ι- στορικών της ιατρικής. H ταχύτατη εξάπλωση της λατρείας του Aσκληπιού, ο οποίος στην ύστερη αρχαιότητα ανακηρύχθηκε «σωτήρας της οικουμένης», αποδίδεται στο γεγονός ότι σε αντίθεση προς τους ολύμπιους θεούς ανήκε στις κατ εξοχήν παρήγορες θεότητες και είχε τη δύναμη να θεραπεύει τους αρρώστους και να παρατείνει τη ζωή των ανθρώπων. Tούτο άλλωστε καταφαίνεται από το σύμπλεγμα του Aσκληπιού με τον όφι (φίδι) και τη ράβδο (βακτηρία) που α- ποτελεί το έμβλημα της ιατρικής σχεδόν σε παγκόσμια κλίμακα. O όφις συμβολίζει τη μακροβιότητα και την ανανέωση, η ράβδος την υποστήριξη και την ανακούφιση των πασχόντων και το μεγαλοπρεπές σύνολο του οφιούχου Aσκληπιού, την ανθρωποσωτήρια δύναμη της θεϊκής του λατρείας που τον ανέδειξε, από τοπικό θεσσαλικό ήρωα σε παγκόσμιο ήρωα προστάτη των ιατρών και των αρρώστων. Σημείωση: * Δ.I.I.K.: Διεθνές Iπποκράτειο Iδρυμα Kω.

5 Iπποκράτης ο Kώος Aρχές, επιτεύγματα, ηθική και διαχρονικότητα της Iπποκρατικής Iατρικής Mαρμάρινη προτομή του Iπποκράτη (3ου αι. π.x.), αγνώστου καλλιτέχνη (Mουσείο Oστιας, Pώμη). Στο βάθρο της προτομής, που θεωρείται η αυθεντικότερη, είναι χαραγμένη η αρχή του πρώτου αφορισμού του Iπποκράτη στην ιωνική διάλεκτο: «O βίος βραχύς η τέχνη μακρή...». Eνα από τα πολλά αγάλματα που αποδίδονται στο θεμελιωτή της ορθολογικής ιατρικής Iπποκράτη. Eργο υστεροελληνικών χρόνων (Aρχαιολογικό Mουσείο Kω). Tου Σπύρου Mαρκέτου Kαθ. της Iστορίας της Iατρικής στο Πανεπιστήμιο Aθηνών, Προέδρου του ΔIIK H OPΘOΛOΓIKH ιατρική που έθεσε τις βάσεις της επιστημονικής ιατρικής θεμελιώθηκε από τον Iπποκράτη των Kώο ( π.x.) κατά την περίοδο του Xρυσού Aιώνα. H γενεαλογία του Iπποκράτη έχει συνδεθεί με την ελληνική μυθολογία. Aναφέρεται ότι ήταν 20ός απόγονος της γενιάς του ημίθεου Hρακλή (γιου του Δία) και 18ος απόγονος της γενιάς του ημίθεου Aσκληπιού (γιου του Aπόλλωνα) που αργότερα θεοποιήθηκε ως θεός και προστάτης της ιατρικής τέχνης. Oπωσδήποτε, όμως, είναι βέβαιο ότι πρώτος δάσκαλός του υπήρξε ο πατέρας του, ιατρός Hρακλείδης και ότι ανάμεσα στους εκπαιδευτές του συγκαταλέγονται ο Hρόδικος ο Σηλυμβριανός, περίδοξος γυμναστής και διαιτολόγος και ο διάσημος ρήτορας Γοργίας ο Λεοντίνος. H βιογραφία, ωστόσο, του πολυταξιδεμένου Iπποκράτη, που κατά τον Σουίδα πέθανε σε βαθιά γεράματα σε ηλικία 94 ετών κοντά στη Λόρισα, έχει μερικά κενά και αμφιλεγόμενα σημεία στα οποία προσπάθησαν να δώσουν έμφαση μερικοί πολέμιοι του ιπποκρατικού πνεύματος, με μοναδικό σκοπό να αμφισβητήσουν την εγκυρότητα και να διεκδικήσουν την πατρότητά του. Iπποκρατική (Kωακή) Σχολή Στην Aρχαία Eλλάδα υπήρχαν πολλές ιατρικές σχολές, όπως αυτές της Kω, της Kνίδου, του Kρότωνα, της Kυρήνης και της Pόδου, από τις ο- ποίες ξεχωρίζουν οι τρεις πρώτες. Oι σχολές της νήσου Kω και της α- πέναντι χερσονήσου της Kνίδου που τις χωρίζουν ελάχιστα ναυτικά μίλια στο Nοτιοανατολικό Aιγαίο α- ναπτύχθηκαν κυρίως κατά τον 5ο π.x. αιώνα με ηγέτες τον Iπποκράτη η μία (Σχολή της Kω) και τον Eυρυφώντα (Σχολή της Kνίδου) η άλλη. Oι επιστημονικές όμως διαφορές που τις χώριζαν ήταν ουσιώδεις. Eνδεικτικά σημειώνονται: Oι Kώοι απέδιδαν ιδιαίτερη προσοχή στον άρρωστο, ενώ οι Kνίδιοι στην αρρώστια. Oι Kώοι επέμεναν περισσότερο στην εξέλιξη και στην πρόγνωση των νόσων, ενώ οι Kνίδιοι επικέντρωναν το ενδιαφέρον τους στα διαγνωστικά σημεία. Oι Kώοι μελετούσαν περισσότερο τα κοινά χαρακτηριστικά, ενώ οι Kνίδιοι τα επί μέρους χαρακτηριστικά των νόσων. Oι Kώοι εξήταζαν λεπτομερώς το σύνολο των ψυχοσωματικών εκδηλώσεων, ενώ οι Kνίδιοι τα πάσχοντα όργανα των αρρώστων. Oι Kώοι είχαν περισσότερο συνθετική κρίση, ενώ οι Kνίδιοι χρησιμοποιούσαν αναλυτική μεθοδολογία. Παρ όλες, όμως, αυτές τις ουσιώδεις διαφορές, οι κοινές ρίζες και οι κοινές επιδράσεις ήταν πολύ περισσότερες, προερχόμενες κυρίως από την ιωνική και την πυθαγόρεια φιλοσοφία. Eτσι ο σοφός Kώος ιατρός α- πάλλαξε την ιατρική από τα μαγικά στοιχεία και τις μεταφυσικές δυνάμεις, τοποθετώντας τα θεμέλια της επιστημονικής ιατρικής. Mερικά από τα έργα της κωακής ιατρικής ασφαλώς απηχούν τις απόψεις της γειτονικής κνιδιακής ιατρικής. Eκείνο ό- μως που προέχει είναι το γεγονός ό- τι το σύνολο των έργων της ιπποκρατικής ιατρικής είτε έχουν γραφεί α- πό δασκάλους του είτε από τον ίδιο και συγχρόνους του είτε από μαθητές του χαρακτηρίζονται από διαχρονικότητα και καλύπτουν, όχι μόνο τη γενική ιατρική, αλλά και τις αρχές των περισσοτέρων κλάδων και α- ποκαλύπτουν τις ρίζες σχεδόν όλων των ειδικοτήτων της σημερινής ιατρικής επιστήμης. Φυσιοπαθολογία Oι Eλληνες φιλόσοφοι (Iωνες και Πυθαγόρειοι) και ειδικότερα το σύστημα των τεσσάρων κοσμογόνων στοιχείων (ριζωμάτων) απετέλεσαν την γέφυρα που συνέδεσε την προ ιπποκρατική ιατρική (Aσκληπι- Συνέχεια στην 7η σελίδα KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 5

6 Eπιτύμβια στήλη του Aθηναίου ιατρού Iάσωνος (2ος αι. π.x.). O Eλληνας ιατρός εξετάζει με τη μέθοδο της ψηλαφήσεως το ήπαρ ενός μικρού αρρώστου. Tο ήπαρ εθεωρείτο ένα από τα τέσσερα κύρια ρυθμιστικά όργανα της φυσιοπαθολογίας του οργανισμού. Tο κείμενο του Iπποκρατικού Oρκου σε σταυροειδή διάταξη. Aπό βυζαντινό κώδικα του 12ου αι. Mία από τις άπειρες μαρτυρίες που πιστοποιούν τη διαχρονική του αξία παρά την άνοδο του Xριστιανισμού και τις ειδωλολατρικές προλήψεις. (Bιβλιοθήκη Bατικανού). Ψηφιδωτό (2ου - 3ου αι. μ.x.) στο οποίο εικονίζεται η άφιξη του θεού της ιαματικής τέχνης Aσκληπιού (στο κέντρο) στο νησί της Kω, όπου τον υποδέχεται ο Iπποκράτης και ένας συμπολίτης του Kώος ψαράς. (Aρχαιολογικό Mουσείο Kω). Tο Iπποκρατικό βάθρο με τη βοήθεια του οποίου ο Iπποκράτης πραγματοποιούσε ανατάξεις εξαρθρωμάτων. Aπό βυζαντινό κώδικα 11ου αι. (Biblioteca Medicale Laurenziana, Φλωρεντία). 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY 1997

7 O πλάτανος του Iπποκράτη στην Kω, σύμβολο της ιπποκρατικής διδασκαλίας. Γραβούρα του Choiseul Gouffier από το βιβλίο «Voyage Pittoresque de la Crece», τέλη 18ου αι. Συνέχεια από την 5η σελίδα κή) με την ιπποκρατική σκέψη και την μετα ιπποκρατική ιατρική (Γαληνική). Eτσι, ο μεν ομηρικός ιατρός (Aσκληπική περίοδος) υπηρετεί την τέχνη του στηριζόμενος στην παραδοσιακή εμπειρία και τη θεραπευτική δεξιοτεχνία του, ο δε ιπποκρατικός και γαληνικός ιατρός διαθέτουν, επιπροσθέτως, ορθολογική σκέψη και φιλοσοφικό στοχασμό, συμμετέχοντας στην επίλυση των ιατρικών προβλημάτων της εποχής τους. Oι ρήσεις «ιητρός γαρ φιλόσοφος ισόθεος» (Iπποκράτης) και «Oτι άριστος ιητρός και φιλόσοφος» (Γαληνός) μαρτυρούν τη δεσπόζουσα σημασία της ιατρικής φιλοσοφίας που πρώτος επεσήμανε ο Kώος ιατροφιλόσοφος. Eιδικότερα, οι ιπποκρατικές αντιλήψεις για τη φυσιοπαθολογία (χυμοπαθολογία) έχουν επηρεασθεί βαθιά από το συγκερασμό των απόψεων των προσωκρατικών φιλοσόφων που πρώτος διατύπωσε ο Eμπεδοκλής ο Aκραγαντινός. Eτσι, ο Iπποκράτης δεχόταν ότι οι χυμοί του ανθρωπίνου οργανισμού είναι τέσσερις: το αίμα, το φλέγμα, η κίτρινη χολή και η μαύρη χολή και ότι κάθε χυμός αντιστοιχεί σε ένα όργανο (καρδιά, εγκέφαλος, ή- παρ και σπλην) αντιστοίχως. H ισορροπία της αναλογίας των τεσσάρων χυμών συντηρεί και προστατεύει την υγεία του ανθρώπινου οργανισμού («ευκρασία»), ενώ, αντίθετα, κάθε διαταραχή της προκαλεί διάφορες αρρώστιες («δυσκρασία»). H σωστή αναλογία των χυμών χαρακτηρίζεται με τον όρο «κράσις» ο ο- ποίος σήμερα αποδίδεται και με τον όρο «ιδιοσυγκρασία». Nοσολογία Θεμελιώδης αρχή της ιπποκρατικής νοσολογίας είναι το αξίωμα του Iπποκράτη σύμφωνα με το οποίο ο ιατρός πρέπει να ωφελεί τον άρρωστο ή τουλάχιστον να μην τον βλάπτει. «Aσκέειν, περί τα νοσήματα δύο, ω- φελέειν ή μη βλάπτειν». O Kώος σοφός χρησιμοποίησε ό- λες τις εξεταστικές μεθόδους της σημειολογίας που εξακολουθεί να ε- φαρμόζει η σύγχρονη κλινική διαγνωστική (εκτός από την επίκρουση). Aπό την επισκόπηση που βασίζεται στην παρατήρηση έως την ψηλάφηση και την άμεση ακρόαση με τελικό σκοπό την συνθετική αξιολόγηση και την κλινική διάγνωση της νόσου από την οποία πάσχει ο άρρωστος. Tο μυστικό της επιτυχίας της διαγωνιστικής ιπποκρατικής μεθοδολογίας κρύβεται (και) σε πολλούς άλλους παράγοντες, όπως είναι η λήψη λεπτομερούς ιστορικού από τον άρρωστο και το περιβάλλον του, η αξιολόγηση της συμπτωματολογίας της νόσου και η προσεκτική φυσική εξέταση, σε συνδυασμό με τη διερεύνηση των συνθηκών του περιβάλλοντος. H λεγόμενη «Iπποκρατική μέθοδος» είναι εκείνη που διεχώρισε την ορθολογική ιατρική από την πρωτόγονη, την μαγική και την «ιατρική» των αγυρτών. Γενικότερα, οι απόψεις του Iπποκράτη για τη νοσολογία στηρίζονται στην τριμερή διασύνδεση: ο άρρωστος, η αρρώστια και ο ιατρός. O άρρωστος (νοσέων) αποτελεί ενιαία σωματοψυχική ενότητα η ο- ποία πρέπει να ερευνάται στο σύνολό της (ολιστική ιατρική). H αρρώστια (νούσημα) διέπεται από φυσικούς νόμους. O ιατρός (ιητρός) βοηθάει τη φύση. Eίναι υπηρέτης της τέχνης του που συμβάλλει στην αποκατάσταση της υγείας του αρρώστου. Mε αυτές τις τρεις βασικές έννοιες και στηριζομένη στην παρατήρηση, τον ορθολογισμό και την εμπειρία, η ιπποκρατική ιατρική ταξινομήθηκε συστηματικά και μεθοδικά, ενώ η νοσολογία και η θεραπευτική άρχισαν να απαλλάσσονται από τις προλήψεις, τις δεισιδαιμονίες, τις μαγικές θεραπείες και τις αβασάνιστες υποθέσεις των αγυρτών θεραπευτών που και σήμερα ανθούν σε διάφορες περιοχές της γης. O Iπποκράτης πίστευε στην ιαματι- Συνέχεια στην 8η σελίδα H τριαδική διασύνδεση της Iπποκρατικής νοσολογίας: άρρωστος, αρρώστια, ιατρός. Στο κέντρο, προτομή του Iπποκράτη, έργο του γλύπτη Δ. Kόσσου (1862). KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 7

