Η κατασκευή της κρητικής λύρας και η επικράτηση της λύρας τύπου Σταγάκη

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η κατασκευή της κρητικής λύρας και η επικράτηση της λύρας τύπου Σταγάκη"

Transcript

1 Πτυχιακή εργασία Η κατασκευή της κρητικής λύρας και η επικράτηση της λύρας τύπου Σταγάκη Επιμέλεια: Στεφανίδης Δημήτρης Α.Μ Εποπτεία: Σκούλιος Μάρκος Οκτώβριος 2012 Άρτα

2 Στους δασκάλους μου 2

3 Πρόλογος Κατά τη διάρκεια των σπουδών μου, μου δόθηκαν πολλές ευκαιρίες και αφορμές για συζητήσεις τόσο με συμφοιτητές όσο και με καθηγητές μου, πάνω σε διάφορα ζητήματα. Όσον αφορά την κρητική λύρα, η αγάπη και η ενασχόληση μου με αυτήν οφείλεται σε ένα μεγάλο βαθμό στους καθηγητές μου. Οι γνώσεις που αποκόμισα οφείλονται σε αυτούς αφού πριν την εισαγωγή μου στη σχολή είχα ελάχιστη μουσική παιδεία. Τα μαθήματα που παρακολούθησα στο Τ.Ε.Ι Ηπείρου, όπως η Μεθοδολογία της Έρευνας, τα Ζητήματα Ελληνικής Λαϊκής Μουσικής, η Εθνομουσικολογία, η Ανθρωπολογία και πολλά άλλα, από τα οποία άντλησα τα εργαλεία για να κατανοήσω και να είμαι σε θέση να εκφράσω τις απόψεις μου για το θέμα αυτό, καθώς και η Μουσική Δεξιότητα στην κρητική λύρα με τον Κώστα Κυριτσάκη ήταν καταλυτικές στο να με οδηγήσουν αναπόφευκτα στην αναζήτηση περαιτέρω πληροφοριών για το συγκεκριμένο μουσικό όργανο. Εκθέτοντας την παρούσα εργασία, θα ήθελα πρωτίστως να ευχαριστήσω τον επόπτη μου, Μάρκο Σκούλιο, που χωρίς τη βοήθεια και στήριξη του η εργασία αυτή δε θα ολοκληρωνόταν. Ευχαριστώ θερμά το δάσκαλό μου, Κωστή Κυριτσάκη, για τις πολύωρες και ουσιώδεις συζητήσεις που είχαμε πάνω στη κρητική μουσική και όχι μόνο. Φτάνοντας στο τέλος των σπουδών μου θα ήθελα επιπλέον να ευχαριστήσω όλους τους καθηγητές του τμήματος για όσα μου προσέφεραν μέσα από τα μαθήματά τους. Επίσης ευχαριστώ θερμά τους συμφοιτητές μου, που κάναμε μαζί την πρακτική άσκηση στο χώρο του αρχείου, μιλώντας για μουσικές ανταλλάσσοντας έτσι πληροφορίες, γνώσεις και εμπειρίες, αλλά και τους φίλους μου, εντός και εκτός του Τ.Λ.Π.Μ., για την υποστήριξή τους και τις χρήσιμες συμβουλές που μου παρείχαν. Τα στοιχεία για την παρούσα πτυχιακή εργασία συγκεντρώθηκαν σιγά σιγά από τον Σεπτέμβριο του 2009 κατά την επιτόπια έρευνά μου στο χωρίο Χουδέτσι του νομού Ηρακλείου Κρήτης. Τον Δεκέμβριο του 2011 πραγματοποίησα επιτόπια έρευνα στην Αθήνα στο εργαστήρι του Μανώλη Στάϊκου, τον οποίον ευχαριστώ από καρδιάς για τη φιλοξενία αλλά και για τις πολύτιμες πληροφορίες που μου παρείχε για την κατασκευή της κρητικής λύρας. Επιπρόσθετα, ευχαριστώ πολύ τον Γιώργο Κοκκώνη, Πάρη Περυσινάκη, Νικόλα Αλεφαντινό, Δημήτρη Βακάκη, Ross Daly, Ζαχαρία Σπυριδάκη, Μανώλη Μολυμπάκη, Σταύρο Μαραγκουδάκη και όλους τους μουσικούς, καθηγητές, συμφοιτητές και φίλους για τον χρόνο, τις συνεντεύξεις και 3

4 τις πληροφορίες που συγκέντρωσα. Ακόμα, ευχαριστώ θερμά τον κύριο Λάμπρο Λιάβα που με βοήθησε να βρω στοιχεία για την πτυχιακή μου εργασία στέλνοντας μου ταχυδρομικώς το άρθρο του από το περιοδικό εθνογραφικά. Οι πληροφορίες που συνέλεξα από όλους ήταν πολύτιμες και για το λόγο αυτό θα ήθελα να τους εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου. Τέλος, θα ήθελα να ευχαριστήσω μέσα από την καρδιά μου, την οικογένειά μου για τη συμπαράσταση και τη βοήθεια που μου παρείχαν όλα αυτά τα χρόνια της φοιτητικής μου ζωής. 4

5 Περιεχόμενα Εισαγωγή 7 Ιστορική αναδρομή.8 Κεφάλαιο 1 Ο Τα είδη κρητικής λύρας 1.1 «πρώιμη» κρητική λύρα Το λυράκι και η βροντόλυρα Η βιολόλυρα Η αχλαδόσχημη λύρα του Μανώλη Σταγάκη Η καμπανόλυρα Η «κρητική» λύρα με συμπαθητικές χορδές..21 Κεφάλαιο 2 ο - Κατασκευή κρητική λύρας (τύπου Σταγάκη) 2.1 Τα ξύλα κατασκευής Η κατασκευή του σκάφους Σχεδιασμός του κεφαλιού της λύρας σε σχήμα κοχλία Η τοποθέτηση των κλειδιών Κατασκευή του καπακιού Η κατασκευή της γλώσσας Προσκέφαλο, καβαλάρης, ψυχή και χορδοδέτης Προσκέφαλο Καβαλάρης Η «ψυχή» της λύρας

6 2.6.4 Χορδοδέτης Διακόσμηση της λύρας Τα βερνίκια και η ολοκλήρωση της κρητικής λύρας Το δοξάρι...39 Κεφάλαιο 3 ο Η επικράτηση της λύρας τύπου Σταγάκη στο δίκτυο των μουσικών 3.1 Εισαγωγή Οι μουσικοί και κατασκευαστές του Δισκογραφία και ραδιόφωνο Τεχνικά χαρακτηριστικά Εμφάνιση και ήχος: τα δυο βασικά κριτήρια για την επιλογή της λύρας από τον μουσικό Συμπεράσματα επίλογος Παράρτημα Εικόνες 5.1 Εικόνες Βιογραφικά...58 Βιβλιογραφία

7 Εισαγωγή Τα τελευταία χρόνια στην Κρήτη έχουν εμφανιστεί αρκετοί τύποι λύρας, άλλοι νέοι και άλλοι «ξεθαμμένοι» από το παρελθόν. Επικρατέστερη, όμως, λύρα θεωρείται από τους μουσικούς η αχλαδόσχημη λύρα τύπου Σταγάκη. Το γεγονός αυτό με παρακίνησε να εξετάσω τη σημερινή μορφή της κρητικής λύρας, αλλά και το πώς και γιατί επικράτησε στο δίκτυο των μουσικών. Σύμφωνα με τα παραπάνω, η παρούσα εργασία είναι χωρισμένη σε τρία μέρη. Στο πρώτο μέρος της εξετάζονται τα είδη της κρητικής λύρας που υπήρχαν και υπάρχουν στην Κρήτη. Επίσης, ερευνώνται τα ξύλα κατασκευής της κάθε μιας, ποιες είναι οι ιδιαιτερότητές τους και σε ποιες περιπτώσεις χρησιμοποιείται κάθε είδος. Στο δεύτερο μέρος αναλύεται ο τρόπος κατασκευής της λύρας τύπου Σταγάκη. Πιο αναλυτικά καταγράφονται τα ξύλα που χρησιμοποιούνται για το συγκεκριμένο τύπο λύρας, ο τρόπος επεξεργασία τους και τα υλικά με τα οποία κατασκευάζεται. Η διαδικασία κατασκευής της παρατίθεται σε ενότητες και εκτίθεται φωτογραφικό υλικό από την επιτόπια έρευνα. Στο τρίτο μέρος της πτυχιακής εργασίας παρουσιάζονται οι λόγοι επικράτησης της κρητικής λύρας τύπου Σταγάκη στο δίκτυο των μουσικών, καθώς και τα κριτήρια επιλογής μιας τέτοιας λύρας από έναν μουσικό. Σε αυτό το μέρος αναφέρεται γενικότερα το πώς επηρεάζει τους μουσικούς η λύρα αυτού του τύπου και για ποιούς λόγους είναι η πρώτη επιλογή ενός λυράρη από τη στιγμή κατασκευή της μέχρι και σήμερα. 7

8 Ιστορική αναδρομή Η λύρα είναι ένα έγχορδο μουσικό όργανο με μια ή περισσότερες χορδές και ήταν γνωστή από την απώτερη αρχαιότητα. Η καταγωγή της σύμφωνα με αρκετούς μύθους οριοθετείται στη Θράκη. 1 Εκεί συνδέεται στενά με τη λατρεία του ολύμπιου Θεού Απόλλωνα. Σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία: «Ο Απόλλωνας είχε στην κατοχή του ένα κοπάδι από αγελάδες τις οποίες φρόντιζε επιμελώς. Μια φορά μόνο τα παραμέλησε, όταν ερωτοτροπούσε με τον νεαρό Υμέναιο. Μόλις είδε ο νεαρός Θεός Ερμής (κι εκείνος γιος του Διά όπως και ο Απόλλωνας) ότι ο αδερφός του παραμέλησε το κοπάδι, αποφάσισε να κλέψει τα ζώα, να τα μεταφέρει στην Πύλο και εκεί να τα κρύψει σε μια σπηλιά. Δυστυχώς για αυτόν όμως ο Απόλλωνας κατείχε το χάρισμα της προφητείας και έτσι κατάφερε να δει πού ήταν κρυμμένο το κοπάδι του και γρήγορα να καταδιώξει τον κλέφτη. Όταν έφτασε τον Ερμή, ο νεαρός Θεός έδειξε στον Απόλλωνα τα μουσικό όργανο που είχε κατασκευάσει τεντώνοντας τα εντόσθια ζώων κατά μήκος του καύκαλου μιας χελώνας. Όταν ο Ερμής έπαιξε το όργανο ο Απόλλωνας μαγεύτηκε τόσο από τη μουσική του, που συμφώνησε με τον Ερμή να κρατήσει το κοπάδι, με αντάλλαγμα το μουσικό όργανο- που έγινε γνωστό με το όνομα «λύρα».» 2 Σαν μουσικό όργανο δεν είχε μεγάλη ένταση και γι αυτό το χρησιμοποιούσαν περισσότερο σε κοινωνικές εκδηλώσεις και μέσα σε κλειστούς χώρους. Η λύρα στην πρώτη της μορφή στηριζόταν πάνω στο ηχείο της που ήταν όστρακο χελώνας. Αργότερα κατασκευάστηκε από ξύλο και διατήρησε ακριβώς το ίδιο σχήμα. Στο κοίλο μέρος του ηχείου τοποθετούνταν μεμβράνη βοδιού για να πάλλεται και να παράγεται ήχος. Στα άκρα του τοποθετούνταν κέρατα και σε σχετικό ύψος προς τα πάνω τοποθετούνταν ο ζυγός. Τον 5 ο αιώνα π.χ. ανακαλύφτηκαν τα κλειδιά και στο κούρδισμά της υπήρξε σταδιακή πρόοδος. Γενικά σε αντίθεση με την κιθάρα ήταν ένα απλό όργανο. 3 Βέβαια η σύγχρονη λύρα δεν είναι όμοια με τη λύρα των αρχαίων Ελλήνων, διαφέρει τόσο στο ήχο όσο και στο σχήμα, αν και πολλές φορές την συγχέουν. Κατά γενικό κανόνα οι αρχαίοι δεν είχαν όργανα που για την παραγωγή ήχου θα 1 ΤΑΤΣΗΣ Κ. Τηλέμαχος, Οργανογνωσία, Μουσικός οίκος Παπαγρηγορίου Νάκας, Αθήνα, 1986, σελίδα WILKINSON Philip, NEIL Philip, Παγκόσμια Μυθολογία, Σκαϊ βιβλίο, σελίδα 49 3 ΠΑΠΑΣΠΗΛΙΟΣ Κώστας, Αρχαίων ήχος άρμοσης, κέδρος, σελίδες

9 χρησιμοποιούσαν δοξάρι. Η καταγωγή της σημερινής λύρας προέρχεται από το Rebec που είναι οι κυριότερες ονομασίες του προγόνου της λύρας και του βιολιού. Σύμφωνα με μια εκδοχή την φέρανε οι Άραβες στην Ευρώπη. 4 Όσον αφορά το κρητικό λυράκι και την προέλευσή του, υπάρχουν δύο πιθανές εκδοχές. Κατά την πρώτη, τη λύρα την έφεραν οι Άραβες, που παρέμειναν στην Κρήτη ως κατακτητές (προερχόμενοι από την Ισπανία) τα έτη μ.χ., και παρέμεινε στην Κρήτη. Με βάση τη δεύτερη, ήρθε στην Κρήτη από την Κωνσταντινούπολη, είτε (το πιθανότερο) από το στρατό του Νικηφόρου Φωκά και τους Βυζαντινούς που ακολούθησαν, είτε μέσω Δωδεκανήσου, όπου η είσοδός της στο νησί πρέπει να άρχισε από την πλευρά της Σητείας (που γειτονεύει με την Κάσο και την Κάρπαθο) και να είχε συντελεστεί το πολύ ως το 12ο αιώνα ( μ.χ.), αφού δύο αιώνες για το μουσικό «ταξίδι» από την Πόλη ως την Κρήτη είναι υπεραρκετοί. 5 4 ΚΑΡΑΚΑΣΗΣ Σταύρος, Ελληνικά μουσικά όργανα, Δίφρος, Αθήνα, 1970, σελίδες Στοιχεία που έχω συλλέξει από το κείμενο του Θοδωρή Ρηγινιώτη και του Κωστή Βασιλάκη στο 9

10 1. Τα είδη της Κρητικής λύρας 1.1 Η «πρώιμη» κρητική λύρα Με τον όρο «πρώιμη» κρητική λύρα γίνεται αναφορά σε όλες τις λύρες που κατασκευάστηκαν μέχρι το Όλες σχεδόν τις λύρες τις έφτιαχναν οι ίδιοι οι οργανοπαίχτες, κυρίως στα χωριά, χωρίς να δώσουν κάποια ιδιαίτερη προσοχή στα υλικά και στη όλη πορεία της κατασκευή τους. Ήταν ίδιες στα περισσότερα σημεία με τις σημερινές λύρες της Κάσου, της Καρπάθου και τις πολίτικες. Το μπράτσο ήταν συνέχεια του σκάφους στο σχήμα, χωρίς καμιά σημαντική κλίση. Δε χρησιμοποιούσαν ταστιέρα και αυτό είχε ως αποτέλεσμα στα σημεία που ακουμπούσε το νύχι να δημιουργούνταν λακκούβες. Το καπάκι ήταν ρηχό και βρισκόταν στην ίδια ευθεία με το μπράτσο, ενώ ήταν και μικρότερων διαστάσεων από τις σημερινές λύρες. Είχαν ξύλινα κλειδιά και καράολα με σχέδια ανάλογα με την περιοχή, χωρίς κλίση προς τα πίσω, αφού δεν τη στήριζαν στο στήθος όπως σήμερα 6. Οι χορδές δε στηριζόταν στο χορδοστάτη, αλλά τρυπούσαν το κάτω μέρος του σκάφους και τις περνούσαν από εκεί. Πολλές φορές μάλιστα απλά τις έδεναν με ένα σύρμα ή κάποιο δυνατό σχοινί. Σε παλαιότερου τύπου λύρες συναντάμε χορδές εντέρινες. Η απόσταση αναμεταξύ τους ήταν πολύ μικρή και τα δάχτυλα του λυράρη δεν χωρούσαν ώστε να μπουν ανάμεσα τους και να παίξει. Έτσι, η μελωδία παιζόταν περισσότερο στην πρώτη - «ψιλή» χορδή της λύρας. Πολλοί κατασκευαστές εκείνης της περιόδου, προσπαθώντας να φτιάξουν και να αλλάξουν τον ήχο της λύρας προς το καλύτερο, άνοιγαν στο πίσω μέρος του σκάφους μια τρύπα, ενώ παράλληλα έκαναν και κάποιες πιο μικρές στο καπάκι. «Χάρη στις τρύπες αυτές η λύρα «ξεφωνίζει» καλύτερα, όπως υποστήριζαν οι παλιοί. Είχε δηλαδή αυτό το οξύ και αδρό ηχόχρωμα που ήταν το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της και που το αποβάλλει με το πέρασμα του χρόνου. Είναι αξιοσημείωτο πως οι πληροφορητές οργανοποιοί στην Κρήτη, όταν ρωτήθηκαν γιατί δε τρυπούν τις λύρες που φτιάχνουν όπως έκαναν 6 Πληροφορίες τις οποίες συγκέντρωσα από συνέντευξη με τον Νικόλα Αλεφαντινό, κατασκευαστή μουσικών οργάνων και μουσικό, τον Ιούνιο του