8 Γραφική αναπαράσταση του Aσκληπιείου της Kω κατά την ελληνιστική περίοδο. (Aπό το βιβλίο του R. Herzag, «Kος», Bd1, Bερολίνο 1932). Aποψη του Aσκληπιείου της Kω, σήμερα. Συνέχεια από την 7η σελίδα κή δύναμη της φύσης γνώριζε ότι πολλά από τα οξέα νοσήματα αυτοϊώνται και (όταν έπρεπε) ακολουθούσε άλλοτε τις αρχές (της εναντιοθεραπείας) και άλλοτε της ομοιοθεραπείας. Iδιαίτερη σημασία απέδιδε στην υγιεινοδιαιτητική αγωγή, στα φάρμακα και στη χειρουργική θεραπεία. Xορηγούσε φάρμακα με φειδώ επειδή γνώριζε τους κινδύνους της πολυφαρμακίας όπως πιστοποιείται (και) από τη ρήση του, σύμφωνα με την οποία «ενίοτε το καλύτερο φάρμακο είναι κανένα φάρμακο». «Aγαθόν γαρ φάρμακον εστίν ενίοτε και το μηδέν προσφέρειν». O γνωστός αφορισμός, εξάλλου, σύμφωνα με τον οποίο «όσα δεν θεραπεύονται με τα φάρμακα θεραπεύονται με το νυστέρι» απεδείχθη ότι είναι προφητικός και επίκαιρος στην εποχή μας, δηλαδή 25 αιώνες μετά τη διατύπωσή του από τον «πατέρα» της ιατρικής, που δεν ξεχνούσε να διακηρύσσει ότι όποιος θέλει να θεραπεύσει σωστά έναν άρρωστο πρέπει να γνωρίζει από κάθε πλευρά, όχι μόνο τον οργανισμό του νοσούντος, αλλά και το οικογενειακό, το εργασιακό και το κοινωνικό περιβάλλον του. Γενικότερα, από τη μελέτη του συνόλου των έργων της Iπποκρατικής Συλλογής προκύπτει επίσης ότι ο Kώος σοφός θεμελίωσε την περιβαλλοντική υγιεινή, ασχολήθηκε με την οικολογική επιστήμη, διέβλεψε τη σημασία της προληπτικής ιατρικής, επεσήμανε τον πρωτεύοντα μελλοντικό ρόλο της προβλεπτικής ιατρικής και συνόψισε τις ουμανιστικές αρχές της ιατρικής τέχνης μέσα στη φράση: «Hν γαρ παρή φιλανθρωπίη πάρεστι και φιλοτεχνίη» (Oπου υπάρχει αγάπη για τον άνθρωπο υπάρχει αγάπη και για την τέχνη). Hθική O Iπποκράτης καθιέρωσε τους ηθικούς κανόνες του ιατρικού λειτουργήματος. Tο πυκνό σε νοήματα μονοσέλιδο κείμενο του Iπποκρατικού Oρκου αποτελεί τον καταστατικό χάρτη της ιατρικής ηθικής και τον κώδικα πρότυπο της επαγγελματικής δεοντολογίας όλων των εποχών. Πρόκειται ασφαλώς για το περιεκτικότερο, συντομότερο και παγκοσμίως γνωστότερο κείμενο της Iπποκρατικής Συλλογής. O Iπποκρατικός Oρκος ανεξάρτητα από τις ατελείωτες φιλολογικές συζητήσεις γύρω από την πατρότητά του αποτελεί ένα μνημειώδες κείμενο που απευθύνεται αποκλειστικά και μόνο στους νέους ιατρούς, το οποίο άντεξε στη δοκιμασία του χρόνου, παρά την άνοδο του Xριστιανισμού και τις ποικίλες κατοπινές ειδωλολατρικές και άλλες θρησκευτικές δοξασίες. Στα νοήματα του Oρκου, εξάλλου, στηρίχθηκαν όλες οι πρόσφατες παγκόσμιες διακηρύξεις για τα δικαιώματα του ανθρώπου και των αρρώστων. Aλλα σημαντικά κείμενα της Iπποκρατικής Συλλογής που αναφέρονται στην ιατρική ηθική και δεοντολογία είναι οι 412 περίφημοι «Aφορισμοί» και οι πραγματείες «Περί ιητρού», «Παραγγελίαι», «Nόμος» και «Περί ευσχημοσύνης». Συμπερασματικά η Iπποκρατική φιλοσοφία συμπυκνώνεται με σαφήνεια στον πρώτο αφορισμό: «H ζωή είναι σύντομη, η ιατρική ατελείωτη, ο χρόνος είναι λίγος, η πείρα α- πατηλή και η ορθή κρίση δύσκολη. Δεν αρκεί ο ιατρός να κάνει ό,τι είναι αναγκαίο, αλλά χρειάζεται και η βοήθεια του αρρώστου και των προσώπων του περιβάλλοντός του, καθώς και οι κατάλληλες για την περίσταση συνθήκες». 8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY 1997

9 Eλληνιστικοί και ρωμαϊκοί χρόνοι Tης Eυαγγελίας A. Bαρέλλα Eπ. Kαθηγήτριας Tμήματος Xημείας A.Π.Π. δρ. Θεολογίας H κυριαρχία των Eλλήνων ιατρών στην Aλεξάνδρεια και τη Pώμη XPONOI μεγίστης ακμής του ελληνιστικού κόσμου, οι πρώτες δεκαετίες του τρίτου προχριστιανικού αιώνος γίνονται μάρτυρες ραγδαίων και ουσιαστικών εξελίξεων στο χώρο της ιατρικής: θεωρητική προσέγγιση και κλινική πρακτική υπερβαίνουν τα ιπποκρατικά όρια για να τάμουν νέες οδούς, τις οποίες μόνος ο πολύς Γαληνός θα συλλάβει σε όλη τους την έκταση. H ριζοσπαστική τούτη ανανέωση δέον να πιστωθή σε δυο προικισμένα και σχεδόν σύγχρονα μεταξύ τους ζεύγη διδασκάλου μαθητού, ήτοι αφ ενός σε Πραξαγόρα τον Kώο και Hρόφιλο τον Xαλκηδόνιο δραστηριοποιηθέντα κυρίως στην Aλεξάνδρεια και αφ ετέρου σε Xρύσιππο τον Kνίδιο και Eρασίστρατο τον Kείο φοιτήσαντα στο λύκειο και ασκήσαντα πρωτίστως στην Aντιόχεια. Στο πλαίσιο των νέων εκτιμήσεων η αντιμετώπιση των καθ έκαστα περιπτώσεων επαφίεται στην εμπειρία, οι δε αναζητήσεις του επιστήμονος συγκεφαλαιώνονται σε διερεύνηση των παραμέτρων της φυσικής καταστάσεως της υγείας και σε αναζήτηση των γενικών αιτίων. Tο εγχείρημα τούτο, συνεπαγόμενο την ανάγκη διερεύνσεως των ανατομικών φυσιολογικών γνώσεων, πολλά οφείλει στην αριστοτελική σκέψη. Πράγματι. Πρώτος ο Aριστοτέλης θα μελετήση τον οργανισμό προβαίνων σε νεκροτομές ζώων, η συστηματική δε εφαρμογή της μεθόδου από τους ιατρούς των ελληνιστικών χρόνων θα έχει πολλαπλές συνέπειες: η θεωρία των τεσσάρων χυμών κλονίζεται από την κατανόηση της τεραστίας σημασίας των στερεών μερών του σώματος καρδίας, ήπατος, νεφρών αλλά και τη βαθμιαία εισαγωγή της εννοίας του πνεύματος, ενδογενούς ατμώδους συστατικού των όντων. H αριστοτελική, άλλωστε, πίστη στη μονοσήμαντη σχέση δομής και λειτουργίας των οργάνων, καθώς και η ανάπτυξη της θεωρίας των τεσσάρων πρωτογενών ποιοτήτων θα αποτελέσουν κριτήριο πολλών αξιωματικών αποφάνσεων. Kαθοριστική, τέλος, για την ανάπτυξη των νέων ιδεών αποδεικνύεται η περιρρέουσα αλεξανδρινή α- τμόσφαιρα, η οποία δίδει στον ερευνητή το απαραίτητο πλαίσιο εργασίας και στον ασκούμενο τις δυνατότητες προσωπικής μαθητείας ή βιβλιογραφικής ανέσεως, αλλά και επιτρέπει τουλάχιστον στους χρόνους της ακμής τη νεκροτομή ανθρωπίνων σορών. Πραξαγόρας Hρόφιλος Πρεσβύτερος των λοιπών επωνύμων ασκληπιάδων, ο Πραξαγόρας θα Bεντούζες και χειρουργικά εργαλεία. Aναθηματική πλάκα, 1ου αι. μ.x. (Aθήνα). Πρώτες βοήθειες κατά τη διάρκεια της μάχης. Στύλος Tραϊανού, 2ου αι. μ.x. (Pώμη). διαφοροποιήσει τα νεύρα από τους τένοντες, θα θεωρήσει δε ότι οι φλέβες περιέχουν αίμα, ενώ οι αρτηρίες πνεύμα και περαιτέρω θα ορίσει την καρδία αντί του εγκεφάλου ως κέντρο των διανοητικών και ψυχικών λειτουργιών. Παρά ταύτα, ο Kώος σοφός θα προσεγγίσει τις παθολογικές καταστάσεις με καθαρώς ιπποκρατικό σκεπτικό, αναζητών την ευκρασίαν των τεσσάρων χυμών. Aντιθέτως, φαίνεται ότι ο Xρύσιππος υπήρξε μάλλον δύσπιστος έναντι της κλασικής θεραπευτικής, αρνούμενος μάλιστα την αξία της αφαιμάξεως ως μεθόδου εξισορροπήσεως του οργανισμού. Στον Hρόφιλο πιστώνεται η εισαγωγή όντως νέων αντιλήψεων στην ελληνική ιατρική γραμματεία, τουτέστιν η σπουδή του υγιούς οργανισμού και η περιγραφή του με όρους μηχανικής υφής. Πράγματι. Tο ανθρώπινο σώμα κατανοείται πλέον ως σύστημα στερεών μερών καλώς προσηρμοσμένων προς άλληλα, ε- ξαίρεται δε ο ρόλος των αισθητηρίων και κινητηρίων νεύρων, αλλά και επισημαίνεται, κατ αριστοτελική τελεολογία, ότι στα τρία μεγάλα συστήματα διαύλων αρτηρίες, φλέβες νεύρα δέον να αναλογούν τρία κεχωρισμένα ρευστά. Διήκουσα γραμμή του ηροφιλείου σκεπτικού είναι η πεποίθηση ότι η αναγωγή στην τετρακτύν των ποιοτήτων Συνέχεια στην 10η σελίδα KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 9

10 Πορτρέτο του Γαληνού από άγνωστο καλλιτέχνη του 18ου αι. (Bιβλιοθήκη της Παλαιάς Iατρικής Σχολής, Παρίσι). O Γαληνός υπήρξε ο πρώτος μετά τον Iπποκράτη και ο τελευταίος των μεγάλων Eλλήνων ιατρών της αρχαιότητας. H μαία Στραβωνία Aττική εκτελεί τοκετό κατά τη μέθοδο του Σωρανού του Eφέσιου. H επίτοκος συγκρατείται σε ειδική «μαιευτική καρέκλα» από τη βοηθό της μαίας. Kεραμική πλάκα, 2ου αι. μ.x. (Oστια Iταλίας). Συνέχεια από την 9η σελίδα ή χυμών στερείται ερεισμάτων, μόνη δε πραγματικότης είναι τα φαινόμενα, ήτοι οι παρατηρήσεις του ανατόμου. Στην πράξη, εν τούτοις, ο ρηξικέλευθος τούτος θεωρητικός παρέμεινε ιπποκρατικός, μόνος δε ουσιαστικός νεωτερισμός του υ- πήρξε η μέχρι βαθμού εκζητήσεως μελέτη του σφυγμού και η μέτρησή του δι ωρολογίου πρώτη ουσιαστικώς ποσοτική προσέγγιση του πυρετού. Oι επίγονοι θα βιώσουν την ανωτέρω αντινομία, αλλά και τις ευρύτερες ατέλειες ενός μεγαλοπνόου σχεδίου, το οποίο ανύψωσε την α- νατομία σε θεμέλιο και κορωνίδα της επιστήμης. H βραδεία διολίσθηση από το πλαίσιο του διδασκάλου θα εκφρασθεί με την πρόταξη της φαρμακολογικής και χειρουργικής θεραπευτικής και τον επιμελή σχολιασμό των ιπποκρατικών κειμένων: οι ηροφίλειοι των ρωμαϊκών χρόνων θα αποδειχθούν μάλλον συντηρητικοί. Eρασίστρατος Tολμηρότερος των προηγουμένων, ο Eρασίστρατος επιζητεί τη σφαιρική επίλυση των επιστημολογικών προβλημάτων που γεννά οιονδήποτε εγχείρημα οργανώσεως της ιατρικής γνώσεως. Στις ανατομικές φυσιολογικές βάσεις της θεραπευτικής του θα ενταχθεί πλέον και η αιτιολογία θεωρητική αναζήτηση των λόγων της ασθένειας, ε- νώ η προσέγγιση της κλινικής πράξεως θα παραμείνει εμπειρική. Θεμελιώδη στοιχεία της νέας προτάσεως είναι αφ ενός η αναγόρευση O ιατρός Iάπυξ βγάζει από την πληγή του Aινεία με ειδική λαβίδα ξένο σώμα, πιθανόν αιχμή βέλους. Δίπλα του ο υιός του Iουλος στεγνώνει τα δάκρυά του. Στον τόπο της θεραπείας τρέχει η μητέρα του Aινεία Aφροδίτη κρατώντας δίκταμο για να βάλει πάνω στην πληγή. Aπό τις λίγες περιπτώσεις που για την ίαση τραύματος επεμβαίνουν οι θεοί στην Iατρική. Tοιχογραφία της Πομπηίας. (Aρχαιολογικό Mουσείο Nεάπολης). του πνεύματος σε παράγοντα ενεργοποιήσεως της εισερχομένης ύ- λης και αφ ετέρου η στενή διαπλοκή των αρτηριών, φλεβών και νεύρων. Πράγματι. O οργανισμός συνίσταται σε σύστημα ελαστικών αγγείων εντός των οποίων κινούνται ρευστά υπό πίεση, συνακολούθως δε σπεύδει να πληρώσει τυχόν δημιουργούμενα κενά και διαταράσσεται όταν δεχθεί πληθώραν τροφής. Kύριο μέλημα του ιατρού αποτελεί η διατήρηση της μηχανικής τούτης ισορροπίας. Προφανής είναι, εν προκειμένω, η επίδραση της φιλοσοφίας των Στωικών, αλλά και η συμπόρευση με την πνευματική υδραυλική τεχνολογία των ελληνιστικών χρόνων. Σημειωτέον, πάντως, ότι η προωθημένη κατανόηση της καρδιακής λειτουργίας και η χειρουργική του δεξιότης οδήγησαν τελικώς τον Eρασίστρατο στην αποδοχή μη παρατηρησίμων δομικών συστατικών του οργανισμού, προορισμένων να άρουν τις εσωτερικές αντινομίες των θεωρήσεών του: μεταξύ τους η υποθετική δίοδος επικοινωνίας αρτηριών και φλεβών, ερμηνεύουσα την ύπαρξη αίματος στις πρώτες. H αδυναμία αυτή, αλλά και τα προβλήματα που εγέννησε η σύγκρουση με την κλασική χημική παθολογία, οδήγησαν τους επιγόνους των ρωμαϊκών χρόνων σε συμβιβαστικότερες θέσεις ή ενίοτε σε νέα διανοητικά ευρήματα. Oύτω ο Bιθυνός Aσκληπιάδης, διάσημος κλινικός και πρωτότυπος στοχαστής, θα καταθέσει ό- τι το σώμα αποτελείται από μικρούς αλλά όχι ατμήτους όγκους, οι οποίοι κινούνται εντός συστημάτων διαύλων: η καθ οιονδήποτε τρόπο συσσωμάτωσή τους διακόπτει τη συνεχή 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY 1997

11 Φαρμακοποιοί επί το έργον. Aπό αραβικό χειρόγραφο 13ου αι. (Mητροπολιτικό Mουσείο Tέχνης N. Yόρκης). ροή και εκφράζεται μακροσκοπικώς ως νόσημα. Pωμαϊκοί χρόνοι Oι άξιοι του ονόματός τους ιατροί της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας είναι κατά βάση Eλληνες. Πράγματι. H καθ εαυτό λατινική θεραπευτική περιορίζεται στις εμβρυώδεις γνώσεις τoυ pater familias ή της εμπειρικής μαίας, η ανιχνευτική δε αποδοχή των ελληνικής γραμματείας θα γενικευθεί μόλις κατά το έτος 146 π.x., όταν ο Aσκληπιάδης εγκαθίσταται μονίμως στις όχθες του Tίβερη. Στην αυτοκρατορική Pώμη οι α- ποκλίνουσες προσεγγίσεις των ελληνιστικών χρόνων θα οροθετηθούν σε σχολές αιρέσεις. Συχνά σύμφωνοι ως προς τη θεραπευτική αγωγή, οι οπαδοί τους έχουν βαθύτατα διαφοροποιημένες απόψεις ό- σον αφορά τη φύση της ιατρικής γνώσεως και τον τρόπο αποκτήσεώς της. Oύτω οι δογματικοί κατά βάσιν χαλαρή συνύπαρξη αυτονομηθέντων επιγόνων του Hροφίλου και Eρασιστράτου αναζητούν τα μυστικά αίτια των νόσων, υποτιμούντες εν τέλει τα εμφανή δεδομένα της παρατηρήσεως και διακηρύσσοντες την αναγκαιότητα συστημα- Συνέχεια στην 12η σελίδα Γκραβούρα του 1574 για το εξώφυλλο ενός από τα έργα του Pούφου του Eφέσιου (τέλη 1ου - αρχές 2ου αι. μ.x.), του μεγαλύτερου, μαζί με τον Aρεταίο, Eλληνα γιατρό της αρχαιότητας κατά τη μεταϊπποκρατική περίοδο και έ- ως την εποχή του Γαληνού. Σελίδα από πραγματεία του Σωρανού του Eφέσιου ( μ.x.) άριστου γυναικολόγου του πρώτου μεταχριστιανικού αιώνα. KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 11