11 οι παλιότεροι, αντέδρασαν έντονα λέγοντας πως αν τρυπήσουν θα χαλάσουν. Με το τρύπημα αδυνατίζει το ξύλο» 7. Ο Μουντάκης στη συνέντευξή του αναφέρει: «Η πρώτη μου γνωριμία με τη λύρα ήτανε ένα ταβλί που το είχε ο ξάδερφός μου. Νικολογιωργάκη τον έλεγαν μάλιστα (Μουντάκης Γιώργης) που κάθε άλλο παρά λύρα, αυτός το έλεγε λύρα μα δεν ήτανε. Ένα ταβλί σκαμμένο που του είχε πάνω δυο με τρία λουριά για χορδές, μια βίτσα, που φτιάξαμε για δοξάρι με κάτι τρίχες από του γαιδάρου την ουρά και παίζαμε πολλά παιδιά και εγώ μαζί, εγώ κάτι κατάφερνα.» 8 Λαμβάνοντας υπόψη τον τρόπο που έπαιζαν κυρίως με δαχτυλισμούς, καθώς τα "βιμπράτα" ήταν ελάχιστα ως ανύπαρκτα, το κοντό λαιμό της παλιάς λύρας, χωρίς την ταστιέρα, τις κοντινές αποστάσεις των χορδών, τα τέσσερα δάχτυλα του μουσικού που μπορούσαν να δώσουν αντίστοιχα τέσσερα διατονικά μουσικά διαστήματα πάνω στη χορδή της μελωδίας και τέλος το αρχικό κούρδισμα του οργάνου άλλοτε κατά τέταρτες ή πέμπτες παράλληλες, παρατηρείται πως ο παλιός οργανοπαίχτης στη Κρήτη μπορούσε να κινηθεί σε ένα διάστημα έκτης πάνω σε ισοκράτη 9. Τον ισοκράτη έκανε η τρίτη χορδή στην οποία δεν έπαιζαν τη μελωδία αλλά την χρησιμοποιούσαν για γεμίσματα και ρυθμό. Αυτό βόλευε διότι ο καβαλάρης ήταν με πολύ μικρή κλίση και όχι σαν αυτόν του βιολιού. Σύμφωνα με τον Κυριτσάκη: «την περίοδο εκείνη δεν υπήρχαν συγκεκριμένα σχέδια για την κατασκευή κρητικής λύρας, αλλά ο καθένας έφτιαχνε τη λύρα που τον βόλευε ανάλογα με τα ξύλα που είχε διαθέσιμα, με το μεράκι του, ανάλογα με ένα πρότυπο λύρας που είχε από τον παππού του ή από το γείτονα ή από ένα χωριανό που έπαιζε λύρα. Έπαιρνε κάποιες διαστάσεις, είχε κάποια διαθέσιμα ξύλα και όπως βόλευε τον καθένα την έφτιαχνε» 10 7 ΛΙΑΒΑΣ Λάμπρος, «Η κατασκευή της αχλαδόσχημης λύρας στην Κρήτη και στα Δωδεκάνησα», Εθνογραφικά, τεύχος Νο 5, 1986, σελίδες Συνέντευξη Κώστα Μουντάκη στη εκπομπή, «Μονόγραμμα», Αφιέρωμα: κρητική λύρα Κώστας Μουντάκης, ΕΡΤ 9 ΛΙΑΒΑΣ Λάμπρος, «Η κατασκευή της αχλαδόσχημης λύρας στην Κρήτη και στα Δωδεκάνησα», Εθνογραφικά, τεύχος Νο 5, 1986, σελίδες Κομμάτι από συνέντευξη με τον Κώστα Κυριτσάκη, μουσικό και κρητικό λυράρη, τον Ιούλιο του

12 1.2 Το λυράκι και η βροντόλυρα Η αρχική μορφή που συναντάμε στην αχλαδόσχημη λύρα είναι το λυράκι. Το λυράκι το χρησιμοποιούσαν για χορευτικούς σκοπούς λόγω του σχήματός του που έχει μικρή και χωρίς μεγάλο βάθος σκάφη για να βγάζει ήχο δυνατό, οξύ και διαπεραστικό. Σε αυτό προσέθεταν ένα χορδοστάτη, το λεγόμενο χτένι ή κορδοδέτη, όπου εκεί πάνω στερέωναν τις χορδές. Μάλιστα σε ορισμένα λυράκια εμφανίζεται για πρώτη φορά η γλώσσα (ταστιέρα) και συγχρόνως παρατηρείται πως στενεύουν και μακραίνουν το λαιμό του. Η γλώσσα και ο στενότερος και πιο μακρύς λαιμός, ευκολύνουν τον μουσικό στη δακτυλοθεσία και τη μετακίνηση του χεριού του σε χαμηλότερες θέσεις για να παίζει τους υψηλότερους φθόγγους 11. Τα κλειδιά παραμένουν ξύλινα και τοποθετούνται κάθετα σε σχέση με τη κεφαλή του. Ακόμα, σε μερικά λυράκια παρατηρούμε τα ξύλινα κλειδιά να είναι τύπου βιολιού και να τοποθετούνται δεξιά και αριστερά από τη κεφαλή ακριβώς όπως του βιολιού. Εικ. 1 «Αχλαδόσχημη λύρα Κρήτης, 18 ου αιώνα (1743). Μήκος 49.5, πλάτος ηχείου 15, βάθος 4.4 εκ. Δοξάρι με γερακοκκούδουνα εποχής μεσοπολέμου.» 12 Η διακόσμηση στο λυράκι ορίζεται συνήθως στην κεφαλή του. Εκεί εντοπίζονται διάφορα σχέδια, όπως κεφάλια ζώων, σπάνια ανθρώπων και διάφορα γεωμετρικά σχέδια που εξέφραζαν τον κάθε κατασκευαστή. Σε νεώτερες κατασκευές συναντάται μια φούντα από κλωστές σε διάφορα χρώματα, η οποία δένεται στη κεφαλή του λυρακιού και χαραγμένα σχέδια, όπως ο σαλίγκαρος ή καράουλο. 11 ΑΝΩΓΕΙΑΝΑΚΗΣ Φοίβος, Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα, Εκδοτικός οίκος «Μέλισσα», Αθήνα, 1991, σελ ΑΝΩΓΕΙΑΝΑΚΗΣ Φοίβος, Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα, Εκδοτικός οίκος «Μέλισσα», Αθήνα, 1991, σελ

13 Επιπλέον, το λυράκι συνοδευόταν από δοξάρι που το έφτιαχναν οι ίδιοι οι μουσικοί από τρίχες γαϊδάρου ή αλόγου και τοποθετούσαν πάνω σε αυτό τα λεγόμενα γερακοκκούδουνα. Με αυτά οι λυράρηδες κρατούσαν το ρυθμό γιατί δεν είχαν άλλα συνοδευτικά όργανα, όπως το μπουλγαρί ή το λαούτο, τα οποία άρχισαν να εμφανίζονται ως συνοδευτικά όργανα της λύρας, - πρώτα το μπουλγαρί και λίγο αργότερα το λαούτο - μετά το Αποδίδοντας ο μουσικός χορευτικούς σκοπούς χρησιμοποιούσε ένα συγκεκριμένο τρόπο παιξίματος με ίσες δοξαριές, έτσι ώστε να πάλλονται τα γερακοκκούδουνα και να δίνουν το ρυθμό στους χορευτές. Η τρίτη χορδή δεν παιζόταν και είχε ρόλο ισοκράτη. Η μουσική που παράγει το λυράκι περιορίζεται για χορευτικούς περισσότερο σκοπούς, αφού το ψιλό του κούρδισμα και ο οξύς του ήχος δε βοηθάει τους τραγουδιστές στη σωστή ερμηνεία των κομματιών. Η συνοδεία του τραγουδιού, ιδιαίτερα παλαιότερα σε μεγάλα πολυήμερα γλέντια και πανηγύρια, επέβαλλε την ανάγκη για τη δημιουργία ενός νέου τύπου λύρας τη βροντόλυρα. 13 Η βροντόλυρα αποτελείται από μεγάλη βαθιά - πλατύτερη σκάφη, με δυνατό και βαθύτερο ήχο 14. Το κούρδισμά της είναι χαμηλότερο από το λυράκι με σκοπό να βοηθήσει περισσότερο τους τραγουδιστές σε μεγάλες και πολύωρες ερμηνείες. «Αλλά και ο τύπος της βροντόλυρας ήταν ανάγκη στη συνέχεια να μεταβληθεί, καθώς δεν ανταποκρινόταν στις νέες αισθητικές, ακουστικές και δεξιοτεχνικές απαιτήσεις του κοινού και των μουσικών.» 15 Μάλιστα, η βροντόλυρα και το λυράκι παιζόταν από τον 17ο αιώνα στη Κρήτη, μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του Η βιολόλυρα Η βιολόλυρα αποτελεί ένα είδος λύρας το οποίο έχει πολλά κοινά χαρακτηριστικά με το βιολί. Η βιολόλυρα, πρωτοκατασκευάστηκε και εμφανίστηκε στην Κρήτη γύρω στο 1920 και παιζόταν μέχρι το τέλος της δεκαετίας του Η 13 ΑΝΩΓΕΙΑΝΑΚΗΣ Φοίβος, Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα, Εκδοτικός οίκος «Μέλισσα», Αθήνα, 1991, σελ Βλέπουμε τη βροντόλυρα Εικ. 17 στο παράρτημα σελίδα ΛΙΑΒΑΣ Λάμπρος, «Η κατασκευή της αχλαδόσχημης λύρας στην Κρήτη και στα Δωδεκάνησα», Εθνογραφικά, τεύχος Νο 5, 1986, σελίδες

14 δημιουργία της οφειλόταν στην Ευρωπαϊκή εισβολή και τη μεγάλη αποδοχή που είχε το βιολί στα χρόνια του μεσοπολέμου, κυρίως από τους κατοίκους της Ανατολικής και Δυτικής Kρήτης. Εκφράζει προϊόν προσπάθειας με σκοπό να αποκτήσει η λύρα τον ήχο και τις τεχνικές δυνατότητες του βιολιού 16. Επιπρόσθετα, η κατασκευή της είναι παρόμοια με του βιολιού. Συγκεκριμένα, στο λαιμό της λύρας και κάτω από τις χορδές, προστίθεται ταστιέρα όμοια με του βιολιού. Στο κάτω μέρος του οργάνου υπάρχει η γλώσσα, όπου στεριώνονται οι χορδές. Τα στριφτάρια τοποθετούνται αριστερά και δεξιά του κεφαλιού της λύρας. Είναι ξύλινα, όμοιας κατασκευής με αυτά του βιολιού. Άλλα κοινά κατασκευάστηκα σημεία αποτελούν οι τέσσερεις χορδές, ο χορδοδέτης, ο καβαλάρης και το σχέδιο του καράουλου στη κεφαλή της 17. Εικ.2 Βιολόλυρα Κρήτης Στο νομό Χανίων την περίοδο του μεσοπολέμου συναντάται η βιολόλυρα η οποία παίζεται όρθια και αυτό διότι πίστευαν πως μπορούν να αναπαραχθούν με μεγαλύτερη πιστότητα τα χανιώτικα συρτά. Γνωστός καλλιτέχνης στην ευρύτερη περιοχή της Μεσσαράς, αποτελεί ο μουσικός Λευτέρης Μανασάκης ή Γαλλιανός ( ) 18. Γεννήθηκε και έζησε στη Γαλιά Καινούριου. Έπαιζε βιολόλυρα που ο ίδιος κατασκεύασε. Ονομαστός σκοπός του ο ομώνυμος γαλιανός συρτός που αποτελεί μια διαφορετική και εμπλουτισμένη εκδοχή του Κολυμπαριανού συρτού. 16 ΑΝΩΓΕΙΑΝΑΚΗΣ Φοίβος, Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα, Εκδοτικός οίκος «Μέλισσα», Αθήνα, 1991, σελ ΚΑΒΑΚΟΠΟΥΛΟΣ, Παντελής, «Βιολόλυρα, η σύγχρονη λύρα της Κρήτης», Παράδοση και Τέχνη 047, Δ.Ο.Λ.Τ., Αθήνα, Σεπτέμβριος-Οκτώβριος 1999, σελ Εικ. 18 στο παράρτημα σελίδα 51 14

15 1.4 Η αχλαδόσχημη λύρα τύπου Μανώλη Σταγάκη 19 Οι μέχρι τώρα βασικοί τύποι λύρας που υπήρχαν ήταν το λυράκι, η βροντόλυρα και γενικά λύρες διαφόρων μεγεθών. Στην πραγματικότητα δημιουργείται με τον καιρό η ανάγκη για τη κατασκευή μιας λύρας ανάμεσα στο τύπο του λυρακιού και της βροντόλυρας. Η κρητική λύρα είναι ο τύπος της αχλαδόσχημης λύρας που έχει υποστεί τις περισσότερες μορφολογικές και λειτουργικές αλλαγές. Γύρω στο με την αλλαγή των κοινωνικών και πολιτικών συνθηκών, κινήθηκε σιγά σιγά το ενδιαφέρον γύρω από τον ήχο της λύρας, καθώς και τεχνικές βελτιώσεις στον τρόπο παιξίματος. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την περίοδο εκείνη να δημιουργείτε προοδευτικά το επάγγελμα του οργανοποιού. Μέχρι το 1940 δεν υπήρχαν επαγγελματίες κατασκευαστές και ο κάθε μουσικός έφτιαχνε τη δικιά του λύρα ή του την έφτιαχνε κάποιος «που έπιαναν τα χέρια του», για παράδειγμα ένας συγγενής ή γείτονας. Ως κριτήριο είχε, όπως προαναφέρθηκε, την προσωπική του προτίμηση, την αισθητική του καθώς και τα ξύλα που είχε στην διάθεση του. Στην περίπτωση της κρητικής λύρας οι πρώτοι επαγγελματίες οργανοποιοί εμφανίζονται στα αστικά κέντρα της Κρήτης την περίοδο του μεσοπολέμου. Πολλοί επαγγελματίες οργανοποιοί αρχίζουν να εξελίσσουν τη μορφή της λύρας και να την φτάσουν μέχρι τη σημερινή της μορφή. Εκείνη την εποχή στην περιοχή του Ρεθύμνου, στην οδό Δημακοπούλου, ανοίγει επαγγελματικό οργανοποιείο ο Μανώλης Σταγάκης. Σύμφωνα με τον Πάρη Περυσινάκη: «...πριν τη λύρα τύπου Σταγάκη ήτανε λύρες δεν υπήρχαν επαγγελματίες κατασκευαστές και ο κάθε μουσικός ανάλογα με τα ξύλα που έβρισκε έφτιαχνε τη κατάλληλη λύρα ανάλογα με τις δυνατότητες που παρέχει το κουτσούρι.» 20 Ο Μανώλης Σταγάκης, σαφώς επηρεασμένος από παλαιότερους τύπους λύρας και όχι μόνο, δημιουργεί τον τύπο κρητικής λύρας που επικρατεί μέχρι και σήμερα. Σε συνέντευξη του ο ίδιος αναφέρει: «Οι λύρες που φτιαχνόντουσαν τότε δεν ήτονε κάποιου συγκεκριμένου καλλιτέχνη. Ήτονε συνήθως ερασιτεχνικές και έφτιαχνε ο καθένας ότι μπορούσε, όπως το καταλάβαινε και χωρίς εργαλεία. Έτσι έφτιαξα και εγώ στο χωριό πέντε έξι και μετά 19 Το βιογραφικό του καθώς και ιστορικά στοιχεία για τους Σταγάκηδες παρατίθενται στο παράρτημα σελίδα Κομμάτι από συνέντευξη με τον Πάρη Περυσινάκη, μουσικό και καθηγητή κρητικής λύρας στο τμήμα Λαϊκής και Παραδοσιακής Μουσικής Τ.Ε.Ι Ηπείρου στην Άρτα, τον Ιούνιος του