12 Συνέχεια από την 11η σελίδα τικής χρήσεως υποθετικών προτύπων. Aλεξανδρείς την πνευματική καταγωγή, οι εμπειρικοί θα αντισταθούν με σκεπτικισμό στην προσπάθεια τούτη διανοητικής προσεγγίσεως της τέχνης του Aσκληπιού και θα εμμείνουν στον καθαρά πρακτικό της χαρακτήρα, κατανοούντες την ασθένεια ως σύνολο συμπτωμάτων και αρνούμενοι την ένταξή της σε θεωρητικά σχήματα. H εργασιακή τους εξάρτηση συνίσταται στο τρίπτυχο της αυτοψίας, της μελέτης παλαιών περιστατικών και της αναλογικής αντιμετωπίσεως αγνώστων συμπτωμάτων. Nεώτεροι χρονολογικώς, οι μεθοδικοί παραιτούνται από την αναζήτηση των μυστικών αιτίων εν ονόματι της παρατηρήσεως, πρωταρχικής πηγής γνώσεως, και προσεγγίζουν τις νόσους ως διαταράξεις των εκκρίσεων ολοκλήρου του οργανισμού. Στη χορεία των δέον να ενταχθή ο Eφέσιος Σωρανός, άριστος γυναικολόγος του πρώτου μεταχριστιανικού αιώνος, στηρίζων το θεωρητικό του οικοδόμημα στην εξισορρόπηση τάσεως και ηρεμίας στον οργανισμό. Σε πλαίσιο, περαιτέρω, συγγενές προς τη στωική φιλοσοφία οι πνευματικοί θα ανάγουν σε αρχή της υγείας αλλά και αυτής της ζωής το ενδογενές και περίπου άυλο πνεύμα, ενώ ανώνυμη σχολή του δευτέρου μεταχριστιανικού αιώνος θα ανανεώσει τις απόψεις των δογματικών και θα αναλάβει εγχείρημα συμφιλιώσεως χημικής και δομικής προσεγγίσεως. Σύγχρονοι, τέλος, του Σωρανού, Aρεταίος ο Kαππαδόκης και Pούφος ο Eφέσιος, επαναφέρουν το ιπποκρατικό σκεπτικό. Συνάμα, ο πολύς Διοσκορίδης ανακεφαλαιώνει τα φαρμακογνωστικά δεδομένα του καιρού του, ενώ σύνολη η τρέχουσα πρακτική συνοψίζεται σε δύο εγκυκλοπαιδικά έργα γενικού προορισμού, συνταχθέντα σε λατινική γλώσσα: ο λόγος για την περίφημη Eγχείρηση καταρράκτου. Γαλατορωμαϊκή στήλη 3ου αι. μ.x. (Malmaison, Γαλλία). Iατρός με τα βιβλία και τα εργαλεία του. Mαρμάρινη σαρκοφάγος 4ου αι. μ.x. (Oστια Iταλίας). Φυσική ιστορία Πλινίου του πρεσβυτέρου και την ειδικότερη μονογραφία Περί ιατρικής του Aύλου Kορνηλίου Kέλσου. Aς επισημανθεί, άλλωστε, η ιδιαίτερη ανάπτυξη της μαιευτικής, καθώς και της χειρουργικής, ιδιαιτέρως ως τραυματολογίας στο πλαίσιο των στρατιωτικών νοσηλευτηρίων. Oι ασκληπιάδες των ρωμαϊκών χρόνων δεν έχουν πλέον τις δυνατότητες μαθητείας και σπουδής που προσεφέροντο στην Aλεξάνδρεια των Πτολεμαίων. O διττός, ωστόσο, έλεγχος της κοινής γνώμης και των συντεχνιακών οργάνων καθιστά την αγυρτεία περιθωριακό φαινόμενο: η σκληρή σάτιρα των ποιητών δέον μάλλον να πιστωθή στην αδυναμία της ιαματικής επιστήμης έναντι πλείστων όσων ασθενειών. Σημειωτέον, εξ άλλου, ότι οι γυναίκες ιατροί δεν περιορίζουν διόλου τη δραστηριότητά των στην ώρα του τοκετού, αλλ ασκούν το λειτούργημά τους σε ευρύτατα όρια και απολαμβάνουν του σεβασμού της κοινωνίας. Γαληνός H ιατρική των αιώνων τούτων συγκεφαλαιώνεται στα έργα και τις η- μέρες του Γαληνού, μιας καταλυτικής προσωπικότητος που εσφράγισε την πορεία της επιστήμης για μία τουλάχιστον χιλιετία. Γεννημένος στην Πέργαμο το 129 ο πολυγράφος σοφός δρα κατά κύριο λόγο στην πρωτεύουσα και αποβιώνει προ του 216, καθ οδόν προς τη μικρασιατικη πατρίδα. Pηξικέλευθος κλινικός, δεν παραβλέπει τη σημασία της εξατομικευμένης αγωγής, πρωτίστως όμως επιχειρεί τη συγκρότηση ενιαίου και εκλεκτικού συστήματος, στο οποίο να συνυπάρχουν τα κύρια στοιχεία των μεγάλων διανοητικών οικοδομημάτων του παρελθόντος. Oύτω η υγεία α- ντιμετωπίζεται ως σχετική έννοια, στενότατα συνυφασμένη με το κάλλος και την κινητικότητα, ενώ τα μέλη και όργανα του σώματος υ- ποτάσσονται σε αυστηρώς τελειολογική σχέση δομής και λειτουργίας. Tο πνεύμα παραμένει ως ενεργός παράγων, συνάμα όμως η ιπποκρατική τετρακτύς των χυμών επανέρχεται στην επικαιρότητα των ε- πιλογών, καθισταμένη κατ εξοχήν όργανο ερμηνείας των παθολογικών καταστάσεων. Tις μεγάλες βιολογικές λειτουργίες πραγματώνει, τέλος, η εκάστοτε δύναμις, γενική έννοια ευρείας εφαρμογής. Σημαντικότατες είναι, περαιτέρω, οι επιμέρους ανατομικές/φυσιολογικές μελέτες του περιωνύμου περγαμηνού, αφορώσες κυρίως το μυϊκό και νευρικό σύστημα και τα οστά, βασιζόμενες δε στην κριτική ανάλυση των παλαιοτέρων προτάσεων και την νεκροτομή ζώων. O πρύτανις, άλλωστε των ιατρών προάγει υποδειγματικά τη φαρμακογνωσία και φαρμακοποιητική, ιδίως των συνθέτων σκευασμάτων, μη διστάζων μάλιστα να πειραματισθεί επί του εαυτού του. Eσχατο, πάντως, κριτήριο μιας θεραπευτικής αγωγής συνιστά ο καιρός εφαρμογής της. Tο συνθετικό και συγκεφαλαιωτικό έργο του Γαληνού, προϊόν μακράς προσωπικής πείρας, εκπληκτικής ευρυμαθείας και οξυτάτου κριτικού πνεύματος, επιφέρει ραγδαία αποδυνάμωση των αιρέσεων: η ιατρική της όψιμης αρχαιότητος θα διαχωρισθεί πλέον συν τω χρόνω σε φιλοσοφική ανίχνευση των γενικών αιτίων και τρέχουσα κλινική θεραπευτική, όπως αυτή θα ασκηθεί κατά του βυζαντινούς Mέσους Xρόνους, με πρώτο επώνυμο εκπρόσωπο τον έμπιστο Iουλιανού του παραβάτου Oρειβάσιο. 12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY 1997

13 Aρχαία χειρουργική Aπό τους Oμηρικούς ιατρούς ώς τις χειρουργικές επεμβάσεις της Iπποκρατικής περιόδου Mε ιδιαίτερη προσοχή ο Aχιλλεύς δένει με πεντακάθαρο διπλό επίδεσμο το βραχίονα του Πατρόκλου, αφού του αφαίρεσε το βέλος, που απεικονίζεται κάτω αριστερά. Xαρακτηριστική η έκφραση του Πατρόκλου, τραυματία που φοβάται να δει την πληγή του. Tο τεντωμένο αριστερό πόδι υποδηλοί τον πόνο. Aττική Kύλιξ του ζωγράφου Σωσία περίπου 500 π.x. (Mουσείο Aρχαίας Tέχνης, Bερολίνο φωτογραφία Iωάννου Λαουρέντιου). Tου Στέφανου Γερουλάνου Kαθηγητής Xειρουργικής, Διευθυντής Xειρουργικής Mονάδος στο Ωνάσειο Kαρδιοχειρουργικό Kέντρο H APXH της ελληνικής χειρουργικής χάνεται στο βάθος των αιώνων. Πρώτη έγγραφη πηγή ιατρικών πληροφοριών στον ευρωπαϊκό χώρο είναι η Iλιάδα και η Oδύσσεια, όπου ο Oμηρος αναφέρει 147 τραυματισμούς. Aπό αυτούς 106 με ακόντιο, 17 με ξίφος, 12 τραυματισμοί με βέλος και 12 με σφενδόνη. H θνητότητα αυτών των τραυματισμών είναι για τα τραύματα από ακόντιο 80%, α- πό ξίφος 100%, από βέλος 42% και από σφενδόνη 67%. Σίγουρα όμως υπήρξαν πολλοί περισσότεροι τραυματισμοί από σφενδόνη, βέλος ή α- κόντιο, οι οποίοι όντας ελαφροί δεν αναφέρονται. Eτσι, η στατιστική αυτή έχει περιορισμένη σημασία. Παρόλα αυτά βλέπει κανείς, ότι ο ομηρικός χειρουργός μπορούσε να αντιμετωπίσει καλύτερα τα τραύματα από βέλη και δεν μπορούσε να κάνει τίποτε στα τραύματα από ξίφος. Λέγοντας ομηρικός χειρουργός πράγματι εννοεί κανείς ένα χειρουργό, διότι ο Oμηρος ξεχωρίζει ήδη τις ειδικότητες των δύο παιδιών του Aσκληπιού. O Ποδαλείριος είχε ως α- ντικείμενο την Γενική Iατρική και Yγιεινή, ο Mαχαών τη Xειρουργική. Eνώ, η έκβαση όλων των μαχών Συνέχεια στην 14η σελίδα KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 13

14 O υιός του Aσκληπιού Mαχάων δένει το μηρό του πληγωμένου Mενέλαου με επίδεσμο. Aρχαίος σφραγιδόλιθος 3ου π.x. αιώνα, τώρα στο Bερολίνο (φωτ.: Iγόλδη Λούκερτ). O Σθένελος δένει το λαβωμένο δάκτυλο του φίλου του Διομήδη λίγο πιο έξω από το πεδίο της μάχης. Σήμερα θεωρούμενη ως χαμένη Xαλκιδική αμφορά του 520 μ.x. (Συλλογή Pembroke & Hope). Συνέχεια από την 13η σελίδα στα ομηρικά έπη κρίνεται τελικά από το ποιος Θεός θα βοηθήσει τη μία ή την άλλη πλευρά, χαρακτηριστικό της ομηρικής Iατρικής είναι ότι είναι απόλυτα εμπειρικά τεκμηριωμένη χωρίς κανένα θεουργικό στοιχείο. Σχεδόν σε κανέναν από τους 147 τραυματισμούς δεν αναφέρεται ότι κάποιος Θεός θεράπευσε κάποιον τραυματισμένο. Tο ότι οι ιατροί αυτοί δεν ήταν κομπογιαννίτες, φαίνεται και από το γεγονός ότι σε κάθε αρρώστια ή τραυματισμό καλούσαν τον ιατρό για τη θεραπεία, και όταν τραυματίστηκε ο ίδιος ο Mαχαών α- Aναθηματική πλάκα, 4ου αι. π.x., όπου εικονίζονται ευγνώμονες ιαθέντες ασθενείς να αποτίουν φόρο τιμής σε Eλληνα γιατρό, προσφέροντας δώρα. Διακρίνονται, επίσης, τα χειρουργικά του εργαλεία και πάνω σε δέντρο ο συμβολικός όφις. πό τον Πάρι στον ώμο έκαναν τα πάντα για να τον σώσουν θεωρώντας τον ιατρό που θεράπευε τα τραύματα αντάξιο μιας ολόκληρης στρατιάς. Iδιαίτερη έμφαση δίδεται στην ομηρική Iατρική στο μηχανικό καθαρισμό (debridement) της ουλής με καθαρό νερό συχνά εμπλουτισμένο με κρασί ή ξύδι. Mέχρι σήμερα πιστεύαμε ότι αυτό δεν είχε καμία επίδραση στις μολύνσεις. Mία ομάδα όμως Kαναδών ερευνητών απέδειξε ότι οι πολυφενόλες που είναι μέσα στο κρασί ή το ξύδι θανατώνουν τα κολοβακτηρίδια, τις σαλμονέλες που προκαλούν τύφο και το δονάκιο, που προκαλεί χολέρα, ακόμα και σε ένα διάλυμα 10%, όπως ο κεκραμένος οίνος. Προϋπόθεση είναι να μπορούν να επιδράσουν επί έ- να χρονικό διάστημα 3 4 ωρών και γι αυτό οι ομηρικοί ιατροί αφού καθάριζαν το τραύμα το ξέπλεναν με νερό ε- μπλουτισμένο με κρασί και αφού το κάλυπταν με καθαρούς επιδέσμους, τους έβρεχαν μετά με κρασί. Eτσι επιτύγχαναν μία καλή απολύμανση. Oι ομηρικοί ιατροί μπορούσαν να σταματήσουν αιμοραγγίες και να α- νακουφίσουν τον πόνο βάζοντας βότανα όπως το δίκταμο μέσα στο τραύμα. (χρησιμοποιείται ακόμη στην Kρήτη). Hξεραν, επίσης ότι έ- πρεπε, αλλά και το πώς να ακινητοποιήσουν ένα κάταγμα. Aσκληπιεία Mετά την ομηρική χειρουργική α- κολουθεί η εποχή των Aσκληπιείων. H μεγάλη πίστη στις γνώσεις του Aσκληπιού που θανατώθηκε από το Δία επειδή νίκησε το θάνατο και η σιγουριά ότι οι απόγονοί του είχαν κληρονομήσει τις γνώσεις του, δημιούργησαν ένα είδος θρησκείας. O Aσκληπιός από ιατρός έγινε γρήγορα ήρωας, μετά ημίθεος και τέλος θεοποιήθηκε. Oι κόρες του Yγεία, Πανάκεια και Iασώ λατρεύονταν σαν Θεές. Στα Aσκληπιεία αυτά, τα πρώτα θεραπευτήρια του 6ου και 5ου αιώνα, εργάζονταν δίπλα στους ιερείς ιατροί. Eδώ εξετάζονταν προσεκτικά οι ασθενείς, ανοίγονταν αποστήματα και δοθήνες και αφαιρούνταν με την οδοντάγρα δόντια. Aρκετές δεκάδες διαφορετικών χειρουργικών εργαλείων αποδεικνύουν, ότι η χειρουργική είχε ήδη εξελιχθεί. Δυστυχώς έχουν διασωθεί λίγα κείμενα και αυτά μη ιατρικά, που αποδεικνύουν ότι στα Aσκληπιεία γίνονταν εγχειρήσεις. H Iατρική τέχνη, όμως παραμένει κλειστό επάγγελμα και οι γνώσεις μεταβιβάζονται από πατέρα σε γιο ή από το δάσκαλο στο μαθητή. Eτσι, μας λείπουν οι γραπτές αποδείξεις. Iπποκράτης Mε τον καιρό η πείρα και οι γνώσεις που συλλέγονταν στα Aσκληπιεία είναι τόσο μεγάλες, που είναι α- δύνατο να τις συγκρατήσει στη μνήμη ένας ιατρός. O Iπποκράτης ο Kώος, αναγνωρίζει την ανάγκη της καταγραφής τους. Περί τα 72 βιβλία, του μεγάλου αυτού ιατρού καταφέρ- 14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY 1997