16 που ήρθα και πιάστηκα στο μαγαζί αγόρασα εργαλεία και συνήθισα μ αυτά. Τελειοποιώ κατ αντίληψη το κάθε τι. Δηλαδή οι παλιές λύρες δεν είχανε το χορδοδέτη, το χορδοστάτη, ούτε τη γραβάντα, ήτονε το καπάκι σκέτο, πίσω σκέτη, έβαλα εγώ το πουλί για ομορφιά, και ήτονε το κεφάλι μεγάλο και βάζανε τρεις πύρους στριφτάρια (όπως του βιολιού παρόμοια) και τα βάζανε πίσω και εκεί πάνω βάζανε τις χορδές. Θυμούμαι ο μακαρίτης ο Παπαδάκης τις έκανε όπως της έκανα εγώ, το κεφάλι πιο χοντρό για να δέσει και έβαλε τα στριφτάρια όπως του βιολιού από το πλάι. Ξύλινα στριφτάρια εννοώ, εκούρδιζεν εξεκούρδιζεν και δεν την έβρισκες τη λύρα να κουρδίζει και να είναι εκεί πολύ ώρα δεν ήτο εύκολο. Και παρόλο που μπορεί να ήτονε πιο όμορφα όμως, εγώ της έβαλα τα σιδερένια αυτά του μαντολίνου τα οποία είναι σταθερά και κουρδίζει και είναι κουρδισμένη εκεί. Όλα αυτά σιγά σιγά τα τελειοποίησα για να ναι κατ απρώτων η φωνή αλλά και η ευκολία του παιξίματος. Πρωτύτερα όταν έλειπε η γλώσσα η απόσταση από την αρχή του καπακιού μέχρι σχεδόν τον καβαλάρη, όταν θες να κάνεις τα πρίμα, έπρεπε να πατήσει το χέρι πάνω στο καπάκι ενώ με τη προσθήκη της γλώσσας μπορείς να παίξεις πιο ψιλά όπως και του βιολιού. Παλιά οι λύρες στο χέρι το πιάσιμο που λέμε ήτονε πιο χοντρό, δε πιάνετο εύκολα. Εγώ το πέτυχα έτσι κατά την δική μου αντίληψη και κατά των οργανοπαικτών που μου είπαν καλά είναι εδώ πέρα και μου παίζει η λύρα, έ και το άφησα εκεί.» 21 Για την κατασκευή της λύρας αυτής τα ξύλα που χρησιμοποιούνται διαλέγονται προσεκτικά, ώστε να μην είναι αλλοιωμένα από την παλαιότητα, από τις καιρικές συνθήκες και ούτε να φέρουν κάποιες κακώσεις, όπως για παράδειγμα ρόζους. Το Σκάφος της Λύρας (το πίσω μέρος) κατασκευάζεται από ξύλο ηλικίας τουλάχιστον δέκα με δεκαπέντε χρόνων και συνήθως χρησιμοποιείται καρυδιά (ντόπια, Αγίου Όρους, αφρικάνικη ή αμερικάνικη), μουριά ντόπια που συναντάται σε μαύρη και καφέ απόχρωση και ασφένταμος ή αλλιώς κελεμπέκι (απόχρωση σε ανοιχτό καφέ). Για τη κατασκευή του καπακιού το ξύλο που χρησιμοποιείται είναι ο κέδρος του λιβάνου ή αλλιώς κατράνι, ηλικίας άνω των τριακοσίων ετών που προέρχεται από δοκάρια παλαιών κτισμάτων. Για την ταστιέρα (γραβάντα) χρησιμοποιείται κατράνι και εκεί πάνω τοποθετείται επένδυση πλαστικής μεμβράνης για να προστατεύεται από την αλλοίωση κατά το παίξιμο. Ο χορδοδέτης πρέπει να 21 Ιστορία της τέχνης της κατασκευής Κρητικής λύρας όπως αποτυπώθηκε από τον Πρωτομάστορα της κατασκευής, Μανώλη Σταγάκη. Καταγραφή από βίντεο που έχει τραβηχτεί στο παλιό οργανοποιείο του Σταγάκη στο Ρέθυμνο το 1994, στην οδό Δημακοπούλου, δίπλα στη μεγάλη Πόρτα. Πλέον το οργανοποιείο έχει μεταφερθεί στην περιοχή Καστελλάκια από το 1995 όπου τώρα κατασκευάζει ο εγγονός του Μανόλη Σταγάκη. 16

17 είναι σκληρός από κόκκαλο ή έβενο, έτσι ώστε να μην το σχίζουν οι χορδές όταν βγαίνουν στο πάνω μέρος της λύρας. Η Κόλα που χρησιμοποιείται για τη κατασκευή της λύρας προέρχεται από λέπια ψαριών. Ο Μανώλης Σταγάκης την προμηθεύεται επεξεργασμένη, έπειτα την λιώνει σε ζεστό νερό για να την ρευστοποιήσει και στη συνεχεία την τοποθετεί. Το λούστρο προέρχεται από ρητίνη δένδρου και ονομάζεται γομαλάκα, η επεξεργασμένη μορφή του οποίου με προσθήκη οινοπνεύματος φτιάχνεται και στην συνέχεια τοποθετείται με βαμβάκι πάνω στο όργανο για την αρτιότερη ηχητική απόδοση και αισθητική. 22 Η πορεία και ο τρόπος κατασκευής αναφέρεται αναλυτικά στο δεύτερο κεφάλαιο της πτυχιακής εργασίας. Οι προσθήκες και αλλαγές που έκανε ο Μανώλης Σταγάκης το 1945 στη κατασκευή της αχλαδόσχημης κρητικής λύρας ήταν καθοριστικές για το κεφάλαιο της οργανοποιίας. Οι σημαντικότερες αλλαγές που καθόρισαν την εξέλιξη της λύρας τόσο αισθητικά όσο και χρηστικά ήταν καταρχήν η προσθήκη κλειδιών μαντολίνου ή μπουζουκιού και κατάργηση ξύλινων κλειδιών τύπου βιολιού. Επηρεασμένος από το βιολί αλλά και από άλλους παλαιότερους κατασκευαστές κρητικής λύρας, εισάγαγε σε αυτήν τη γλώσσα ή ταστιέρα για μεγαλύτερη ευκολία στην εκτέλεση κομματιών από τους μουσικούς. Για ομορφιά ζωγράφισε πάνω σε αυτή μικρές βούλες που σηματοδοτούν στο περίπου τις νότες της λύρας μιας και δε γινόταν να τις πετύχει ακριβώς γιατί αποτελεί άταστο μουσικό όργανο. Στη κεφαλή της λύρας συναντούσαμε μέχρι εκείνη την εποχή διάφορα σχέδια. Ο Μανώλης Σταγάκης κατασκευάζει τις λύρες του με ένα σχέδιο αυτό του βιολιού, το σαλίγκαρο ή καράουλο και σπάνια αντί για αυτό κατασκευάζει ένα κεφάλι αλόγου. Σαφώς επηρεασμένος από το μπουζούκι, γύρω γύρω από το καπάκι της λύρας τοποθετεί φιλέτα για ομορφιά. Στο πίσω μέρος του σκάφους κάνει ανάγλυφο ένα πουλί (είναι ένα είδος σφραγίδας του κατασκευαστή). Πλέον στη Κρήτη και όχι μόνο οι περισσότεροι επαγγελματίες κατασκευαστές κρητικής λύρας κατασκευάζουν λύρες χρησιμοποιώντας όλα τα παραπάνω στοιχεία τα οποία εισήγαγε ο Μανώλης Σταγάκης. Ο Μανώλης Στάϊκος στη συνέντευξή του αναφέρει: 22 Στοιχεία τα οποία έχω συλλέξει από την προσωπική σελίδα στο διαδίκτυο του εγγονού του Μανώλη Σταγάκη και πλέον συνεχιστεί της κατασκευής της κρητικής λύρας, Μανώλη Σταγάκη. 17

18 «Η κρητική λύρα με τη μορφή που τη συναντάμε σήμερα είναι μετεξέλιξη από το λυράκι και την έχει δημιουργήσει ο Μανώλης Σταγάκης από το 1940 και μετά (μεταπολεμικά). Πάνω εκεί έχουμε πατήσει όλοι μας. Κάθε κατασκευαστής έχει τον ήχο του που τον καθιστά μοναδικό» 23 Εικ. 3 Τρείς από τις πρώτες λύρες του Μανώλη Σταγάκη 24 Εκτός από το κατασκευαστικό ενδιαφέρον που αφορά τη λύρα αυτή παρατηρείται και από τους μουσικούς το ανάλογο ενδιαφέρον. Με τις προσθήκες του Μανώλη Σταγάκη η λύρα αυτή αποκτά μεγαλύτερη άνεση στο τρόπο παιξίματος, καθώς παρέχει στους μουσικούς μεγαλύτερες δεξιοτεχνικές ικανότητες. Τα ανάλογα στοιχεία αναφέρονται αναλυτικότερα στο τρίτο κεφάλαιο της πτυχιακής εργασίας. 23 Κομμάτι από τη συνέντευξη με τον Μανώλη Στάϊκο, κατά την επιτόπια έρευνά μου, που πραγματοποιήθηκε τον Δεκέμβριο του 2011 στην Αθήνα. 24 Η συγκεκριμένη φωτογραφία αντλήθηκε από την προσωπική σελίδα στο διαδίκτυο του εγγονού του Μανώλη Σταγάκη και πλέον συνεχιστεί της κατασκευής της κρητικής λύρας, Μανώλη Σταγάκη. 18

19 1.5 Η καμπανόλυρα Το όνομά της (καμπανόλυρα) προέρχεται από την καμπάνα στην οποία παραπέμπει το σχήμα της. Η ιδέα για τη δημιουργία της βασίζεται στη φράση «το όργανο είναι "καμπάνα"» (αυτό έλεγαν οι παλιοί λυράρηδες και οργανοποιοί όταν ήθελαν να τονίσουν την καθαρότητα της φωνής του). Την μορφή αυτή στη λύρα έδωσε για πρώτη φορά ο Νικόλας Αλεφαντινός 25 το Συγκεκριμένα αναφέρει: «Το 1984, λίγες μέρες πριν να γεννηθεί ο γιος μου, σχεδίασα την καμπανόλυρα για να γιορτάσω το γεγονός που ήταν για μένα το σημαντικότερο στη ζωή μου. Δεν είχα το χρόνο τότε γιατί ήμουν δοσμένος στη μουσική να το "ψάξω" και κατασκευαστικά, κάτι που έγινε δέκα χρόνια μετά όταν σταμάτησα τις ζωντανές εμφανίσεις και άνοιξα το "Εργαστήρι Μουσικών Οργάνων Α.Ν."» Εικ. 4 Καμπανόλυρα κατασκευής Νικόλα Αλεφαντινού 26 Προτού ο Ν. Αλεφαντινός κατασκευάσει την καμπανόλυρα (τρίχορδη και τετράχορδη) είχε πειραματιστεί πολλές φορές με παραλλαγές του βασικού σχήματος της λύρας (αχλαδόσχημο). Σαν κατασκευαστής έκανε μετατροπές ως προς το μέγεθος του σκάφους (μήκος, πλάτος, βάθος, πάχος), αλλά και του καπακιού (ύψος, πάχος, στήριγμα). Δε δίστασε ακόμη να πειραματιστεί και με άλλα σχήματα (ρόμβος, κύκλος 25 Ο Νικόλας Αλεφαντινός είναι καταξιωμένος μουσικός της κρητικής μουσικής καθώς και σπουδαίος οργανοποιός. Στοιχεία τα οποία συνέλεξα από συνέντευξή του τον Ιούνιο του Το οργανοποιείο του βρίσκεται στα Πετράλωνα (Αθήνα). Το βιογραφικό του παρατίθεται στο παράρτημα σελίδα Η συγκεκριμένη φωτογραφία είναι από το προσωπικό αρχείο του Νικόλα Αλεφαντινού. 19

20 κ.λπ.) τα οποία δυστυχώς δε "σώζονται", καθώς και με διάφορες βιολόλυρες. Η καμπανόλυρα, σύμφωνα με αυτόν, αποτελεί εξέλιξη του βασικού τύπου κρητικής λύρας. Αφορμή για τη δημιουργία της, αποτέλεσε η ανησυχία του για τα λειτουργικά προβλήματα της υπάρχουσας λύρας. Τέτοιου είδους προβληματισμοί που τον απασχόλησαν ήταν η καθαρότητα του ήχου (καμπάνα), η λειτουργικότητα 27, η ευχρηστία (το καράουλο να είναι βολικό στην αλλαγή χορδών και στη στήριξη), η ομοιομορφία του ήχου σε όλες τις συχνότητες και τα διαστήματα και τέλος η ποιότητα κατασκευής (λεπτομέρεια στο φινίρισμα). «Όλα αυτά τα "έψαχνα" σαν ένας μουσικός που ξέρει τι θέλει από ένα όργανο. το δύσκολο ήταν να πετύχω όλα όσα προανέφερα συνειδητά και να μπορώ να τα επαναλάβω σε όλες τις κατασκευές της καμπανόλυρας, κάτι που πέτυχα ξοδεύοντας πολύ χρόνο και κόπο. Δεν ήθελα, δηλαδή, να είναι το όργανο "ότι βγει" αλλά να ξέρω "τι θα βγει" με τις ελάχιστες φυσικά αποκλίσεις που εξαρτώνται από τα υλικά κατασκευής...» 28 Τα ξύλα κατασκευής του σκάφους που χρησιμοποιεί ο κατασκευαστής είναι μουριές, καρυδιές (τα οποία είναι ξύλα πολλών χρονών) και εισαγόμενα, όπως μπαντούκ, βέγκε και κελεμπέκι (σγουρό). Στο καπάκι χρησιμοποιεί κέδρο Λιβάνου (το γνωστό κατράνι ή φοινίκι που σώζεται ακόμη από χαλάσματα παλιών οντάδων) και έλατο (κυρίως σκούρο). Σημαντική αλλαγή στη κατασκευή της καμπανόλυρας σε σχέση με τη λύρα (τύπου Σταγάκη) είναι η κατάργηση του χορδοδέτη (ενιαίος με το σκάφος). Αυτό βέβαια συναντάται και σε παλαιότερους τύπους λύρας. Ο Νικόλας Αλεφαντινός, έπειτα από πειραματισμούς, πιστεύει ότι η κατάργησή του προσφέρει σταθερότητα στο κούρδισμα, ευκολία στην αλλαγή χορδών και επιπλέον αρμονικές συχνότητες λόγω της μεγαλύτερης απόστασης από τον καβαλάρη. Η κατασκευή της γίνεται συνήθως με τέτοιο τρόπο, ώστε να δέχεται τρείς χορδές. Το κούρδισμά τους είναι σε πέμπτες (λα-ρε-σολ) και ο τρόπος παιξίματος είναι ακριβώς ίδιος με αυτόν της κρητικής λύρας τύπου Σταγάκη. Παρατηρείται επίσης νέο σχήμα στο σκάφος της λύρας (καμπάνα) άρα και στο καπάκι. Τέλος, εντοπίζεται η κατάργηση του αυλακιού 27 Λειτουργικότητα στον τρόπο παιξίματος με το δοξάρι να μη βρίσκει δεξιά - αριστερά και να είναι "ζυγισμένη" σωστά στις εναλλαγές κίνησης. 28 Κομμάτι από συνέντευξη με τον Νικόλα Αλεφαντινό, κατασκευαστή μουσικών οργάνων και μουσικό, τον Ιούνιο του

21 στο κεφάλι της λύρας και η τοποθέτηση των κλειδιών γίνεται κάθετα σε σχέση με το κεφάλι για να διευκολύνεται η αλλαγή των χορδών. 1. Η «κρητική» λύρα με συμπαθητικές χορδές Κάποια είδη λύρας με συμπαθητικές χορδές υπάρχουν στην Ευρώπη, όπως είναι η βουλγάρικη λύρα, η λεγόμενη γκατούλκα 29, που στη σημερινή μορφή της έχει δώδεκα συμπαθητικές. Ακόμη και η κρητική λύρα, ιδιαίτερα στην περιοχή του Αποκώρονα, παλαιότερα συναντάται με μια συμπαθητική χορδή που την τοποθετούσαν οι λυράρηδες κάτω από τη μεσαία χορδή (ρε) και την κούρδιζαν ως μι. Συγκεκριμένα ο Ross Daly αναφέρει: «θυμάμαι το Πλακιανό ο οποίος πέθανε το Ο Πλακιανός και όλοι οι Αποκορωνιώτες λυράρηδες εκείνης της γενιάς, παίζανε με μια συμπαθητική χορδή κάτω από τη μεσαία χορδή (ρε) που τη κουρδίζανε μι. Και αυτό τους βόλευε όταν παίζανε το πρώτο χανιώτικο συρτό 30» Η «κρητική» 31 λύρα με συμπαθητικές χορδές στην μορφή που συναντάται σήμερα την έχει σκεφτεί και σχεδιάσει ο Ross Daly. Η πρώτη λύρα φτιάχτηκε το 1992 με δεκαοκτώ συμπαθητικές χορδές. Την κατασκευή της επιμελήθηκε ο ίδιος ο Ross Daly με τη βοήθεια του Νίκου Μπρά στο οργανοποιείο του στην Αθήνα. Η βασική μορφή φτιάχτηκε τότε και αυτό το μοντέλο το δούλεψε ο Ross Daly για πάρα πολλά χρόνια. Ο Νίκος Μπράς δεν ενδιαφερόταν να συνεχίσει την κατασκευή της κρητικής λύρας με συμπαθητικές χορδές, καθώς ασχολούνταν με την κατασκευή βιολιών 32. Συνεχιστής της κατασκευής αυτού του είδους λύρας είναι ο Στέλιος Πετράκης 33. Ο Ross Daly στη συνέντευξη του αναφέρει: 29 Η γκατούλκα είναι βουλγάρικη λύρα όπου έχει τρεις ή τέσσερις κύριες χορδές και εφτά με εννιά συμπαθητικές. Η λύρα αυτή χρησιμοποιείται περισσότερο για χορευτικά κομμάτια. Στην πορεία του χρόνου εξελίχτηκε φτάνοντας σήμερα να αποτελείται από δώδεκα συμπαθητικές χορδές. 30 Ο Πλακιανός (λυράρης από την περιοχή του Αποκώρονα Χανίων) κούρδιζε μι τη συμπαθητική χορδή γιατί αυτό αποτελούσε τη βάση του χανιώτικου συρτού. (μι μινόρε) 31 Πολλοί μουσικοί παίζουν κρητικούς σκοπούς με τη λύρα αυτή και τη δέχονται ως ένα είδος κρητικής λύρας. Άλλοι πάλι, πιστεύουν ότι αποτελεί ένα ξεχωριστό όργανο, το ηχόχρωμά της και ο τρόπος παιξίματος δε θυμίζει καθόλου τον συνηθισμένο (δυνατό ήχο και γρήγορα παιξίματα). 32 Στοιχεία τα οποία συνέλεξα από τον Ross Daly σε συνέντευξη μαζί του, στο χωριό Χουδέτσι του νομού Ηρακλείου στην Κρήτη, τον Σεπτέμβριο του Ο Στέλιος Πετράκης έχει συνεργαστεί όχι μόνο με μουσικούς της Κρήτης, αλλά και μουσικούς παγκόσμιας εμβέλειας. Συγκεκριμένα έχει εξειδικευτεί στην κατασκευή της κρητικής λύρας με 21

22 «εγώ επειδή ασχολούμαι με την ινδική μουσική και ασχολούμαι με όργανα που έχουν συμπαθητικές χορδές, σπούδασα σιτάρ και ραμπάμπ, δηλαδή όργανα με συμπαθητικές χορδές, είναι για μένα συνηθισμένο φαινόμενο, δεν είναι κάτι το παράξενο. Ήθελα να κάνω κάτι συγκεκριμένα πράγματα με τη λύρα αλλά με άλλο ηχόχρωμα. Έτσι σχεδίασα αυτό το όργανο για μια δικιά μου μουσική και όχι για τα κρητικά. Ήθελα να βγάλω ένα πολύ συγκεκριμένο ηχόχρωμα ταυτόχρονα με συμπαθητικές χορδές και συμπαθητικές χορδές με τζαβάρι 34. Είναι μια κρητική λύρα αλλά δεν την κατασκεύασα για να παίζω κρητικά με αυτήν.» 35 Η λύρα αυτή έχει κάποια στοιχεία νεοτερισμού, όπως οι συμπαθητικές χορδές και κάποια στοιχεία σύμφωνα με τα οποία επιστρέφει σε μια παλαιότερη μορφή της κατασκευής της λύρας, όπως για παράδειγμα η κατάργηση της γλώσσας, του προσκέφαλου, τοποθέτηση ξύλινων κλειδιών και αλλαγή στο σχήμα της 36. Τα ξύλα που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή της είναι το κελεμπέκι και η μουριά για το σκάφος, το κατράνι ή κέδρος λιβάνου για το καπάκι και ο έβενος για τα κλειδιά, την ταστιέρα και το χορδοστάτη. Το καπάκι είναι παχύτερο από την κρητική λύρα τύπου Σταγάκη 37. Το σκάφος γίνεται από ενιαίο ξύλο. Μάλιστα, το στήριγμα που βρίσκεται στο κάτω μέρος του σκάφους είναι μεγάλο, ώστε η λύρα να τοποθετείται πάνω στο πόδι του μουσικού και να στηρίζεται στην άκρη του στήθους του με τα τρία μεγάλα ξύλινα κλειδιά. Αυτά βοηθούν στην ελευθερία κινήσεων του παίχτη (που δεν είναι αναγκασμένος να αγκαλιάζει το χέρι του τη λύρα) και του δίνει τη δυνατότητα να πηγαίνει στις παρακάτω θέσεις με περισσότερη ευκολία. Πάνω σε αυτά τοποθετούνται οι τρείς κύριες χορδές της λύρας που κουρδίζονται σε διάστημα πέμπτης (λα-ρε-σολ). Στη λύρα αυτή παρατηρείται επίσης η κατάργηση του προσκέφαλου, ενώ στη θέση του μπαίνει σε ευθεία γραμμή τρεις πύροι, ένας για κάθε συμπαθητικές χορδές. Ο Ross Daly όπως μου ανέφερε έχει ακούσει και έχει δει πολλούς άλλους κατασκευαστές αυτού του είδους λύρας. 34 τζαβάρι είναι ένα ινδικό σύστημα. Έχει ένα φαρδύ καβαλάρη όπου η χορδή τρίζει και επιμηκύνει το άκουσμά της. 35 Κομμάτι από συνέντευξη με τον Ross Daly στο χωριό Χουδέτσι του νομού Ηρακλείου, τον Σεπτέμβριο του Το σχήμα της κρητικής λύρας με συμπαθητικές χορδές διαφέρει από αυτό το κλασσικό αχλαδόσχημο τύπο της κρητικής λύρας του Σταγάκη. Ο Ross Daly αναφέρει: «Προτίμησα να τη κάνω έτσι γιατί το σύγχρονο σχέδιο αυτό του Σταγάκη, είναι πολύ φαρδύ, έχει πολύ μεγάλο ύψος στο καβαλάρη, πολύ λεπτό καπάκι και βγάζει ένα υπερβολικό ήχο που εμένα δεν μου άρεσε.» 37 Ο Ross Daly αναφέρει: «στη σύγχρονη μορφή της κρητικής λύρας κάνουνε πάρα πολύ λεπτό το καπάκι, κάτι που κάνει υπερβολές στον ήχο. Αυτό σημαίνει ότι παίζει πολύ πιο δυνατά, πολύ άγρια και συνήθως μετά από δυο τρία χρόνια το καπάκι κλατάρει. Προτιμώ στη λύρα το καπάκι να είναι χοντρότερο κατά την επεξεργασία του, που θέλει κάποια χρόνια για να στρώσει και να φτάσει σε μια ικανοποιητική μορφή.» 22

23 χορδή. Ο χορδοδέτης στηρίζεται στο κάτω μέρος του σκάφους (στο στήριγμα) με δυο βίδες και έχει αρκετές μικρές τρύπες, όπως και ο καβαλάρης. Μέσα από αυτές του καβαλάρη περνούν οι συμπαθητικές χορδές και τέλος δένονται στις μικρές τρύπες του χορδοστάτη. Η απόσταση των χορδών από την ταστιέρα είναι σχετικά μεγάλη αυτό έχει ως αποτέλεσμα ο μουσικός να μην μπορεί να εκτελέσει με μεγάλη ευχέρεια γρήγορα και δεξιοτεχνικά κομμάτια. Η ταστιέρα συναντάται άλλοτε σκέτη, δηλαδή χωρίς κανένα σχέδιο και άλλοτε στολισμένη με όστρακο. Στην κεφαλή της λύρας παρατηρείται δεκαοκτώ ξύλινα κλειδιά, που κουρδίζονται με ένα συγκεκριμένο κλειδί τύπου κανονάκι. Σε αυτά τοποθετούνται οι δεκαοκτώ συμπαθητικές χορδές 38. Εικ. 5 Λύρες με συμπαθητικές χορδές κατασκευής Στέλιου Πετράκη 39 «Όταν κατασκεύασα τη λύρα και έβαζα τις συμπαθητικές χορδές, σκεφτόμουνα ότι ήθελα να είχα την οκτάβα των δώδεκα ημιτονίων. Επειδή χρησιμοποιώ άλλους φθόγγους εκτός από το συγκερασμένο σύστημα, έχω τρία βασικά κουρδίσματα και με καλύπτουν για το ενενήντα πέντε τοις εκατό των μακάμ που χρησιμοποιώ. Οπότε αν είχα μόνο δώδεκα δεν θα με κάλυπτε για όλα τα μικροδιαστήματα που θέλω για ορισμένα μακάμ.» Είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι η συμπαθητική χορδή στην ψηλότερη θέση πρέπει να έχει το χαμηλότερο κούρδισμα και όσο πηγαίνει προς το καπάκι να ψηλώνει ώστε να μην επιβαρυνθεί το καπάκι και ο καβαλάρης. 39 Εικόνες από το προσωπικό αρχείο του Στέλιου Πετράκη. 40 Κομμάτι από συνέντευξη με τον Ross Daly στο χωριό Χουδέτσι του νομού Ηρακλείου, τον Σεπτέμβριο του

24 Η σημερινή μορφή της κρητικής λύρας με συμπαθητικές χορδές χρονολογείται στα εφτά χρόνια και αυτή βέβαια αποτελεί εξέλιξη της αρχικής της μορφής (1992). Ο τρόπος παιξίματος της λύρας αυτής δε διαφέρει από τις άλλες. Μια σημαντική διαφορά, όμως, που εντοπίζεται σε σχέση με άλλες λύρες είναι ότι ο μουσικός χρησιμοποιεί περισσότερο τον καρπό του κατά την εκτέλεση ενός κομματιού. 24

25 2. Κατασκευή κρητική λύρας (τύπου Σταγάκη) 2.1 Τα ξύλα κατασκευής Α. Ξύλα σκάφους Τα ξύλα που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή της κρητικής λύρας είναι ανάλογα με τα μέρη της. Συγκεκριμένα για το σκάφος χρησιμοποιούνται ξύλα όπως μουριά, κομμένη από δοκάρι ή πόρτα από κάποιο παλιό σπίτι 41, η λεγόμενη μαύρη μουριά 42 (το ξύλο αυτό είναι εκατό με εκατό πενήντα χρονών), καρυδιά, οξιά, αγριελιά, κισσό, πικροδάφνη, φλαμούρι 43, αγριαχλαδιά, καστανιά, το κελεμπέκι 44, δαμασκηνιά και κυπαρίσσι. Από αυτά, τα καλύτερα ξύλα για τη κατασκευή του σκάφους θεωρούνται η μουριά, ο κισσός και η αγριαχλαδιά. «Η μουριά μάλιστα, λένε, δεν απορροφά υγρασία». 45 Τα ξύλα τα αφήνουν να ξεραθούν τουλάχιστον δυο με τρία χρόνια. «Οι επαγγελματίες οργανοποιοί τα αγοράζουν συνήθως από εμπόρους ξυλείας, ενώ οι ξυλουργοί των χωριών και ερασιτέχνες κατασκευαστές συνήθως τα κόβουν μόνοι τους. Γι αυτό το σκοπό διαλέγουν λίγοση του φεγγαριού κατά προτίμηση το Γενάρη, ώστε τα δέντρα να μην έχουν πολλούς χυμούς κι επομένως τα ξύλα να είναι σχετικά πιο ξερά.» 46 Ο Μανώλης Στάϊκος 47 αναφέρει: «Αν δεν έχεις ξύλα παλιά και έχεις φρεσκοκομμένα πρέπει να έχεις μια αποθήκη να τα αποθηκεύσεις για να τα χρειαστείς στο μέλλον. Τα περισσότερα ξύλα τα προμηθευόμαστε από εμπόρους, αν και δεν πουλάνε όλοι τα ξύλα που χρησιμοποιούμε. Υπάρχουν ξύλα τα οποία είναι για λίγους πόντους πιο μικρά για την δημιουργία ενός ενιαίου σκάφους. Κατά την επεξεργασία της κοπής τους ένα κομμάτι το οποίο θα 41 ΠΑΥΛΟΥ Δ. Χαιροπούλου, Η Λύρα: η εξέλιξη της από την αρχαία εποχή ως σήμερα σ όλο τον κόσμο, Εκδοτικός οίκος αδερφών Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη, 1994, σελ Εικ. 19 Παράρτημα σελ Συνήθως με αυτό το ξύλο γίνονται οι μαθητικές λύρες, καθώς το κόστος είναι χαμηλότερο. Ακόμα, είναι πιο μαλακό ξύλο, γεγονός που συντελεί στην επεξεργασία του, η οποία καθίσταται πιο εύκολη, ενώ η κατασκευή είναι γρηγορότερη. 44 Στην Κρήτη λέγεται ασφένταμος και το 99% των βιολιών αποτελείται από αυτό το ξύλο. 45 ΑΝΩΓΕΙΑΝΑΚΗΣ Φοίβος, Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα, Εκδοτικός οίκος «Μέλισσα», Αθήνα, 1991, σελ ΛΙΑΒΑΣ Λάμπρος, «Η κατασκευή της αχλαδόσχημης λύρας στην Κρήτη και στα Δωδεκάνησα», Εθνογραφικά, τεύχος Νο 5, 1986,σελίδες Ο Μανώλης Στάϊκος είναι ένας καταξιωμένος κατασκευαστής κρητικής λύρας. Το βιογραφικό του παρατίθεται στο παράρτημα σελίδα 60. Συνέντευξη κατά την επιτόπια έρευνά μου που πραγματοποιήθηκε τον Δεκέμβριο του 2011 στην Αθήνα. 25

26 περισσέψει μερικοί κατασκευαστές το κολλάνε σε κάποιο σημείο στη κεφαλή της λύρας. Αυτό βέβαια γίνεται σε ξύλα ακριβά και σπάνια, είναι ένα είδος πατέντας. Σαφώς, το καλύτερο σκάφος είναι από ενιαίο ξύλο.» Β. Ξύλα καπακιού Τα ξύλα που χρησιμοποιούνται είναι κέδρος Αλάσκας, origon, πεύκο, κατράνια και συγκεκριμένα ο κέρδος του λιβάνου, που μπορεί να τα βρει ο κατασκευαστής από παλιά δοκάρια και πόρτες. Μάλιστα, ο Μανώλης Στάϊκος αναφέρει χαρακτηριστικά: «έχω κάτι ξύλα που τα έχω φέρει από μια εκκλησία από το φουρνή στο νομό Λασιθίου από μια παλιά πόρτα η οποία είχε κρεμάσει το 1929 και τα προσέχω σα τα μάτια μου. Είναι αυτά που λέμε στρωμένα ξύλα, δηλαδή ότι μεταβολές έχουν πάθει τις έχουν υποστεί δεν έχει άλλες!» Επιπλέον, οι οργανοποιοί φροντίζουν τα ξύλα που χρησιμοποιούν να είναι καλά ξεραμένα χωρίς ρόζους με ίσια και πυκνά συνήθως νερά. 48 Γ. Ξύλα γλώσσας Για τη λεγόμενη γραβάτα ή γλώσσα, τα ξύλα που χρησιμοποιούνται για την κατασκευή της είναι συνήθως το κατράνι ή ο έβενος (ο έβενος βέβαια αποφεύγεται λόγω βάρους περισσότερο). Δ. Ξύλα καβαλάρη Για τον καβαλάρη χρησιμοποιούνται συνήθως ξύλα όπως μουριά, καρυδιά, κελεμπέκι, παλίσανδρος ή έβενος αν θέλει ένα όργανο πρίμο που να είναι δυνατό (να φωνάζει) ή σφεντάμι για ήχο μαλακότερο και πιο γλυκό ΑΝΩΓΕΙΑΝΑΚΗΣ Φοίβος, Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα, Εκδοτικός οίκος «Μέλισσα», Αθήνα, 1991, σελ