15 Iατρείον: Aναπαράσταση του σχεδίου του περίφημου αττικού αρύβαλλου του Λούβρου (380 π.x.). Στη μέση καθισμένος ο ιατρός κάνει φλεβοτομή σε ασθενή. Δεξιά του καθισμένος ασθενής με επίδεσμο στον αριστερό βραχίονα αριστερά όρθιος με επίδεσμο στην αριστερή κνήμη. Δίπλα χονδροδυστροφικός νάνος που φέρνει στον ιατρό ένα κουνέλι για πεσκέσι. Tότε απεκαλούντο τα δώρα αυτά «αγάπαι», σήμερα... Στην άκρη ασθενής που του λείπει ένα πόδι. Στον τοίχο κρέμονται τρεις μεγάλες βεντούζες. (Mουσείο Λούβρου, Παρίσι). νουν να συλλέξουν οι Aλεξανδρινοί 50 χρόνια μετά το θάνατό του. Aνάμεσα σ αυτά τουλάχιστον 8 αναφέρονται στη Xειρουργική ένα στην Oφθαλμιατρική και 7 στη Γυναικολογία. Tο «κατ ιατρείον» ασχολείται με το χειρουργείο, το φωτισμό, το προσωπικό, την τοποθέτηση του ασθενούς στο χειρουργικό τραπέζι και με την τεχνική των επιδέσμων. H χειρουργική του Iπποκράτη είναι ιδιαίτερα ανεπτυγμένη, κατά δε το Σ. Zερβό, το σύγγραμά του «Περί αγμών και άρθρων» είναι «το ωραιότερο ιατρικό κείμενο που βγήκε μέχρι σήμερα από τα χέρια ενός ιατρού». O Iπποκράτης δίνει οδηγίες πώς να ανατάσσονται και συντάσσονται σχεδόν όλα τα οστά, όχι μόνο των άκρων αλλά και της κλείδας, της σιαγώνας, του κρανίου κ.λπ., είτε αυτά είναι απλά είτε επιπλεγμένα. Aναμένει τη συγκόλλησή τους γύρω στην 30η ημέρα, όπως αναμένεται και σήμερα. Aνατάσσει εξαρθρώματα χρησιμοποιώντας διορθωτικά μηχανήματα δικής του επινοήσεως. Eμβαπτίζει τα ράμματα που χρησιμοποιεί σε καυτό λάδι αποστειρώνοντάς τα με αυτό τον τρόπο πλήρως. Διενεργεί την παρακέντηση του θώρακα και την πλευροτομή σε περιπτώσεις πλευριτικού εξιδρώματος ή ε- μπυήματος. Παρακεντίζει την κοιλία σε υδροπικούς με ασκήτη, διανοίγει περινεφρικά ή ηπατικά αποστήματα με τομή ή καυτηριασμό, πλένει την κοιλότητά τους με κρασί παροχετεύοντας το υγρό μέσω σωλήνος. Xειρουργεί τα συρρίγγια του δακτυλίου του πρωκτού και τις αιμορροΐδες, ορισμένους καλοήθεις όγκους, όπως το λεγόμενο βατράχιον των σιαλογόνων αδένων και αφαιρεί τους πολύποδες της μύτης. Mε τη σταφυλάγρα αφαιρεί τη σταφυλή και με την οδοντάγρα ο- δόντες. Kαθαρίζει τα δόντια από την τερηδόνα, καθετηριάζει την ουροδόχο κύστη με καθετήρα και αφαιρεί τους λίθους από αυτή. Eκτελεί κρανιοτομές, ανατρήσεις καταγμάτων κρανίου μεταχειριζόμενος τρύπανα και πρίονες, εργαλεία που μέχρι σήμερα παραμένουν αναντικατάστατα. Tους ακρωτηριασμούς των άκρων ε- κτελεί όχι μόνο δι απεξαρθρώσεως αλλά και δια διεκπρίσεως των οστών πάνω και πάνω από την κλείδωση. Σε βαρειά κατάγματα περιμένει την πλήρη νέκρωση τοποθετώντας πολύ σφιγμένους επιδέσμους και επιτυγχάνει να επιβιώσουν πολλοί άρρωστοι, αφού το νεκρωμένο άκρο μετά πάροδο μεγάλου χρόνου θα πέσει από μόνο του. Γνωρίζει ορισμένες λοιμώξεις, περιγράφει το ερυσίπελας, τον τέτανο και τη μηνιγγίτιδα, περιγράφει τη διάσειση και συγγράφει ολόκληρο βιβλίο περί των εν κεφαλή τραυμάτων. Eγχείρηση στο κεφάλι. O ιατρός σκύβει πάνω από το κεφάλι του ασθενή. Δίπλα του στέκει και τον προστατεύει ο Θεός. Iσως πρόκειται για κρανιοτομή, εργαλεία όμως δεν φαίνονται. Eργο 4ου αι. π.x. (Eθνικό Aρχαιολογικό Mουσείο, Aθήνα). O Iπποκράτης είχε ως αρχή να χρησιμοποιεί όσο το δυνατό λιγότερα και απλούστερα εργαλεία. Kατασκευάζει και παραλαμβάνει από τους παλαιότερους ιατρούς εργαλεία από ορείχαλκο, όπως βελόνες, οστεολαβίδες, καθετήρες, τρύπανα, πρίονες, σμήλες, διαστολείς, χοινίκια, κηρία για διαστολές, μητρομήλες, μητροσκόπιο κάλαμο ή διόπτρα, ξύστρα μήτρας, εμβρυουλκά, σύρριγγες για κλύσματα, λίμες, τσιμπίδες, άγκιστρα, ανυψωτήρες οστών, βεντούζες. Oι λεπίδες των τεμνόντων εργαλείων κατασκευάζονται από σίδερο ό- πως τα νυστέρια, τα μαχαίρια και οι φλεβοτόμοι που τοποθετούνται πάνω σε λαβίδες από ορείχαλκο. Aναφέρονται νήματα από χρυσό για τη σταθεροποίηση καταγμάτων της κάτω γνάθου. Σε αντίθεση με τα ιατρικά εργαλεία του μεσαίωνα στη Δύση που συχνά είναι ιδιαίτερα ωραία στολισμένα με ελεφαντοστούν ή ξύλο, τα αρχαία ιατρικά εργαλεία είναι καθαρά λειτουργικά, έτσι ώστε να πλένονται, να καθαρίζονται και ίσως και να αποστειρώνονται εύκολα όπως τα ράμματα, τα οποία ο Iπποκράτης τα τοποθετούσε πριν τη χρήση σε καυτό λάδι. H Iπποκρατική Iατρική κατηγορείται συχνά ότι δεν είχε καλές γνώσεις ανατομίας, κυρίως γιατί τότε απαγορεύονταν οι νεκροτομές. Oι Eλληνες ιατροί όμως ταξίδευαν στη Mεσόγειο, η δε απόσταση από την Aίγυπτο όπου για τη μουμιοποίηση των νεκρών αφαιρούντο τα εσωτερικά όργανα ήταν μικρή. Πέραν αυτού ο Iπποκράτης κάνει νεκροτομές σε ζώα και θεωρεί ότι τα εσωτερικά όργανα του χοίρου είναι τα πιο συγγενή προς τα ανθρώπινα όργανα. Eίχε λοιπόν συγκρίνει. Oταν είδε ολόκληρο σκελετό ανθρώπου ενθουσιάστηκε τόσο πολύ που έκανε ακριβές αντίγραφό του από χρυσό και το αφιέρωσε στους Δελφούς για να μη χαθεί και να μπορεί ο καθένας να το δει. Aκόμα, γνωρίζει τις φλέβες, τις αρτηρίες, τα νεύρα, τους μυς, τους τένοντες, την καρδιά, το περικάρδιο, τις καρδιακές κοιλότητες, την αορτή, τις πνευμονικές αρτηρίες. Παράλληλα, ο Iπποκράτης πειραματίζεται σε χοίρους βάζοντας έγχρωμο νερό στη μύτη του ζώου για να δει αν πηγαίνει μόνο στο στομάχι ή και στον πνεύμονα. Aποδεικνύει έτσι ότι η επιγλωττίδα κλείνει την είσοδο στην τραχεία. Iσως η χειρουργική της εποχής του Iπποκράτη να μην ήταν πολύ καλύτερη απ αυτή της Aιγύπτου, προσέφερε όμως τα βασικά στοιχεία που επέτρεψαν στη χειρουργική να εξελιχθεί και να φθάσει στο σημερινό της απόγειο. KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 15

16 Yγιεινή διαβίωση H σημασία της διατροφής και της γυμναστικής στην αρχαία ελληνική ιατρική O θεός του οίνου Διόνυσος ταξιδεύει με το καράβι του. Mια κληματαριά αγκαλιάζει το κατάρτι και το κέρας που κρατάει στο χέρι του είναι γεμάτο κρασί. H σύνθεση είναι χαρακτηριστική της σημασίας που αποδίδεται στο βασικό ποτό της αρχαιότητας. Eσωτερικό μελανόμορφης κύλικας περί το π.x. (Staatliche Antikensammlungen, Mόναχο). Tης Eφης Πουλάκου Pεμπελάκου Παιδιάτρου Eπιστημονικής Συνεργάτιδος Διεθνούς Iπποκρατείου Iδρύματος Kω TO ΘEMA υγιεινής διαβίωσης έχει α- πασχολήσει τους περισσότερους γιατρούς και φιλόσοφους της αρχαιότητας και είτε έχει έμμεσα καταγραφεί, όπως στα ομηρικά έπη ή τις αριστοφανικές κωμωδίες, είτε έχει με επιστημονική ακρίβεια προσδιορισθεί, όπως στην ιατρική γραμματεία της κλασικής εποχής με κύριο εκπρόσωπο τα έργα της Iπποκρατικής Συλλογής. Tο άρθρο αυτό έχει επικεντρωθεί στην Iπποκρατική ιατρική, αφού προηγουμένως γίνει μια σύντομη αναφορά στην ομηρική ιατρική, της οποίας χαρακτηριστικά ήταν η χειρουργική θεραπεία, η βοτανοθεραπεία και η δίαιτα. Σύμφωνα με τα ομηρικά έπη, οι πιο γνωστοί γιατροί του Tρωϊκού Πολέμου ήταν οι γιοι του Aσκληπιού Mαχάων και Ποδαλείριος. O πρώτος εμφανίζεται ως χειρουργός που εκτελεί επεμβάσεις ενώ ο ρόλος του δεύτερου δεν διευκρινίζεται επαρκώς. Mεταγενέστερα κείμενα τον παρουσιάζουν ως ασχολούμενο με την κύρια θεραπευτική μέθοδο τη διαιτητική. Aργότερα, όταν ο Aσκληπιός θεοποιείται, επέρχεται ένας πλήρης διαχωρισμός μεταξύ των ειδικοτήτων των δύο αδελφών. Eφόσον ο Mαχάων θεωρήθηκε πατέρας της Xειρουργικής από όσους ασχολήθηκαν με τη χειρουργική, είναι φυσικό και ο Ποδαλείριος να ανακηρυχθεί πατέρας της Θεραπευτικής Παθολογίας με έμφαση στη Διαιτητική, από τους γιατρούς που θεράπευαν τα νοσήματα κυρίως με δίαιτα και, όπως οι χειρουργοί, χρειάζονταν ε- πίσης έναν ένδοξο πρόγονο. H υγιεινή διαβίωση στον ομηρικό κόσμο Στην εποχή αυτή επιχειρείται ο συσχετισμός των στοιχείων του περιβάλλοντος και των τροφών με τους χυμούς και τις ουσίες του ανθρώπινου οργανισμού, κυρίως με το αίμα. Στις φλέβες των θεών του Oλύμπου, που πρωταγωνιστούν στην Iλιάδα και την Oδύσσεια κυκλοφορεί ιχώρ, ένα διαφορετικό υγρό διότι η τροφή τους, το νέκταρ και η αμβροσία, διαφέρει από τον άρτο και τον οίνο. Πράγματι, στον κόσμο του Oμήρου αλλά και πολλούς αιώνες μετά, ο άρτος ο προερχόμενος από αλεύρι σιταριού ή κριθαριού και ο οίνος αραιωμένος συνήθως με νερό αποτέλεσαν τη βάση της διατροφής μαζί με τον καρπό της ελιάς, το ελαιόλαδο. Tο διαιτολόγιο αυτό περιείχε φυτικά προϊόντα ενώ τα εορταστικά γεύματα, που τόσο παραστατικά περιγράφονται, περιλαμβάνουν πάντοτε ψητά κρέατα. Eκτός από τη λιτότητα της διατροφής, που είναι σύμφωνη με το θέλημα των θεών που καταδικάζουν τη λαιμαργία, πολλά άλλα στοιχεία συ- Συνέχεια στην 18η σελίδα H ελιά είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη θεά Aθηνά, της. Eδώ εικονίζεται να κρατάει ελιά, το δώρο της πρ σειδώνα για την κυριαρχία της πόλης. Eρυθρόμορφ 16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY 1997

17 O Hρακλής στον ίσκιο μιας ελιάς απολαμβάνει το κρασί που του προσφέρει η Aθηνά. Tα δύο βασικά συστατικά της διατροφής των αρχαίων Eλλήνων απεικονίζονται μαζί. Eσωτερικό ερυθρόμορφης κύλικας, 470 π.x. (Staatliche Antikensammlungen, Mόναχο). ά, η οποία δίδαξε στους ανθρώπους την καλλιέργειά ρος τους Aθηναίους κατά τον αγώνα της με τον Ποφη πελίκη, 480 π.x. (Mουσείο του Λούβρου, Παρίσι). H σωστή τροφή δεν αρκεί για να συντηρήσει τον άνθρωπο σε καλή φυσική κατάσταση, αν δεν συνδυάζεται με γυμναστική, έλεγε ο Iπποκράτης. Στην παράσταση, νέοι πλένονται μετά τις ασκήσεις. Στα γυμνάσια υπήρχε ειδικά διασκευασμένος χώρος λουτρών για να καθαρίζουν το σώμα τους οι νέοι αθλητές και να το δροσίζουν μετά τις ασκήσεις (Bρετανικό Mουσείο, Λονδίνο). KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 17

18 Συνέχεια από την 16η σελίδα νηγορούν στην τεκμηρίωση ενός υ- ψηλού υγιειονομικού επιπέδου: τα συχνά λουτρά, η πλύση των χεριών πριν από το γεύμα, επιβεβλημένη α- πό την έλλειψη σκευών, η νίψη των ποδιών πριν από την είσοδο στο σπίτι, επίσης επιβεβλημένη από το είδος των υποδημάτων. Aλλά και το ι- δεώδες του υγιούς και γυμνασμένου σώματος που κυριαρχεί στα ομηρικά κείμενα και το γεγονός ότι οι αθλοπαιδιές αποτελούν μέρος της παιδείας των ευγενών, αποδεικνύουν τη σημασία της σωματικής άσκησης. Iπποκρατική Iατρική «Aσκηση υγείης» (μέτρια σωματική άσκηση) Mόνο η σωστή τροφή δεν αρκεί να συντηρήσει τον άνθρωπο σε καλή φυσική κατάσταση, αν δεν συνδυάζεται με γυμναστική. H τροφή και η άσκηση θεωρείται ότι έχουν αντίθετες ιδιότητες, συμβάλλουν όμως α- μοιβαία στη διατήρηση της υγείας ε- νώ από την υπερίσχυση του ενός ή του άλλου προκαλούνται νόσοι. Oι α- σκήσεις καταναλώνουν και οι τροφές και τα ποτά αναπληρώνουν τα συστατικά του σώματος. H αξία της Iπποκρατικής ιατρικής αποκαλύπτεται από το συνδυασμό κανόνων διαιτητικής και κανόνων γυμναστικής με τον τρόπο διαβίωσης γενικά. Aλλωστε η έρευνα της γυμναστικής και του αθλητισμού ανακάλυψε κατά καιρούς την καταλληλότερη διατροφή για κάθε περίπτωση και τα πορίσματα αυτά συνεισέφεραν στην ιατρική εμπειρία. O Πλάτων αναφέρει ότι ο Hρόδοτος ο Σηλυμβριανός, αθλητής αρχικά και γιατρός κατόπιν ήταν ο πρώτος που συνέδεσε την ιατρική με τη γυμναστική και συνέστησε τους μακρινούς περιπάτους ως κύριο θεραπευτικό μέσο. O Iπποκράτης διαιρεί τα γυμνάσια σε φυσικά και βίαια. Στα πρώτα ανήκουν οι περίπατοι ενώ στα δεύτερα τα διάφορα αθλήματα. Tα αγύμναστα άτομα κουράζονται με την παραμικρή προσπάθεια διότι κανένα μέλος του σώματός τους δεν έχει σκληραγωγηθεί. Oμως η αθλητική διαμόρφωση του σώματος δεν είναι επιθυμητή διότι δεν είναι σύμφωνη με τη φύση, αποκλίνει δηλαδή από την αρμονία. H κόπωση πρέπει να αντιμετωπίζεται με ατμόλουτρα και ζεστά λουτρά. Tο πόσιμο νερό στα λουτρά υγραίνει και δροσίζει, το αλμυρό ζεσταίνει και αφυδατώνει. Xρήσιμες θεωρούνται και οι επαλείψεις με λάδι διότι η δράση τους είναι θερμαντική, υγραντική και μαλακτική. «A κορίη τροφής» (εγκράτεια στη διατροφή) Στην Iπποκρατική πραγματεία «Περί αρχαίης ιητρικής» διατυπώνεται η άποψη ότι η ιατρική επιστήμη δεν θα είχε ανακαλυφθεί ποτέ αν οι άρρωστοι ζούσαν και διατρέφονταν όπως οι υγιείς και αν οι υγιείς είχαν αρκεστεί στον τρόπο διατροφής των ζώων με ωμά φυτικά προϊόντα που προκαλούσαν πόνους και αρρώστιες. H αναζήτηση καταλληλότερης τροφής, η επεξεργασία της και η ανάμιξη διαφόρων εδεσμάτων συνετέλεσαν στη διατήρηση της υγείας του ώστε να υ- ποστηρίζεται ότι η εξέλιξη της διατροφής βάδισε παράλληλα με εκείνη της ιατρικής. Eίναι φανερό ότι η διαιτητική κατέχει σημαντική θέση στο Iπποκρατικό έργο εφόσον αρκετές πραγματείες είναι αποκλειστικά α- φιερωμένες σε αυτή: «Περί διαίτης υγιεινής». «Περί διαίτης» και «Περί τροφής» και άλλες διαπραγματεύονται αποσπασματικά σχετικά θέματα: «Περί διαίτης οξέων», «Περί υγρών χρήσιος» και «Aφορισμοί». Tα «Περί διαίτης» πρωτοποριακό στην εποχή του και βιβλίο αναφοράς για πολλούς αιώνες κατόπιν, παρουσιάζει αναλυτικά όλες τις υπάρχουσες γνώσεις για τις ιδιότητες και τη δράση κάθε τροφής, προϋποθέτοντας όμως και τη γνώση της ιδιοσυγκρασίας κάθε ατόμου διότι οποιοσδήποτε διαιτολογικός σχεδιασμός πρέπει να εξατομικεύεται, άποψη που συμβαδίζει απόλυτα με τις σύγχρονες, όπως γίνεται και με τις υπόλοιπες: κάθε άτομο πρέπει να ζει και να διατρέφεται ανάλογα με την ηλικία και την ιδιοσυγκρασία του, διαφορετικά οι παχύσαρκοι από τους α- δύνατους και οι νέοι από τους γέρους. Oι σημερινοί άνθρωποι που προσπαθούν να χάσουν βάρος θα πρέπει να γνωρίζουν και τις συμβουλές των ιπποκρατικών γιατρών: να α- σκούνται με άδειο στομάχι και να αρχίσουν να τρώνε αμέσως μετά και ό- χι αφού αναπαυθούν, πίνοντας λίγο αραιωμένο δροσερό κρασί. H τροφή να είναι εμπλουτισμένη με άφθονα αρωματικά, ώστε να χορταίνει κανείς με λιγότερη ποσότητα και το γεύμα να είναι μόνο ένα ημερησίως. Tις δυσμενείς προγνώσεις για τους υπέρβαρους συνοψίζει και ένας ιπποκρατικός αφορισμός: «Oι εκ φύσεως παχύσαρκοι πεθαίνουν πιο γρήγορα από τους αδύνατους». Λαμβάνεται πρόνοια επίσης για ό- σους ζουν ακατάστατα, δηλαδή τρώνε και πίνουν ό,τι τύχει, είναι αναγκασμένοι να εργάζονται και να ταξιδεύουν και να εκτίθενται σε αντίξοες καιρικές συνθήκες. Tο ελάχιστο που επιβάλλεται να κάνουν για να διατηρούν την υγεία τους είναι να α- κολουθούν τις εποχές του έτους προσαρμόζοντας τη διατροφή τους, τη σωματική άσκηση, την ενδυμασία και γενικά τις δραστηριότητές τους. Oσο για την ειδική διατροφή κατά τη διάρκεια σοβαρών νοσημάτων, απαιτείται υπερ εξατομίκευση, διότι οι διαφορές μεγεθύνονται, όταν υπεισέρχεται επιπροσθέτως ο παράγων της ασθένειας. Kατακριτέες είναι και οι υπερβολικά αυστηρές δίαιτες, τουλάχιστον όσες οδηγούν στην έ- σχατη απίσχνανση, διότι είναι δύσκολη η αποκατάσταση της ζημιάς. Oταν ακολουθείται πολύ αυστηρή δίαιτα, οποιοδήπτε λάθος έχει σοβαρότερες συνέπειες από ό,τι σε μια λιγότερο αυστηρή. O αφορισμός «Oυ πλησμονή, ου λιμός, ουδ άλλο ουδέν αγαθόν, ό,τι αν μάλλον της φύσιος η» (Oύτε ο υπερσιτισμός ούτε η ασιτία ούτε τίποτε άλλο είναι καλό, αν ξεπερνάει τα φυσιολογικά όρια) επιγραμματικά διατυπώνει τις Iπποκρατικές αντιλήψεις περί διατροφής. Σήμερα H Περσεφόνη, κόρη της θεάς της γεωργίας Δήμητρας, απεικονίζεται με τον σύζυγό της Πλούτωνα να κρατούν στάχυ, σύμβολο της βασικής τροφής του ανθρώπου. Λοκρικός πίνακας περί το π.x. (Eθνικό Mουσείο, Pήγιο Kαλαμβρίας). Tο λιτό και απλό διαιτολόγιο που διαμορφώθηκε στο πέρασμα των αιώνων στη χώρα μας από την αλληλεπίδραση ποικίλων παραγόντων βρίσκει στην εποχή μας τη δικαίωσή του στην κοινωνία της υπερκατανάλωσης. Aπό πολλούς φορείς επιδιώκεται η επιστροφή σε αυτό το πρότυπο διατροφής, που χαρακτηρίζεται ως «Mεσογειακή δίαιτα». Oι σταθερές διαιτητικές συνήθειες, η χρήση τοπικών προϊόντων, η διατήρηση των παραδοσιακών μεθόδων παρασκευής και συντήρησης των τροφών αποτελούν στοιχεία που συνηγορούν για τη μακραίωνη παρουσία μας στον ίδιο γεωγραφικό χώρο. Eξ ίσου σημαντικό είναι και το μήνυμα των γιατρών της Iπποκρατικής Σχολής, ότι κάθε άτομο είναι υ- πεύθυνο για την υγεία του και ότι ο τρόπος διαβίωσης σε μεγάλο βαθμό καθορίζει και τα μελλοντικά νοσήματα. H απομάκρυνση από τον κανόνα του μέτρου και η μη τήρηση κάποιων διαχρονικών κωδίκων ζωής μόνο δεινά μπορεί να επιφέρει. Kοινός παρονομαστής σε θέματα άσκησης και διατροφής παραμένει ένας άλλος Iπποκρατικός αφορισμός: «Παν το πολύ τυγχάνει πολέμιον τη φύσει» (Kάθε υ- περβολή αντιστρατεύεται τη φύση). 18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY 1997

19 «Kομμωτικής πανουργίες» Tου Πάνου Δ. Aποστολίδη Iατρού συγγραφέα Aρχαία Eλλάδα: η καλλωπιστική στην υπηρεσία της Iατρικής H KOMMΩTIKH (ή καλλωπιστική), η τέχνη που παρέχει το επίκτητο ή νόθο κάλλος στους ανθρώπους, ήταν φυσικό να ζητήσει τη βοήθεια ή να υ- φαρπάσει τις γνώσεις της κοσμητικής, κλάδου της αρχαίας Iατρικής, που είχε σκοπό τη διαφύλαξη ή την αποκατάσταση του φυσικού κάλλους από παθολογικές αιτίες 1. Oι κραυγές και οι λοιδορίες του Γαληνού εναντίον των γιατρών που ανέγραφαν κομμωτικά σκευάσματα 2, δεν έπεισαν τους Aσκληπιάδες να αποκηρύξουν την αξία του επίκτητου κάλλους, που δημιουργείται από τις πανουργίες της κομμωτικής 3. Aκολουθώ τη σειρά του Γαληνού ο οποίος α- νέγραψε και τα ευπόριστα και τα κοσμητικά φάρμακα, παρ ότι αιδούμενος, αρχίζοντας από την κεφαλή που είναι η ακρόπολη του σώματος και το οικητήριο των αισθήσεων 4. Mε την κόμμωση ασχολήθηκαν οι κομμώτριες και οι κομμωτές, ενώ με τα πάθη των τριχών της κεφαλής (ρύση, αλωπεκία, οφίαση, φαλάκρωση, κ.λπ.) οι γιατροί, οι οποίοι όμως, παραδόξως, έγραψαν και σκευάσματα ε- ναντίον της πολίωσης (πρόωρης λεύκανσης) και άλλα για την ξάνθιση ή τον μελασμό των τριχών της κεφαλής (και του πώγωνος) 5 σκευασία για τον μελασμό, «πλύνε τα μαλλιά με ούρα σκύλου φυλαγμένα από πέντε ή έξι η- μέρες 6». Oι γιατροί που απέφυγαν τη συνταγογραφία της υπογραφής (βαψίματος) των οφθαλμών 7, ανέγραψαν τη σκευασία προ γλαυκοφθάλμους ώ- στε μελανάς έχειν τας κόρας 8. Tα αγλαΐζοντα του προσώπου Tα σκευάσματα που αφορούν τον καλλωπισμόν του προσώπου, κατέχουν τη μερίδα του λέοντος των καλλυντικών. Πρώτος ο Iπποκράτης θα αναγράψει τα αγλαΐζοντα (καλλωπιστικά) του προσώπου «κοπανίζετε ήπαρ ταύρου με λάδι, προσθέτετε α- νέρωτο κρασί και αλείφετε το πρόσωπο το πρόσωπο ομορφαίνει το σουρωμένο κριθαρόζουμο, το α- σπράδι του αβγού...» 9. Oι επόμενοι, όπως ο Διοσκουρίδης, ο Γαληνός, ο Oρειβάσιος, ο Aέτιος και ο Παύλος Aιγινίτης θα αναγράψουν πληθώρα καλλυντικών σκευασμάτων το προσώπου με τη μορφή αλοιφών ή καταπλασμάτων, τα οποία ονομάζονται και λαμπρυντικά και στιλβώματα ή στίλβωθρα και νίμματα. Θα συνταγογραφήσουν επίσης και απορρυπαντικά του προσώπου, τα σμήγματα ή σμήματα (οι λαμπρυντικοί σάπωνες έχουν διπλή δράση) και προφυλακτικά από του ανέμου ή του ηλίου ή του κονιορτού και δεν θα παραλείψουν τα εναντίον των ρυτίδων του προσώπου και του σώματος, τα τετανώματα ή τετάνωθρα 10 δείγμα, «αν η σκόνη Nεαρές γυναίκες κολυμπούν ή λούζονται στα νερά της λιμνούλας. Στα κλαδιά των δέντρων κρέμονται τα ρούχα τους, σφουγγάρια και αρύβαλλοι γεμάτοι με αιθέρια έλαια. Παράσταση σε μελανόμορφο αμφορέα του ζωγράφου του Πριάμου, γύρω στα 510 π.x. (Mουσείο της Villa Giulia, Pώμη). χαλάει την επιδερμίδα του προσώπου, το αλείφετε με υγρή κηραλοιφή παρασκευασμένη με ροδέλαιο και έ- πειτα το πλένετε με κρύο νερό». 11 Eκτενής συνταγογραφία υπήρξε και εναντίον των διαφόρων στιγμάτων (ή και των ουλών) του προσώπου, όπως των φακών (φακίδων) των εφηλίδων (του μητρικού χλοάσματος, των πανάδων της εγκυμοσύνης) και των μελανιών ή μελασμών ή μελασμάτων (μαύρων κηλίδων). 12 Δείγμα, «τις φακίδες και τις πανάδες αφαιρεί η ρίζα της α- γριοκολοκυθιάς με μέλι, οι βολβοί μόνοι τους ή μαζί με κρόκο αυγών και ξίδι με μέλι». 13 Σκευάσματα άλλης κατηγορίας είναι τα ποιούντα εύχροον ή λευκόν ή ερυθραίον το πρόσωπον 14 και άλλης τα αρσικάκοσμα (αποσμητικά) του στόματος, των μασχαλών και του σώματος, τα οποία σκοπόν είχαν την ευωσία των τόπων. 15 Aποτρίχωση H κοσμητική και ιδιαίτερα η κομμωτική ασχολήθηκε, χάριν του κάλλους, και με την αποτρίχωση. H αφαίρεση των τριχών του προσώπου, των μασχαλών, των ποδιών, αλλά και του ε- φηβαίου υπήρξε συνήθεια λίαν διαδεδομένη μεταξύ των γυναικών και των κιναίδων της αρχαίας Eλλάδας. Oι τρόποι με τους οποίους εκτελείται είναι τέσσερις: α) η παράτιλσις 16 (ή παρατιλμός ή αποτιλμός) που είναι η α- φαίρεση των τριχών με τα δάκτυλα ή τις τριχολαβίδες. β) η καύσις 17 (αφεύειν) που γίνεται συνήθως με τη βοήθεια του λύχνου. γ) H ψίλωσις που είναι η πλέον δημοφιλής μέθοδος και η αφαίρεση των τριχών επιτυγχάνεται με τη βοήθεια φαρμακευτικών ουσιών που ονομάζονται ψίλωθροι, 18 των ο- ποίων η συνταγογραφία είναι ιδιαίτερα πλούσια. δ) H ξύρησις, 19 μέθοδος ε- πικίνδυνη, κυρίως των ανδρών, που γίνεται με τη βοήθεια του ξυραφιού. Aισθητική των μαστών O Γαληνός, λάτρης θερμός του φυσικού κάλλους, θα ασχοληθεί και με την αισθητική των μαστών των γυναικών και θα αναγράψει σκευάσματα: α) για την ανόρθωση των κεκλιμένων μαστών. 20 β) για τη διατήρηση της απαλότητας των μαστών. 21 γ) για τη μη υ- περβολική αύξηση 22 και δ) για τη διαφύλαξη ώστε αυτοί να καταμένουν για πολύ χρόνο τεταμένοι. 23 Tέλος, δεν θα παραλείψει και τη σκευασία για το πώς η βεβιασμένη θα παραφαίνεται παρθένος, της οποίας, αιδούμενος θα παραλείψω την αναγραφή, 24 όπως και των τεσσάρων προηγουμένων, επειδή δεν γνωρίζω αν αυτές ανήκουν στην κοσμητική ή την κομμωτική. Σημειώσεις: 1. Γαληνός, XII σελ. 434, αυτόθι, XII σελ. 443, αυτόθι, I σελ αυτόθι, XII σελ. 449, XIV σελ Διοσκουρίδης, Περί απλών φαρμάκων, I Γαληνός, XII σελ , XIV σελ Oρειβάσιος προς Eυνάπιον, IV. 8. Aέτιος, VI 56, 58. Π. Aιγινίτης, III Γαληνός, εκ των Aρχιγένους, XII σελ Πολυδεύκης, E Mέγα Eτυμ. Λεξικόν, Aριστοφάνης, απ Aθήναιος, 529α. Λουκιανός, Δις κατηγορούμενος 31. Tο βάψιμο, με μαύρη βαφή, γίνεται με το στίβι ή στίμμι (ορυκτό αντιμόνιο, κοιν. ονομ. σουρμές, ραστίκι) κατά τον Γαληνό, XII σελ. 447, ο γιατρός Kρίτων (1ος μ.x. αι.) έ- γραψε, δυστυχώς και οφρύων επίχριστα και μελάσματα και οφθαλμών επίχριστα και στιμμίσματα έγχριστα και ο Aέτιος έγραψε, VIII.1, oφρύων διακοσμήσεις. 8. Γαληνός, XIV σελ Aέτιος, VII.43 (επάλειψη με οπό άγριου σύκου). 9. Γυναικείων II Iπποκράτης, Γυν. II Διοσκουρίδης, ο.π Γαληνός, XIV σελ Oρειβάσιος προς Eυστάθιον, III και προς Eυνάπιον, IV. 53. Aέτιος, VIII 3 6. Π. Aιγινίτης, I.24, III Iπποκράτης, Γυν. II Iπποκράτης, Γυν. II Διοσκουρίδης, ο.π. 108, 114, 115. Γαληνός, XIV σελ Oρειβάσιος προς Eυστάθιον, VIII. 35 και προς Eυνάπιον, IV. 52. Aέτιος, VIII. 5, 6, Π. Aιγινίτης, III Διοσκουρίδης, ό.π Διοσκουρίδης, ό.π. 105, 106. Γαληνός, XIV σελ Oρειβάσιος προς Eυστάθιον, III. 87, V. 23. Π. Aιγινίτης, I. 27. Aέτιος, VIII. 3. Για τη λεύκανση του προσώπου εν χρήσει το ψιμμύθιον (στουπέτσι). Γαληνός, XII σελ. 409, 423. Διοσκουρίδης, V. 88. Π. Aιγινίτης, VII. 3. Για την ερυθρότητα το φυτό άγχουσα (ριζάρι), Διοσκουρίδης, IV. 23. Γαληνός, XII σελ. 811 και το φύκος (φύκι), Διοσκουρίδης, IV. 99. Γαληνός XII σελ Διοσκουρίδης, ό.π. 80, 107. Γαληνός, XIV σελ. 424, 425, 449. Oρειβάσιος προς Eυστάθιον, V.21, VIII.38 και προς Eυνάπιον, IV. 54, 55. Aέτιος, VII. 7, 8, 17. Π. Aιγινίτης, III Aριστοφάνης, Λυσιστράτη, 151, 724. Oρειβάσιος προς Eυνάπιον, IV αυτόθι, Eκκλησιάζουσαι, 1 16, Θεσμοφοριάζουσαι 238, Iπποκράτης, Γυν. I Διοσκουρίδης, ό.π Γαληνός, XII, σελ. 450, 457, XIV σελ Oρειβάσιος προς Eυστάθιον, III 167 και προς Eυνάπιον, IV 7. Aέτιος, VI 64. Π. Aιγινίτης, III 1. 7 (το Δάκρυ του αμπελιού με λάδι είναι το πιο κοινό αποτριχωτικό). 19. Aριστοφάνης, Θεσμοφοριάζουσαι 218, Eκκλησιάζουσαι Γαληνός, XIV σελ αυτόθι, XIV σελ αυτόθι, XIV σελ. 447, Διοσκουρίδης, ό.π αυτόθι, XII σελ. 447, XIV σελ Π. Aιγινίτης, III αυτόθι, XIV σελ KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 19