27 2.2 Η κατασκευή του σκάφους Απαραίτητη προϋπόθεση για την κατασκευή του σκάφους είναι το ξύλο που χρησιμοποιεί ο κατασκευαστής να είναι αρκετά παλαιό. Επιλέγοντας το κατάλληλο ξύλο τοποθετεί πάνω σε αυτό ένα χάρτινο μοντέλο περιγράμματος και με ένα στυλό σχηματίζει το περίγραμμα της λύρας (η απόσταση από τα κλειδιά έως τον καβαλάρη είναι συνήθως στα 28 με 32 εκατοστά). Έπειτα, με τη βοήθεια της κορδέλας 50 κόβει το ξύλο στο σχήμα που έχει σχεδιάσει. Ο Μανώλης Στάϊκος στο σημείο αυτό αναφέρει: «Παλαιότερα που δεν υπήρχαν μηχανήματα οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν τη κοσάρα, ένα είδος χειροκίνητης κορδέλας...» Στη συνέχεια, ο οργανοποιός ξεκινάει το σκάψιμο του σκάφους της λύρας με τη βοήθεια του σφυχτήρα ή μέγγενη (όπως βολεύει τον κάθε κατασκευαστή) ακινητοποιεί το σκάφος, έτσι ώστε να μη μπορεί να κουνηθεί κατά την διαδικασία του σκαψίματος. Χρησιμοποιώντας ένα σκαρπέλο - σγρόμπιες 51 και τη ματσόλα ή αλλιώς ξυλόσφυρο 52 ξεκινάει τη διαδικασία του αδειάσματος σύμφωνα με τα σημεία που έχει σημαδέψει. Ο Μανώλης Στάϊκος αναφέρει: «Το βάθος του ξύλου το αφήνουμε στα τεσσεράμισι με πέντε εκατοστά και το σκάβουμε μέχρι το πάχος του να είναι τρία με τρεισήμισι χιλιοστά, ανάλογα με το ξύλο που χρησιμοποιούμε. Το σκάψιμο είναι όλη η ιστορία του θέματος. Η τριανταφυλλιά για παράδειγμα για να μπορεί να παίξει πρέπει να είναι λεπτό το ξύλο γιατί είναι από τη φύση της βαριά και σκληρή. Συχνά σκάβουμε τη λύρα στο μπροστά μέρος του λαιμού της, ένα αυλάκι μικρό με σκοπό να αφαιρέσουμε ξύλο και να γίνει πιο ελαφριά.» 49 Τα Λαϊκά όργανα και η κατασκευή τους, Κρητική λύρα, μέρος 2 ο, ψηφιακό αρχείο ΕΡΤ 50 Εικ. 22 Παράρτημα σελίδα Υπάρχουν διάφορα μεγέθη και νούμερα στα σκαρπέλα. Ανάλογα με το σημείο σκαψίματος που βρίσκεται ο κατασκευαστής χρησιμοποιεί τα καταλληλότερα. Εικ. 20 Παράρτημα σελίδα Συνήθως το φτιάχνουν οι κατασκευαστές μόνοι τους από σκληρά ξύλα όπως κελεμπέκι. Εικ. 21, παράρτημα σελίδα 51 27

28 Εικ. 6 Επεξεργασία της πίσω μεριάς του Σκάφους της λύρας. 53 Εργαστήριο Μανώλη Στάϊκου Αθήνα 2001 Ολοκληρώνοντας τη διαδικασία του σκαψίματος ο κατασκευαστής επεξεργάζεται τη πίσω μεριά του σκάφους. Το τοποθετεί στη μέγγενη και με τη βοήθεια ενός μεσαίου μεγέθους σκαρπέλου και τη ματσόλα το αδειάζει. Τέλος, χρησιμοποιεί τη ράσπα έτσι ώστε να λειαίνει το πίσω μέρος του σκάφους, δίνοντάς του με τον τρόπο αυτόν τη τελική του μορφή. 2.3 Σχεδιασμός του κεφαλιού της λύρας σε σχήμα κοχλία Εικ. 7-8 Η σχεδίαση του καράουλου στη κεφαλή της λύρας και η επεξεργασία του. Εργαστήριο Μανώλη Στάϊκου Αθήνα Οι εικόνες στο κεφάλαιο αυτό είναι από το προσωπικό μου αρχείο. 28

29 Για τη διαδικασία του σχεδιασμού ο κατασκευαστής τοποθετεί τη λύρα στη μέγγενη έτσι ώστε να την επεξεργαστεί χρησιμοποιώντας την σγρόμπια και το ξυλόσφυρο (ματσόλα) πρώτα από τη μια μεριά και έπειτα από την άλλη. Τελειώνοντας την επεξεργασία του κεφαλιού και έχοντας δώσει το σχήμα του κοχλία, χρησιμοποιεί τη ράσπα με σκοπό να ισιώσει τα πλαϊνά σημεία του κεφαλιού και μ ένα ψιλό γυαλόχαρτο τελειοποιεί το σχήμα του κάνοντάς το λείο. Ο Μανώλης Στάϊκος στη συνέντευξη του τονίζει: «η παραπάνω διαδικασία γίνεται και για τις δυο μεριές αντίστοιχα. Κατά την επεξεργασία στο σημείο του κεφαλιού η λύρα είναι πολύ ευαίσθητη στο να σπάσει» Η τοποθέτηση των κλειδιών Στην κατασκευή της κρητικής λύρας (τύπου Σταγάκη) ο κατασκευαστής χρησιμοποιεί κλειδιά τύπου μπουζουκιού ή μαντολίνου σε δυάδες, δηλαδή, δυο κλειδιά από τη μια μεριά και δύο από την άλλη. Για την τοποθέτηση των κλειδιών ή στριφταλιών μαγκώνει τη λύρα στη μέγγενη και χρησιμοποιώντας ένα μικρό ίσιο σκαρπέλο ανοίγει ένα αυλάκι στη κεφαλή της περίπου ενάμιση με δυο πόντους. Στη συνέχεια, ακουμπά τα κλειδιά πάνω στη κεφαλή, σημαδεύει τα σημεία τομής τους με ένα σουβλί, ώστε να κεντράρει το τρυπάνι και έπειτα ανοίγει τις τρύπες. Η ίδια διαδικασία ακολουθείται και από την άλλη μεριά του κεφαλιού. Επιπρόσθετα, οι πύροι από τα κλειδιά δεν πρέπει να είναι απέναντι αλλά σε σειρά μεταξύ τους και μάλιστα διαδοχική. Εικ. 8-9 κλειδιά μαντολίνου που χρησιμοποιούνται για την τοποθέτηση τους στη κεφαλή της λύρας. 29

30 2.4 Κατασκευή του καπακιού Το καπάκι αποτελεί το πιο δύσκολο σημείο στην κατασκευή της κρητικής λύρας είναι η «μαγκιά» του κάθε κατασκευαστεί και η έγνοια κάθε λυράρη. Για την κατασκευή του καπακιού ο οργανοποιός επιλέγει το κατάλληλο ξύλο που θα χρησιμοποιήσει, το κόβει σε φέτες, το ανοίγει και στη συνέχεια το καθαρίζει. Έπειτα, επιλέγει δυο φέτες και τις ενώνει με κόλλα. Κατά την ένωσή τους χρησιμοποιούνται ρητινούχες κόλλες υδατοδιάλυτες που μοιάζουν με την ψαρόκολλα 54. Στη συνέχεια εντοπίζει το κέντρο τους, το εφαρμόζει στο σκάφος και γυρνώντας το ανάποδα με ένα μολύβι ή στυλό γράφει το περίγραμμα του σκάφους στο καπάκι. Με τη βοήθεια της κορδέλας το κόβει στα σημεία του περιγράμματος. Προς την κάτω μεριά του καπακιού, σχεδιάζει (με τη βοήθεια ενός πατρόν) δυο τρύπες, τα λεγόμενα μάτια, των οποίων το σχήμα μοιάζει με μια πανσέληνο κομμένη στη μέση. Από εκεί βγαίνει ο ήχος που δημιουργείται κατά την ταλάντωση της χορδής με τη βοήθεια της τριβής του δοξαριού επάνω στις χορδές 55. Έχοντας ανοίξει τις δυο αυτές ημισφαιροειδής τρύπες, αδειάζει το καπάκι από τη μέσα μεριά πολύ προσεκτικά δίνοντάς του μια μικρή κλήση με ένα μικρό σκαρπέλο και ολοκληρώνει τη λέπτυνση του με ένα πολύ ψιλό γυαλόχαρτο. Το πάχος του είναι μόλις λίγα χιλιοστά και φροντίζει να είναι το ίδιο σε όλη του την έκταση 56. Ο Μανώλης Στάϊκος στη συνέντευξη του αναφέρει: «το πόσο λεπτό θα είναι ένα καπάκι καθορίζεται από το τι είδους ξύλο είναι και τα νερά του. Αν για παράδειγμα είναι αραιά τα νερά το αφήνουμε λίγο πιο παχύ, αν είναι πυκνά το λεπταίνουμε. Ένας άλλος παράγοντας αφορά τον κατασκευαστή και το τι ήχο περίπου θέλει να βγάλει» Κατά την επεξεργασία της λέπτυνσης του καπακιού ο κατασκευαστής, στη μέση ακριβώς αφήνει το ξύλο λίγο παχύ, έτσι ώστε όταν μπει ο καβαλάρης να μη βουλιάξει το καπάκι. Αυτό είναι το λεγόμενο νεύρο - καμάρια (αντίστοιχα και στα μπουζούκια, λαούτα). Για ομορφιά στολίζει το καπάκι περιφερειακά. Πριν τοποθετηθεί το καπάκι επάνω στο σκάφος, ανοίγει γύρω-γύρω από το καπάκι τη πατούρα, ένα είδος αυλακιού, και πάνω εκεί κολλάει ένα φιλέτο ξύλου λεπτό και κατάλληλα επεξεργασμένο, το προσαρμόζει και το καθιστά ένα σώμα με το καπάκι. 54 Παλαιά οι κατασκευαστές χρησιμοποιούσαν σε όλη την κατασκευή της λύρας την ψαρόκολλα κάτι που πλέον δεν γίνεται. 55 ΣΠΥΡΙΔΗΣ Χαράλαμπος, Η φυσική των μουσικών οργάνων, grapholine, Θεσσαλονίκη, σελ ΑΝΩΓΕΙΑΝΑΚΗΣ Φοίβος, Ελληνικά λαϊκά μουσικά όργανα, Εκδοτικός οίκος «Μέλισσα», Αθήνα, 1991, σελ

31 Ένα από τα σημαντικότερα βήματα στην πορεία κατασκευής της λύρας είναι η ένωση του σκάφους με το καπάκι. Αφήνοντας το σκάφος επάνω στον πάγκο κατασκευής, από το τέλος του λαιμού της λύρας και κάτω τοποθετεί ο κατασκευαστής γύρω - γύρω ριτινοειδή κόλλα και εκεί επάνω εφαρμόζει ακριβώς το καπάκι. Έπειτα, το σφίγγει με χαρτοταινία σε όλο το μήκος του και το αφήνει έτσι για αρκετές ώρες ώστε να γίνει ένα σώμα με το σκάφος 57. Άλλα υλικά που χρησιμοποιεί ο κατασκευαστής για αυτή τη διαδικασία είναι ο σπάγκος ή το λάστιχο. 58 Εικ. 10 Αριστερά η ένωση μεταξύ των δυο ξύλων για την κατασκευή του καπακιού. Εικ. 11 Δεξιά η προσθήκη των φιλέτων. 2.5 Η κατασκευή της γλώσσας Ο οργανοποιός τοποθετεί το κατάλληλο ξύλο (κατράνι σχεδόν πάντα) πάνω στο πάγκο εργασίας και με τη βοήθεια ενός πατρόν στο σχήμα της γλώσσας που επιθυμεί, σχεδιάζει το περίγραμμά της. Έπειτα, την κόβει στα όρια του περιγράμματος με μια μικρή κορδέλα και χρησιμοποιώντας μια λύμα καθαρίζει και λειαίνει το περίγραμμα της. Η γλώσσα δεν είναι ευθεία, το σημείο στο οποίο παίζει ο λυράρης με τα δάχτυλά του είναι κυρτό, έχει δηλαδή μια κλήση προς τη μέσα μεριά του οργάνου. Για να πετύχει την κλήση αυτή, το κατάλληλο εργαλείο που 57 Εικ. 23, παράρτημα σελίδα Μέχρι αυτό το σημείο έχει στην ουσία ολοκληρωθεί η κύρια κατασκευή της κρητικής λύρας τύπου Σταγάκη. 31

Οδηγός πως να πιάνεις σωστά το μπουζούκι για να μαθεις να παιζεις γρηγορα σε μικρότερο διαστημα βήμα-βήμα και να έχεις σωστο και ωραιο ηχο!!!

Οδηγός πως να πιάνεις σωστά το μπουζούκι για να μαθεις να παιζεις γρηγορα σε μικρότερο διαστημα βήμα-βήμα και να έχεις σωστο και ωραιο ηχο!!! Οδηγός πως να πιάνεις σωστά το μπουζούκι για να μαθεις να παιζεις γρηγορα σε μικρότερο διαστημα βήμα-βήμα και να έχεις σωστο και ωραιο ηχο!!! Με αυτή τη μικρή αναφορά θα μάθεις πώς να παίζεις γρήγορα σε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΑΙΟΥ ΜΕΓΕΘΟΥΣ ΜΕ 4 ΧΟΡΔΕΣ. ΟΤΑΝ ΜΕ ΠΡΩΤΟΕΦΙΑΞΑΝ ΕΙΧΑ 2 ΜΕΓΕΘΗ, ΑΛΛΑ ΠΕΡΙΠΟΥ ΤΟ 1800 ΤΟ ΜΕΓΕΘΟΣ ΜΟΥ ΣΤΑΘΕΡΟΠΟΙΗΘΗΚΕ.

ΜΕΣΑΙΟΥ ΜΕΓΕΘΟΥΣ ΜΕ 4 ΧΟΡΔΕΣ. ΟΤΑΝ ΜΕ ΠΡΩΤΟΕΦΙΑΞΑΝ ΕΙΧΑ 2 ΜΕΓΕΘΗ, ΑΛΛΑ ΠΕΡΙΠΟΥ ΤΟ 1800 ΤΟ ΜΕΓΕΘΟΣ ΜΟΥ ΣΤΑΘΕΡΟΠΟΙΗΘΗΚΕ. Εικόνα 1 ΒΙΟΛΙ ΕΙΜΑΙ ΕΝΑ ΕΓΧΟΡΔΟ ΜΕ 4 ΧΟΡΔΕΣ. ΤΑ ΚΛΕΙΔΙΑ ΣΤΟ «ΚΕΦΑΛΙ» ΜΟΥ ΤΑ Ι ΓΙΑ ΝΑ ΚΟΥΡΔΙΖΟΥΝ ΤΙΣ ΧΟΡΔΕΣ ΜΟΥ. ΠΑΡΑΓΩ ΗΧΟ ΟΤΑΝ ΟΙ ΧΟΡΔΕΣ ΜΟΥ ΠΙΕΖΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΟΤΑΝ ΤΟ ΔΟΞΑΡΙ ΤΙΣ ΧΑΪΔΕΥΕΙ. ΕΦΕΥΡΕΘΗΚΑ ΓΥΡΩ

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνική νησιώτικη μουσική

Ελληνική νησιώτικη μουσική Ελληνική νησιώτικη μουσική Περιεχόμενα : Γενικά Ρυθμός Χοροί Σποράδες Κυκλάδες Δωδεκάνησα Ρόδος, Κάσος, Κάρπαθος Επτάνησα Μουσικά Όργανα Λύρα Λαούτο Βιολί Μπουζούκι Ασκομαντούρα Γενικά : Νησιώτικα, είναι

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογία ΠΩΣ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΕΠΗΡΕΑΣΕ ΤΗΝ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΥ ΟΡΓΑΝΟΥ ΤΗΣ ΚΙΘΑΡΑΣ. 7ο Λύκειο Καλλιθέας Σκαρλάτος Βασίλης Α4

Τεχνολογία ΠΩΣ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΕΠΗΡΕΑΣΕ ΤΗΝ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΥ ΟΡΓΑΝΟΥ ΤΗΣ ΚΙΘΑΡΑΣ. 7ο Λύκειο Καλλιθέας Σκαρλάτος Βασίλης Α4 Τεχνολογία ΠΩΣ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΕΠΗΡΕΑΣΕ ΤΗΝ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΥ ΟΡΓΑΝΟΥ ΤΗΣ ΚΙΘΑΡΑΣ 7ο Λύκειο Καλλιθέας Σκαρλάτος Βασίλης Α4 Από τα παλιά χρόνια η κιθάρα χρησιμοποιούνταν ως μέσο ψυχαγωγίας

Διαβάστε περισσότερα

Το Βιολί. Πασχαλιά-Μπρέντα Νίκη. Μαθήτρια Α2 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης. Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος

Το Βιολί. Πασχαλιά-Μπρέντα Νίκη. Μαθήτρια Α2 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης. Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος Το Βιολί Πασχαλιά-Μπρέντα Νίκη Μαθήτρια Α2 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος Καθηγητής Πληροφορικής Ελληνικού Κολλεγίου Θεσσαλονίκης Περίληψη Στην

Διαβάστε περισσότερα

Ηεπιστήμημέσααπόταμάτιατουπαιδιού... Ιδέες και πειράματα για τον «Ήχο»

Ηεπιστήμημέσααπόταμάτιατουπαιδιού... Ιδέες και πειράματα για τον «Ήχο» Ηεπιστήμημέσααπόταμάτιατουπαιδιού... Ιδέες και πειράματα για τον «Ήχο» Οήχος«ταξιδεύει» με κύματα. Μπορούμε να αναπαραστήσουμε τα πυκνώματα και τα αραιώματα των κυμάτων με ένα πλαστικό παιχνίδιελατήριο

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ 1 ΣΧΟΛΗ ΓΡΑΦΙΚΩΝ ΤΕΧΝΩΝ ΚΑΙ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΒΙΒΛΙΟΔΕΣΙΑΣ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΒΙΒΛΙΑΚΩΝ ΚΑΙ ΑΡΧΕΙΑΚΩΝ ΣΥΛΛΟΓΩΝ ΔΙΔΑΣΚOΝΤΕΣ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΧΟΥΛΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑ: εξιότητες κοψίματος Σβούρες ΤΑΞΗ: Α-Β

ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑ: εξιότητες κοψίματος Σβούρες ΤΑΞΗ: Α-Β ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΧΕ ΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΘΕΜΑ: εξιότητες κοψίματος Σβούρες ΤΑΞΗ: Α-Β ΗΜ/ΝΙΑ ΠΟΡΕΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Σεπτέμβριος Αφόρμηση: ίνω στα παιδιά σε χαρτόνι φωτοτυπημένη μια σβούρα και τους

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΡΒΙΣ ΒΑΤΣΑΚΛΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ

ΣΕΡΒΙΣ ΒΑΤΣΑΚΛΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΧΟΛΗ ΠΡΟΠΟΝΗΤΩΝ Γ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑΣ ΣΕΡΒΙΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ένα καλό σέρβις είναι ένα από τα πιο σημαντικά χτυπήματα επειδή μπορεί να δώσει ένα μεγάλο πλεονέκτημα στην αρχή του πόντου. Το σέρβις είναι το πιο σημαντικό

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός κατασκευής φ/β πάνελ

Οδηγός κατασκευής φ/β πάνελ Οδηγός κατασκευής φ/β πάνελ Η κατασκευή του φωτοβολταικου πάνελ βήμα προς βήμα Η κατασκευή αυτή προϋποθέτει κάποιες βασικές γνώσεις ηλεκτρολογίας και χρήση ενός ηλεκτρικού κολλητηριού οπωσδήποτε 40 ή 60

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΑΘΗΝΑ 2011 Έκδοση: c Πνευματικό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη μουσική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία 3. ΝΟΤΕΣ. 1. Μουσική 2. Μελωδία 3. Νότες 4. Ρυθμός

Εισαγωγή στη μουσική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία 3. ΝΟΤΕΣ. 1. Μουσική 2. Μελωδία 3. Νότες 4. Ρυθμός Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Εισαγωγή στη μουσική 1. Μουσική 2. Μελωδία 3. Νότες 4. Ρυθμός 2 Μουσικοκινητική

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ 1 Οι ήχοι που χρησιμοποιούμε στη μουσική λέγονται νότες ή φθόγγοι και έχουν επτά ονόματα : ντο - ρε - μι - φα - σολ - λα - σι. Η σειρά αυτή επαναλαμβάνεται πολλές φορές

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΧΟΡΟΙ ΚΑΙ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣΟΥ

ΘΕΜΑ: ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΧΟΡΟΙ ΚΑΙ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣΟΥ 2/Θ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΑΓΙΑΣΟΥ ΠΡΌΓΡΑΜΜΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σχολικό έτος 2004 2005 ΘΕΜΑ: ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΙ ΧΟΡΟΙ ΚΑΙ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΕΣ ΝΗΠΙΑΓΩΓΟΙ: ΖΟΥΜΠΟΥΛΗ ΜΑΤΕΛΗ ΜΥΡΣΙΝΗ ΣΑΜΟΘΡΑΚΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΤΖΑΝΗ ΕΙΡΗΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ. Κυριάκος Ιωάννου (σύμβουλος Σχ.Τ.)

ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ. Κυριάκος Ιωάννου (σύμβουλος Σχ.Τ.) ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ Κυριάκος Ιωάννου (σύμβουλος Σχ.Τ.) 1 Ο ΠΛΑΤΩΝΑΣ: «Αρχίζει να γερνά κανείς από τη στιγμή που σταματάει να παίζει». Tι εννοεί ο Πλάτωνας με τα πιο πάνω λόγια; Συμφωνείτε; Μήπως το παιχνίδι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για το CABRI - GEOMETRY II Μωυσιάδης Πολυχρόνης - Δόρτσιος Κώστας

Οδηγίες για το CABRI - GEOMETRY II Μωυσιάδης Πολυχρόνης - Δόρτσιος Κώστας Οδηγίες για το CABRI - GEOMETRY II Μωυσιάδης Πολυχρόνης - Δόρτσιος Κώστας Εκτελώντας το πρόγραμμα παίρνουμε ένα παράθυρο εργασίας Γεωμετρικών εφαρμογών. Τα βασικά κουμπιά και τα μενού έχουν την παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Eν φωναίς και οργάνοις ΒασΙλησ Θ. ΓρατσοΥνασ

Eν φωναίς και οργάνοις ΒασΙλησ Θ. ΓρατσοΥνασ Eν φωναίς και οργάνοις ΒασΙλησ Θ. ΓρατσοΥνασ Μεθοδική παρουσίαση των θέσεων των φθογγοσήμων στο ούτι, το πολίτικο λαούτο και τον ταμπουρά σε σχέση με τις τονικές αλλαγές. AΘΗΝΑ 1999 2 3 Iούνιος 2001 Χρωστάω

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΣΥΝΔΕΣΜΩΝ ΜΕ ΛΟΞΑ ΔΟΝΤΙΑ

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΣΥΝΔΕΣΜΩΝ ΜΕ ΛΟΞΑ ΔΟΝΤΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΕΠΙΠΛΟΥ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΣΥΝΔΕΣΜΩΝ ΜΕ ΛΟΞΑ ΔΟΝΤΙΑ Μιχάλης Σκαρβέλης Για την κατασκευή συνδέσμων με λοξά δόντια χρησιμοποιούνται αρκετές εμπειρικές μέθοδοι. Αφού γωνιάσουμε τα

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρικά Κυκλώματα (Μ.Χ. ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Η προσθήκη λαμπτήρων επηρεάζει την ένταση του ρεύματος σε ένα ηλεκτρικό κύκλωμα;

Ηλεκτρικά Κυκλώματα (Μ.Χ. ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Η προσθήκη λαμπτήρων επηρεάζει την ένταση του ρεύματος σε ένα ηλεκτρικό κύκλωμα; Ηλεκτρικά Κυκλώματα (Μ.Χ. ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Η προσθήκη λαμπτήρων επηρεάζει την ένταση του ρεύματος σε ένα ηλεκτρικό κύκλωμα; Στη διερεύνηση που κάναμε με τα παιδιά, όπως φαίνεται και από τον τίτλο ασχοληθήκαμε

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος προγράμματος: «Παιχνίδια στο χθες, παιχνίδια στο σήμερα, παιχνίδια δίχως σύνορα» Υπεύθυνη προγράμματος: Μπότη Ευαγγελή Εκπαιδευτικός που

Τίτλος προγράμματος: «Παιχνίδια στο χθες, παιχνίδια στο σήμερα, παιχνίδια δίχως σύνορα» Υπεύθυνη προγράμματος: Μπότη Ευαγγελή Εκπαιδευτικός που Τίτλος προγράμματος: «Παιχνίδια στο χθες, παιχνίδια στο σήμερα, παιχνίδια δίχως σύνορα» Υπεύθυνη προγράμματος: Μπότη Ευαγγελή Εκπαιδευτικός που συμμετέχει: Κακάρη Κωνσταντίνα Παρακολουθώντας τα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

Χριστουγεννιάτικα στολίδια από ανακυκλώσιμα υλικά!

Χριστουγεννιάτικα στολίδια από ανακυκλώσιμα υλικά! Χριστουγεννιάτικα στολίδια από ανακυκλώσιμα υλικά! Αυτές τις γιορτές βλέπουμε τη χριστουγεννιάτικη διακόσμηση με πολλή δημιουργικότητα και λιγότερα έξοδα! Το Sofan Handmade και η ομάδα του Ftiaxto.gr μοιράζονται

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη µε τον κ. Κεραµιανάκη Εµµανουήλ Κρήτη, Περβόλια Ν. Ρεθύµνης, Τ.Ε.Ι. Κρήτης (Παράρτηµα Ρεθύµνου) 10 Ιουνίου 2005

Συνέντευξη µε τον κ. Κεραµιανάκη Εµµανουήλ Κρήτη, Περβόλια Ν. Ρεθύµνης, Τ.Ε.Ι. Κρήτης (Παράρτηµα Ρεθύµνου) 10 Ιουνίου 2005 Συνέντευξη µε τον κ. Κεραµιανάκη Εµµανουήλ Κρήτη, Περβόλια Ν. Ρεθύµνης, Τ.Ε.Ι. Κρήτης (Παράρτηµα Ρεθύµνου) 10 Ιουνίου 2005 Ερευνητές συµµετέχοντες στη συνέντευξη: Θεοδοσοπούλου Ειρήνη, Φραγκούλης Εµµανουήλ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους)

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) Όνομα Παιδιού: Ναταλία Ασιήκαλη ΤΙΤΛΟΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗΣ: Πως οι παράγοντες υλικό, μήκος και πάχος υλικού επηρεάζουν την αντίσταση και κατ επέκταση την ένταση του ρεύματος

Διαβάστε περισσότερα

Κατασκευάζοντας τα δικά μας μουσικά όργανα

Κατασκευάζοντας τα δικά μας μουσικά όργανα Κατασκευάζοντας τα δικά μας μουσικά όργανα (Δασκάλα: Στάλω Χριστοφή) Ι Δημοτικό Σχολείο Πάφου Φλεβάρης 2014 Με αφορμή την ενότητα του βιβλίου των Ελληνικών «Μουσική», ασχοληθήκαμε με την κατασκευή αυτοσχέδιων

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΙΑΚΟΣ ΦΟΥΡΝΟΣ - ΚΟΥΤΙ v.2b. οδηγίες κατασκευής και χρήσης parathirofyllo@riseup.net

ΗΛΙΑΚΟΣ ΦΟΥΡΝΟΣ - ΚΟΥΤΙ v.2b. οδηγίες κατασκευής και χρήσης parathirofyllo@riseup.net ΗΛΙΑΚΟΣ ΦΟΥΡΝΟΣ - ΚΟΥΤΙ v.2b οδηγίες κατασκευής και χρήσης parathirofyllo@riseup.net ΥΛΙΚΑ 4 κομμάτια κόντρα-πλακέ Αν βρείτε πάχους 8mm χρησιμοποιείστε αυτές τις διαστάσεις: 37 Χ 50 εκ (βάση) 37 X 45 εκ

Διαβάστε περισσότερα

Μαρία Κωνσταντινοπούλου Ψυχολόγος - ειδική παιδαγωγός

Μαρία Κωνσταντινοπούλου Ψυχολόγος - ειδική παιδαγωγός ΠΑΡΑΞΕΝΑ ΟΜΟΡΦΟ Ένα παραμύθι για τη διαφορετικότητα, για μικρούς αλλά και για μεγάλους (αυτισμός) Τα παιδιά είναι ελεύθερα να ζωγραφίσουν τις παρακάτω σελίδες όπως αυτά αισθάνονται... Μαρία Κωνσταντινοπούλου

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη με τον αγαπητό φίλο μας κιθαρίστα Παξιμαδάκη Γιάννη 16-9-98 στο Ηράκλειο. Α. Πλευρά

Συνέντευξη με τον αγαπητό φίλο μας κιθαρίστα Παξιμαδάκη Γιάννη 16-9-98 στο Ηράκλειο. Α. Πλευρά Συνέντευξη με τον αγαπητό φίλο μας κιθαρίστα Παξιμαδάκη Γιάννη 16-9-98 στο Ηράκλειο Α. Πλευρά Γιάννη, για πες μου, πώς κι έτυχε να γίνεις μουσικός και να ξεκινήσεις να παίζεις; Πάντα μ άρεσε να παίζω μουσική,

Διαβάστε περισσότερα

Bάτραχοι στη λίμνη. Παιχνίδια Συνεργασίας 2014. Επίπεδο 1,2

Bάτραχοι στη λίμνη. Παιχνίδια Συνεργασίας 2014. Επίπεδο 1,2 Bάτραχοι στη λίμνη 1,2 Οργάνωση: Εργασία με όλη την τάξη. Τα παιδιά είναι γύρω από το αλεξίπτωτο, τη λίμνη και το κρατούν στο ύψος της μέσης. Τα σακουλάκια πάνω στο αλεξίπτωτο είναι οι βάτραχοι. Σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ: ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝΤΑΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΙΑ ΟΛΑ ΤΑ ΕΙΔΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ. ΤΟΠΟΙ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ.

ΤΙΤΛΟΣ: ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝΤΑΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΙΑ ΟΛΑ ΤΑ ΕΙΔΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ. ΤΟΠΟΙ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ. ΤΙΤΛΟΣ: ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝΤΑΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΙΑ ΟΛΑ ΤΑ ΕΙΔΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ. ΤΟΠΟΙ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΤΟΥΣ. ΤΙΤΛΟΣ ΥΠΟΘΕΜΑΤΟΣ: ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Μια μέρα στη ζωή μιας καλαθοποιού

Μια μέρα στη ζωή μιας καλαθοποιού Μια μέρα στη ζωή μιας καλαθοποιού Γεια σας, ονομάζομαι Χέλεν. Είμαι εργάτρια σε πρεμνοφυές δάσος και καλαθοποιός. Τα πρεμνοφυή δάση γεννιούνται από αραβλαστήματα και δίνουν ξύλο μικρών διαστάσεων. Το ξύλο

Διαβάστε περισσότερα

Το μικρό εγχειρίδιο για. Κατασκευές

Το μικρό εγχειρίδιο για. Κατασκευές Το μικρό εγχειρίδιο για Κατασκευές Κλάδος Οδηγών Μάιος 2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Κάθε φορά που αναφερόμαστε σε μια κατασκευή είτε μικρή είτε μεγάλη, θα πρέπει να έχουμε υπόψη μας πως χρειάζεται λεπτομερής σχεδιασμός

Διαβάστε περισσότερα

Πώς μπορούμε να δημιουργούμε γεωμετρικά σχέδια με τη Logo;

Πώς μπορούμε να δημιουργούμε γεωμετρικά σχέδια με τη Logo; Κεφάλαιο 2 Εισαγωγή Πώς μπορούμε να δημιουργούμε γεωμετρικά σχέδια με τη Logo; Η Logo είναι μία από τις πολλές γλώσσες προγραμματισμού. Κάθε γλώσσα προγραμματισμού έχει σκοπό τη δημιουργία προγραμμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Διάβαστε αναλυτικά την συνέντευξη που έδωσε στην Stadio, ο Χαράλαμπος Λυκογιάννης.

Διάβαστε αναλυτικά την συνέντευξη που έδωσε στην Stadio, ο Χαράλαμπος Λυκογιάννης. Διάβαστε αναλυτικά την συνέντευξη που έδωσε στην Stadio, ο Χαράλαμπος Λυκογιάννης. Στην αρχή της σεζόν ήσουν μεταξύ ομάδας νέων και πρώτης ομάδας. Τι σκεφτόσουν τότε για την εξέλιξη της χρονιάς; Στην αρχή

Διαβάστε περισσότερα

Οι ποντικοί και το τυρί Δεξιότητες: Τρέξιμο σε διάφορες κατευθύνσεις και με διάφορες ταχύτητες. Σταμάτημα και αλλαγή κατεύθυνσης.

Οι ποντικοί και το τυρί Δεξιότητες: Τρέξιμο σε διάφορες κατευθύνσεις και με διάφορες ταχύτητες. Σταμάτημα και αλλαγή κατεύθυνσης. Οι ποντικοί και το τυρί Τρέξιμο σε διάφορες κατευθύνσεις και με διάφορες ταχύτητες. Οργάνωση: Εργασία σε ζευγάρια. Τα δυο παιδιά είναι οι ποντικοί και η μπάλα το τυρί. Ο ένας ποντικός κρατά το τυρί Σκοπός

Διαβάστε περισσότερα

Ομάδα κατασκευών. του Συνδέσμου Νέων της Ι.Μ.Δ.

Ομάδα κατασκευών. του Συνδέσμου Νέων της Ι.Μ.Δ. Ομάδα κατασκευών του Συνδέσμου Νέων της Ι.Μ.Δ. Για 3 η χρονιά λειτουργεί η ομάδα κατασκευών του Συνδέσμου Νέων της Μητρόπολής μας. Πυξίδα μας η καλή συντροφιά σε τόπο αρκετά οικείο πλέον, στο «Πέρασμα»,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΓΑΛΕΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ. Πως βλέπει ένας ΑΟΠ η ΑΚΑ το θέμα μεγάλη κατασκευή ;

ΜΕΓΑΛΕΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ. Πως βλέπει ένας ΑΟΠ η ΑΚΑ το θέμα μεγάλη κατασκευή ; ΜΕΓΑΛΕΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΕΣ Αν θέλαμε να δώσουμε ορισμό τι εννοούμε Μεγάλη Κατασκευή αυτόματα θα σκεφτόμαστε ότι είναι η κατασκευή που χρειάζεται λεπτομερή σχεδιασμό και μελέτη όχι μόνο στην δημιουργία της, αλλά

Διαβάστε περισσότερα

Η ζωή είναι αλλού. < <Ηλέκτρα>> Το διαδίκτυο είναι γλυκό. Προκαλεί όμως εθισμό. Γι αυτό πρέπει τα παιδιά. Να το χρησιμοποιούν σωστά

Η ζωή είναι αλλού. < <Ηλέκτρα>> Το διαδίκτυο είναι γλυκό. Προκαλεί όμως εθισμό. Γι αυτό πρέπει τα παιδιά. Να το χρησιμοποιούν σωστά Δράση 2 Σκοπός: Η αποτελεσματικότερη ενημέρωση των μαθητών σχετικά με όλα τα είδη συμπεριφορικού εθισμού και τις επιπτώσεις στην καθημερινή ζωή! Οι μαθητές εντοπίζουν και παρακολουθούν εκπαιδευτικά βίντεο,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΟ «ΤΟ ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ» ΕΡΕΥΝΑ. Της μαθήτριας της Α Λυκείου Χριστίνας Ρητσοπούλου

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΟ «ΤΟ ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ» ΕΡΕΥΝΑ. Της μαθήτριας της Α Λυκείου Χριστίνας Ρητσοπούλου ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΟ «ΤΟ ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ» ΕΡΕΥΝΑ Της μαθήτριας της Α Λυκείου Χριστίνας Ρητσοπούλου Ποιο είναι το αγαπημένο είδος μουσικής των μαθητών της Α Λυκείου Στα πλαίσια του μαθήματος «Tεχνολογία» ΗΡΑΚΛΕΙΟ 2009

Διαβάστε περισσότερα

Κατασκευή και προγραμματισμός ηλεκτρονικών μουσικών οργάνων

Κατασκευή και προγραμματισμός ηλεκτρονικών μουσικών οργάνων Κατασκευή και προγραμματισμός ηλεκτρονικών μουσικών οργάνων Δραστηριότητα στο πλαίσιο του Ομίλου Προγραμματισμού Ηλεκτρονικών Παιχνιδιών, του Πρότυπου Πειραματικού Δημοτικού Σχολείου Φλώρινας κατά το σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Ο γιος του ψαρά. κόκκινη κλωστή δεμένη στην ανέμη τυλιγμένη, δώστου κλότσο να γυρίσει παραμύθι ν' αρχινήσει...

Ο γιος του ψαρά. κόκκινη κλωστή δεμένη στην ανέμη τυλιγμένη, δώστου κλότσο να γυρίσει παραμύθι ν' αρχινήσει... Ο γιος του ψαρά κόκκινη κλωστή δεμένη στην ανέμη τυλιγμένη, δώστου κλότσο να γυρίσει παραμύθι ν' αρχινήσει... ια φορά κι έναν καιρό ήταν ένας ψαράς που δεν είχε παιδιά. Κάποια μέρα, εκεί που πήγαινε με

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδιασμός και Τεχνολογία Α και Β ΦΑΡΜΑ

Σχεδιασμός και Τεχνολογία Α και Β ΦΑΡΜΑ Σχεδιασμός και Τεχνολογία Α και Β ΦΑΡΜΑ Από Ειρήνη Πετράκη (δασκάλα / σύμβουλο ΣΧ.Τ.) ΦΑΡΜΑ ομές ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΜΑ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ 1 Ο 40λεπτο Τα ζώα της φάρμας ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ Ζώα της φάρμας ή αλλιώς ήμερα ζώα είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ. Όπως η εκκλησιαστική, έτσι και η δημοτική μουσική είναι μονοφωνική και τροπική και δεν ακολουθεί τη δυτική τονική αρμονία.

ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ. Όπως η εκκλησιαστική, έτσι και η δημοτική μουσική είναι μονοφωνική και τροπική και δεν ακολουθεί τη δυτική τονική αρμονία. Το δημοτικό τραγούδι αποτελεί μια σημαντική έκφραση της λαϊκής δημιουργίας. Ως λογοτεχνικό είδος αντλεί το υλικό του από την προφορική λογοτεχνική παράδοση. Στις παραδοσιακές κοινωνίες (στην εποχή της

Διαβάστε περισσότερα

Χαμηλό τραπέζι σαλονιού με ένθετο δίσκο

Χαμηλό τραπέζι σαλονιού με ένθετο δίσκο Χαμηλό τραπέζι σαλονιού με ένθετο δίσκο Παρακαλώ περάστε στο τραπέζι Χαμηλό τραπέζι σαλονιού με ένθετο δίσκο Αυτό το χαμηλό τραπέζι σαλονιού τα έχει όλα: Περιλαμβάνει έναν ένθετο δίσκο, για να προσφέρετε

Διαβάστε περισσότερα

Αυήγηση της Οσρανίας Καλύβα στην Ειρήνη Κατσαρού

Αυήγηση της Οσρανίας Καλύβα στην Ειρήνη Κατσαρού Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένας χωριάτης κι ήτανε φτωχός. Είχε ένα γάιδαρο και λίγα τάλαρα. Εσκέφτηκε τότε να βάλει τα τάλαρα στην ουρά του γαϊδάρου και να πάει να τον πουλήσει στο παζάρι στην πόλη. Έτσι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ Απόστολος Σιόντας ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ Η τονικότητα ΝΤΟ µείζων Πειραµατικό Μουσικό Γυµνάσιο Παλλήνης Παλλήνη 2010 Πρόλογος Καθώς θεωρούµε ότι είναι απαραίτητη η γνώση του περιεχοµένου του µουσικού

Διαβάστε περισσότερα

Χειροποιήµατα. 32 EΛΕΥΘΕΡΟΣ TΥΠΟΣ Κυνήγι

Χειροποιήµατα. 32 EΛΕΥΘΕΡΟΣ TΥΠΟΣ Κυνήγι 32 EΛΕΥΘΕΡΟΣ TΥΠΟΣ Κυνήγι Κώστας Μάρκου Γκλίτσες για αγανακτισµένους! Ενας συνταξιούχος του ΟΤΕ, µε καταγωγή από την ορεινή Κορινθία, από τη στιγµή που πήρε τη σύνταξή του είχε δύο επιλογές: Ή να αποβλακωθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ ΑΡΓΥΡΟΧΟΪΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΤΕΤΡΑΗΜΕΡΟΥ: 1 η Μέρα

ΤΟ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΤΕΤΡΑΗΜΕΡΟΥ: 1 η Μέρα 1 ΤΟ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΤΕΤΡΑΗΜΕΡΟΥ: 1 η Μέρα Δευτέρα, 07 07 2014, ώρες 17:30 20:00 Α Μέρος: Ομιλίες Α. ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ- ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ (από τη μινωική εποχή στον 20 ο αιώνα) 17:30 18:00 Η μουσική

Διαβάστε περισσότερα

Χρήση μουσικών οργάνων. Χρήση μουσικών οργάνων. Χρήση μουσικών οργάνων. Χαρακτηριστικά μια κλίμακας Ηχητικές αποστάσεις που απέχουν οι νότες

Χρήση μουσικών οργάνων. Χρήση μουσικών οργάνων. Χρήση μουσικών οργάνων. Χαρακτηριστικά μια κλίμακας Ηχητικές αποστάσεις που απέχουν οι νότες Χρήση μουσικών οργάνων Τα όργανα (τυμπανάκια, μαράκες, κουδουνάκια, τριγωνάκια, ντέφια, ξυλόφωνα, μεταλλόφωνα κλπ) χρησιμοποιούνται, στις δραματοποιήσεις των τραγουδιών είτε συνοδεύοντας το ρυθμό, είτε

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός»

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 «Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» (Φλώρινα - Μακεδονία Καύκασος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Σελίδα 3 από 21

Περιεχόμενα. Σελίδα 3 από 21 Σελίδα 1 από 21 Σελίδα 2 από 21 Περιεχόμενα Κεφάλαιο 1 Χρήσεις του υπολογιστή... 4 Κεφάλαιο 2 Βασικά τμήματα υπολογιστή... 6 Κεφάλαιο 3 - Ασφάλεια... 9 Κεφάλαιο 4 - Ποντίκι... 11 Κεφάλαιο 5 - Πληκτρολόγιο...

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικές Πράξεις. Εγχειρίδιο εγκατάστασης & χρήσης

Μουσικές Πράξεις. Εγχειρίδιο εγκατάστασης & χρήσης Μουσικές Πράξεις Εγχειρίδιο εγκατάστασης & χρήσης Οι Mουσικές Πράξεις είναι ένα μουσικό εκπαιδευτικό λογισμικό που σχεδιάστηκε και αναπτύχθηκε με τη φιλοδοξία να αποτελέσει: Ένα σημαντικό βοήθημα για

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Αθλήματα σπορ

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Αθλήματα σπορ Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Αθλήματα σπορ Ενότητα: Αθλητισμός (3 Φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Α1, Α2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 6 ώρες (3 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή: 1. Για τον διδάσκοντα: 1 υπολογιστής με

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ:

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2011-2012 ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» Διδάσκων: Κ. Χρήστου

Διαβάστε περισσότερα

Στην κατασκήνωση του 2008 ασχοληθήκαμε με:

Στην κατασκήνωση του 2008 ασχοληθήκαμε με: Στην κατασκήνωση του 2008 ασχοληθήκαμε με: Γλυκίσματα από μαύρη ζάχαρη για το τσάι μας Βαζάκια για ρεσό Καλοκαιρινά σουβέρ από φελό και σκοινί Αρωματικά μαξιλαράκια 1. Βαζάκια για ρεσό Οι κατασκηνωτικές

Διαβάστε περισσότερα

17.Β. ΜΙΚΡΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΤΟ 4 - ΧΑΤΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΜΑΡΙΑ

17.Β. ΜΙΚΡΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ ΜΕ ΤΟΝ ΤΟΤΟ 4 - ΧΑΤΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΜΑΡΙΑ Ήταν ο Σοτός στην τάξη και η δασκάλα σηκώνει την Αννούλα στον χάρτη και τη ρωτάει: Αννούλα, βρες μου την Αμερική. Σην βρίσκει η Αννούλα και ρωτάει μετά τον Σοτό η δασκάλα: -Σοτέ, ποιος ανακάλυψε την Αμερική;

Διαβάστε περισσότερα

ΑΔΕΛΦΟΙ ΠΑΝΑΓΗ «Εκ Μάκρης της Μ. Ασίας»

ΑΔΕΛΦΟΙ ΠΑΝΑΓΗ «Εκ Μάκρης της Μ. Ασίας» ΑΔΕΛΦΟΙ ΠΑΝΑΓΗ «Εκ Μάκρης της Μ. Ασίας» Στις προσφυγικές παραγκουπόλεις του 1922 μαζί με τους άλλους πρόσφυγες βρέθηκαν και αρκετοί οργανοποιοί. Έλληνες, αλλά και Αρμένηδες. Ιδιαίτερα στον Πειραιά κατάφεραν

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt

ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt ΧΑΡΤΑΕΤΟΣ UÇURTMA Orkun Bozkurt - Ι - Αυτός είναι ένας ανάπηρος πριν όμως ήταν άνθρωπος. Κάθε παιδί, σαν ένας άνθρωπος. έρχεται, καθώς κάθε παιδί γεννιέται. Πήρε φροντίδα απ τη μητέρα του, ανάμεσα σε ήχους

Διαβάστε περισσότερα

Μια μέρα στη ζωή μιας γυναίκας που φτιάχνει «μαρτενίτσες»

Μια μέρα στη ζωή μιας γυναίκας που φτιάχνει «μαρτενίτσες» Μια μέρα στη ζωή μιας γυναίκας που φτιάχνει «μαρτενίτσες» Ονομάζομαι Μαρία, είμαι συνταξιούχα, και κατασκευάζω «μαρτενίτσες» από χόμπι αλλά και για ένα μικρό εισόδημα. Πρώτα, όμως, θα σας εξηγήσω τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Βάσεις δεδομένων (Access)

Βάσεις δεδομένων (Access) Βάσεις δεδομένων (Access) Όταν εκκινούμε την Access εμφανίζεται το παρακάτω παράθυρο: Για να φτιάξουμε μια νέα ΒΔ κάνουμε κλικ στην επιλογή «Κενή βάση δεδομένων» στο Παράθυρο Εργασιών. Θα εμφανιστεί το

Διαβάστε περισσότερα

ΗΧΟΣ 10-0133.indb 143 25/2/2013 3:35:01 μμ

ΗΧΟΣ 10-0133.indb 143 25/2/2013 3:35:01 μμ ΗΧΟΣ 10-0133.indb 143 25/2/2013 3:35:01 μμ 144 ΦΕ1: ΠΩΣ ΠΑΡΑΓΕΤΑΙ Ο ΗΧΟΣ Παρατήρησε τις εικόνες. Πώς παράγεται ο ήχος; 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Πείραμα Στήριξε με το χέρι σου στην άκρη του θρανίου

Διαβάστε περισσότερα

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής

Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Τράντα Βασιλική Β εξάμηνο Ειδικής Αγωγής Ο Μικρός Πρίγκιπας έφτασε στη γη. Εκεί είδε μπροστά του την αλεπού. - Καλημέρα, - Καλημέρα, απάντησε ο μικρός πρίγκιπας, ενώ έψαχνε να βρει από πού ακουγόταν η

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού Σταύρος Κούλας Γραφίστας - Πώς ορίζεται το επάγγελμά σας, και ποιες είναι οι παραλλαγές του; H γραφιστική είναι ένα επάγγελμα που ορίζει τη σχέση του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη Νάγια Οικονομίδου 2014-2015 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 1. Γνωρίσματα Κυκλαδικής Τέχνης...4 Πτυόσχημα ειδώλια.5 Βιολόσχημα ειδώλια 6

Διαβάστε περισσότερα

Κεντρική Βιβλιοθήκη. Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr

Κεντρική Βιβλιοθήκη. Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr Κεντρική Βιβλιοθήκη Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr Δευτέρα 16 Ιουνίου, 11:00-1:00, το πρωί Πνευστά και κρουστά. Αντίθετοι κόσμοι κοινές μελωδίες Με τη συνοδεία

Διαβάστε περισσότερα

Αναπαραγωγή και stop/pause έτοιμων ηχητικών clips

Αναπαραγωγή και stop/pause έτοιμων ηχητικών clips Αναπαραγωγή και stop/pause έτοιμων ηχητικών clips Το scratch διαθέτει αρκετά μεγάλη ποικιλία έτοιμων ενσωματωμένων ηχητικών clips τα οποία θα βρείτε πολύ ενδιαφέροντα και θα σας βάλουν σε πειρασμό να πειραματιστείτε

Διαβάστε περισσότερα

Χορδόφωνα. Βιολί. Βιολόλυρα

Χορδόφωνα. Βιολί. Βιολόλυρα Χορδόφωνα Βιολί Όργανο µε παγκόσµια απήχηση που στην σηµερινή του µορφή υπάρχει εδώ και 400 χρόνια. Στην Κρήτη το συναντάµε από τα χρόνια της Ενετοκρατίας. Υπάρχει δε, γκραβούρα του 1260 όπου παριστάνεται

Διαβάστε περισσότερα

Τροχήλατο καρότσι κουζίνας

Τροχήλατο καρότσι κουζίνας Τροχήλατο καρότσι κουζίνας Τροχήλατος βοηθός Τροχήλατο καρότσι κουζίνας Ευτελώς πρακτικό: Ένα τέτοιο καρότσι είναι πάντοτε εκεί, όπου ακριβώς χρειάζεται, και προσφέρει πολύ χώρο για το ένα και το άλλο

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02 Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ

Διαβάστε περισσότερα

Τα παραμύθια της τάξης μας!

Τα παραμύθια της τάξης μας! Τα παραμύθια της τάξης μας! ΟΙ λέξεις κλειδιά: Καρδιά, γοργόνα, ομορφιά, πυξίδα, χώρα, πεταλούδα, ανηφόρα, θάλασσα, φάλαινα Μας βοήθησαν να φτιάξουμε αυτά τα παραμύθια! «Χρυσαφένια χώρα» Μια φορά κι έναν

Διαβάστε περισσότερα

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Στην Αγορά των αρχαίων Αθηναίων (με τον Κ. Βέτση), Γνώση, Αθήνα 19893, Καλειδοσκόπιο, Αθήνα 20064 (έκδοση αναθεωρημένη και εμπλουτισμένη) Αρχαιολογία Ένα ταξίδι στο παρελθόν, οδηγός για παιδιά, Κέδρος,

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 11 ο, Τμήμα Α. Γεωμετρία

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 11 ο, Τμήμα Α. Γεωμετρία Μαθηματικά: ριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 11 ο, Τμήμα Γεωμετρία Η γεωμετρία σε σχέση με την άλγεβρα ή την αριθμητική έχει την εξής ιδιαιτερότητα: πρέπει να είμαστε πολύ ακριβείς στην περιγραφή μας (σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Κουρδίσµατα (περίληψη)

Κουρδίσµατα (περίληψη) Κουρδίσµατα (περίληψη) Ι. Αρµονική στήλη Κάθε νότα που παράγεται µε φυσικά µέσα είναι ένα πολύ σύνθετο φαινόµενο. Ως προς το τονικό ύψος, συνιστώσες του ("αρµονικοί") είναι η συχνότητα που ακούµε ("θεµελιώδης")

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενα: 5 Ο στάδιο: γράφω και διαβάζω τρισύλλαβες λέξεις 6 ο στάδιο: γράφω και διαβάζω λέξεις που αρχίζουν µε φωνήεν 7 ο στάδιο: γράφω και διαβάζω λέξεις που έχουν τελικό σίγµα (-ς) 8 ο στάδιο: γράφω

Διαβάστε περισσότερα

Βάσεις δεδομένων (Access)

Βάσεις δεδομένων (Access) Βάσεις δεδομένων (Access) Όταν εκκινούμε την Access εμφανίζεται το παρακάτω παράθυρο: Κουμπί Κενή βάση δεδομένων Κουμπί του Office Για να φτιάξουμε μια νέα ΒΔ κάνουμε κλικ στο κουμπί «Κενή βάση δεδομένων»

Διαβάστε περισσότερα

Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο

Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο Σκοπός Σκοπός του κεφαλαίου αυτού είναι να γνωρίσουν οι μαθητές τα υλικά που χρειάζονται για το ελεύθερο σχέδιο και τον τρόπο που θα τα

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική και Μαθηματικά!!!

Μουσική και Μαθηματικά!!! Μουσική και Μαθηματικά!!! Η μουσική είναι ίσως από τις τέχνες η πιο δεμένη με τα μαθηματικά, με τη μαθηματική σκέψη, από την ίδια τη φύση της. Η διατακτική δομή μπορεί να κατατάξει τα στοιχεία ενός συνόλου,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ

Η ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ Η ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ Η μέλισσα έχει τρίχωμα διαφορετικού χρώματος στο σώμα της που κάνουν τις ρίγες των μελισσών να φαίνονται καφέ και κίτρινες. Στο κεφάλι της έχει δεξιά και αριστερά δύο μεγάλα μάτια,

Διαβάστε περισσότερα

6 ο ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ 2013-2014. Νηπιαγωγοί Σοφία Καπετανάκη Μαρία Κουτεντάκη. Ευέλικτη ζώνη. «χώμα. και νερό ταξίδι στην ΚΝΩΣΣΟ»

6 ο ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ 2013-2014. Νηπιαγωγοί Σοφία Καπετανάκη Μαρία Κουτεντάκη. Ευέλικτη ζώνη. «χώμα. και νερό ταξίδι στην ΚΝΩΣΣΟ» 6 ο ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Ευέλικτη ζώνη 2013-2014 2014 Νηπιαγωγοί Σοφία Καπετανάκη Μαρία Κουτεντάκη «χώμα και νερό ταξίδι στην ΚΝΩΣΣΟ» ΞΕΡΟΥΜΕ ΟΤΙ: ζούσε ο Μίνωας,ο Δαίδαλος έφτιαξε το παλάτι, μαζί με

Διαβάστε περισσότερα

17.Γ. ΠΡΟΣΤΧΑ ΑΝΕΚΔΟΣΑ ΜΕ ΣΟΝ ΣΟΣΟ 4 - ΧΑΣΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΤ ΜΑΡΙΑ

17.Γ. ΠΡΟΣΤΧΑ ΑΝΕΚΔΟΣΑ ΜΕ ΣΟΝ ΣΟΣΟ 4 - ΧΑΣΖΗΑΛΕΞΑΝΔΡΟΤ ΜΑΡΙΑ το Δημοτικό η δασκάλα λέει στους μαθητές της: -Παιδιά, ελάτε να κάνουμε ένα τεστ εξυπνάδας! Ριχάρδο, πες μου ποιο είναι αυτό το ζωάκι: Περπατά στα κεραμίδια, έχει μουστάκι, κάνει νιάου και αλλά έχει και

Διαβάστε περισσότερα

Υλικά που χρειαζόμαστε

Υλικά που χρειαζόμαστε Θέρμανση νερού σε ηλιακό συλλέκτη και κατασκευή ενός ηλιακού θερμοσίφωνα Η Ελλάδα έχει περίπου το 1/4 των ηλιακών θερμοσιφώνων από τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Αυτό το διαπιστώνουμε εύκολα αν κοιτάξουμε

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού. Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη

Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού. Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη Γυμνάσιο Αγ. Βαρβάρας Λεμεσού Σχολείο Ετος: 2013-2014 Τίτλος Εργασίας: Έμαθα από τον παππού και τη γιαγιά μου Όνομα Μαθήτριας: Νικολέττα Χρίστου Τάξη: Γ 4 Όνομα Καθηγήτριας: Σταυρούλας Ιωάννου Λεμεσός

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Δημιουργία σύνδεσης... 27 5. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ ΚΑΙ ΤΙ ΤΟΠΟΘΕΣΙΕΣ ΙΣΤΟΥ... 37. Γνωριμία με μια ιστοσελίδα:... 38

Περιεχόμενα. Δημιουργία σύνδεσης... 27 5. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ ΚΑΙ ΤΙ ΤΟΠΟΘΕΣΙΕΣ ΙΣΤΟΥ... 37. Γνωριμία με μια ιστοσελίδα:... 38 Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 11 ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ... 13 1. ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ... 15 2. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ INTERNET;... 16 3. ΤΙ ΠΡΟΣΦΕΡΕΙ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ, ΤΙ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΒΡΕΙ ΚΑΝΕΙΣ... 19 4. ΤΙ ΑΠΑΙΤΕΙΤΑΙ ΓΙΑ ΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΤΕΙ ΣΕΡΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ & ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ Σύνταξη κειμένου: Μαρία Ν. Δανιήλ, Αρχιτέκτων

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοκινητική αγωγή

Μουσικοκινητική αγωγή Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) - ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσικοκινητική αγωγή Η μουσικότητα των ήχων και της ανθρώπινης

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Αγαθοπούλου Θεωρία: Στόχος δραστηριότητας: Περίσταση: Επίπεδο: Πιθανή διάρκεια: Διδακτικό υλικό:

Ελένη Αγαθοπούλου Θεωρία: Στόχος δραστηριότητας: Περίσταση: Επίπεδο: Πιθανή διάρκεια: Διδακτικό υλικό: Ελένη Αγαθοπούλου Θεωρία: Η προσέγγιση που ακολουθείται είναι επικοινωνιακή, καθώς χρησιμοποιεί την τεχνική των «κενών πληροφορίας» (π.χ. Richards 2006: 17). Συγκεκριμένα, οι μαθητές/ήτριες πρέπει να συμπληρώσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΑΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2014-2015 (18/05/2015) ΠΡΟΣΟΧΗ ΑΛΛΑΓΕΣ ΗΜ Ε/Λ Ω ΑΙΘΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΞ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΑΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2014-2015 (18/05/2015) ΠΡΟΣΟΧΗ ΑΛΛΑΓΕΣ ΗΜ Ε/Λ Ω ΑΙΘΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΞ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΑΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2014-2015 (18/05/2015) ΠΡΟΣΟΧΗ ΑΛΛΑΓΕΣ ΗΜ Ε/Λ Ω ΑΙΘΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΞ ΕΥΤΕΡΑ 10 12 2 ΕΡΓΑΗΡΙΟ 2 ΚΥΡΙΤΣΑΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ ΙΙ Μ ΙΙ ΛΥΡΑ ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΥΤΕΡΑ 12 14 2 ΕΡΓΑΗΡΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της αγάπης

Το παραμύθι της αγάπης Το παραμύθι της αγάπης Μια φορά και ένα καιρό, μια βασίλισσα έφερε στον κόσμο ένα παιδί τόσο άσχημο που σχεδόν δεν έμοιαζε για άνθρωποs. Μια μάγισσα που βρέθηκε σιμά στη βασίλισσα την παρηγόρησε με τούτα

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να λύσετε τον κύβο του Rubik

Πώς να λύσετε τον κύβο του Rubik Πώς να λύσετε τον κύβο του Rubik από τον Έλτον 1 Σκόντι, Β Λυκείου 1 ο ΓΕ.Λ. Ελευσίνας σχολικό έτος 2008-9 ΒΗΜΑ 1 Ο : Φτιάχνουμε έναν σταυρό σε όποιο χρώμα θέλουμε. Δηλαδή: Αν π.χ. θέλουμε να φτιάξουμε

Διαβάστε περισσότερα

Φύλλο Εργασίας. Σύνθεση χρωμάτων

Φύλλο Εργασίας. Σύνθεση χρωμάτων Φύλλο Εργασίας Σύνθεση χρωμάτων Η ώρα της πρόβλεψης Τι χρώμα έχουν τα πορτοκάλια; Μπορούμε να τα δούμε κίτρινα; (χωρίς να τα βάψουμε!). Αν ΝΑΙ, πώς; Μπορούμε να τα δούμε μπλε; Αν ΝΑΙ, πώς; Η ώρα της πειραματικής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΤΕ ΤΗ ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗ ΝΗΣΟ

ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΤΕ ΤΗ ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗ ΝΗΣΟ ΕΞΕΡΕΥΝΗΣΤΕ ΤΗ ΜΥΣΤΗΡΙΩΔΗ ΝΗΣΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εξερευνήστε τη μυστηριώδη νήσο La Isla, και κυνηγήστε ζώα που μέχρι πρότινος θεωρούνταν εξαφανισμένα. Το ευγενές Ντόντο, το προσεκτικό Γιγάντιο Φόσα, τον άπιαστο

Διαβάστε περισσότερα

Ο Τοτός και ο Μπόμπος εξετάζονται από το δάσκαλό τους. Ο Μπόμπος βγαίνει από την αίθουσα και λέει στον Τοτό:

Ο Τοτός και ο Μπόμπος εξετάζονται από το δάσκαλό τους. Ο Μπόμπος βγαίνει από την αίθουσα και λέει στον Τοτό: Ο Τοτός και ο Μπόμπος εξετάζονται από το δάσκαλό τους. Ο Μπόμπος βγαίνει από την αίθουσα και λέει στον Τοτό: - "Η πρώτη απάντηση είναι 1821, η δεύτερη Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και η τρίτη δεν ξέρουμε ερευνάται

Διαβάστε περισσότερα

Επίσκεψη στο Μουσείο Λαϊκής Τέχνης

Επίσκεψη στο Μουσείο Λαϊκής Τέχνης Επίσκεψη στο Μουσείο Λαϊκής Τέχνης Την Πέµπτη 24 του Οκτώβρη επισκεφτήκαµε το Μουσείο Λαϊκής Τέχνης που βρίσκεται σε ένα χωριό της Πάφου τη Γεροσκήπου. Εκεί έχει πολλά αντικείµενα που χρησιµοποιούσαν οι

Διαβάστε περισσότερα

3 ο βραβείο ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΑΜΟΥΛΗ. Βασιλεία Παπασταύρου. 1 ος Πανελλήνιος διαγωνισμός λογοτεχνικής έκφρασης για παιδιά (2010-2011)

3 ο βραβείο ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΑΜΟΥΛΗ. Βασιλεία Παπασταύρου. 1 ος Πανελλήνιος διαγωνισμός λογοτεχνικής έκφρασης για παιδιά (2010-2011) ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΤΑΜΟΥΛΗ 1 ος Πανελλήνιος διαγωνισμός λογοτεχνικής έκφρασης για παιδιά (2010-2011) 3 ο βραβείο Βασιλεία Παπασταύρου 1 ο Δημοτικό Σχολείο Ν. Ερυθραίας 2 Μια φορά κι έναν καιρό ζούσε ο Καραγκιόζης

Διαβάστε περισσότερα

Το κυνηγί της φώκιας νέο index Το κυνήγι της φώκιας...2 Λεξιλόγιο...2 Ερωτήσεις...4 Κείμενο...5 Το κυνήγι της φώκιας...5

Το κυνηγί της φώκιας νέο index Το κυνήγι της φώκιας...2 Λεξιλόγιο...2 Ερωτήσεις...4 Κείμενο...5 Το κυνήγι της φώκιας...5 Το κυνηγί της φώκιας νέο index Το κυνήγι της φώκιας...2 Λεξιλόγιο...2 Ερωτήσεις...4 Κείμενο...5 Το κυνήγι της φώκιας....5 Page 1Τ Το κυνήγι της φώκιας Λεξιλόγιο Καταλαβαίνεις τις λέξεις; 1. Ολοκληρώνομαι

Διαβάστε περισσότερα

ΒΛΑΣΤΗΣΗ (ΜΑΤΘΑΙΟΥ) !"Τίτλος διερεύνησης: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το πόσο γρήγορα θα βλαστήσουν τα σπέρματα των οσπρίων.

ΒΛΑΣΤΗΣΗ (ΜΑΤΘΑΙΟΥ) !Τίτλος διερεύνησης: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το πόσο γρήγορα θα βλαστήσουν τα σπέρματα των οσπρίων. ΒΛΑΣΤΗΣΗ (ΜΑΤΘΑΙΟΥ)!"Τίτλος διερεύνησης: Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το πόσο γρήγορα θα βλαστήσουν τα σπέρματα των οσπρίων.!"σύντομη περιγραφή διερεύνησης: Στη διερεύνησή μας μετρήθηκε ο χρόνος που χρειάστηκαν

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε να γράφετε 4/5. ετών. Από τελείες στη γραµµή γραµµές και διακοσµήσεις από τη γραµµή της επιστολής. να κάνετε στο σπίτι

Μάθετε να γράφετε 4/5. ετών. Από τελείες στη γραµµή γραµµές και διακοσµήσεις από τη γραµµή της επιστολής. να κάνετε στο σπίτι Υ Ο Μ Σ Η Φ Α Ρ Γ ΙΟ Α ΤΟ ΤΕΤΡ Μάθετε να γράφετε 4/5 ετών Από τελείες στη γραµµή γραµµές και διακοσµήσεις από τη γραµµή της επιστολής να κάνετε στο σπίτι 2 Από το σχολείο στο σπίτι Από το σχολείο στο σπίτι

Διαβάστε περισσότερα