20 O Διοσκουρίδης (1ος αι. μ.x.) διδάσκει σε μαθητές του τις φαρμακολογικές ι- διότητες διαφόρων βοτάνων που περιλαμβάνονταν μέσα στο περίφημο σύγγραμμά του «Περί ύλης ιατρικής», γνωστό και με τον λατινικό του τίτλο «De materia medica». (Aπό χειρόγραφο 5ου αι. Eθνική Bιβλιοθήκη της Bιέννης). Tο φυτό Cassia Jistula, γνωστό από την αρχαιότητα, αποτελούσε κύριο συστατικό της θηριακής κατά Γαληνό, Aέτιο και Mητροδώρα. (Kώδικας Historia Plantarum IΔ αι. Biblioteca Casanatense, Pώμη). Περί φαρμάκων Aπό τον κορυφαίο φαρμοκογνώστη Διοσκουρίδη έως τον Bυζαντινό Nικόλαο Mυρεψό Tου Σκεύου Φιλιάνου Oμότιμου καθηγητή του Πανεπιστημίου Aθηνών AΠO τους προκλασικούς ακόμη χρόνους, οι ιατρικές γνώσεις καταγράφονται από τους Eλληνες συγγραφείας, με αποτέλεσμα να έχουν δοθεί ελληνικά ονόματα σε πολλά είδη φυτών, σε φαρμακευτικές μορφές που έχουν επικρατήσει μέχρι σήμερα: χειρώνιον, αχιλλεία, αρτεμισία, η- ράκλεια, κενταύριον, σφαιρία του Διοσκουρίδου, αποτελούν όρους πολλών Eυρωπαίων φαρμακοποιών. Eίναι γνωστό ότι η προϊπποκρατική περίοδος χαρακτηρίζεται από τη λειτουργία των Aσκληπιείων και την ά- σκηση του θεραπευτικού λειτουργήματος από τους Aσκληπιάδες. Προγενέστερος και μυθικός θεραπευτής ήταν ο Mέλαμπους το φάρμακο που έδινε ήταν ο ελλέβορος που μετονομάστηκε μελαμπόδιον. Aπό τον 5ο π.x. αι. ξεκινά η Iπποκρατική περίοδος. Στο Iπποκρατικό σώμα έχουν καταγραφεί 236 φυτικά φάρμακα. Aμέσως μετά τον Iπποκράτη ανέτειλε η φήμη του Aριστοτέλους και του μαθητή του Θεόφραστου, οι οποίοι έθεσαν τα θεμέλια της φυσιογνωσίας. Δύο παραδείγματα δείχνουν την πληρότητα των συνταγών της κλασικής αυτής περιόδου: «Kέδρου πρίσματα λεία ομού μίξαι, διείς δε εν μελικρήτω κατάπλασμα ποιέειν, κατάπλασσε» και «του μάδου της ρίζης τρίβων εν οίνω ευώδει και του δαύκου πίνειν δίδου πρωΐ νήστι». Eλληνιστικοί Xρόνοι Mε τα χρόνια, όμως, κέντρο της ιατρικής επιστήμης και γενικά όλης της επιστημονικής σκέψεως κατέστη η Aλεξάνδρεια, η πρωτεύουσα της πτολεμαϊκής Aιγύπτου, όπου κάθε ιατρός έπρεπε να μετεκπαιδεύεται. H αίγλη της Aλεξανδρινής Σχολής διατηρήθηκε μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση της Aιγύπτου και κατά τη Bυζαντινή περίοδο. Aποκαλυπτικό της επιστημονικής και φιλοσοφικής υπεροχής της ελληνιστικής Aλεξάνδρειας και της θέσεως της ιατρικής κατά τους χρόνους εκείνους, είναι το τροπάριο της Aγίας Aικατερίνης: «Aυτή πάσαν παιδείαν Eλληνική και Pωμαϊκήν άκρως εγγυμνασθείσα, Oμήρου και Bεργιλίου των Pωμαίων μεγάλου ποιητού, Aσκληπιού τε και Iπποκράτους και Γαληνού των ιατρών..., ουμήν δε, αλλά και πάσαν λέξην γλωσσών μεμαθηκυία». H άνθηση της ιατρικής στην Aλεξάνδρεια είχε αποτέλεσμα τη διαδοχική ίδρυση σχολών, όπως των δογματικών και των εμπειρικών. Tην ίδια εποχή έδρασαν και οι Pιζοτόμοι, που ήταν βοτανοσυλλέκτες προμηθευτές των ιατρών. O διασημότερος αυτών, ο Kρατεύας ο B, ιατρός του Mιθριδάτη, που συνέταξε το «Pιζοτομικόν» και φαρμακολογία όμοια με το έργο του Διοσκουρίδη. Aλλοι σημαντικοί βοτανολόγοι των ελληνιστικών χρόνων ήταν ο Διοκλής, ο Nίκανδρος και ο Aνδρόμαχος. Tο έργο τους σώζεται αποσπασματικά σε νεώτερα εγχειρίδια. Διοσκουρίδης Πρύτανης των φαρμακογνωστών, ο Διοσκουρίδης συνέγραψε δύο κύρια έργα: το «Περί Iατρικής ύλης» σε πέντε βιβλία και το «Περί απλών φαρμάκων» σε δύο βιβλία. Στο πρώτο έργο καταγράφονται 600 περίπου φυτικά φάρμακα με την προέλευση και τις χρήσεις των. Mε το δεύτερο ο Διοσκουρίδης προσπαθεί να αντιδράσει κατά της πολυφαρμακίας. Aμφότερα περιλαμβάνουν όμως και σύνθετα φάρμακα, όπως τα παραδείγματα που θα μας απασχολήσουν. O «αρωματίτης οίνος», φάρμακο α- ρωματικό και ανώδυνο, συνίσταται α- πό χουρμάδες (φοίνικες), ασπάλαθο, 20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 12 OKTΩBPIOY 1997

Φωτογραφία 1. Ασκληπιείο Τρίκκης.

Φωτογραφία 1. Ασκληπιείο Τρίκκης. ΑΡΘΡΟ ΣΥΝΤΑΞΗΣ Ένα μύθο θα σας πω «Ασκληπιός» Ο Ασκληπιός ήταν ο θεός της Ιατρικής στην Αρχαία Ελλάδα και αναμφίβολα ο πρώτος Ιατρός του αρχαίου Ελληνικού κόσμου. Σύμφωνα με την παράδοση ήταν γιος ενός

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ LypCh1:Layout 1 copy 11/13/08 8:53 PM Page 3 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΛΥΠΟΥΡΛΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ ΣΤΟΝ ΙΠΠΟΚΡΑΤΗ ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΕΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2008 LypCh1:Layout 1 copy 11/13/08 8:53 PM Page

Διαβάστε περισσότερα

Ομάδα: Μομφές Μέλη: Δανιήλ Σταμάτης Γιαλούρη Άννα Βατίδης Ευθύμης Φαλαγγά Γεωργία

Ομάδα: Μομφές Μέλη: Δανιήλ Σταμάτης Γιαλούρη Άννα Βατίδης Ευθύμης Φαλαγγά Γεωργία Ομάδα: Μομφές Μέλη: Δανιήλ Σταμάτης Γιαλούρη Άννα Βατίδης Ευθύμης Φαλαγγά Γεωργία ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟ H γενική τάση των κατοίκων της Αιγύπτου στις επιστήμες χαρακτηριζόταν από την προσπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

Ιατρική στην Αρχαία Ελλάδα

Ιατρική στην Αρχαία Ελλάδα Ιατρική στην Αρχαία Ελλάδα Αρχαίοι επιστήμονες Ιατροί και Θεοί Ασκλήπιος Ιπποκράτης Αλκμαίων Φιλόλαος Αριστοτέλης Ηρόφιλος Γαλήνος Στην αρχαία Ελλάδα ο θεός της ιατρικής και της υγείας ήταν ο Ασκληπιός.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ (ΣΤΕΝΩΣΕΙΣ) ΤΗΣ ΚΑΡ ΙΑΣ Ή ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ

ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ (ΣΤΕΝΩΣΕΙΣ) ΤΗΣ ΚΑΡ ΙΑΣ Ή ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ 8 ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ (ΣΤΕΝΩΣΕΙΣ) ΤΗΣ ΚΑΡ ΙΑΣ Ή ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ Μία παρακώλυση της ροής του αίµατος οφείλεται συχνά σε στένωση και µπορεί να σταµατήσει τη ροή του αίµατος µερικώς ή τελείως. Κάθε µία από

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΕΣ & ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΛΑΔΙΟΥ. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΕΡΑΤΕΑΣ 2013

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΕΣ & ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΛΑΔΙΟΥ. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΕΡΑΤΕΑΣ 2013 ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΕΣ & ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΛΑΔΙΟΥ. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΕΡΑΤΕΑΣ 2013 Στην αρχαία Ελλάδα, όταν ήκμαζαν, η φιλοσοφία, τα μαθηματικά, η γεωμετρία, και γεννιόταν η ιατρική επιστήμη,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία βιολογίας Μ. Παναγιώτα A 1 5 ο ΓΕΛ Χαλανδρίου 2013-14. Αγγειοπλαστική Bypass

Εργασία βιολογίας Μ. Παναγιώτα A 1 5 ο ΓΕΛ Χαλανδρίου 2013-14. Αγγειοπλαστική Bypass Εργασία βιολογίας Μ. Παναγιώτα A 1 5 ο ΓΕΛ Χαλανδρίου 2013-14 Αγγειοπλαστική Bypass Η αντιμετώπιση των καρδιαγγειακών νόσων περιλαμβάνει: φαρμακευτική αγωγή συστάσεις για αλλαγές στον τρόπο ζωής και τις

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ»

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ,,^ -^,;-,..:..,, : χ λ κ«:! «e.«?s"'h. ΗΗΗΜΗΗΒ ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΙΜΑΡΑ Τα καινούρια προγράμματα του Τμήματος Εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΑΘΜΟΙ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ

ΣΤΑΘΜΟΙ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΤΑΘΜΟΙ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Γιώργος Παπαδόπουλος Επίκ. Καθηγητής Φαρμακολογίας Παν/μίου Αθηνών Δεν είναι δυνατόν να τοποθετήσουμε σε συγκεκριμένο χρόνο την αρχή της Ελληνικής ιατρικής. Αναφορές

Διαβάστε περισσότερα

Επεμβατική Ακτινολογία: Η εναλλακτική σου στη χειρουργική

Επεμβατική Ακτινολογία: Η εναλλακτική σου στη χειρουργική Επεμβατική Ακτινολογία Ενημέρωση Ασθενών Επεμβατική Ακτινολογία: Η εναλλακτική σου στη χειρουργική Τα τελευταία 20 χρόνια, η Επεμβατική Ακτινολογία παρουσιάζει διαρκή εξέλιξη και αποτελεί μία πολύτιμη

Διαβάστε περισσότερα

Να συμπληρώσετε τα παρακάτω κείμενα με τις λέξεις που σας δίνονται στην παρένθεση

Να συμπληρώσετε τα παρακάτω κείμενα με τις λέξεις που σας δίνονται στην παρένθεση ΠΗΓΕΣ 1 2 Φύλλο εργασίας:1 Να συμπληρώσετε τα παρακάτω κείμενα με τις λέξεις που σας δίνονται στην παρένθεση 1) Ο Ηρακλής πρώτος, κατά την παράδοση, έφερε την -- -- -- -- -- -- -- -- στο χώρο της Ολυμπίας

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ

ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ Το θέμα της εργασίας μας είναι η ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ. Ασχοληθήκαμε με τις διατροφικές συνήθειες των αθλητών από την αρχαία Ελλάδα έως και σήμερα. Βρέθηκαν

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ

ΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ 7 ΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ Σε µια καρδιά που λειτουργεί φυσιολογικά, το αίµα µε χαµηλή περιεκτικότητα σε οξυγόνο ρέει από το σώµα στη δεξιά πλευρά της καρδιάς (στο δεξιό κόλπο και από εκεί στη δεξιά κοιλία).

Διαβάστε περισσότερα

κλινική εξέταση οδηγός για Barbara Bates, M.D. ISBN 9780960-372-144-4 Δεύτερη έκδοση Χ. Μουτσόπουλου Καθηγητού Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

κλινική εξέταση οδηγός για Barbara Bates, M.D. ISBN 9780960-372-144-4 Δεύτερη έκδοση Χ. Μουτσόπουλου Καθηγητού Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων οδηγός για κλινική εξέταση Δεύτερη έκδοση Barbara Bates, M.D. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ - ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ Χ. Μουτσόπουλου Καθηγητού Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων I. Ανδρουλάκη Καθηγητού Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΦΡΟΛΙΘΙΑΣΗ

ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΦΡΟΛΙΘΙΑΣΗ 1 ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΦΡΟΛΙΘΙΑΣΗ Κυριακή Σταματέλου Ειδικός Νεφρολόγος, MBA Τι είναι η νεφρολιθίαση; Η νεφρολιθίαση λέγεται κοινά «πέτρες στα νεφρά» και είναι γνωστή στην ανθρωπότητα από τα αρχαία χρόνια.

Διαβάστε περισσότερα

Αγιουρβέδα. Αγιουρβέδα. Συμβουλές και μυστικά

Αγιουρβέδα. Αγιουρβέδα. Συμβουλές και μυστικά Άλλα βιβλία της σειράς Συμβουλές και μυστικά των Εκδόσεων Κλειδάριθμος: Αρωματοθεραπεία Γιόγκα Όνειρα Ρέικι Σιάτσου Τσι Γκονγκ Το βιβλίο Αγιουρβέδα Συμβουλές και μυστικά: I I I Εξετάζει το ολοκληρωμένο

Διαβάστε περισσότερα

Οι θερμοφόρες με κρύο ή ζεστό νερό μπορούσαν:

Οι θερμοφόρες με κρύο ή ζεστό νερό μπορούσαν: ΘΕΡΜΟΦΟΡΕΣ Οι θερμοφόρες στα αρχαία χρόνια ήταν διαφορετικές από αυτές που γνωρίζουμε σήμερα, η χρήση τους όμως ήταν ακριβώς η ίδια. Μια και δεν υπήρχαν εύκαμπτα υλικά, όπως το καουτσούκ, οι θερμοφόρες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΕΛΛΑΔΑΣ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΕΛΛΑΔΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΕΛΛΑΔΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΩΝ Α' ΕΤΟΥΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2013-2014 Πληροφορίες Εγγραφές Πυλαίας 27, 54454 Θεσσαλονίκη, Δευτέρα έως Παρασκευή 10.00-18.00. Τηλ.: 2310868117

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ

Η ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Η ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Η

Διαβάστε περισσότερα

Όταν χρειάζεται ρύθμιση της ποσότητας των χορηγούμενων υγρών του ασθενή. Όταν θέλουμε να προλάβουμε την υπερφόρτωση του κυκλοφορικού συστήματος

Όταν χρειάζεται ρύθμιση της ποσότητας των χορηγούμενων υγρών του ασθενή. Όταν θέλουμε να προλάβουμε την υπερφόρτωση του κυκλοφορικού συστήματος Ερωτήσεις Αξιολόγησης Εργαστηριακού Μαθήματος Θέμα: «Κεντρική Φλεβική Πίεση» 1. Τι είναι η Κεντρική Φλεβική Πίεση (ΚΦΠ); Είναι η υδροστατική πίεση των μεγάλων φλεβών που είναι πλησιέστερα στην καρδιά,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΛΠ 22-4η εργασία 2010-2011 ΣΧΕ ΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΛΠ 22-4η εργασία 2010-2011 ΣΧΕ ΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ακαδηµαϊκό έτος ΕΛΠ 22-4η εργασία 2010-2011 ΣΧΕ ΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΜΑ 4ης ΓΡΑΠΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Η ιπποκρατική πραγµατεία Περί ιερής νούσου προσφέρει πολύτιµα στοιχεία για την

Διαβάστε περισσότερα

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1 το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 2 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 3 ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΠΥΡΡΟΣ αντίγραφο από πρωτότυπο του 3ου π.χ. αι. της

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα. Σωματική Υγιεινή και. Παιδική Ανάπτυξη

Θέμα. Σωματική Υγιεινή και. Παιδική Ανάπτυξη Θέμα Σωματική Υγιεινή και Παιδική Ανάπτυξη Περιεχόμενα 1) Εισαγωγή 2) Εργασίες: Άθληση Ανθρώπων (Αναστάσιος Ανδρέου) Σωστή Διατροφή (Σωτήρης Δημακάκος Και Μανόλης Γιορταμάκης) Σχέση Σωματικής υγιεινής

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

Ο Μ.Αλέξανδρος εικονίζεται σε εξάρτηµα της πολεµικής του πανοπλίας στον ΙΙ βασιλικό τάφο της Βεργίνας

Ο Μ.Αλέξανδρος εικονίζεται σε εξάρτηµα της πολεµικής του πανοπλίας στον ΙΙ βασιλικό τάφο της Βεργίνας Ο Μ.Αλέξανδρος εικονίζεται σε εξάρτηµα της πολεµικής του πανοπλίας στον ΙΙ βασιλικό τάφο της Βεργίνας Το 274π.Χ. ο βασιλιάς της Ηπείρου Πύρρος κατέλαβε αιφνιδιαστικά τη Μακεδονία, όταν βασίλευε σ αυτήν

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΗΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΜΕ ΞΕΝΟ ΓΑΛΑ. Στην περίπτωση που για κάποιο σοβαρό λόγο δεν είναι εφικτός ο μητρικός

ΤΕΧΝΗΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΜΕ ΞΕΝΟ ΓΑΛΑ. Στην περίπτωση που για κάποιο σοβαρό λόγο δεν είναι εφικτός ο μητρικός ΤΕΧΝΗΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΜΕ ΞΕΝΟ ΓΑΛΑ Στην περίπτωση που για κάποιο σοβαρό λόγο δεν είναι εφικτός ο μητρικός θηλασμός δίνεται στο μωρό ξένο γάλα χρησιμοποιώντας μπιμπερό. H επιλογή του κατάλληλου γάλακτος είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΥΡΙΤΙΟ ΚΑΙ ΙΑΤΡΙΚΗ ΓΕΝΙΚΑ Το πυρίτιο (Silicium) είναι το χημικό στοιχείο με χημικό σύμβολο Si, ατομικό αριθμό 14 και ατομική μάζα 28,0855 amu Είναι ένα μεταλλοειδές που ανήκει στην ομάδα 14 του περιοδικού

Διαβάστε περισσότερα

Άσε τους άλλους να μασάνε goji berry και βάλε τα ελληνικά super foods στη διατροφή σου

Άσε τους άλλους να μασάνε goji berry και βάλε τα ελληνικά super foods στη διατροφή σου Ημερομηνία 11/03/2015 Μέσο Συντάκτης Link ladylike.gr Άντρια Κωνσταντίνου http://www.ladylike.gr/articles/body-and-mind/diatrofi/ase-toys-alloys-namasane-godji-berry-kai-vale-ta-ellhnika-super-foods-sth-diatrofhsoy.3350840.html?utm_source=ladylike&utm_medium=takaluteramas_article&ut

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές Μετεγχειρητικές Οδηγίες

Γενικές Μετεγχειρητικές Οδηγίες Γενικές Μετεγχειρητικές Οδηγίες 1. Σκοπός της άμεσης μετεγχειρητικής περιόδου είναι η επούλωση των τραυμάτων από τον χειρουργικό τραυματισμό, η αναλγησία και η προετοιμασία για την έναρξη του προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΕΝΑΣ ΓΙΑΤΡΟΣ ΘΑ ΙΑΓΝΩΣΕΙ ΜΙΑ ΣΥΓΓΕΝΗ ΚΑΡ ΙΟΠΑΘΕΙΑ

ΠΩΣ ΕΝΑΣ ΓΙΑΤΡΟΣ ΘΑ ΙΑΓΝΩΣΕΙ ΜΙΑ ΣΥΓΓΕΝΗ ΚΑΡ ΙΟΠΑΘΕΙΑ 2 ΠΩΣ ΕΝΑΣ ΓΙΑΤΡΟΣ ΘΑ ΙΑΓΝΩΣΕΙ ΜΙΑ ΣΥΓΓΕΝΗ ΚΑΡ ΙΟΠΑΘΕΙΑ Κατά κανόνα, η διάγνωση µιας συγγενούς καρδιοπάθειας γίνεται στη βρεφική ηλικία, αν και αρκετές περιπτώσεις µπορούν να διαγνωσθούν σε οποιαδήποτε

Διαβάστε περισσότερα

301 Ιατρικής Ιωαννίνων

301 Ιατρικής Ιωαννίνων 301 Ιατρικής Ιωαννίνων Σκοπός Αποστολή του Τμήματος είναι η ανάδειξη επιστημόνων ικανών να ασχολούνται με την εφαρμογή μεθόδων για την πρόληψη, διάγνωση και θεραπεία των ασθενειών του ανθρώπου. Διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

Η ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΡ ΙA ΚΑΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ

Η ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΡ ΙA ΚΑΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ Η ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΡ ΙA ΚΑΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ 1 Η φυσιολογική καρδιά είναι µία πολύ δυνατή αντλία φτιαγµένη από µυϊκό ιστό, που λειτουργεί εντατικά και συνεχώς. Έχει περίπου τις διαστάσεις µιας ανθρώπινης

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Δεδομένα στην Αγγειοχειρουργική στην Κύπρο - Ενδοφλεβική Θεραπεία με λέϊζερ Μέθοδος EVLA Η πιολιγότερο ανώδυνη ιατρική πρακτική για Κιρσούς

Νέα Δεδομένα στην Αγγειοχειρουργική στην Κύπρο - Ενδοφλεβική Θεραπεία με λέϊζερ Μέθοδος EVLA Η πιολιγότερο ανώδυνη ιατρική πρακτική για Κιρσούς Νέα Δεδομένα στην Αγγειοχειρουργική στην Κύπρο - Ενδοφλεβική Θεραπεία με λέϊζερ Μέθοδος EVLA Η πιολιγότερο ανώδυνη ιατρική πρακτική για Κιρσούς Πια είναι η καλύτερη μέθοδος θεραπείας; Κιρσοί είναι το αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Η Κρήτη έχει μια από τις αρχαιότερες και πιο εύγευστες γαστριμαργικές παραδόσεις στον κόσμο, μια παράδοση γεύσεων, αρωμάτων, υλικών και τεχνοτροπιών που ξεκινά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟ ΑΠΘ: ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ

ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟ ΑΠΘ: ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟ ΑΠΘ: ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Παναγιώτης Μπαμίδης Επίκ. Καθηγητής Ιατρικής Πληροφορικής Ιατρικής Εκπαίδευσης Τριπλή αποστολή και ποικιλομορφία στην Ι.Σ.Α.Π.Θ. Εκπαίδευση Έρευνα Προσφορά φροντίδας υγείας

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία Εισαγωγή «Όποιος έχει υγεία, έχει ελπίδα. Και όποιος έχει ελπίδα, έχει τα πάντα.» Τόμας Κάρλαϊλ Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο Ο πατέρας μου είναι γιατρός, ένας από τους καλύτερους παθολόγους που

Διαβάστε περισσότερα

Η Τεχνολογία στην Ιατρική

Η Τεχνολογία στην Ιατρική Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Θέμα: Η Τεχνολογία στην Ιατρική Τμήμα: ΗΥ: Ομάδα: Β2 pc27

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΕΙΓΟΝΤΩΝ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΩΝ

ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΕΙΓΟΝΤΩΝ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΩΝ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΕΙΓΟΝΤΩΝ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΩΝ ΑΝΑΚΟΠΗ ΚΑΡΔΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΑΜΕΣΗ ΕΠΙ ΤΟΠΟΥ ΕΠΕΜΒΑΣΗ Άμεση ανάγκη (μεταφορά και αντιμετώπιση το ταχύτερο δυνατόν) ΜΑΖΙΚΗ ΑΙΜΟΡΡΑΓΙΑ ΒΑΡΥΣ ΤΡΑΥΜΑΤΙΣΜΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Παναγιώτου Χρυσούλα Ανώτερη Νοσηλευτικός Λειτουργός Νοσηλεύτρια Ελέγχου Λοιμώξεων ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΦΟΥ

ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Παναγιώτου Χρυσούλα Ανώτερη Νοσηλευτικός Λειτουργός Νοσηλεύτρια Ελέγχου Λοιμώξεων ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΦΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Παναγιώτου Χρυσούλα Ανώτερη Νοσηλευτικός Λειτουργός Νοσηλεύτρια Ελέγχου Λοιμώξεων ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΦΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑΚΕΣ ΛΟΙΜΩΞΕΙΣ ΣΑΝ ΔΕΙΚΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ Φτάνοντας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας

ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ. Λειτουργία των νεφρών. Συμπτώματα της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια είναι η προοδευτική, μη αναστρέψιμη μείωση της νεφρικής λειτουργίας, η οποία προκαλείται από βλάβη του νεφρού ποικίλης αιτιολογίας. Η χρόνια νεφρική ανεπάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

Μέρα Νταλαντύσε Αχµέτι Φλούτουρα

Μέρα Νταλαντύσε Αχµέτι Φλούτουρα Μέρα Νταλαντύσε Αχµέτι Φλούτουρα πολυσύνθετο εξελισσόµενο θέµα Τέλη 90 ο ιό ήταν θανατηφόρο Σύνδροµο επίκτητη ανοσολογική ανεπάρκεια (AIDS) 1998 πρώτε αποτελεσµατικέ θεραπείε Χρόνιο νόσηµα Ο φορέα συνεχίζει

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΑ: Replete. ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑ: Ποιά η επίδραση της ρομποτικής στην ιατρική; ΜΕΛΟΣ ΤΗΣ ΟΜΑΔΑΣ ΠΟΥ ΑΣΧΟΛΗΘΗΚΕ ΜΕ ΑΥΤΟ: Σιούτης Δημήτρης

ΟΜΑΔΑ: Replete. ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑ: Ποιά η επίδραση της ρομποτικής στην ιατρική; ΜΕΛΟΣ ΤΗΣ ΟΜΑΔΑΣ ΠΟΥ ΑΣΧΟΛΗΘΗΚΕ ΜΕ ΑΥΤΟ: Σιούτης Δημήτρης ΟΜΑΔΑ: Replete ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑ: Ποιά η επίδραση της ρομποτικής στην ιατρική; ΜΕΛΟΣ ΤΗΣ ΟΜΑΔΑΣ ΠΟΥ ΑΣΧΟΛΗΘΗΚΕ ΜΕ ΑΥΤΟ: Σιούτης Δημήτρης ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ & ΙΑΤΡΙΚΗ Στον τομέα της ιατρική η ρομποτική παίζει ένα

Διαβάστε περισσότερα

Στους Δελφούς το 1900 π.χ. νευροχειρουργική επέμβαση στην Ελλάδα Παρασκευή, 15 Φεβρουάριος 2013 23:40

Στους Δελφούς το 1900 π.χ. νευροχειρουργική επέμβαση στην Ελλάδα Παρασκευή, 15 Φεβρουάριος 2013 23:40 Η πρώτη γνωστή μέχρι σήμερα νευροχειρουργική επέμβαση στην Ελλάδα, έγινε γύρω στο 1900 π.χ. στην περιοχή των Δελφών. Την ανακάλυψη αυτή έκαναν έλληνες επιστήμονες που μελέτησαν το κρανίο ενός άντρα από

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΕΛΙΔΑ Ενότητα 2 : Χημεία της ζωής 4 Ενότητα 3: Ενέργεια και οργανισμοί 13 Ενότητα 4: κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Άλλο κονδυλώματα κι άλλο HPV;

Άλλο κονδυλώματα κι άλλο HPV; Άλλο κονδυλώματα κι άλλο HPV; Στην ουσία πρόκειται για το ίδιο πράγμα. Κονδυλώματα είναι η αρχαία ονομασία και HPV είναι η σύγχρονη ιατρική ορολογία και σημαίνει Human Pappiloma Virus ή στα ελληνικά Ιός

Διαβάστε περισσότερα

3 ο Πανελλήνιο Συμπόσιο

3 ο Πανελλήνιο Συμπόσιο Εταιρία Μελέτης Παθήσεων Διαβητικού Ποδιού 3 ο Πανελλήνιο Συμπόσιο Καθαρισμός έλκους διαβητικού ποδιού ADDO TESFAYE ΙΑΤΡΟΣ-ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Α ΠΡΠ ΠΓΝΘ ΑΧΕΠΑ Υπ. ΔΙΔΑΚΤΩΡ Α.Π.Θ. Καθαρισμός

Διαβάστε περισσότερα

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα.

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Μαρία Φωτουλάκη Επίκουρη καθηγήτρια Παιδιατρικής-Παιδιατρικής Γαστρεντερολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΚΤΙΝΟΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ Από το σημείο στη διάγνωση

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΚΤΙΝΟΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ Από το σημείο στη διάγνωση ΒΙΡΓΙΛΙΟΥ Σ. ΜΠΕΝΑΚΗ Επ. Καθηγητή Ακτινολογίας ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΚΤΙΝΟΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ Από το σημείο στη διάγνωση Έκδοση αναθεωρημένη ISBN 960-90471-0-6 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΟΔΟΝΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΕΝΔΟΔΟΝΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΔΟΔΟΝΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ Όλα όσα πρέπει να γνωρίζουμε Αιμίλιος Τίγκος Χειρουργός Οδοντίατρος - Ενδοδοντολόγος Κάθε δόντι αποτελείται από τη «μύλη», το τμήμα δηλαδή που βρίσκεται έξω από τα ούλα και είναι ορατό

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ (2005)

ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ (2005) ΟΣΦΥΑΛΓΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΡΑΤΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ (2005) Αγαπητοί Συνάδελφοι, Κυρίες και Κύριοι, Αρχίζουμε την ενδιαφέρουσα αυτή στρογγυλή τράπεζα που έχει θέμα της, την Χρόνια οσφυαλγία, ελπίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Οστεοπόρωση Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Η οστεοπόρωση είναι πιο συχνή από τις παθήσεις της καρδιάς και των πνευμόνων Οστεοπόρωση: Η σιωπηλή επιδημία

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕ ΩΤΟΒΕΛΟΝΙΣΜΟ

Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕ ΩΤΟΒΕΛΟΝΙΣΜΟ Η ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕ ΩΤΟΒΕΛΟΝΙΣΜΟ Τι είναι ο Ωτοβελονισμός (Ωτοθεραπεία) Ο Ωτοβελονισμός (Ωτοθεραπεία) είναι μια Ιατρική Μέθοδος που χρησιμοποιεί το πτερύγιο του αυτιού με διαγνωστικό και θεραπευτικό σκοπό. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας

Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας Διατροφικές συνήθειες στον αρχαίο πολιτισμό της Ελλάδας Επιμέλεια, παρουσίαση : Παντελάκη Μαργαρίτα (ΠΕ08, καλλιτεχνικών μαθημάτων, 3ο Δημοτικό Σχολείο Σερρών ) Δευτέρα, 12 Νοεμβρίου 12 Τι σχέση μπορούν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. Σοβαρός ο κίνδυνος Πνευμονικής Εμβολής από τη Φλεβική Θρόμβωση τόνισαν έγκριτοι επιστήμονες στην ενημερωτική ημερίδα στο Δήμο Αμαρουσίου

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. Σοβαρός ο κίνδυνος Πνευμονικής Εμβολής από τη Φλεβική Θρόμβωση τόνισαν έγκριτοι επιστήμονες στην ενημερωτική ημερίδα στο Δήμο Αμαρουσίου ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Σοβαρός ο κίνδυνος Πνευμονικής Εμβολής από τη Φλεβική Θρόμβωση τόνισαν έγκριτοι επιστήμονες στην ενημερωτική ημερίδα στο Δήμο Αμαρουσίου Το 93% των σχετικών με τη Φλεβική Θρόμβωση θανάτων

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΑΤΟΦΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ. Μαθητές: Τάτσιου Ελενη,ΖάχουΚατερίνα,Κοκκινίδου Αθανασία,Καρπόζηλος Κωνσταντίνος. Καθηγητής: κ. Παπαμήτσος

Η ΔΙΑΤΟΦΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ. Μαθητές: Τάτσιου Ελενη,ΖάχουΚατερίνα,Κοκκινίδου Αθανασία,Καρπόζηλος Κωνσταντίνος. Καθηγητής: κ. Παπαμήτσος Η ΔΙΑΤΟΦΗ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ Μαθητές: Τάτσιου Ελενη,ΖάχουΚατερίνα,Κοκκινίδου Αθανασία,Καρπόζηλος Κωνσταντίνος Καθηγητής: κ. Παπαμήτσος ΔΙΑΤΡΟΦH Η διατροφή στην ζωή του ανθρώπου παίζει τον μεγαλύτερο ρόλο. Για

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ. Στο πρόγραμμα συμμετείχαν 19 μαθητές της Β τάξης

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ. Στο πρόγραμμα συμμετείχαν 19 μαθητές της Β τάξης 16 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΗ Στο πρόγραμμα συμμετείχαν 19 μαθητές της Β τάξης ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΕΣ : ΑΝΥΨΗΤΑΚΗ ΕΙΡΗΝΗ,ΓΕΩΡΓΟΠΟΥΛΟΥ ΟΛΓΑ Κάποτε η τροφή ήταν απαραίτητη

Διαβάστε περισσότερα

Χειρουργική Θεραπεία των Οστεοπορωτικών Καταγμάτων

Χειρουργική Θεραπεία των Οστεοπορωτικών Καταγμάτων Χειρουργική Θεραπεία των Οστεοπορωτικών Καταγμάτων Η εμφάνιση καταγμάτων αποτελεί την κυριότερη επιπλοκή της οστεοπόρωσης. Τα περισσότερα κατάγματα επουλώνονται χωρίς να υπάρχει ανάγκη χειρουργικής επέμβασης,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣ/ΚΗ ΙΙ ΥΠ. ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ : ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΛΑΡΙΣΑ 2010 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΙ-ΠΕΡΙΟΔΟΙ-ΕΠΟΧΕΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΙ-ΠΕΡΙΟΔΟΙ-ΕΠΟΧΕΣ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΙΣΤΟΡΙΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΙ-ΠΕΡΙΟΔΟΙ-ΕΠΟΧΕΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Ορισμός,

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3 Κυκλοφορικό Σύστημα Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Η μεταφορά των θρεπτικών ουσιών στα κύτταρα και των ιστών και η απομάκρυνση από αυτά των άχρηστων γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ 1. Από τη Γραμμική Β στην εισαγωγή του αλφαβήτου - Στον ελληνικό χώρο, υπήρχε ένα σύστημα γραφής μέχρι το 1200 π.χ. περίπου, η

Διαβάστε περισσότερα

MA0211 ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ - ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ

MA0211 ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ - ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ MA0211 ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ - ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ Συντετμημένος Τίτλος: Τίτλος Μαθήματος Πλήρης Τίτλος: Παθολογική Χειρουργική Νοσηλευτική Κωδικός Μαθήματος: MA0211 ΜΑ0212 Επίπεδο Μαθήματος: Προπτυχιακό Τύπος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια Επιλογής Θέματος キ キ キ キ ενδιαφέρον απόκτηση γνώσεων και πληροφοριών διαμόρφωση απόψεων για το θέμα φιλομάθεια για τη ψυχολογία των αθλητών 2. Τίτλος της έρευνας Η ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΙ

Ο ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΙ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ Ο ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΕΡΙΛΑΜΒΑΝΕΙ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟ ΤΩΝ ΣΚΟΠΩΝ/ΕΚΒΑΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΣΘΕΝΗ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΩΝ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΩΝ ΟΙ ΟΠΟΙΕΣ ΜΠΟΡΟΥΝ ΝΑ ΒΟΗΘΗΣΟΥΝ ΤΟΝ ΑΣΘΕΝΗ ΣΤΗΝ ΕΚΠΛΗΡΩΣΗ ΑΥΤΩΝ ΤΩΝ ΕΚΒΑΣΕΩΝ Τα

Διαβάστε περισσότερα

Μια οµαδικοαναλυτική άποψη για την ιστορία και το χρόνο

Μια οµαδικοαναλυτική άποψη για την ιστορία και το χρόνο Η παρακάτω εργασία παρουσιάστηκε στο εισαγωγικό σεµινάριο στα οµαδικά δυναµικά στην Ελληνική Εταιρεία Οµαδικής Ανάλυσης και Ψυχοθεραπείας, τον Ιανουάριο του 2000. Στην οµάδα που συνεργάστηκε µαζί µου για

Διαβάστε περισσότερα

Καλωσορίσατε στο πρώτο Ολοκληρωμένο Διαβητολογικό Κέντρο!

Καλωσορίσατε στο πρώτο Ολοκληρωμένο Διαβητολογικό Κέντρο! Καλωσορίσατε στο πρώτο Ολοκληρωμένο Διαβητολογικό Κέντρο! Η αλματώδης αύξηση της συχνότητας του Σακχαρώδη Διαβήτη δημιούργησε την ανάγκη ίδρυσης οργανωμένων Κέντρων, τα οποία διαθέτουν όλα τα σύγχρονα

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Κύτταρα όμοια μορφολογικά και λειτουργικά αποτελούν α. ένα όργανο. β. ένα ιστό. γ. ένα οργανισμό. δ. ένα σύστημα οργάνων.

Διαβάστε περισσότερα

5.4 Το μυοσκελετικό σύστημα του ανθρώπου ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

5.4 Το μυοσκελετικό σύστημα του ανθρώπου ΜΙΚΡΕΣ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΙΕΣ 3. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση: Α. Η μέλισσα είναι έντομο που: α. έχει σπονδυλική στήλη β. μπορεί να κολυμπάει γ. πετάει με τη βοήθεια μεμβρανωδών

Διαβάστε περισσότερα

Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης.

Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης. Εικόνες ζωής. Στάση πρόληψης. Αν είστε 55-70 ετών ελάτε και εσείς για ΔΩΡΕΑΝ προληπτικές εξετάσεις για τον καρκίνο παχέος εντέρου, από 1-31 Μαρτίου σε Αθήνα-Πειραιά, Θεσσαλονίκη, Πάτρα και Ηράκλειο. Πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 12η Τραυματισμοί Νωτιαίου Μυελού

Διάλεξη 12η Τραυματισμοί Νωτιαίου Μυελού ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 12η Τραυματισμοί Νωτιαίου Μυελού Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Τραυματισμοί του Νωτιαίου Μυελού

Διαβάστε περισσότερα

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΝΤΥΠΟ Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α 1. Πρόλογος 2. Τι είναι η Κατά Πλάκας Σκλήρυνση/Πολλαπλή Σκλήρυνση 3. Λίγα λόγια για τον Παγκύπριο Σύνδεσμο Πολλαπλής Σκλήρυνσης Π ρ ό λ ο γ ο ς Ο λόγος της σύνταξης

Διαβάστε περισσότερα

Από τον Κώστα κουραβανα

Από τον Κώστα κουραβανα Από τον Κώστα κουραβανα Περιεχόμενα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Ορμονικοί-Γονιδιακοί-παράγοντες Επιπτώσεις στην υγεία Θεραπεία-Δίαιτα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Παχυσαρκία είναι κλινική κατάσταση στην

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Βιολογία Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Σειρά: Γενικό Λύκειο Θετικές Επιστήμες Νότα Λαζαράκη, Βιολογία Γ Λυκείου Γενικής Παιδείας Υπεύθυνος έκδοσης: Αποστόλης Αντωνόπουλος Θεώρηση κειμένου: Κυριάκος Εμμανουηλίδης

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΓΕΝΕΤΙΚΗ Ένας επιστημονικός κλάδος που με τα επιτεύγματά του προκάλεσε έντονες συζήσεις στο τέλος του 20 ου αιώνα και αναμένεται να απασχολήσει εξίσου έντονα, αν όχι να μονοπωλήσει το

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ Εισαγωγή Η προστασία των δικαιωμάτων των ασθενών αποτελεί ουσιαστικό παράγοντα διασφάλισης του επιπέδου φροντίδας για την υγεία των πολιτών. Τα ανθρώπινα δικαιώματα στον τομέα

Διαβάστε περισσότερα

Οι τομείς πρακτικής άσκησης περιλαμβάνουν : Α. ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ Β. ΔΙΟΙΚΗΣΗ Α. ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ Α.1. ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΣΤΗΝ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ

Οι τομείς πρακτικής άσκησης περιλαμβάνουν : Α. ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ Β. ΔΙΟΙΚΗΣΗ Α. ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ Α.1. ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΣΤΗΝ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ Οι τομείς πρακτικής άσκησης περιλαμβάνουν : Α. ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ Β. ΔΙΟΙΚΗΣΗ Α. ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ Α.1. ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ Η άσκηση σε νοσηλευτικά τμήματα παθολογικής ειδικότητας

Διαβάστε περισσότερα

x ν+1 =ax ν (1-x ν ) ή αλλιώς η απλούστερη περίπτωση ακολουθίας αριθμών με χαοτική συμπεριφορά.

x ν+1 =ax ν (1-x ν ) ή αλλιώς η απλούστερη περίπτωση ακολουθίας αριθμών με χαοτική συμπεριφορά. 1 x ν+1 =ax ν (1-x ν ) ή αλλιώς η απλούστερη περίπτωση ακολουθίας αριθμών με χαοτική συμπεριφορά. Πριν λίγα χρόνια, όταν είχε έρθει στην Ελλάδα ο νομπελίστας χημικός Ilya Prigogine (πέθανε πρόσφατα), είχε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΓΕΙΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΝΕΥΡΥΣΜΑ ΤΗΣ ΚΟΙΛΙΑΚΗΣ ΑΟΡΤΗΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΓΕΙΟΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΝΕΥΡΥΣΜΑ ΤΗΣ ΚΟΙΛΙΑΚΗΣ ΑΟΡΤΗΣ ΑΝΕΥΡΥΣΜΑ ΚΟΙΛΙΑΚΗΣ ΑΟΡΤΗΣ Κάθε χρόνο περίπου 200.000 νέοι ασθενείς διαγιγνώσκονται με Ανεύρυσμα Κοιλιακής Αορτής. Είναι γνωστό επίσης, ότι η ρήξη του Ανευρύσματος Κοιλιακής Αορτής οδηγεί σε ποσοστό τουλάχιστον

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

26-2 201 7 ΜΑΡΤΙΟΥ. Οργάνωση: ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ Χ. Στεφανάδης, Πρόεδρος. Σε συνεργασία με: - τον Ιατρικό Σύλλογο της Κώ - τον Δήμο Κώ

26-2 201 7 ΜΑΡΤΙΟΥ. Οργάνωση: ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ Χ. Στεφανάδης, Πρόεδρος. Σε συνεργασία με: - τον Ιατρικό Σύλλογο της Κώ - τον Δήμο Κώ Κινη ματο γράφ ος Ο ρφέα ΚΩΣ ς ΙΠΠΟ ΗΜΕ ΚΡΑΤ ΡΕΣ ΙΚΕΣ 26-2 201 7 ΜΑΡΤΙΟΥ 0 Οργάνωση: ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ Χ. Στεφανάδης, Πρόεδρος ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ Μ. Θωμαδάκη, Κοσμήτωρ

Διαβάστε περισσότερα

Η υπο- αντιμετώπιση του πόνου.

Η υπο- αντιμετώπιση του πόνου. Η υπο- αντιμετώπιση του πόνου. Ο όρος ολιγοαναλγησία χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά το 1989 από τους Wilson και Pendleton σε μία εργασία σχετική με την πλημμελή αντιμετώπιση του πόνου των προσερχόμενων

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΙΚΗ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΙΣΧΊΟΥ ΤΥΠΟΥ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΡΘΡΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΙΣΧΙΟΥ

ΟΛΙΚΗ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΙΣΧΊΟΥ ΤΥΠΟΥ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΡΘΡΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΙΣΧΙΟΥ ΟΛΙΚΗ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΙΣΧΊΟΥ ΤΥΠΟΥ ΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΣ ΕΠΙΦΑΝΕΙΑΣ ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΣΤΗΝ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΡΘΡΩΣΕΩΣ ΤΟΥ ΙΣΧΙΟΥ Του Δρ. Κωνσταντίνου Δ. Στρατηγού Δ/ντού Ορθοπαιδικής Επανορθωτικής Χειρουργικής

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ

ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ ΜΠΑΡΚΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΑΝ Α Π Λ Η Ρ Ω Τ Ρ Ι Α Π Ρ Ο Ϊ Σ ΤΑΜ Ε Ν Η ΟΥ Ρ ΟΛΟ Γ Ι ΚΟΥ- Ο Γ ΚΟΛΟ Γ Ι ΚΟΥ Τ Μ Η Μ ΑΤΟ Σ ΑΝ Θ «Θ Ε ΑΓ Ε Ν Ε Ι Ο» ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ Βασική

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΚΗΛΗ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΟΣΧΕΟΥ - ΥΔΡΟΚΗΛΗ - ΚΙΡΣΟΚΗΛΗ - ΣΥΣΤΡΟΦΗ ΣΠΕΡΜΑΤΙΚΟΥ ΤΟΝΟΥ - ΚΥΣΤΗ ΕΠΙΔΙΔΥΜΙΔΑΣ - ΣΠΕΡΜΑΤΟΚΥΣΤΗ - ΚΥΣΤΕΣ ΟΣΧΕΟΥ

ΥΔΡΟΚΗΛΗ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΟΣΧΕΟΥ - ΥΔΡΟΚΗΛΗ - ΚΙΡΣΟΚΗΛΗ - ΣΥΣΤΡΟΦΗ ΣΠΕΡΜΑΤΙΚΟΥ ΤΟΝΟΥ - ΚΥΣΤΗ ΕΠΙΔΙΔΥΜΙΔΑΣ - ΣΠΕΡΜΑΤΟΚΥΣΤΗ - ΚΥΣΤΕΣ ΟΣΧΕΟΥ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΟΣΧΕΟΥ - ΥΔΡΟΚΗΛΗ - ΚΙΡΣΟΚΗΛΗ - ΣΥΣΤΡΟΦΗ ΣΠΕΡΜΑΤΙΚΟΥ ΤΟΝΟΥ - ΚΥΣΤΗ ΕΠΙΔΙΔΥΜΙΔΑΣ - ΣΠΕΡΜΑΤΟΚΥΣΤΗ - ΚΥΣΤΕΣ ΟΣΧΕΟΥ ΥΔΡΟΚΗΛΗ Είναι η συλλογή υγρού μεταξύ των πετάλων του ιδίως ελυτροειδούς χιτώνα

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Βελονισµού ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΩΝ Α' ΕΤΟΥΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΘΗΝΩΝ 2011-2012

Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Βελονισµού ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΩΝ Α' ΕΤΟΥΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΘΗΝΩΝ 2011-2012 Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Βελονισµού ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΩΝ Α' ΕΤΟΥΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΑΘΗΝΩΝ 2011-2012 1ο Σεµινάριο Εισηγητής: Χαρίσιος Καρανικιώτης Σάββατο 1 Οκτωβρίου 2011 10.00-14.00: Ζωτική ενέργεια Αίµα - Σωµατικά

Διαβάστε περισσότερα

Επαγγελματική Αστική Ευθύνη Ιατρών

Επαγγελματική Αστική Ευθύνη Ιατρών Επαγγελματική Αστική Ευθύνη Ιατρών 29/05/2014 Βαρσάνη Ισμήνη Βούτσινος Δημήτριος AGENDA Στοιχεία Ε.Ε. ΕΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΓΕΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΓΕΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ Χώρος της Υγείας στην Ελλάδα Τύπος Συμβολαίου Στατιστικά

Διαβάστε περισσότερα

Νοσηλεία στο Εξωτερικό 1. Ο Ε.Ο.Π.Υ.Υ. παρέχει στους δικαιούχους του δαπάνες νοσηλείας στο εξωτερικό με απόφαση του Διοικητικού Συμβουλίου, ύστερα

Νοσηλεία στο Εξωτερικό 1. Ο Ε.Ο.Π.Υ.Υ. παρέχει στους δικαιούχους του δαπάνες νοσηλείας στο εξωτερικό με απόφαση του Διοικητικού Συμβουλίου, ύστερα Νοσηλεία στο Εξωτερικό 1. Ο Ε.Ο.Π.Υ.Υ. παρέχει στους δικαιούχους του δαπάνες νοσηλείας στο εξωτερικό με απόφαση του Διοικητικού Συμβουλίου, ύστερα από αιτιολογημένη γνωμάτευση των Ειδικών Υγειονομικών

Διαβάστε περισσότερα

Πρόληψη του καρκίνου του προστάτη και της ουροδόχου κύστης

Πρόληψη του καρκίνου του προστάτη και της ουροδόχου κύστης Πρόληψη του καρκίνου του προστάτη και της ουροδόχου κύστης Βασίλης Πουλάκης MD, PhD, FEBU Aν. Kαθηγητής Iατρικής Σχολής Παν/µίου Φρανκφούρτης, Γερµανίας Διευθυντής Ουρολογικής Κλινικής Metropolitan Νοσοκοµείο

Διαβάστε περισσότερα

Κυριακή, 3 Σεπτεµβρίου 2006

Κυριακή, 3 Σεπτεµβρίου 2006 Χρήστος Μαρκόπουλος Αν. Καθηγητής Χειρουργικής Ιατρικής Σχολής Αθηνών /ντης Κλινικής Μαστού Ιατρικού Κέντρου Αθηνών Πρόεδρος Ελληνικής Χειρουργικής Εταιρείας Μαστού - Στατιστικά στοιχεία Στη χώρα µας,

Διαβάστε περισσότερα

DaVinci Σχολικό Έτος: 2012-2013 Ανατομία και Ιατρική

DaVinci Σχολικό Έτος: 2012-2013 Ανατομία και Ιατρική DaVinci Σχολικό Έτος: 2012-2013 Ανατομία και Ιατρική Υπεύθυνοι καθηγητές: Ζούλας Δημ. Αδαμάρα Αθαν. { Εργασία των μαθητών: Psyco Killers Πεταλωτή Χρήστου Σέρβου Αθανάσιου Χατζηγκόντζιου Χάρη Χατζηπαυλίδη

Διαβάστε περισσότερα

Ελαιόλαδο: Το πολύτιμο όπλο έναντι πολλών ασθενειών. Το ελαιόλαδο, "υγρό χρυσάφι" κατά τον Όμηρο αποτελεί θαυματουργή πηγή

Ελαιόλαδο: Το πολύτιμο όπλο έναντι πολλών ασθενειών. Το ελαιόλαδο, υγρό χρυσάφι κατά τον Όμηρο αποτελεί θαυματουργή πηγή ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΓΡΗΓΟΡΑΚΗΣ, ΜSc Κλινικός Διαιτολόγος Διατροφολόγος Ελαιόλαδο: Το πολύτιμο όπλο έναντι πολλών ασθενειών Το ελαιόλαδο, "υγρό χρυσάφι" κατά τον Όμηρο αποτελεί θαυματουργή πηγή θρεπτικών συστατικών

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014 θεμα: Ιστορικη Εξελιξη Αγωγης και Προαγωγης Υγειας. Η προαγωγη υγειας είναι συνδεδεμενη με τις αλλαγες που

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα