σπούδασε ιατρική και φυσικές επιστήμες στο Πανεπιστήμιο τοϋ Παρισιού. Είναι πολύ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "σπούδασε ιατρική και φυσικές επιστήμες στο Πανεπιστήμιο τοϋ Παρισιού. Είναι πολύ"

Transcript

1 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΣΥΡΟΣ ΕΩΑ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΑ 6 ( ) Η ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΗΣ ΕΠΙΕΙΚΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΜΑΡΣΙΛΙΟΥ ΤΗΣ ΠΑΛΟΒΑ ΚΑΙ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΠΑΛΟΒΑ ΣΤΟ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ 13ΟΥ ΚΑΙ 14ΟΥ ΑΙΩΝΑ* Ή μετάφραση των Πολιτικών του 'Αριστοτέλη το 1260 περίπου άπο τον Γουλιέλμο τοϋ Moerbecke γέννησε μια σειρά συζητήσεων πάνω σέ βασικά ζητήματα της πολιτικής θεωρίας, οι όποιες στρέφονταν γύρω άπο την οργάνωση της ιδανικής πολιτείας και το πρότυπο τοϋ τέλειου ηγεμόνα, και έδωσε αποφασιστική ώθηση στην προβληματική πάνω σέ εννοιες-κλειδιά της πολιτικής σκέψης, όπως αυτές εισήχθησαν από τον 'Αριστοτέλη. Μία άπο αυτές τις έννοιες είναι ή επιείκεια, ή οποία, λόγω τής σύνδεσης της μέ τό θέμα τής δικαιοσύνης, αποτέλεσε αντικείμενο έντονου ενδιαφέροντος άπό τους ύπομνηματιστές τοϋ 'Αριστοτέλη, άλλα και άλλους μεσαιωνικούς πολιτικούς στοχαστές, όπως ό Μαρσίλιος τής Πάδοβα, οι όποιοι χρησιμοποίησαν τα έργα τοϋ 'Αριστοτέλη ώς εφαλτήριο και βασικό πλαίσιο αναφοράς για τήν ανάπτυξη των δικών τους ιδεών. Γεννημένος γύρω στο 1290 στην Πάδοβα και γιος τοϋ Bonmatteo Mainardini, ενός τοπικού συμβολαιογράφου, ό Μαρσίλιος 1 σπούδασε ιατρική και φυσικές επιστήμες στο Πανεπιστήμιο τοϋ Παρισιού. Είναι πολύ * Το άρθρο βασίζεται σέ μεγάλο βαθμό στα ερευνητικά αποτελέσματα τής διδακτορικής διατριβής μου: Die Rezeption der aristotelischen politischen Philosophie bei Marsilius von Padua: Eine Untersuchung zur ersten Diktion des Defensor pacis (Φιλοσοφική Σχολή, Πανεπιστήμιο τής Χαϊδελβέργης 2003). Θα ήθελα νά εκφράσω τις θερμές ευχαριστίες μου στον Καθηγητή κ. Λίνο Μπενάκη για τήν ευγενική πρόσκληση νά δημοσιευθεί τό παρόν άρθρο στό περιοδικό Έφα και Έσπέρια, όπως επίσης και στον 'Ιωάννη Δημητρακόπουλο για τά ενδιαφέροντα σχόλια και κριτικές παρατηρήσεις του στό κείμενο. 1. Γιά τήν βιογραφία και τό έργο τοϋ Μαρσίλιου βλ. C. PiNClN, Marsilio [Pubblicazioni dell'istituto di Scienze Politische dell'università di Torino, 17], Torino 1967, σ C. DOLCINI, Introduzione a Marsilio da Padova [I filosofi, 63], Roma/Bari J. HALLER, Zur Lebensgeschichte des Marsilius von Padua, Zeitschrift für Kirchengeschichte 48 (1929) [ανατ. σέ: Ο ΙΔΙΟΣ, Abhandlungen zur Geschichte des Mittelalters, Stuttgart 1944, σ ]. Πρβλ. έξαλλου, C.W. PREVITE-ORTON, Introduction, στό: Ο ΙΔΙΟΣ, The "Defensor Pacis" of

2 76 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΣΥΡΟΣ πιθανό οτι ξεκίνησε τις σπουδές του στην Πάδοβα με τον Πέτρο τοϋ 'Άμπανο ( ), καθηγητή στο Παρίσι από τό 1290 ώς το 1305 και από το 1307 στην Πάδοβα, έναν άπό τους σπουδαιότερους φυσικούς φιλοσόφους του Δυτικού Μεσαίωνα και δεινό μεταφραστή φυσικών και ιατρικών πραγματειών τοϋ 'Αριστοτέλη, τοϋ 'Ιπποκράτη, τοΰ Γαληνού καί άλλων συγγραφέων άπό τα ελληνικά, τα όποια σπούδασε στή διάρκεια μιας σύντομης παραμονής του στην Κωνσταντινούπολη 2. Τον Δεκέμβριο τοϋ 1312 ό Μαρσίλιος εξελέγη για έ'να εξάμηνο πρύτανης (rector) τοΰ Πανεπιστημίου τοϋ Παρισιού, μια θέση, ή οποία δινόταν κατά κύριο λόγο σε ταλαντούχους νέους εύπορων οικογενειών. Στις 24 'Ιουνίου 1324, ο Μαρσίλιος ολοκλήρωσε σύμφωνα μέ δική του μαρτυρία τή συγγραφή τοϋ έργου του Defensor pads (Ό Υπερασπιστής τής ειρήνης) 3. Στην πραγματεία αυτή, ή οποία αποτελεί τό πιο σημαντικό έ'ργο τοϋ Μαρσίλιου καί ενα άπό τα κορυφαία κείμενα τής μεσαιωνικής πολιτικής σκέψης, ό Μαρσίλιος επιδίδεται σέ μια οξεία πολεμική ενάντια στις επανειλημμένες απόπειρες τοϋ Πάπα 'Ιωάννη KB' για ανάληψη κοσμικής εξουσίας καί ενεργό συμμετοχή στα πολιτικά πράγματα 4, υποστηρίζοντας σθεναρά τον αυστηρό διαχωρισμό μεταξύ κοσμικής καί πνευματικής εξουσίας. Ό Defensor pads χωρίζεται σέ τρία μέρη (Dictiones). Στό πρώτο, ό Μαρσίλιος προβαίνει σέ αναλυτική έκθεση τών βασικών άρχων τής πολιτικής φιλοσοφίας του, παραπέμποντας συστηματικά σέ διάφορα έ'ργα τοϋ 'Αριστοτέλη, καί κυρίως στα Πολιτικά. Στό δεύτερο καί μεγαλύτερο, εξετάζει τις σχέσεις Marsilius of Padua, Cambridge 1928 C. Κ. BRAMPTON, Marsiglio of Padua, Life, English Historical Review 37 (1922) , καί πιο πρόσφατα τό κεφάλαιο Marsilius von Padua: Defensor pads, στό: J. MIETHKE, De potestate papae. Die päpstliche Amtskompetenz im Widerstreit der politischen Theorie von Thomas von Aquin bis Willhelm von Ockham [Spätmittelalter und Reformation, N.R., 16], Tübingen 2000, σ. 204 κ.έξ. Μια χρήσιμη παρουσίαση ενός μεγάλου μέρους τής νεότερης βιβλιογραφίας πάνω στον Μαρσίλιο προσφέρει το άρθρο του J. MIETHKE, Literatur über Marsilius von Padua ( ), Bulletin de Philosophie Médiévale 35 (1993) γιά βιβλιογραφία άπό τό 1992 μέχρι σήμερα βλ. SYROS, Die Rezeption, ο.π. 2. Βλ. σχετικά, Ν. G. SIRAISI, Pietro dabano e Taddeo Alderotti, Two Models of Medical Culture, Medioevo 11 (1985) [ανατ. σέ: Ο ΙΔΙΟΣ, Medicine in the Italian Universities, (Education and Society in the Middle Ages and Renaissance, 12), Leiden 2001]. 3. Πρώτη εκτύπωση μέ τον πρόλογο ενός προτεστάντη κληρικού: Βασιλεία 1522 βασική έκδοση: MARSILIUS VON PADUA, Defensor pacis, R. SCHOLZ (έκδ.) [Fontes iuris germanici antiqui in usum scholarum ex monumentis germanicae historicis, separatim editi, 7], Hannover 1933 (στό έξης ώς DP). 4. Πρβλ. F. J. CESAR, Causa singularis discordie e situacao italiana no Defensor pacis de Marsilio de Padua, Patristica et Mediaevalia 18 (1997)

3 Η ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ! ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΗΣ ΕΠΙΕΙΚΕΙΑ! ΣΤΗΝ ΠΟΛΓΤΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΜΑΡΣΙΛΙΟΥ 77 κράτους και εκκλησίας και επιχειρεί, επικαλούμενος την Βίβλο και διαφόρους εκκλησιαστικούς συγγραφείς, με στόχο να αποδείξει ότι ό κλήρος δέν πρέπει να έχει εξαναγκαστική εξουσία ούτε ό Πάπας απόλυτη εξουσία («plenitudo potestatis»). Tò τρίτο μέρος περιέχει μία περίληψη των επιχειρημάτων τοϋ έργου μέ τή μορφή 42 «conclusiones». Ό Μαρσίλιος οικοδομεί έ'να σχήμα πολιτικής οργάνωσης, στο όποιο το σώμα των πολιτών αποτελεί τήν ύψιστη νομοθετική αρχή και τήν μοναδική θεμιτή πηγή κάθε μορφής εξουσίας. Ό Defensor pads θεωρήθηκε προϊόν συνεργασίας του Μαρσίλιου μέ τον στενό του φίλο 'Ιωάννη τοΰ Jandun (ca ), σημαντικό ύπομνηματιστή τών έργων τοΰ Αριστοτέλη και τοϋ Άβερρόη και καθηγητή στο Πανεπιστήμιο τοΰ Παρισιού, ό όποιος θεωρήθηκε αρχηγός τής κίνησης τών ακραίων Άβερροϊστών στή γαλλική πρωτεύουσα. Τό 1326, μόλις έγινε γνωστή ή δημοσίευση τού έργου, οί δυό φίλοι εγκατέλειψαν τό Παρίσι, αναζητώντας καταφύγιο στην αυλή τού Γερμανού βασιλιά Λουδοβίκου Δ' Βαυαρίας στο Μόναχο, όπου εισήλθαν στον στενό κύκλο τών συμβούλων τού Λουδοβίκου για να καταδικασθούν τον επόμενο χρόνο από τον Πάπα ώς αιρετικοί. Τό 1327 ό Μαρσίλιος έλαβε ενεργό μέρος στην εκστρατεία τού Λουδοβίκου στην Ιταλία, πρωτοστατώντας στή στέψη τοϋ δεύτερου ώς αυτοκράτορα στή Ρώμη τό 1328, χωρίς τήν παπική συγκατάθεση, καί στην ανακήρυξη ενός άντιπάπα. "Υστερα από τήν αποτυχία τής εκστρατείας ό Μαρσίλιος επέστρεψε στή Γερμανία, όπου έζησε μέχρι τον θάνατο του τό 1342 ώς προσωπικός γιατρός τοΰ Λουδοβίκου. Τό 1324 συνέγραψε τον Defensor minor, έργο τό όποιο αποτελεί επιτομή τοΰ Defensor pads. Ό Μαρσίλιος θίγει τό θέμα τής επιείκειας στην παρουσίαση τών προσόντων τοΰ ιδανικού ηγεμόνα. Σύμφωνα μέ τον Παδοβάνο στοχαστή, ό υποδειγματικός ηγεμόνας πρέπει να διαθέτει φρόνηση, ηθική, αρετή και επαρκείς ένοπλες δυνάμεις για να είναι σε θέση να επιβάλλει μέ εξαναγκαστική δύναμη («potestas coactiva»), τήν οποία τού παραχωρεί ο νομοθέτης, τον νόμο, όπως επίσης και να εμφορείται άπό αγάπη καί εύνοια για τό υπάρχον πολίτευμα 5. Μια από τις βασικές λειτουργίες τής φρόνησης είναι να καθοδηγεί τον ηγεμόνα, όταν καλείται να εκφέρει κρίση στις περιπτώσεις πολιτικών πράξεων, οί όποιες δέν καθορίζονται άπό τό νόμο, τον όποιο οφείλει γενικά να ακολουθεί πιστά 6. Συνάμα, ό ηγεμόνας είναι αναγκαίο να διαθέτει ηθική αρετή, ιδιαίτερα δικαιοσύνη, επειδή ή ύπαρξη ενός διεφθαρμένου ηγεμόνα εγκυμονεί σοβαρά προβλήματα για τήν πολιτεία, όσο καλούς 5. DP I.xiv. 6. DP I.xiv.3-5.

4 7 S ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΣΥΡΟΣ νόμους και αν έχει αύτη 7. Ό μελλοντικός ηγεμόνας πρέπει να κατέχει και μια επιπλέον αρετή, την επιείκεια, ή οποία θα τον κατευθύνει ιδιαίτερα σε ο,τι άφορα τα αισθήματα του σέ εκείνες τις περιπτώσεις, στις όποιες ό νόμος παρουσιάζει ατέλειες. Συντασσόμενος μέ τον 'Αριστοτέλη, ό Μαρσίλιος ορίζει ώς επιείκεια την διόρθωση του νόμου, όταν αυτός αποτυγχάνει λόγω της ιδιαιτερότητας των καταστάσεων. Αυτό ακριβώς, διευκρινίζει ό Μαρσίλιος, είναι ο,τι εννοούν οι νομικοί μέ τον όρο «aequitas» ώς καλοπροαίρετη ερμηνεία ή μετριασμό τοΰ νόμου σέ μια περίπτωση, την οποία ό νόμος συμπεριλαμβάνει στην αυστηρή γενικότητα του, άλλα αποτυγχάνει καθώς δέν εξαιρεί αυτή τήν περίπτωση άπό τήν καθολικότητα τοϋ γενικοί) κανόνα, αν και θα είχε κάνει κάτι τέτοιο εντελώς ή μέ μετριότητα, αν τήν είχε προβλέψει 8. Τό επιεικές συνιστά για τον Αριστοτέλη τήν διόρθωση τοΰ νόμου, όταν αυτός εμφανίζει ελαττώματα λόγω τού γενικού χαρακτήρα του, υπό τήν έννοια δτι είναι αδύνατο να κάνει κάποιος μια καθολική απόφανση για ορισμένα πράγματα, ή οποία να είναι ορθή 9. Για τον λόγο αυτό, ό Αριστοτέλης εξηγεί δτι, αν προκύψει μία περίπτωση, τήν οποία δέν καλύπτει ό νόμος, τότε είναι σωστό, οπού ό νομοθέτης αποτυγχάνει ή διαπράττει σφάλμα λόγω ύπεραπλούστευσης, να διορθωθεί αυτή ή παράλειψη μέ βάση τό τι θα είχε πει ό νομοθέτης, αν ό Ιδιος ήταν παρών και τό πώς θα είχε διαμορφώσει τό νόμο, αν είχε προβλέψει τήν περίπτωση. "Αν προβούμε τώρα σέ μία προσεκτική σύγκριση της έννοιας της επιείκειας, όπως αναπτύσσεται στον Μαρσίλιο, θα δούμε οτι ό Μαρσίλιος, μολο- 7. DP I.xiv Cui siquidem edam in principauté futuro conveniens est ossequi virtutem quandam vocatam epieikeiam, qua dirigitur iudex precipue secundum affectum, in quibus lex deficit. Onde Aristoteles 4o Ethicorum, tractatu de iusticia, inquit: Ethec natura est, que epieikes direccio legis, ubi deficit propter particulare. Quam, extimo, iuriste volunt equitatem dicere. Est enim hec benigna legis quedam interpretacio vel moderacio in aliquo casu, quem lex sub rigoris univ er salitate comprehendit, in quo pro tanto lex deficere dicitur, quia ipsum a régula non excepit, quem tarnen si sic futurum attendisset ab univ er salitate régule cum aliquo moderamine vel simpliciter excepisset. (DP I.xiv.7). 9. Ήθικ. Νικομ. 1137a28-b27. Άπό τήν σχετική βιβλιογραφία βλ. σχετικά J. TRIANTAPHYLLO- POULOS, Das Rechtsdenken der Griechen [Münchener Beiträge zur Papyrusforschung und antiken Rechtsgeschichte, 78]. München 1985, σ E. M. MICHELAKIS, Piatons Lehre von der Anwendung des Gesetzes und der Begriff der Billigkeit bei Aristoteles, München 1957 K. KUYPERS, Billigkeit bei Aristoteles, Mnemosyne 5 (1937) H. MEYER-LAURIN, Gesetz und Billigkeit im attischen Prozess [Graezistische Abhandlungen, 1], Weimar R. A. SHINER, Aristotle's theory of equity, στό: Justice, law and method in Plato and Aristotle. S. PANAGIOTOU (έκδ.), Edmont 1987, σ , C. GEORGIADIS, Equitable and equity in Aristotle, στό: Justice, law and method, ο.π., σ

5 Η ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ! ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΗΣ ΕΠΙΕΙΚΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΜΑΡΣΙΛΙΟΥ 79 νότι διατείνεται ότι ακολουθεί τον 'Αριστοτέλη, σέ μεγάλο βαθμό παρεκκλίνει από το αριστοτελικό κείμενο. Είναι αξιοπρόσεκτο δτι ο Μαρσίλιος ανάγει την επιείκεια, ή οποία παρουσιάζεται στην αριστοτελική διδασκαλία ώς έξις ("habitus"), σέ αρετή. Κάτι τέτοιο ϊσως να υποδηλώνει τή στενή σύνδεση μεταξύ επιείκειας και δικαιοσύνης στην πολιτική σκέψη τοϋ Μαρσίλιου, αν και ό ϊδιος αποφεύγει οποιαδήποτε αναφορά στο παράδειγμα τοϋ λεσβιακού μολύβδινου κανόνα, όπως αυτό προσάγεται από τον Σταγειρίτη στα Ηθικά Νικομάχεια. Βέβαια, ό Μαρσίλιος ακολουθεί με συνέπεια ως κάποιο σημείο τον αριστοτελικό ορισμό της επιείκειας, ερωτήματα όμως εγείρονται από τήν ταύτιση της «aequitas» των νομικών του Μεσαίωνα με τήν αριστοτελική επιείκεια, τήν όποια επιχειρεί. Στην προσέγγιση του ό Παδοβάνος διαφοροποιείται ριζικά άπό τους αριστοτελικούς ύπομνηματιστές τοϋ "Υστερου Μεσαίωνα, όπως ό Αλβέρτος ό Μέγας και ό Θωμάς Άκινάτης, οι όποιοι ακολουθούν τον παραδοσιακό ρωμαϊκό ορισμό της «aequitas» ώς δικαιοσύνης γενικά, αν και ήδη στον Άκινάτη άπαντα ή ταύτιση τών εννοιών «aequitas» και «epieikeia», οι όποιες προσδιορίζουν τό είδος δικαιοσύνης, τό όποιο εκπορεύεται άπό τό «φυσικό δίκαιο» 11. Ή αναφορά ωστόσο τοϋ Μαρσίλιου στους 10. Ήθικ. Νικομ., 1137b Για τήν έννοια της επιείκειας στον Μαρσίλιο βλ. τήν εξαιρετικά διαφωτιστική μελέτη του G. KiscH, Die Aequitaslehre des Marsilius von Padua, Archiv des historischen Vereins des Kantons Bern 44 [Festschrift für Hermann Reenfahrt] (1958) (ανατ. στό: Ο ΙΔΙΟΣ, Erasmus und die Jurisprudenz seiner Zeit, Studien zum humanistischen Rechtsgedanken [Basler Studien zur Rechtswissenschaft, 56], Basel 1960, σ ). 'Επίσης, A. GHISALBERTI, Sulla legge naturale in Ockham e in Marsilio, Medioevo 5 (1979) Βλ. σχετικά κυρίως τις έξης μελέτες: G. Kiss, Billigkeit und Recht, Archiv für Rechts- und Wirtschaftsphilosophie 3 (1909/10) 536 κ.έξ Ο ΙΔΙΟΣ, Erasmus und die Jurisprudenz seiner Zeit, Studien zum humanistischen Rechtsgedanken [Basler Studien zur Rechtswissenschaft, 56], Basel 1960, σ. 214 M. DUBOIS, The Virtue of Aequitas in the Moral Philosophy of Thomas Aquinas, στό: AEQUITAS and EQUITY: Equity in Civil Law and Mixed Jurisdictions, (= Papers presented at the Second International Conference on Aequitas and Equity), A. M. RABELLO (έκο.), Jerusalem 1997, σ E. WOHLHAUPTER, Aequitas canonica. Eine Studie aus dem kanonischen Recht [Veröffentlichungen der Sektion für Rechts- und Staatswissenschaft / Gorres- Gesellschaft zur Pflege der Wissenschaft im katholischen Deutschland, 56], Paderborn 1931 L. J. RILEY. The History, Nature and Use of Epieikeia in Moral Theology [The Catholic University of American Studies in Sacred Theology, Second Series, 17], Washington 1948 P. E. HUGON, De epikeia et aequitate, Angelicum 5 (1928) Πάνω στις σχέσεις της φιλοσοφίας τοϋ Ακινάτη μέ τή νομική σκέψη της εποχής του Β. C. KUHLMANN, Der Gesetzesbegriff beim Hl. Thomas von Aquin im Lichte des Rechtsstudiums seiner Zeit, Bonn 1912 και A. HARDING, The Reflection of Thirteenth-Century Legal Growth in Saint Thomas's Writings, στό: Aquinas and Problems of His Time, G.VERBEKE - DVERHELST (έκδ.) [Mediaevalia Lovaniensia, Series 1/Studia V], Louvain 1976, σ

6 80 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΣΥΡΟΣ νομικούς της εποχής του, οι όποιοι στο κείμενο του Defensor pads δεν κατονομάζονται, είναι εξαιρετικά προβληματική, μιας και το θέμα αυτό δέν απασχολεί καθόλου τα νομικά κείμενα του Μεσαίωνα. 'Εξάλλου, ό ελληνικός όρος «επιείκεια», ό όποιος κατά τα άλλα χρησιμοποιείται συχνά στην φιλοσοφική γραμματεία του 13ου καί Μου αιώνα, πολιτογραφήθηκε στο εννοιολογικό οπλοστάσιο των νομικών μόλις τόν 16ο αιώνα 12. Είναι εύλογο να υποθέσει κανείς δτι ό Μαρσίλιος αναφέρεται έμμεσα στή γνωστή διατύπωση του Ρωμαίου νομικού Κέλσου: «Benignius leges interpretandae sunt, quo voluntas earum conservetur» 13. Βασιζόμενοι στο κλασικό ρωμαϊκό υλικό, οί νομικοί τού "Υστερου Μεσαίωνα ακολούθησαν τόν παραδοσιακό ορισμό της «aequitas» ώς καλοπροαίρετης ερμηνείας ή μετριασμού τού νόμου, καί σε αυτό το σημείο ή διδασκαλία τους εφάπτεται με εκείνη τού 'Αριστοτέλη. Φυσικά, ή πραγμάτευση της επιείκειας όπως αναπτύσσεται στα νομικά κείμενα τού Μεσαίωνα εστιάζεται στή σφαίρα της νομικής πράξης καί δέν λαμβάνει υπόψη, για παράδειγμα, τήν έννοια της «aequitas» ώς ουσιώδους γνωρίσματος μιας συγκεκριμένης στάσης ζωής, με τήν οποία ασχολείται διεξοδικά ό 'Αριστοτέλης. 'Από το γεγονός, λοιπόν, οτι ό Μαρσίλιος επιλέγει τήν εκδοχή των νομικών ώς αφετηρία για τήν παρουσίαση τής "aequitas", φαίνεται καθαρά οτι ή επιείκεια ορίζεται στον Defensor pads ώς αρετή, ή οποία άφορα αυστηρά τή νομική πράξη καί αξιολογείται συνακόλουθα ώς μία από τις κύριες ιδιότητες τού επίδοξου ηγεμόνα. Γι' αυτόν τόν λόγο απουσιάζει κάθε αναφορά στην αριστοτελική σχέση μεταξύ επιείκειας καί τών απαιτήσεων καί συμφερόντων τού «επιεικούς» ανθρώπου, στον κεντρικό πυρήνα 12. Περισσότερα βλ. Η. Ε JoLOWicz, Roman Foundations of Modern Law, Oxford 1957, σ. 57 κ.εξ. Πρβλ. LEFEVRE, Dictionnaire de droit canonique, Fase. Xxvi, Paris 1951, s.v. Epikie, σύμφωνα μέ τον όποιο ό Andreas Tirakuellus ( ) ήταν ό πρώτος νομικός ό όποιος έκανε χρήση του έλληνικοϋ όρου. Μέ βάση αυτές τις παρατηρήσεις μπορεί κανείς να διαγνώσει ανεπαρκή εξοικείωση τοΰ Μαρσίλιου μέ τή νομική σκέψη τής εποχής του, αν καί ό ίδιος είχε πρόσβαση σέ διάφορες νομικές πηγές. Πρέπει να σημειωθεί δτι ό συγγραφέας τοΰ Defensor pads ήταν γόνος οικογένειας μέ αξιόλογη νομική παράδοση: ό πατέρας του Bonmatteo και ό θείος του Corrado εργάζονταν στην Πάδοβα ώς συμβολαιογράφοι καί ό αδελφός του Giovanni υπηρέτησε τό 1295 ώς "iudex", κάτι πού σύμφωνα μέ τα καταστατικά τοΰ Κολλεγίου τών δικαστών τής Πάδοβας προϋπέθετε κατοχή σχεδόν ολόκληρου τοΰ Corpus iuris civilis και νομικές σπουδές διάρκειας τουλάχιστον εξι χρόνων. Για περισσότερες λεπτομέρειες βλ. J. ΜΙΕΤΗΚΕ, Marsilius von Padua. Die politische Philosophie eines lateinischen Aristotelikers des 14. Jahrhunderts, στό: Lebenslehren und Weltentwürfe im Übergang vom Mittelalter zur Neuzeit: Politik-Naturkunde-Theologie, H. BOOCKMANN - B. MOELLER - K. STACKMANN (έκδ.) [Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften in Göttingen, Philologisch-Historische Klasse, III179], Göttingen 1989, σ Πρβλ. KisCH, Erasmus, ο.π., σ. 441 κ.έξ.

7 Η ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΗΣ ΕΠΙΕΙΚΕΙΑ! ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΜΑΡΣΙΛΙΟΥ 81 της όποιας βρίσκεται ή θεώρηση της επιείκειας ώς εγκράτειας και πραότητας στη σφαίρα των νομικών αξιώσεων, πού εγείρει κανείς και ώς στοιχείου απαραίτητου για τον ιδανικό τρόπο ζωής 14. Ή «aequitas» βρέθηκε στο κέντρο τοΰ ενδιαφέροντος πολλών μεσαιωνικών ύπομνηματιστών του 'Αριστοτέλη. Ό 'Αλβέρτος ό Μέγας ορίζει ώς «epieikeia» την δικαιολογημένη παράβλεψη ενός νόμου για περιπτώσεις, στις όποιες ή εφαρμογή του θα επέφερε αποτελέσματα αντίθετα από εκείνα πού ό ϊδιος επιδιώκει 15. Οι απόψεις του παρουσιάζουν στενή συγγένεια με εκείνες τοΰ βυζαντινού ύπομνηματιστή τού 'Αριστοτέλη Μιχαήλ Έφεσίου. Στον Θωμά Άκινάτη ή επιείκεια δηλώνει όχι τήν κάλυψη και επανόρθωση των κενών και ανεπαρκειών τού νόμου, αλλά τήν διόρθωση άδικων (γραπτών) νόμων από τον ηγεμόνα 16. Ό Άκινάτης εξαίρει τή σημασία τής τήρησης τών νόμων, υποστηρίζοντας όμως ότι ό αριθμός τών ειδικών περιπτώσεων είναι απεριόριστος και ότι ό νόμος εμφανίζει ελαττώματα, επειδή δεν μπορεί νά καλύψει ολόκληρο το φάσμα τών ύπαρχουσών δυνατοτήτων. Σύμφωνα με τον Άκινάτη υπάρχουν πάντα εξαιρέσεις και ό νομοθέτης πρέπει νά έχει συνείδηση αυτού τού γεγονότος. Όπως ακριβώς στή φύση μπορούν νά συμβούν λάθη ("errores"), τα όποια ό ερευνητής τών φυσικών φαινομένων στην προσπάθεια του νά καταλήξει στή διατύπωση γενικών προτάσεων δέν μπορεί νά προβλέψει, στή διαδικασία τής νομοθεσίας οι ανθρώπινες πράξεις δέν έ'χουν πάντα τον ϊδιο χαρακτήρα και λαμβάνουν χαρακτήρα διαφορετικό σε εξαιρετικές περιπτώσεις 17. Για νά προσδώσει πει- 14. Το ϊδιο συμπέρασμα συνάγει ό KiscH, Erasmus, ο.π., σ Πρβλ. WOHLHAUPTER, Aequitas canonica, ο.π. και Μ. MÜLLER, Der hl. Albertus Magnus und die Lehre von der Epikie, Divus Thomas. Jahrbuch für Philosophie und spekulative Theologie 3 Serie, 12 (1934) 165 κ.έξ., καθώς και τήν παλαιότερη άλλα σε πολλά σημεία ακόμη πολύτιμη μελέτη του W. ARENDT, Die Staats- und Gesellschaftslehre Alberts des Großen. Nach den Quellen dargestellt [Deutsche Beiträge zur Wirtschafts- und Gesellschaftslehre, 8], Jena Ό Ακινάτης γράφει συγκεκριμένα: Semper enim vitandum est iniustum iudicium. Sed quandoque leges scriptae iniustitiam continent, secundum illud Isaiae 10: "Vae qui condunt leges iniquas, et scribentes iniustitias scripserunt". Ergo non semper est secundum leges scriptas iudicandum (Summa Theologiae, Secunda Secundae, quaestio LX, art. 5). Πρβλ. KISCH, Erasmus, ο.π., σ. 442 κ.έξ., 216 κ.έξ., καθώς και C. J. HERING, Der Schematismus der "particularis determinatio" des hl. Thomas von Aquin als Ansatz eines offenen normativen Systems, Wahrheit und Wert in Bildung und Erziehung 3 (1962) 521 [ανατ. σέ: Aequitas und Toleranz. Gesammelte Schriften von Carl Joseph Hering, E. FECHNER - E. v. HIPPEL - H. FROST (έκδ.), Bonn 1971, α 28-33]. 17. Sancii Thomae Aquinatis In decern libros Ethicorum Aristotelis ad Nicomachum expositio, R. M. SPIAZZI (έκδ.) Torino Quia igitur in talibus necesse est quod legislator universaliter loquatur propter impossibilitatem comprehendendi particularia, nee tarnen est possibile quod in

8 82 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΣΥΡΟΣ στική δύναμη στις θέσεις του, ό Άκινάτης καταφεύγει σέ ένα παράδειγμα, το όποιο συναντά κανείς ήδη στα υπομνήματα στα Ηθικά Ννχομάχεια του 'Αλβέρτου του Μεγάλου, του Μιχαήλ Έφεσίου και του Ευστρατίου Νικαίας 18 : αν υποτεθεί ότι απαγορεύεται σέ ξένους να ανέβουν στα τείχη της πόλης, προκειμένου να αποτραπεί το ενδεχόμενο να αποκτήσουν τήν εξουσία με βία, θα ήταν αναμφίβολα άδικο καί μή επιεικές να τιμωρηθούν με βάση τον νόμο αν ανέβαιναν στα τείχη σέ περίπτωση εχθρικής επίθεσης καί με ξεχωριστή ανδρεία έσωζαν τήν πόλη. Σέ περιπτώσεις πού τό γράμμα τού νόμου φαίνεται οτι δέν συνάδει μέ τον σκοπό του, ό Άκινάτης συνιστά να προσανατολίζεται κανείς σέ αυτόν καί να διαμορφώνει τό θετό δίκαιο σέ αρμονία μέ τα προστάγματα τού φυσικού δικαίου, για να αποφευχθεί ή διάπραξη αδικίας εκ μέρους τού δικαστή 19. Τέλος, θα ήταν χρήσιμο να ανατρέξουμε καί στή διδασκαλία τού Ζίλ τής Ρώμης για τήν επιείκεια, για να φανούν πληρέστερα τα σημεία απόκλισης ανάμεσα στην ερμηνεία τού Μαρσίλιου καί τις απόψεις των ύπομνηματιστών τού 'Αριστοτέλη για τήν επιείκεια. Ό «Doctor Fundatissimus» συζητά τό πρόβλημα στο τρίτο βιβλίο τής πραγματείας του De regimine principum στο πλαίσιο τής συζήτησης του σχετικά μέ τις συνθήκες, στις όποιες πρέπει να δίνει προσοχή ό δικαστής για να ενεργεί μέ φιλανθρωπία καί μετριοπάθεια καί όχι μέ σκληρότητα, καί να δείξει συγχώρηση στην ανθρώπινη αδυναμία 20. Στην πραγματικότητα ό Ζίλ ενδιαφέρεται όχι τόσο για τον δικαστή όσο για τον ιδεώδη ηγεμόνα, καθήκον τού οποίου είναι, όπως έπισημαίomnibus rede se habeaî id quod dicitur propter hoc quod deficit in paucioribus, legislator accipit id quod est ut in pluribus, et tarnen non ignorât quod in paucioribus contingit esse peccatum: sicut etiam naturalis dicit quod homo habet quinque digitos et tarnen novit quod propter errorem naturae, ut in paucioribus accidit aliquos habere plures vel pauciores (V.16.7) Talis enim est materia operabilium humanorum, quod non sunt universaliter eodem modo, sed ut in paucioribus diversificantur; sicut reddere depositum secundem se iustum, est et ut in pluribus bonum; in aliquo tarnen casu potest esse malum, puta si reddatur gladius furioso (V.16.8). 18. MICHAELIS <EPHESIUS>, In librum quintum Ethicorum Nicomacheorum commentarium, M. HAYDUCK (έκδ.) Berlin 1901, σ κ.έξ. EUSTRATIUS <NICAENUS>, In Aristotelis Ethica Nicomachea VI commentarla, G. HEYLBUT (έκδ.), Berlin 1892, σ κ.έξ. Πρβλ. HELIO- DORUS, In Ethica Nicomachea Paraphrasis, G. HEYLBUT (έκδ.), Berlin 1889, o Βλ. J. TRIANTAPHYLLOPOULOS, Aristotle's Equity, στό: AEQUITAS and EQUITY: Equity in Civil Law and Mixed Jurisdictions, ο.π., σ (ειδικά σ ). 19. In decern libros Ethicorum, ο.π., V Για τα ακόλουθα βλ. G. KiscH, Das Epieikeiaproblem bei Aegidius Romanus, στό: Ο ΙΔΙΟΣ, Erasmus und die Jurisprudenz seiner Zeit, Studien zum humanistischen Rechtsgedanken [Basler Studien zur Rechtswissenschaft, 56], Basel 1960, o

9 Η ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΗΣ ΕΠΙΕΙΚΕΙΑ! ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΜΑΡΣΙΛΙΟΥ 83 νει, να επιδεικνύει ακόμη μεγαλύτερη καλοσύνη άπ' οτι ό δικαστής 21. Στηριζόμενος στη Ρητορική τοΰ 'Αριστοτέλη - και οχι στα Ηθικά Νικομάχεια - ό Ζίλ απαριθμεί δέκα παράγοντες, οι όποιοι διασφαλίζουν την μετριοπάθεια του δικαστή. Οι τρεις πρώτοι είναι ή ανθρώπινη φύση καθαυτή, ό νομοθέτης και ή ευνοϊκή ερμηνεία τών νόμων υπέρ του κατηγορουμένου 22. Επικαλούμενη ή ανθρώπινη φύση τήν αδυναμία και αστάθεια της και τήν ροπή της στο κακό, εκλιπαρεί για συγχώρηση, σε περίπτωση πού διαπράττει αδίκημα. Γι' αυτό ό Ζίλ θεωρεί τήν πραότητα επιβεβλημένη. Υπογραμμίζει οτι ό δικαστής πρέπει να αντιμετωπίζει τον κατηγορούμενο μέ ευσπλαχνία και οχι μέ σκληρότητα, όπως ακριβώς ό βασιλιάς ή ό ηγεμόνας, ο όποιος είναι υπεύθυνος για τή νομοθεσία, πρέπει να λαμβάνει υπόψη του τήν κατάσταση τοΰ άνθρωπου, ό οποίος είναι επιρρεπής σε σφάλματα. Όπως αποφαίνεται ό Ζίλ, οι νόμοι χαρακτηρίζονται από υπέρμετρη σκληρότητα για λόγους εκφοβισμού και συνεπώς ό δικαστής πρέπει να επιδιώκει ευνοϊκή ερμηνεία τών νόμων καί νά μετριάζει τή σκληρότητα της ποινής. Επίσης, ό Ζίλ εκτιμά οτι κάτω άπό ορισμένες συνθήκες επιβάλλεται ό ύποσκελισμός τοΰ νόμου και ή διόρθωση του, προκειμένου νά μή ματαιώσει κανείς το σκοπό τοΰ νομοθέτη μέ τό νά προβεί σέ αυστηρή εφαρμογή του νόμου. Πάντως, για τον Ζίλ είναι απόλυτα σαφές οτι ό νόμος αποτυγχάνει λόγω της γενικότητας του, αναφορικά μέ τό ερώτημα πού θέτει ό Αριστοτέλης, αν τελικά είναι καλύτερο ή πολιτεία νά διοικείται άπό τον καλύτερο ηγεμόνα ή τον καλύτερο νόμο, ό Ζίλ προκρίνει τήν πρώτη λύση ή διοίκηση ενός βασιλιά είναι εγγύηση για τήν διόρθωση τών λαθών τοΰ νόμου καί ό βασιλιάς αναλαμβάνει τό ρόλο τοΰ «μεσίτη» ανάμεσα στον φυσικό καί θετικό νόμο, ακολουθώντας τις επιταγές τοΰ όρθοΰ λόγου καί επομένως τοΰ φυσικού νόμου 23, ρυθμίζοντας τό θετικό δίκαιο καί αποφεύγοντας νά εφαρμόσει ένα 21. Palei ergo, quomodo decet iudices esse magis dementes quam seueros. Et si hoc decet iudices, multo magis decet reges et principes, quibus congruit, ampliori bonitate poliere. Decet itaque eos esse dementes et benignos, non quia iustitiam deserant, quia sine ea pax regni et bonus status ciuium non potest consistere; sed saluato communi bono et pace regni quantum possibile est, debent ad misericordiam declinare. AEGIDIUS ROMANUS (COLONNA), De regimine principum libri III, Romae 1556 (ανατ. Frankfurt 1968), III, 2, 23 (σ ). W. BERGES, Die Fürstenspiegel des hohen und späten Mittelalters, Leipzig 1938 (ανατ. Stuttgart 1952), σ. 409 κ.έξ. 22. Οι υπόλοιποι επτά είναι: ή πρόθεση τοΰ δράστη, ό αριθμός καλών πράξεων, τό μάκρος τοΰ χρόνου πού πέρασε, τό περίσσευμα της καλοσύνης σέ σχέση μέ τήν κακία, ή εύπείθεια τοΰ κατηγορουμένου, ή ικανότητα τοΰ πταίσαντος γιά βελτίωση και ή ταπεινόφρων υποταγή τοΰ άνθρωπου ό όποιος ρέπει σέ σφάλματα. 23. De regimine principum, III, δ.π., 2,29 (σ ).

10 N4 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΣΥΡΟΣ νόμο στην περίπτωση πού αυτός δέν μπορεί να εφαρμοστεί 24. Οι παραπάνω διαπιστώσεις καθιστούν κατανοητό, γιατί ό Μαρσίλιος δέν υιοθετεί την κλασική ρωμαϊκή αντίληψη για τήν επιείκεια, άποστασιοποιούμενος παράλληλα από ένα μεγάλο μέρος της προγενέστερης αριστοτελικής παράδοσης, ή οποία ορίζει ώς επιείκεια τήν διόρθωση ή τροποποίηση άδικων νόμων. Ό Μαρσίλιος προβάλλει αντίθετα έναν καινούριο ορισμό της επιείκειας ώς ευνοϊκής ερμηνείας των κειμένων νόμων, οι όποιοι αποτελούν προϊόν τής συλλογικής φρόνησης των πολιτών, τού «άνθρωπου νομοθέτη» («legislator humanus») ή τού «βαρύνοντος μέρους» του («valentior pars», ώς απόδοση τής αριστοτελικής έκφρασης «κρεϊττον μέρος») 25. Ο «legislator humanus» συνιστά τον νευραλγικό αρμό τής πολιτείας, όπως τήν οραματίζεται ό Μαρσίλιος. Σε αυτόν ανήκει ή εξουσία να θεσπίζει νόμους και να διορίσει, νά τιμωρήσει ή ακόμη και να καθαιρέσει τον ηγεμόνα, αν κρίνει κάτι τέτοιο αναγκαίο για το κοινό καλό 26. Είναι άλλωστε προφανές, μέ βάση αυτές τις παρατηρήσεις, γιατί ό Μαρσίλιος υποστηρίζει στην ερμηνεία του τής αριστοτελικής διατύπωσης: Inconveniens forte utique videbitur, si melius percipiat quis duobus oculis et duabus auribus iudicans et agens duobus pedibus et manibus, quam multi multis (Πολιτ. 1287b26-9/DP I.xi.3), οτι ή κρίση τών μεμονωμένων περιπτώσεων πρέπει νά λαμβάνει χώρα μέ γνώμονα έναν νόμο, ό όποιος είναι καρπός συλλογικής φρόνησης, και όχι τήν κρίση τού δικαστή. Ό Παδοβάνος παραποιεί εδώ το νόημα τού αριστοτελικού κειμένου. Ό 'Αριστοτέλης ξεκινάει άπό τήν αρχαία ελληνική αντίληψη για τόν ιδανικό νομοθέτη, όπως ό Λυκούργος ή ό Σόλων 27, και συνηγορεί υπέρ τής ύπαρξης περισσότερων δικαστών αντί ενός σέ περιπτώσεις οι όποιες δέν καλύπτονται άπό το νόμο, γιατί είναι σέ θέση νά εκφέρουν πιο ασφαλείς κρίσεις απ' δτι ένας μόνο δικαστής. Ό Μαρσίλιος δίδει άπό τήν πλευρά του έμφαση στο γεγονός οτι ή νομοθετική εξουσία ανήκει στο σώμα τών πολιτών 24. De regimine principum, III, δ.π., 2,29 (σ. 533). 25. DFI.xii DPl.xv. 27. Πολιτ. 1273b26-74b26. Πρβλ. Πολιτ. 1266a39-b8 1266b9" 1327Ò b9 Ήθικ. Νικομ. 1102a7-12. Βλ. σχετικά V. SYROS, The Principle of the Sovereignty of the Multitude in the Works of Marsilius of Padua, Peter of Auvergne and Some Other Aristotelian Commentators, στό: The World of Marsilius of Padua: the Life and Work of a Medieval Political Theorist, G MORENO-RIANO (έκδ.), Turnhout Αναφορικά μέ τήν αριστοτελική ιδέα τοΰ ιδανικού νομοθέτη βλ. Ε. RUSCHENBUSCH, Πάτριος πολιτεία. Theseus, Drakon, Solon und Kleisthenes in Publizistik und Geschichtsschreibung des 5. und 4. Jahrhunderts v. Chr., Historia. Zeitschrift für Alte Geschichte 1 (1958) J. J. KEANEY, Aristotles Politics a22b-a28, American Journal of Ancient History 6 (1981)

11 Η ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΗΣ ΕΠΙΕΙΚΕΙΑ! ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΜΑΡΣΙΛΙΟΥ 85 ή το πιο ισχυρό μέρος τους και οτι ό ηγεμόνας πρέπει να ακολουθεί τους νόμους, οι όποιοι θεσπίζονται άπό αυτούς. Σέ αυτό το πλαίσιο δέν αναγνωρίζει στον ηγεμόνα το δικαίωμα της αλλαγής άδικων νόμων, το όποιο ανήκει αποκλειστικά στον «legislator humanus». Ό Μαρσίλιος τονίζει οτι σέ καμιά περίπτωση δέν έχουν ό δικαστής ή ό ηγεμόνας το δικαίωμα να εκφέρουν κρίσεις ή να δώσουν εντολές σχετικά μέ θέματα, πού αφορούν τήν πολιτεία, χωρίς να ακολουθούν το νόμο, ό όποιος είναι απαλλαγμένος από κακία, άγνοια και πλάνη 28. Γι' αυτό προτείνει σέ απόλυτη συμφωνία μέ τον 'Αριστοτέλη, στον όποιο και παραπέμπει, οι ορθοί νόμοι να καθορίζουν οσο περισσότερα ζητήματα γίνεται και να αφεθεί το μικρότερο δυνατό περιθώριο στην κρίση όσων καλούνται να αποφασίσουν, οσο ενάρετοι και αν είναι αυτοί 29, κάτι τό όποιο σύμφωνα μέ τον Παδοβάνο αποτελεί αναγκαία συνθήκη για τήν ασφάλεια και βιωσιμότητα της πολιτείας 30. "Εργο τοΰ ηγεμόνα είναι λοιπόν ή αταλάντευτη τήρηση των νόμων καί, συμπληρωματικά, ή κάλυψη των κενών πού δημιουργούνται έξ αιτίας τού γενικού χαρακτήρα τού νόμου. Καί είναι ακριβώς αυτή ή τροποποίηση τού αριστοτελικού ορισμού της επιείκειας, ή οποία οδηγεί τον Μαρσίλιο στην άρση της σύνδεσης μεταξύ επιείκειας καί φυσικού δικαίου, ή οποία κατέχει κεντρική σημασία στην αριστοτελική καί τήν σχολαστική πολιτική φιλοσοφία. Ή θεώρηση της επιείκειας στον Defensor pacis διεκδικεί ιδιαίτερη θέση στην ιστορία αυτής της έννοιας, αν ανατρέξει κανείς σέ έργα της νεότερης πολιτικής φιλοσοφίας, όπως ό Λεβιάθαν τού Θωμά Χόμπς. Ό Χόμπς πρεσβεύει χαρακτηριστικά τήν άποψη, οτι τό αξίωμα τού δικαστή αποτελεί αναπόσπαστο συστατικό στοιχείο τής ανώτατης εξουσίας 31. Για τον 'Άγγλο στοχαστή ό εκάστοτε κάτοχος τής ανώτατης εξουσίας οφείλει να είναι ό αποκλειστικός νομοθέτης καί να λαμβάνει αποφάσεις για πόλεμο καί ειρήνη 32. Ό καλός δικαστής πρέπει να ακολουθεί τις κατευθυντήριες γραμμές τού φυσικού νόμου, ό όποιος θεμελιώνεται στην επιείκεια, να λειτουργεί ως ερμηνευτής του καί να επιτελεί τό έργο του ανεξάρτητα άπό οργή, φόβο, μίσος, αγάπη καί ευσπλαχνία 33. Ταυτόχρονα, ό Μαρσίλιος απομακρύνεται καί άπό τήν ερμηνεία τού 'Άραβα πολιτικού στοχαστή καί ύπομνηματιστή τού 'Αριστοτέλη Άβερρόη, ό όποιος εκλαμβάνει ώς «aequitas» (αραβικά 'adâla) τήν διόρθωση τών 28. DP I.xi DP. I.xi.4 πρβλ. I.xi.5 I.xi.8 καί Άριστ., Ρητορ. 1354a DPl.ix.5-B. 31. Κεφ Κεφ. 26 καί Κεφ. 26.

12 86 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΣΥΡΟΣ ατελειών και των ανεπαρκειών τοΰ νόμου, οι όποιες οφείλονται στον γενικό χαρακτήρα του 34. Ή σύγκριση τών απόψεων του Μαρσίλιου και του Άβερρόη σχετικά με την επιείκεια μπορεί να συμβάλλει καίρια οχι μόνο στην τοποθέτηση τοΰ Μαρσίλιου στο πλαίσιο τών μεσαιωνικών συζητήσεων σχετικά με αυτό τό ζήτημα, πού έλαβαν χώρα στους κόλπους της αραβικής και εβραϊκής φιλοσοφίας, άλλα και στην ευρύτερη προβληματική τών σχέσεων τής πολιτικής θεωρίας του Μαρσίλιου μέ τό έργο τοΰ 'Άραβα προκατόχου του, ειδικά αν ληφθεί υπόψη ότι ό Μαρσίλιος έχει συχνά χαρακτηριστεί ώς ένθερμος πρόμαχος τοΰ κινήματος τοΰ λατινικού άβερροϊσμοΰ στο Πανεπιστήμιο τοΰ Παρισιού 35. Για τή διασάφηση τών θέσεων του ό 'Άραβας 34. AVERROES, In libros decern Moralium Nicomachiorum expositio, στό: Aristotelis opera cum Averrois commentariis, τ. 3, Venetiis 1562 (ανατ. Frankfurt 1962), 248r. Πρβλ. AVERROES, Commentary on Plato's Republic, E. I. J. ROSENTHAL (έκο.) [University of Cambridge Oriental publications / published for the Faculty of Oriental Studies, 1], Cambridge 1956, σ. 159 κ.έξ., 258 κ.έξ. Βλ. G. HOURANI, Averroes on good and evil, Studia Islamica 16 (1962) (ειδικά σ. 38 κ.έξ.) και Ο. LEAMAN, An Introduction to Medieval Islamic philosophy, Cambridge 1985, σ Πρβλ. επίσης s. ν. nâmûs A. de BIBERSTEIN-KAZIMIRSKI, Dictionnaire arabe-français, Cairo 1875 (ανατ. Paris 1960), και πιο γενικά Μ. HADDURI, The Islamic Conception of Justice, Baltimore Για την πρόσληψη τοΰ Άβερρόη και την ΰπαρξη ενός «άβερροϊστικοΰ κινήματος» βλ. άπό έναν μεγάλο αριθμό μελετών, Ε. RENAN, Averroes et l'averroïsme. Essai historique, στό: Ο ΙΔΙΟΣ, Œeuvres complètes, τ. 3, Paris 1949, σ [ανατ. (^Références) (Paris 2002)] C. H. BUTTERWORTH, What is political Averroism?, στό: Averroismus im Mittelalter und in der Renaissance, F. NIEWOHNER - L. STURLESE (έκδ.), Zürich 1994, σ W. HUBENER, Unvorgreifliche Überlegungen zum möglichen Sinn des Topos "politischer Averroismus", (στον ί'διο τόμο, σ ) Ζ. KuKSEWicz, Der lateinische Averroismus im Mittelalter und in der Frührenaissance, στό: Philosophy and Learning: Universities in the Middle Ages, M. J. HOENEN (έκδ.) [Education and society in the Middle Ages and Renaissance, 6], Leiden/New York/Köln 1995 G. PIAIA, Averroisme politique: Anatomie dun mythe historiographique, στό: Orientalische Kultur und europäisches Mittelalter, A. ZIMMERMANN - I. CRAEMER- RUEGENBERG (έκδ.) [Miscellanea Mediaevalia, 17], Berlin 1985, σ Σέ δ,τι άφορα τό επίμαχο θέμα της πατρότητας τοΰ Defensor pads βλ. Ν. VALOIS, Jean de Jandun et Marsile de Padoue auteurs du «Defensor pacis», Histoire littéraire de France 33 (1906) , και στην μέχρι σήμερα πιό σημαντική μελέτη πάνω στη ζωή και τό έργο τοΰ Ιωάννου της Jandun άπό τόν L. SCHMUGGE, Johannes von Jandun (1285/ ): Untersuchungen zur Biographie und Sozialtheorie eines lateinischen Averroisten [Pariser Historische Studien, V], Stuttgart σ. 95 κ.έξ. Σύμφωνα μέ τις δυο προαναφερθείσες σπουδές, ό Defensor pacis είναι κοινό έργο τοΰ Μαρσίλιου και του 'Ιωάννη ή θέση αυτή είναι ωστόσο εξαιρετικά προβληματική, άφοΰ ανάμεσα στην πολιτική φιλοσοφία τοΰ 'Ιωάννη, ή όποια οφείλει πολλά στό έργο τοΰ Άβερρόη, και τις θεμελιακές αρχές, οι όποιες διέπουν τόν Defensor pacis υπάρχουν κρίσιμες και ουσιαστικές διαφορές. Βλ. σχετικά και μέ μια σειρά καίριων επιχειρημάτων ενάντια στην θέση τών Valois και Schmugge τό σημαντικό άρθρο τοΰ Α. GEWIRTH, John of Jandun and the Defensor Pacis, Speculum 23 (1948) , όπως επίσης και C. DOLCINI, Marsilio da Padova

13 Η ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΗΣ ΕΠΙΠΚΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΤ1ΚΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ Μ ΑΡΣΙΛΙΟΥ 87 φιλόσοφος επικαλείται το παράδειγμα του «ιερού πολέμου» (jihad) 36 : σύμφωνα μέ το ισλαμικό δίκαιο, δλοι οι μουσουλμάνοι είναι υποχρεωμένοι να μάχονται κάθε στιγμή ενάντια στους αλλόπιστους. Παρ' δλα αυτά, ή αυστηρή τήρηση μιας τόσο γενικής εντολής μπορεί ευκαιριακά να βρει ισχύ μόνο σε ισλαμικές περιοχές και να αποδειχθεί τελικά ως άγνοια της πρόθεσης τού νομοθέτη. Γι' αυτό τον λόγο πρέπει νά δοθεί προτίμηση στην ειρήνη. Παρόμοιες απόψεις εκφράζονται και στην πραγμάτευση τής επιείκειας άπό τον Εβραίο φιλόσοφο Μωυσή Μαϊμονίδη στο 34ο κεφάλαιο τοϋ «Όδηγοϋ τοϋ συγκεχυμένου» και στο Υπόμνημα του στή Μισνε Τορά. Ό Μαϊμονίδης συνάγει τήν αναγκαιότητα τής «aequitas» ώς συμπλήρωσης τοϋ νόμου άπό τήν ύπαρξη περιπτώσεων, στις όποιες ή πιστή τήρηση τοϋ νόμου επιφέρει άδικα αποτελέσματα ακριβώς λόγω τοϋ γενικοϋ χαρακτήρα του. Πέρα άπό αυτό όμως, ό Μαϊμονίδης αποδίδει γενικά βαρύνουσα σπουδαιότητα στή γενικότητα τοϋ νόμου και στή διασφάλιση και προώθηση τοϋ γενικού χαρακτήρα του. 'Απόρροια αυτής τής αντίληψης είναι το γεγονός οτι ό Μαϊμονίδης αντιστρατεύεται κατηγορηματικά οποιεσδήποτε τροποποιήσεις τής Τορά χάριν ικανοποιήσεως ατομικών αναγκών, υπεραμυνόμενος τής διαφύλαξης τοϋ γενικού χαρακτήρα τής Τορά μέσω τών ραββινικών διαταγών, οι όποιες αποβλέπουν στο γενικό και όχι στο ειδικό 37. e Giovanni di Jandun. στό: Storia della chiesa, x. 9: La crisi del Trecento e il papato avignonese, , D. QUAGLIONI (έκδ.), Cinisello Balsamo 1994, σ , και πιο πρόσφατα SYROS, Die Rezeption, δ.π., μέ νέα επιχειρήματα για επίρρωση τών ενστάσεων τοϋ Gewirth. 36. Κυριολεκτικά σημαίνει jihad "προσπάθειες μέ στρατιωτικά μέσα". Βλ. R. FIRESTONE, Jihad. The Origin of Holy War in Islam, New York 1999 κα'ι Jihad in Mediaeval and Modern Islam. The Chapter on Jihad from Averroes' Legal Handbook "Bidayat al- mudjtahid" and the Treatise "Koran and fighting" by the Late Shaykh-al-Azhar, Mahmud Shaltut, R. PETERS (έκδ.) [Nisaba, 5], Leiden 1977 Ο ΙΔΙΟΣ, Islam and Colonialism. The Doctrine of Jihad in Modern History [Religion and society, 20], Hague Ή μαϊμονίδεια αντίληψη τής επιείκειας, όπως σκιαγραφείται στον 'Οδηγό τοϋ σνγκεκχνμένον, δέν είναι άμοιρη ερμηνευτικών προβλημάτων. Σέ αύτη τη συνάφεια βλ. άπό μια πλούσια βιβλιογραφία I. ENGLARD,The Problem of Equity in Maimonides, στό: AEQUITAS and EQUITY: Equity in Civil Law and Mixed Jurisdictions, δ.π., σ E. I. J. ROSENTHAL, Torah and nómos in medieval Jewish Philosophy, στό: Ο ΙΔΙΟΣ, Studia semitica, τ. 1: Jewish themes [University of Cambridge Oriental publications / published for the Faculty of Oriental Studies, 16], Cambridge 1971, σ (πρώτη δημοσίευση σέ Studies in Rationalism, Judaism and Universalism, R. LOEWE (έκδ.), London 1966, σ ). Tò άρθρο αυτό αποτελεί περίληψη μερών άπό τά τρία πρώτα κεφάλαια τοΰ έργου του ROSENTHAL, Griechisches Erbe in der jüdischen Religionsphilosophie des Mittelalters (=Franz Delitzsch-Vorlesungen 1957), Stuttgart 1960, τά όποια επικεντρώνονται στις σχέσεις μεταξύ Τορά κα'ι νόμου. Πρβλ. Ο ΙΔΙΟΣ, Maimonides' conception of State and Society, στό: Studia semitica τ. 1, δ.π., σ [αρχικά δημοσιεύτηκε ώς άρθρο στον συλλογικό τόμο Moses Maimonides, Ι. EPSTEIN

14 HS ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΣΥΡΟΣ Είναι προφανές ότι ό Μαρσίλιος παραμένει αυστηρά προσανατολισμένος στην εικόνα τοϋ ηγεμόνα ώς ανώτατου δικαστή μέσα στην πολιτεία, το πρωταρχικό μέλημα τοϋ οποίου συνίσταται στην εφαρμογή και περιφρούρηση τής δικαιοσύνης. Στον Defensor pacis βρίσκει κανείς πολλές διατυπώσεις, οι όποιες μαρτυρούν οτι ό Μαρσίλιος σχεδιάζει το πρότυπο τού τέλειου ηγεμόνα μέ γνώμονα τις επιταγές τής νομικής πράξης 38. Για τον Μαρσίλιο ό ηγεμόνας - ή κυβέρνηση γενικά («pars principalis») - αποτελεί βασικό συντελεστή σταθερότητας τής πολιτείας, αφού κάθε μορφή κοινωνικής οργάνωσης κυοφορεί αναπόδραστα διενέξεις, έριδες, συγκρούσεις και διχασμό, φαινόμενα τα όποια μπορούν να έχουν ώς αποτέλεσμα τή διάλυση της. Γι' αυτό τον λόγο επιβάλλεται ή ύπαρξη ενός κανόνα δικαίου καθώς καί ενός φύλακα ή εκτελεστή τού δικαίου, ό όποιος θα αναλάβει τήν τιμωρία των παραβατών τού νόμου καί όσων παρενοχλούν τήν λειτουργία τής πολιτείας από το εσωτερικό ή τό εξωτερικό 39. Ό ηγεμόνας είναι ό «φύλακας τοϋ δικαίου» 40, καί «έμψυχος νόμος» 41. 'Αξίζει να τονισθεί οτι ή αντίληψη αυτή διατρέχει καί τα έργα τής γραμματείας για τα προσόντα καί τα καθήκοντα τού 'ιδανικού «ποδεστά» («podestà literature», «Podestà-Spiegel») τοϋ 13ου καί Μου αιώνα 42, όπως ό (έκδ.), London 1935, σ ]. Πα το ίδιο θέμα βλ. D. NOVAK, Natural Law in Judaism, Cambridge 1998 (ιδιαίτερα τό κεφάλαιο: Maimonides' teleology of the law, σ ) Ν. RAKOVER, Law and Equity in Aristotle and Maimonides, στό: Individu et société. L'influence d'aristote dans le monde méditerranéen^. ZARCONE (έκδ.) [Varia Turcica, 10], Constantinople 1988, σ Ο. LEAMAN, Moses Maimonides, London/New York 1990, σ 139 κ.έξ. 38. Για παράδειγμα I.ix.4. Πρβλ. έδώ ενδεικτικά τό βασικό σύγγραμμα τοϋ Ρ. COSTA, Iurisdictio. Semantica del potere politico nella pubblicistica medievale ( ), Milano 1969, καθώς καί D. WYDUCKEL, Princeps Legibus Solutus. Eine Untersuchung zur frühmodernen Rechts- und Staatslehre [Schriften zur Verfassungsgeschichte, 30], Berlin 1979 L. K. BORN,The Perfect Prince: a Study in Thirteenth- and Fourteenth-Century Ideals, Speculum 3 (1928) F. KERN, Recht und Verfassung im Mittelalter, Historische Zeitschrift 120 (1919) ειδικά 9 κ.έξ., 47, DPI.iv DP I.iv.2. Πρβλ. Ι.ν.8 I.xvii DP II.viii.6 μέ παραπομπή στα Ήθικ. Νικομ. 1132a21-2. Για τή μεσαιωνική θεώρηση τοϋ κυβερνήτη τής πολιτείας ώς «lex animata» βλ. W. ULLMANN, The Development of the Medieval Idea of Sovereignty, English Historical Review 64 (1949) 3 κ.έξ. Ο ΙΔΙΟΣ, Law and Politics in the Middle Ages. An Introduction to the Sources of Medieval Political Ideas (=The sources of history: Studies in the uses of historical evidence), Cambridge 1975, σ. 60 κ.έξ., 92. Πρβλ. καί Ε. Η. KANTOROWICZ, The King's Two Bodies. A Study in Mediaeval Political Theology, Princeton F. HERTTER, Die Podestàliteratur Italiens in 12. und 13. Jahrhundert [Beiträge zur Kulturgeschichte des Mittelalters und der Renaissance, 7], Leipzig/Berlin 1910 (ανατ. Hildesheim 1973).

15 Η ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΤΗΣ ΑΡΙΠΌΤΕΛΙΚΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΗΣ ΕΠΙΕΙΚΕΙΑ! ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΜΑΡΣΙΛΙΟΥ 89 Ο cuius pastor alls τού ανώνυμου 43, τα Li Livres dou Tresor τού Μπρουνέττο Λατίνι 44 και το Poema de regimine et sapientia potestatis (Comportamento e sagena del podestà) του Όρφίνου του Λόδι 45. "Οπως και ό Defensor pacts, τα προαναφερθέντα έργα φέρουν ανάγλυφη τη σφραγίδα μιας εποχής ισχυρών αντιπαραθέσεων και έντονων πολιτικών και κοινωνικών ζυμώσεων στο εσωτερικό τών ιταλικών πόλεων-κρατών και προβάλλουν επιτακτικά την ανάγκη για την ύπαρξη ενός αμερόληπτου και ακέραιου «ποδεστά», ακλόνητα ταγμένου στην απαρέγκλιτη τήρηση τών νόμων και ικανού να προσφέρει τα εχέγγυα για τήν ισορροπία ανάμεσα στις διάφορες κοινωνικές δυνάμεις. Για να φτάσουμε σε μία επαρκή κατανόηση τών απόψεων τοϋ Μαρσίλιου σχετικά με τήν επιείκεια και τήν αξία της για το έργο τοϋ ηγεμόνα, είναι σημαντικό να επιχειρήσουμε μία πιο στενή εξέταση τοϋ ιστορικού υποβάθρου τών πολιτικών ιδεών του και τή διακρίβωση της σχέσης τοϋ Defensor pads με τις δεσπόζουσες πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες στην 'Ιταλία τοϋ "Υστερου Μεσαίωνα καί ειδικά στην γενέτειρα του γύρω στο τέλος τοϋ 13ου καί στις αρχές τοϋ 14ου αιώνα. Ή δημιουργία τοϋ «ποδεστάτου» σημειώθηκε στο διάστημα Ό διορισμός τών «ποδεστά» θεωρήθηκε εγγύηση για τή συνοχή καί σταθερότητα τών πόλεων-κρατών, τήν ύπαρξη μιας ενιαίας κεντρικής εξουσίας καί τήν αποτροπή εσωτερικής διχόνοιας καί κοινωνικών τριγμών, στους οποίους θα μπορούσαν να οδηγήσουν οι ανταγωνισμοί μεταξύ τών μεγάλων οικογενειών ή τοϋ λαοϋ καί τής τοπικής αριστοκρατίας 46. Σέ πολλές περι- 43. Oculus pastoralis. Pascens officia et continens radium dulcibus pomis suis, D. FRANCESCHI (έκδ.), Memorie dell'accademia delle Scienze di Torini/Classe di Scienze Morali, Storiche e Filologiche Ser. 4,11 (1966) BRUNETTO LATINI, Li Livres dou Tresor, F. J. CARMODY (έκδ.) [University of California, Publications in modem philology, 22], Berkeley/Los Angeles ORFINI DA LODI, Poema de regimine et sapientia potestatis (Comportamento e sagezza del podestà), S. Bozzi (έκδ.) [Quaderni di studi lodigiani, 7], Lodi 1998 (ανατ. 2001). 46. Βλ. G. HANAUER, Das Berufspodestat im dreizehnten Jahrhundert, Mitteilungen des Instituts für Österreichische Geschichtsforschung 23 (1902) D. WALEY, The Italian City- Republics, London 1969 L. SALVATORELLI. L'Italia comunale dal secolo XI alla meta del secolo XIV, Milano Για τήν πολιτική οργάνωση τών ιταλικών κοινοτήτων γενικά βλ. Μ. ASCHERI. Istituzioni medievali (=Strumenti: Storia), Bologna 1999 : A. PADOA SCHIOPPA, Il diritto nella storia d'europa, τ. \: Il medioevo, Padova 1995 Ρ GROSSI, L'ordine giuridico medievale [Collezione storica], Roma 1995 E. RUFFINI AVONDO, I sistemi di deliberazione collectiva nel medioevo italiano, Torino 1927 A. SOLMI, Il comune nella storia del diritto, Milano Γιά μια πολύτιμη επισκόπηση τής ιστορίας του θεσμοί} τοϋ ποδεστά βλ. Η. J. BERMAN, Law and Revolution. The Formation of the Western Legal Tradition, Cambridge, Mass., σ , και τα άρθρα στο δίτομο συλλογικό έργο / podestà dell'italia comunale. Reclutamento e circolazione degli ufficiali forestieri (fine XII sec.-meta XIV sec), J.-C. MAIRE

16 91 j ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΣΥΡΟΣ πτώσεις οι ποδεστά απέτυχαν να ανταποκριθούν στον ρόλο τους και να λειτουργήσουν ανεξάρτητα άπό παραταξιακές διαφορές και συμφέροντα. Ωστόσο ή ύπαρξη τους συνδέθηκε μέ την ανάπτυξη του κοινοτικού συστήματος διακυβέρνησης των πόλεων-κρατών της κεντρικής και βόρειας Ιταλίας και σηματοδοτεί μια ενδιαφέρουσα περίοδο της πολιτικής ιστορίας τής μεσαιωνικής 'Ιταλίας. Οι αρμοδιότητες τους ποίκιλλαν στίς διάφορες πόλεις και γι' αυτό δύσκολα μπορεί να γίνει λόγος για την ύπαρξη ενός γενικού σχήματος. Ωστόσο, ή λειτουργία τού ποδεστάτου παρουσιάζει κάποια γενικά χαρακτηριστικά, τα όποια θα εκτεθούν συνοπτικά στή συνέχεια. Οι ποδεστά εκλέγονταν συνήθως για εξι μήνες άπό επιτροπή ή οποία συγκροτεΐτο ειδικά για τον σκοπό αυτό. Ή εκλογή τους επικυρωνόταν άπό το νομοθετικό συμβούλιο των κοινοτήτων. Οί υποψήφιοι για το ποδεστάτο έπρεπε να είναι ευγενείς άπό άλλη περιοχή και μέ καλή νομική κατάρτιση και εμπειρία στα πολιτικά πράγματα. 'Ανάμεσα στίς αρμοδιότητες τους ήταν ή εκπροσώπηση τής πόλης στό εξωτερικό, ή ανάληψη ενός μεγάλου μέρους των κυβερνητικών υποθέσεων και ή διοίκηση τού στρατού σε περίοδο πολέμου. Τό πιο σημαντικό καθήκον τους όμως έ'γκειτο στην απονομή δικαιοσύνης, καθώς οί ϊδιοι και τό νομικό επιτελείο τους, τό όποιο στελεχωνόταν και άπό δικαστές και συμβολαιογράφους, είχαν επιφορτισθεί μέ τήν εκδίκαση τών ποινικών και αστικών υποθέσεων. Είναι χαρακτηριστικό δτι πριν άπό τήν ανάληψη τών καθηκόντων τους οί ποδεστά ήταν υποχρεωμένοι να καταθέσουν όρκο πίστης στα συντάγματα («statuti») τής πόλης. Στον Liber de regimine civitatum τού 'Ιωάννη τού Βιτέρμπο, ενα άπό τα πιο σημαντικά έργα τής ιταλικής γραμματείας για τον ιδανικό ποδεστά και τήν οργάνωση τής άριστης πόλης-κράτους, εμπεριέχεται τό πρότυπο ενός τέτοιου όρκου 47. Τα συντάγματα τών ιταλικών πόλεων προσέφεραν ακριβείς οδηγίες για τον VIGUEUR (έκδ.) [Collection de l'école Française de Rome, 268] [Nuovi studi storici/istituto Storico Italiano per il Medio Evo, 51], Rome Σύγκρινε και τις παλαιότερες μελέτες τών Η. U. KANTOROWICZ, Albertus Gandinus und das Straf recht der Scholastik, τ. 1-2, Berlin 1907 και V. FRANCHINI, Saggio di ricerche su l'istituto del podestà nei comuni medievali, Bologna Σχετικά μέ τήν Ιστορία τής πρόσφατης έρευνας για τήν ιστορία τών ιταλικών κοινοτήτων βλ. τήν κατατοπιστική παρουσίαση του Ε. Ε. COLEMAN, The Italian communes. Recent work and current trends, Journal of Medieval History 25 (1999) JOHANNES VITERBIENSIS, Liber de regimine civitatum, G. SALVEMINI (έκδ.), Bibliotheca iuridica medii aevi. Ili, Bologna 1901, σ : Iuramentum vero potestatis sic solet a iudice computari: "Vos, domines Β., iurabitis ad sancta dei Evangelia, que in manibus vestris tenetis, administrare res et negotia huius civitatis ad vestrum officium pertinentes et pertinentia, et regere, conducere, gubernare, manutenere et salvare hanc civitatem et eius comitatum et districtum, et omnes et singulos tarn parvos quam magnos [...] et constitutum \\huius civitatis ad quod iuratis inviolabiliter observare sana et pura conscientia, salvis exceptis si aliqua fuerint exceptata,

17 Η ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ! ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΗΣ ΕΠΙΕΙΚΕΙΑ! ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΜΑΡΣΙΛΙΟΥ 91 αποκλεισμό του ενδεχομένου μεροληψίας ή ολιγωρίας. Σύμφωνα μέ αυτές οι ποδεστά δεν μπορούσαν να λάβουν πολιτικές αποφάσεις δίχως προηγούμενη συγκατάθεση των συμβούλων τους και ήταν υποχρεωμένοι να ανοίγουν την αλληλογραφία τους άπό το εξωτερικό μόνο σέ παρουσία τους. Μέ το πέρας της θητείας τους υποβάλλονταν σέ διεξοδική έρευνα από ειδική επιτροπή. Ή διαπίστωση περιπτώσεων καταστρατήγησης ή υπέρβασης των νόμων συνεπαγόταν επιβολή χρηματικών κυρώσεων. Κάτι ανάλογο ίσχυε στην Πάδοβα, μια άπό τις ιταλικές πόλεις-κράτη μέ ιδιαίτερα μακρά παράδοση κοινοτικής οργάνωσης, ή οποία στή δεκαετία του 1290 έφτασε στο απόγειο της ισχύος της και διαδραμάτισε αποφασιστικό ρόλο στα πολιτικά πράγματα της ανατολικής Λομβαρδίας. Ίο πορτραίτο του ιδανικού ηγεμόνα, τό όποιο εισηγείται ό Μαρσίλιος, εδράζεται σέ μεγάλη κλίμακα στο πρότυπο της διοικητικής οργάνωσης τής γενέτειρας του 48. Ή Πάδοβα διακρινόταν για ένα αρκετά πολύπλοκο σχήμα πολιτικής και διοικητικής οργάνωσης. Τό σχήμα αυτό θεμελιωνόταν στην ιδέα του αμοιβαίου έλεγχου τών διάφορων συμβουλίων και οργάνων, τα όποια βρίremoto hodio, amore, dolo, amicitia, fraude, gratia et omni sophismate, ad sanum et purum communem nostrum intellectum [...] et communi Florentie promittitis observare, et observabitis bona fide et sine fraude, dolo, et sine omni sophismate (Κεφ. 38,228 κ.έξ.). Πρβλ. τό άρθρο του G. FOLENA, Parlamenti podestarili di Giovanni da Viterbo, Lingua nostra 20 (1959) Ή επίδραση πού άσκησε ή πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα τής Πάδοβα στο μεταίχμιο μεταξύ 13ου και του 14ου αιώνα στή διαμόρφωση τής πολιτικής φιλοσοφίας του Μαρσίλιου υπήρξε έ'να άπό τα πιο σημαντικά προβλήματα τής έρευνας γιά τή ζωή και τό έργο του Παδοβάνου στοχαστή. Βλ. σχετικά J. Κ. HYDE, Society and Politics in Medieval Italy. The Evolution of the Civil Life, , London 1973, σ. 189 κ.έξ. Ο ΙΔΙΟΣ, Padua in the Age of Dante, Manchester 1966, σ. 210 κ.έξ. A. GEWIRTH, Marsilius of Padua and Medieval Political Philosophy [Records of civilization, ed. under the auspices of the Department of History, Columbia University, 46], New York/London 1951, σ. 23 κ.έξ. L. STIEGLITZ, Die Staatstheorie des Marsilius von Padua, ein Beitrag zur Kenntnis der Staatslehre im Mittelalter [Beiträge zur Kultursgeschichte des Mittelalters und der Renaissance, 19], Leipzig/Berlin 1914 (ανατ. Hildesheim 1971), σ. 21,24,31,41,43,5l B. LABANCA, Marsilio da Padova, riformatore politico e religioso del secolo XIV, Padova 1882, σ. 5 κ.έξ. C.W. PREVITE-ORTON, Marsilius of Padua. Proceedings of the British Academy 21 (1935) 149,155 κ.έξ. A. TOSCANO, Marsilio da Padova e Niccolo Machiavelli [L'interprete, 29], Ravenna 1981, σ. 11 κ.έξ 39 κ.έξ 67 κ.έξ 81 κ.έξ. - 97f κ.έξ. D HAY. Europe in the Fourteenth and Fifteenth Centuries, London 1966 (ανατ. 1973) D. NICHOLAS, The Evolution of the Medieval World. Society. Government and Thought in Europe, , London/New York 1992 [μτφρ. ΜΑΡΙΆΝΝΑ ΤΖΙΑΝΤΖΗ, Ή εξέλιξη του μεσαιωνικού κόσμου. Κοινωνία, διακυβέρνηση και σκέψη στην Ευρώπη, , Αθήνα σ. 679 κ.έξ.] Ν. RUBINSTEIN, Machiavelli and Florentine republican experience, στό: Machiavelli and Republicanism, G BOCK - Q. SKINNER - M. VIROLI (εκδ.) [Ideas in Context, 18], Cambridge 1990, σ. 12.

18 42 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΣΥΡΟΣ σκονταν κάτω από την συνεχή εποπτεία του «Consiglio». Αυτό αντιπροσώπευε το σώμα τών πολιτών και τών εναλασσομένων κατόχων τών δημοσίων αξιωμάτων σε τακτικά διαστήματα 49. Ή «universitas civium» της πολιτείας του Μαρσίλιου αντιστοιχεί στην «comunanza» («Comunancia» ή «Societas populi paduani») της Πάδοβας, το σύνολο τών πολιτών της, δηλαδή τών αρσενικών κατοίκων της πόλης, οι όποιοι διέθεταν περιουσία ύψους τουλάχιστον 25. Τήν αντιπροσώπευση τών περίπου πολιτών αναλάμβανε τό «Consiglio Maggiore», το ανάλογο του οποίου είναι το σώμα τών πολιτών ή το βαρύνον μέρος του. Στό «Consiglio», τό όποιο το 1277 αριθμούσε 100 μέλη, είχαν ανατεθεί επίσης ή νομοθεσία και ή κατάρτιση τών συνταγμάτων, καθώς και ο καθορισμός της διαδικασίας επιλογής του ποδεστά, του ανώτατου διοικητικού αξιωματούχου της πόλης, ό όποιος ονομαζόταν έτσι επειδή ακριβώς κατείχε τήν ανώτατη εξουσία («potestas») στή διεκπεραίωση τών διοικητικών και δικαστικών υποθέσεων. Σύμφωνα με τα συντάγματα της Πάδοβα, ή λειτουργία τού ποδεστά συνίστατο πρώτιστα στην διαχείριση της δικαιοσύνης και τήν τιμωρία τών παραβατών τού νόμου, ό όποιος έπρεπε να περιλαμβάνει κάθε προβλέψιμη περίπτωση 50. "Οποτε προέκυπταν προβλήματα ερμηνείας τών συνταγμάτων και εμφανίζονταν περιπτώσεις για τις όποιες δέν υπήρχαν διατάξεις, ό ποδεστά μπορούσε να πράξει με βάση τα υπάρχοντα συντάγματα ή τήν προσωπική κρίση του. Μπορούσε για παράδειγμα να ορίσει ποινές, αν και οχι χωρίς τή συμφωνία τών νομικών συμβούλων, τους όποιους έφερνε μαζί του και μισθοδοτούσε, και τών εγγεγραμμένων δικαστών της πόλης 51 ή της πλειοψη- 49. Για τα παρακάτω βλ. τήν πιο σημαντική μέχρι σήμερα εργασία για τήν πολιτική ιστορία και οργανωτική δομή της ύστερομεσαιωνικης Πάδοβας, HYDE, Padua in the Age, δ.π. Πρβλ. επιπλέον τήν πιο πρόσφατη μελέτη της SILVANA COLLODO, Una società in trasformazione. Padova tra XI e XV secolo, Padova 1990, όπως επίσης και Β. J. KOHL, Padua under the Carrara, , Baltimore/London Statuti del comune di Padova dal secolo XII all'anno 1285, A. GLORIA (έκδ.), Padova 1873, όπου και οι παραπομπές στή συνέχεια: Statuimus quod potestas Padue et iudices potestatis simul possint et sine officialibus comunis padue et sine errorum concilio facere omnes condemnationes et absolutiones omnium maleficiorum. intelligendo maleficio de quibus fit mencio in secundo libro statutorum comunis padue sub rubrica deforbantis in secundo (Αρ. 34, σ. 19). Et omnia alia maleficia et negotia et delieta quibus certa pena imposita est vel determinata per statuta vel ordinamenta seu banna comunis padue. Et si potestas. Βλ. και HYDE, Padua in the Age, ο.π., σ. 23 κ.έξ. 51. Et fiant dicte condemnationes et absolutiones secundum statuta et ordinamenta comunis padue in Ulis casibus qui determinati sunt per statuta et ordinamenta comunis padue. In Ulis vero casibus qui non sunt determinati per dicta statuta et ordinamenta dicte condemnationes et absolutiones fiant secundum iura comunia (Αρ. 35, σ. 20). In aliis factis in quibus certa banna

19 Η ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΤΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ! ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΗΣ ΕΠΙΠΚΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΤΙΚΗ ΣΚΕΨΗ ΤΟΥ ΜΑΡΣΙΛΙΟΥ 93 φίας των «anziani» για τις περιπτώσεις πού επρόκειτο να επιβληθεί ή ποινή της εξορίας 52. Τέλος, αν υπήρχαν αντιφάσεις ανάμεσα σε δυο συντάγματα, ό ποδεστά έπρεπε να ακολουθήσει τήν απόφαση του συμβουλίου της πόλης 53. Βέβαια, δεν έλειψαν απόπειρες διεύρυνσης του κύκλου αρμοδιοτήτων του ποδεστα. Το 1261 αποφασίστηκε ότι ό ϊδιος θα είχε το δικαίωμα σύμφωνα μέ τή δική του κρίση ή τήν κρίση των νομικών συμβούλων του να αυξήσει τίς ποινές για επανάσταση και φόνο 54. 'Από το 1266 ή επιβολή τών ποινών για ποινικά εγκλήματα αφέθηκε στην κρίση του ποδεστα 55. Τήν επόμενη χρονιά τα συντάγματα όρισαν οτι ό ϊδιος και το νομικό επιτελείο του θα μπορούσαν να αναλάβουν τήν εκδίκαση όλων τών ποινικών υποθέσεων μόνο ύστερα άπό συναίνεση τών δικαστών της πόλης. Γεγονός είναι οτι σέ γενικές γραμμές τα συντάγματα αντικατοπτρίζουν τήν αγωνιώδη προσπάθεια τών Παδοβάνων για περιορισμό της εξουσίας τού ποδεστα και εισαγωγή ασφαλιστικών δικλείδων και μέτρων γιά τον αδιάλειπτο και αποτελεσματικό έλεγχο τών δραστηριοτήτων του. Οι προαναφερθείσες τροποποιήσεις δέν σήμαιναν παραχωρήσεις στην αυθαίρετη εξουσία τού ποδεστα, αφού τό «arbitrium» ίσχυε γιά δυο μήνες 56 και γιά αύξηση, όχι γιά μείωση τών ποινών 57. Τό 1277 αποφασίστηκε ή οριστική άρση τού «arbitrium» 58. sunt statuta liceat potestati punire delinquentes suo arbitrio cum conscilio tarnen et voluntate omnium officialium vel maioris partis (Αρ. 37, σ. 21). Βλ. Ε. SALZER, Über die Anfänge der Signorie in Oberitalien. Ein Beitrag zur italienischen Verfassungsgeschichte [Historische Studien, XIV], Berlin 1900/ Vaduz 1965, σ GEWIRTH, Marsilius, ο.π., σ. 24. Πρβλ. επίσης In negociis super quibus generalia banna scripta sunt, plusquam scriptum est potestas non aufferat neque ipsa mutet nee banna generalia ponat sine communi conscilio (a) padue vel maioris partis conscilii. Penas vero pro contemptu aliisque emergentibus negociis super certas personas vel loca et generaliter super omnes personas vel bona, bona fide imponere liceat cum conscilio officialium vel maioris partis, et tunc certa banna imponi possint et non possit adici (addici) plus vel minus ad voluntatem potestatis. et si nova banna ut dictum est imposuerit vel penas ultra que in eis continebuntur non aufferat. dum tarnen teneatur ad absolvendum vel condemnandum secundum quod maior pars officialium fuerit in concordia (Αρ. 38, σ. 21). 52. Αρ. 85,767, Statutum aliquod non debeat interpretari nisi in consciliis comunis padue. et interpretari debeat eo modo et forma quo absolvuntur statuta in ipsis consciliis. Item potestas et quilibet de sua familia et anciani sacramento teneantur non abellire partes nec propositiones. nec desabellire (a) in conciliis de quibus voluerint habere conscilium. et qui contrafecerit solvat comuni padue libras vigintiquinque pro quolibet et qualibet vice (Αρ. 32, σ. 19). 54. Αρ. 766 και Αρ Αρ Αρ Αρ

20 94 ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΣΥΡΟΣ Ό ποδεστά εϊχε το χρέος να αφιερωθεί στην ενδελεχή σπουδή των νόμων τής πόλης και να ακολουθεί πιστά τα συντάγματα, ενώ δέν είχε σέ καμιά περίπτωση το δικαίωμα να αμφισβητήσει το περιεχόμενο των νόμων ή να εναντιωθεί σέ αυτούς, να αναλάβει οποιεσδήποτε νομοθετικές αρμοδιότητες 59 και να επιχειρήσει αλλαγές των διατάξεων των συνταγμάτων σχετικά μέ τις ποινές 60, διαφορετικά τον περίμενε ποινή ή καθαίρεση ανάλογα μέ το βαθμό τής παραβίασης 61. Οί Παδοβάνοι είχαν μεριμνήσει και για τήν αποτροπή τοΰ ενδεχομένου ό ποδεστά ως ανώτατος δικαστής να ευνοήσει κάποιες παρατάξεις. Είναι ενδεικτικό οτι τόσο αυτός όσο και οί υπάλληλοι του, από τήν κορυφή τής διοικητικής πυραμίδας προς τα κάτω, ύπόκειντο στην αυστηρή και αδιάκοπη επιτήρηση τής επιτροπής τών τεσσάρων «cataveri», ή οποία είχε συσταθεί άπό τό «Consiglio Maggiore» γι' αυτό τον σκοπό και απαρτιζόταν άπό έναν δικαστή, δυό «milites» και έναν εκπρόσωπο τοΰ λαοϋ. Αυτή ή επιτροπή ασκούσε αδιάλειπτη εποπτεία στις δραστηριότητες του ποδεστά και τών υπαλλήλων του, ώστε να αποσοβήσει έγκαιρα και να τιμωρήσει απόπειρες κατάχρησης εξουσίας ή δωροδοκίας 62. 'Ολοκληρώνοντας αυτή τήν άδρομερή περιγραφή τοΰ ρόλου τοΰ ποδεστά στην μεσαιωνική Πάδοβα ας προστεθεί δτι στον ποδεστά απαγορευόταν ρητά να φέρει τήν οικογένεια του μαζί του, να παντρευτεί γυναίκα άπό 59. Nee possit tolli minui vel mutari aut interpretari in toto vel in parte per consilium nee per statutum aliquod de novo conditum vel condendum neque per potestatem neque per anzianos. et si potestas contrafecerit solvat de suo comuni padue libras mille, anziani comunancie libras quingentas pro quolibet, et quilibet anzianus frataliarum libras trecentas (Αρ. 2.1, σ. 7). 60. In negociis, super quibus generalia banna scripta sunt, plus quam scriptum est, potestas non aufferat neque ipsa mutet. (Αρ. 38). 61. Για παράδειγμα: Potestas padue teneatur et debeat omnes refformationes maioris conscilii observare et eas executioni mandare usque ad proxime quindeeim dies venturos postquam fuerit refformatum. et si potent ante dictum terminum executioni mandare eas. teneatur sub pena librarum centum pro qualibet refformacione non observata. (Αρ. 52, σ. 25). Για περισσότερες πληροφορίες σχετικά μέ το ΰψος τών ποινών για τον ποδεστά και τα υπόλοιπα στελέχη τοΰ διοικητικού μηχανισμού της Πάδοβας σύγκρινε τα ακόλουθα χωρία: Αρ. 1.1, σ Αρ. 54, σ HYDE, Padua in the Age, ο.π., σ Πρβλ. G. MASI, Il sindacato delle magistrature comunali nel sec. xiv, Rivista italiana per le scienze giuridiche n.s. 5 (1930) , Γιά τό αξίωμα τών τεσσάρων "cataveri" βλ. τα σχετικά χωρία άπό τα συντάγματα της Πάδοβας: Αρ. 94, σ. 37- Αρ. 95.1, σ. 37 Αρ. 96, σ. 37 Αρ. 102, σ. 39. Βλ. ακόμη Αρ , σ Πρβλ. παρεμπιπτόντως προγραμματικά: JOHANNES VITERBIENSIS, Liber de regimine civitatum, ο.π., Inter cetera vero, que nove conveniunt potestati, hoc precipue eidem creditur convenire, ut veteris potestatis animum sanare, Unire et [djincorare studeat et procuret, eidem conferendo honorem in quibus potent tarn in suo regimine, quam in exitu et recessu ipsius attemptius providendo, ne tempore sindicationis et rationis reddende ultra quam debeat et in quibus non debeat indebite molestetur (Κεφ. 54, σ. 233).

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 1. Το Σύνταγμα ως αντικείμενο των πολιτειακών επιστημών

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 1. Το Σύνταγμα ως αντικείμενο των πολιτειακών επιστημών Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Κανελλοπούλου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα Διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 2/11/2015

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015 ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Αθ. Κανελλοπούλου-Μαλούχου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. Διεύθυνση αλληλογραφίας: Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας/Φιλοσοφική Σχολή/ Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων/ Τ.Κ. 45110.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. Διεύθυνση αλληλογραφίας: Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας/Φιλοσοφική Σχολή/ Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων/ Τ.Κ. 45110. ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Ονοματεπώνυμο: Αγγελική Παναγοπούλου Πατρώνυμο: Γεώργιος Τόπος γέννησης: Αθήνα Οικογενειακή κατάσταση: Άγαμη Θέση: Λέκτορας Γνωστικό Αντικείμενο: Βυζαντινή Ιστορία Διεύθυνση αλληλογραφίας:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ 1ο ΕΞΑΜΗΝΟ ΔΑΠ-ΝΔΦΚ ΠΡΩΤΗ ΚΑΙ ΚΑΛΥΤΕΡΗ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ 1ο ΕΞΑΜΗΝΟ ΔΑΠ-ΝΔΦΚ ΠΡΩΤΗ ΚΑΙ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΔΙΚΑΙΟΥ 1ο ΕΞΑΜΗΝΟ ΔΑΠ-ΝΔΦΚ ΠΡΩΤΗ ΚΑΙ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ ΦΥΣΙΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Γιατί λέγεται φυσικό; 1. Γιατί προέρχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΥΠΟΥΡΓΩΝ

ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΥΠΟΥΡΓΩΝ Declaration on freedom of political debate in the media Greek version* ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΥΠΟΥΡΓΩΝ ιακήρυξη για την Ελευθερία του Πολιτικού ιαλόγου στα Μέσα (Υιοθετήθηκε από την Επιτροπή Υπουργών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ Ν.Ο.Π.Ε ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ Πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών Δημοσίου Δικαίου Μάθημα: Συνταγματικό Δίκαιο ΚΑΖΛΑΡΗ ΒΑΣΙΛΙΚΗ Θέμα εργασίας: ΤΟ ΙΣΠΑΝΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α 323 Α) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Για όποιον εξετάζει το πολίτευμα, δηλαδή ποια είναι η ουσία του κάθε πολιτεύματος και ποια τα χαρακτηριστικά του, το πρώτο

Διαβάστε περισσότερα

811 Ν. 23/90. ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Δικαστήρια Δικαστές Γραμματεία

811 Ν. 23/90. ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Δικαστήρια Δικαστές Γραμματεία E.E., Παρ. I, Αρ. 2485, 2.3.90 811 Ν. 23/90 Ο περί Δικαστηρίων Νόμος του 1990 εκδίδεται με δημοσίευση στην επίσημη εφημερίδα της Κυπριακής Δημοκρατίας σύμφωνα με το Άρθρο 52 του Συντάγματος. Αριθμός 23

Διαβάστε περισσότερα

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός κεφάλαιο 6 ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΧΩΡΩΝ ΩΣ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΗΣ ΒΕΣΤΦΑΛΙΑΣ (1453-1648) 2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός Ορισμός Πρόκειται για μια γενικότερη πνευματική

Διαβάστε περισσότερα

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs)

Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Μετάφραση και δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας (DGT/2013/TIPRs) Τελική έκθεση Ιούλιος 2014 ΣΥΝΟΨΗ Σκοπός της μελέτης αυτής είναι να παρουσιάσει ορισμένα από τα κυριότερα ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

«Η πρόκληση της αλλαγής του κράτους σήµερα»

«Η πρόκληση της αλλαγής του κράτους σήµερα» Αντώνης Μακρυδηµήτρης Καθηγητής Πανεπιστηµίου Αθηνών «Η πρόκληση της αλλαγής του κράτους σήµερα» Ι Βασικό πρόβληµα της χώρας υπήρξε εδώ και καιρό η ποιότητα της δηµοκρατίας και της λειτουργίας των δηµοσίων

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ. Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ

Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ. Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ [Ν. 3094/03 Συνήγορος του Πολίτη και άλλες διατάξεις, άρ. 4 6] Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Ανδρέας Τάκης Ειδικός Επιστήμονας:

Διαβάστε περισσότερα

669/2013 ΜΠΡ ΑΘ ( 597917) (Α ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ)

669/2013 ΜΠΡ ΑΘ ( 597917) (Α ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ) 669/2013 ΜΠΡ ΑΘ ( 597917) (Α ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΝΟΜΟΣ) Δικαίωμα για παροχή έννομης προστασίας κατά το Σύνταγμα και την ΕΣΔΑ. Εννοια και περιεχόμενο. Θέσπιση από τον κοινό νομοθέτη περιορισμών και προϋποθέσεων

Διαβάστε περισσότερα

Αυτά τα δικαιώματα είναι η ισότητα, η ελευθερία, η ασφάλεια και η ιδιοκτησία.

Αυτά τα δικαιώματα είναι η ισότητα, η ελευθερία, η ασφάλεια και η ιδιοκτησία. ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΤΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ 1 της 24ης Ιουνίου 1793 Ο γαλλικός λαός, πεπεισμένος ότι η λήθη και η περιφρόνηση των φυσικών δικαιωμάτων του ανθρώπου είναι οι μόνες αιτίες για τα

Διαβάστε περισσότερα

GROSOLI ΑΠΟΦΑΣΗ TOY ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ

GROSOLI ΑΠΟΦΑΣΗ TOY ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ GROSOLI ΑΠΟΦΑΣΗ TOY ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ της 12ης Δεκεμβρίου 1973 * Στην υπόθεση 131/73, που έχει ως αντικείμενο αίτηση του Tribunale του Τρέντο προς το Δικαστήριο, κατ' εφαρμογή του άρθρου 177

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµα Α1 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον καθένα: Α

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Θέµα Α1 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον

Διαβάστε περισσότερα

«ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.»

«ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.» Από τη δευτεροβάθμια συνδικαλιστική οργάνωση με την επωνυμία «ΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ ΣΩΜΑΤΕΙΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΑΕΡΟΠΟΡΙΑΣ Ο.Σ.Π.Α.» τέθηκαν υπόψη μου το εξής περιστατικά: Οκτώ (8) από τα είκοσι ένα (21) μέλη του Δ.Σ., το

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στο ίκαιο των Πληροφοριακών Συστημάτων, των Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών και του ιαδικτύου Α.Μ 30437. Χριστίνα Θεοδωρίδου 2

Εισαγωγή στο ίκαιο των Πληροφοριακών Συστημάτων, των Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών και του ιαδικτύου Α.Μ 30437. Χριστίνα Θεοδωρίδου 2 Α.Μ 30437 Χριστίνα Θεοδωρίδου 2 Περιεχόμενα Περιεχόμενα... 3 1. Εισαγωγή... 7 2. Θέματα νομικής ορολογίας... 9 2.1. Η νομική έννοια του διαδικτύου και του κυβερνοχώρου... 9 2.2. Το πρόβλημα της νομικής

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1.Ο Πρωταγόρας παρουσιάζει στο σημείο αυτό μια ιδιαιτέρως ρηξικέλευθη τοποθέτηση σχετικά με την έννοια και το σκοπό της τιμωρίας. Η τιμωρία, σύμφωνα με τον Πρωταγόρα δεν είναι εκδίκηση και

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων

ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ. EL Eνωμένη στην πολυμορφία EL 2012/0011(COD) 8.11.2012. της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων 8.11.2012 2012/0011(COD) ΣΧΕΔΙΟ ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗΣ της Επιτροπής Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων προς την Επιτροπή Πολιτικών

Διαβάστε περισσότερα

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011.

Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Άποψη περί εφαρμογής ν 4030/2011. Α. Την 25/10/2012 περιήλθε στην Περιφερειακή Συμπαραστάτη του Πολίτη και της Επιχείρησης της Περιφέρειας Αττικής και έλαβε αριθμ. πρωτ. 157658/387 το ανωτέρω σχετικό,

Διαβάστε περισσότερα

3. Η θεωρία του Αριστοτέλη για τη µεσότητα

3. Η θεωρία του Αριστοτέλη για τη µεσότητα 3. Η θεωρία του Αριστοτέλη για τη µεσότητα Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Σε ποια θεµελιακή θεωρία στηρίζει ο Αριστοτέλης την ηθική του φιλοσοφία; Να την αναπτύξετε σύντοµα. 2. Πώς προσδιορίζει ο

Διαβάστε περισσότερα

Η Ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της. Επιμέλεια Δ. Πετρουγάκη, φιλόλογος

Η Ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της. Επιμέλεια Δ. Πετρουγάκη, φιλόλογος Η Ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της Επιμέλεια Δ. Πετρουγάκη, φιλόλογος Εκδοχές ίδρυσης Σύμφωνα με την παράδοση από τον Ρωμύλο, γιο του Αινεία (γύρω στο 735 π.x.) Σύμφωνα με την αρχαιολογική έρευνα στη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΧΟΡΗΓΗΣΗΣ ΑΔΕΙΩΝ ΤΟΥ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ ΑΠΟ ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΙΑΠΙΣΤΕΥΣΗΣ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΧΟΡΗΓΗΣΗΣ ΑΔΕΙΩΝ ΤΟΥ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ ΑΠΟ ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΙΑΠΙΣΤΕΥΣΗΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΧΟΡΗΓΗΣΗΣ ΑΔΕΙΩΝ ΤΟΥ ΤΕΧΝΙΚΟΥ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟΥ ΕΛΛΑΔΟΣ ΑΠΟ ΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΙΑΠΙΣΤΕΥΣΗΣ Α. ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ 1. Το Τεχνικό Επιμελητήριο στο οποίο

Διαβάστε περισσότερα

Ηέκδοση, για πρώτη φορά στα ελληνικά, του έργου του

Ηέκδοση, για πρώτη φορά στα ελληνικά, του έργου του Περί του πολίτη Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Συγγραφέας : Hobbes Thomas Μεταφραστής : Βαβούρας Ηλίας ISBN: 9789604632732 Τιμή: 15,98 Σελίδες: 416 Διαστάσεις:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς

ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς ΑΘΗΝΑΪΚΗ ΣΥΜΜΑΧΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΈΝΩΣΗ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙς ΚΑΙ ΑΠΟΚΛΙΣΕΙς International Conference Facilitating the Acquisition and Recognition of Key Competences ΑΡΧΙΚΗ ΙΔΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΕΝΑΡΙΟΥ Προβληματισμός αναφορικά

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών

Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών ΜΑΘΗΜΑ: ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Παυλόπουλος, Δικηγόρος, Υπ. Διδάκτωρ Δημοσίου Δικαίου Παν/μίου Αθηνών Η αρχή της Διάκρισης των Λειτουργιών

Διαβάστε περισσότερα

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006

Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους 19 ος Διαγωνισμός ΕΣΔΔ 2 ος Διαγωνισμός ΕΣΤΑ Σάββατο 09 Δεκεμβρίου 2006 Θέμα 2 ον : Η δικαστική λειτουργία αποτελεί μία από τις τρεις θεμελιώδεις λειτουργίες του κράτους.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Συνεχιζόμενη εκπαίδευση και δια βίου μάθηση στην Ε.Ε: θεώρηση των θεσμών και των πρακτικών στις χώρες μέλη

Συνεχιζόμενη εκπαίδευση και δια βίου μάθηση στην Ε.Ε: θεώρηση των θεσμών και των πρακτικών στις χώρες μέλη ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠANEΠΙΣΤΗMIO ΘEΣΣΑΛΟNIKHΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ TOMEAΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Γ. Κ. Ζαρίφης (208θ, ΠκΦ, τηλ: 2310997893, e mail: gzarifis@edlit.auth.gr) Π 1810

Διαβάστε περισσότερα

Φιλοσοφία της παιδείας

Φιλοσοφία της παιδείας Ενότητα 1 η : Εισαγωγή στη Φιλοσοφία της Παιδείας Ρένια Γασπαράτου Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης & της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Σκοποί ενότητας να γίνει

Διαβάστε περισσότερα

Ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών, ο μεγαλύτερος. επιστημονικός σύλλογος της χώρας, με τους αγώνες. και τη μεγάλη δημοκρατική παράδοση, άρθρωσε

Ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών, ο μεγαλύτερος. επιστημονικός σύλλογος της χώρας, με τους αγώνες. και τη μεγάλη δημοκρατική παράδοση, άρθρωσε Αθήνα, 30.6.2015 ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΑΘΗΝΩΝ Ακαδημίας 60, 10679 Αθήνα Τηλ. 210-33.98.270, 71 Ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών, ο μεγαλύτερος επιστημονικός σύλλογος της χώρας, με τους αγώνες και τη μεγάλη

Διαβάστε περισσότερα

Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την άσκηση των Δικαιωμάτων των Παιδιών

Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την άσκηση των Δικαιωμάτων των Παιδιών Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την άσκηση των Δικαιωμάτων των Παιδιών [όπως κυρώθηκε με το N. 2502/1997: Κύρωση της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την Άσκηση των Δικαιωμάτων των Παιδιών, (ΦΕΚ 103, τ. Α )] Άρθρο πρώτο.-

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΓΝΩΜΟΛΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΕΡΩΤΗΜΑ Ερωτάται αν αν είναι στα πλαίσια ή όχι του Συντάγματος η εφαρμογή της παραγράφου 2 του άρθρου 139 του Κώδικα Δικαστικών Επιμελητών με την έκδοση της προβλεπόμενης Υπουργικής

Διαβάστε περισσότερα

«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ

«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ Η δημοκρατία είναι το πολίτευμα στο οποίο η εξουσία πηγάζει από το λαό, ασκείται από τον λαό και υπηρετεί τα συμφέροντά του. Βασικό χαρακτηριστικό της είναι η λήψη αποφάσεων με ψηφοφορία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ

ΑΡΧΕΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΕΙΡΑΙΑ Δίκαιο: είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων, που ρυθμίζουν, κατά τρόπο υποχρεωτικό, την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων (βλ. σελ. 5) Δημόσιο Δίκαιο:

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΛΑΤΙΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ

ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΛΑΤΙΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΛΑΤΙΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ 21 ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΑΝΑΓΚΑΣΤΙΚΟ ΑΙΤΙΟ Λέγεται το αίτιο που εντοπίζεται σε εξωτερικές καταστάσεις, όχι σε ψυχικές συγκινήσεις και συναισθήματα. Εκφράζεται: α.

Διαβάστε περισσότερα

ECB-PUBLIC. ΓΝΩΜΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ της 6ης Αυγούστου 2013 σχετικά με την ειδική εκκαθάριση των πιστωτικών ιδρυμάτων (CON/2013/57)

ECB-PUBLIC. ΓΝΩΜΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ της 6ης Αυγούστου 2013 σχετικά με την ειδική εκκαθάριση των πιστωτικών ιδρυμάτων (CON/2013/57) EL ECB-PUBLIC ΓΝΩΜΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ της 6ης Αυγούστου 2013 σχετικά με την ειδική εκκαθάριση των πιστωτικών ιδρυμάτων (CON/2013/57) Εισαγωγή και νομική βάση Στις 3 Ιουλίου 2013 η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190

Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ο ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΟΣ Αθήνα, 18 Ιουλίου 2006 Αρ. Πρωτ.: Υ190 ΠΡΟΣ: 1. Όλους τους Υπουργούς και Υφυπουργούς 2. Τον Γενικό Γραμματέα της Κυβέρνησης 3. Όλους τους Γενικούς Γραμματείς Υπουργείων

Διαβάστε περισσότερα

Ποιος πρέπει, άραγε, να κυβερνά; Ο λαός; Οι. πλούσιοι; Οι γενικής αποδοχής, Ο ικανότερος; Ένας φωτισµένος δικτάτορας; Καθεµία από αυτές

Ποιος πρέπει, άραγε, να κυβερνά; Ο λαός; Οι. πλούσιοι; Οι γενικής αποδοχής, Ο ικανότερος; Ένας φωτισµένος δικτάτορας; Καθεµία από αυτές Ποιος πρέπει, άραγε, να κυβερνά; Ο λαός; Οι πλούσιοι; Οι γενικής αποδοχής, Ο ικανότερος; Ένας φωτισµένος δικτάτορας; Καθεµία από αυτές τις λύσεις εµφανίζει την ίδια αδυναµία µε τις υπόλοιπες. Οπότε τι

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Ακρόαση Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΕΕ ΓΙΑ ΤΟ ΠΟΙΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Ακρόαση Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΕΕ ΓΙΑ ΤΟ ΠΟΙΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ 2009-2014 Επιτροπή Πολιτικών Ελευθεριών, Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων LIBE_OJ(2011)1208_1 ΣΧΕΔΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Ακρόαση Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΕΕ ΓΙΑ ΤΟ ΠΟΙΝΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Πέμπτη 8 Δεκεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Απελευθερώστε τη δυναμική της επιχείρησής σας

Απελευθερώστε τη δυναμική της επιχείρησής σας Απελευθερώστε τη δυναμική της επιχείρησής σας Εφαρμοσμένες ΛΥΣΕΙΣ για Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις Συμβουλευτικές Υπηρεσίες Εκπαιδευτικά Σεμινάρια Ανάπτυξη Πωλήσεων Ανδρόμαχος Δημητροκάλλης, MBA Management

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

Κώδικας Επαγγελματικής Δεοντολογίας.

Κώδικας Επαγγελματικής Δεοντολογίας. Κώδικας Επαγγελματικής Δεοντολογίας. 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: Ι. Δέσμευση της Διοίκησης. 1. Αρχές. 2. Βασικοί άξονες. ΙΙ. Αρχές επαγγελματικής συμπεριφοράς. 1. Σύγκρουση συμφερόντων. 2. Προστασία περιουσιακών στοιχείων

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: ΤΟ ΟΛΛΑΝΔΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ (Συνοπτική παρουσίαση) ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:ΦΩΤΗΣ ΜΟΡΦΟΠΟΥΛΟΣ

ΘΕΜΑ: ΤΟ ΟΛΛΑΝΔΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ (Συνοπτική παρουσίαση) ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:ΦΩΤΗΣ ΜΟΡΦΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ:ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ:ΑΝΔΡΕΑΣ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΘΕΜΑ: ΤΟ ΟΛΛΑΝΔΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ (Συνοπτική παρουσίαση)

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4229, 5/2/2010

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.4229, 5/2/2010 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΒΛΕΠΕΙ ΓΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΕΣ ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ ΓΙΑ ΥΠΕΡΒΑΣΗ ΤΟΥ ΕΥΛΟΓΟΥ ΧΡΟΝΟΥ ΔΙΑΓΝΩΣΗΣ ΑΣΤΙΚΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΩΝ --------------------- Άρθρο 1. Συνοπτικός τίτλος. 2. Ερμηνεία. ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΑΡΘΡΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ Β : TO ΔΙΚΑΙΟ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ Β : TO ΔΙΚΑΙΟ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ Β : TO ΔΙΚΑΙΟ Κεφάλαιο 2: Ατομικά & Κοινωνικά Δικαιώματα Περιεχόμενα 1. Δικαιώματα & υποχρεώσεις 2. Άσκηση & κατάχρηση δικαιώματος 3. Τα ατομικά δικαιώματα 4. Τα πολιτικά δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ

ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ εμφανίζεται ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΑ ΙΤΑΛΙΑ Επηρεάζεται από το ελληνικό και ρωμαϊκό πολιτισμό ΟΥΜΑΝΙΣΜΟΣ ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΑΤΡΟ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ Αξία στον ΝΤΑ ΒΙΝΤΣΙ ΣΑΙΞΠΗΡ ΚΟΠΕΡΝΙΚΟΣ Άνθρωπο ΜΙΧΑΗΛ

Διαβάστε περισσότερα

Μ Ε Τ Α Π Τ Υ Χ Ι Α Κ Η Δ Ι Π Λ Ω Μ Α Τ Ι Κ Η Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α

Μ Ε Τ Α Π Τ Υ Χ Ι Α Κ Η Δ Ι Π Λ Ω Μ Α Τ Ι Κ Η Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ & ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΙΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Μ Ε Τ Α Π Τ Υ Χ Ι Α Κ Η Δ Ι Π Λ Ω Μ Α Τ

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφίας 2011/12

Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφίας 2011/12 Προτάσεις Βιβλιογραφίας (ελληνική βιβλιογραφία) Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφίας 2011/12 Οι προτάσεις αυτές σκοπόν έχουν να διευκολύνουν τους καθηγητές στην αναζήτηση υλικού, από το οποίο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ για τα Τ.Ε.Α. που διαχειρίζονται τα ΙΔΙΑ τις επενδύσεις τους

ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ για τα Τ.Ε.Α. που διαχειρίζονται τα ΙΔΙΑ τις επενδύσεις τους ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ για τα Τ.Ε.Α. που διαχειρίζονται τα ΙΔΙΑ τις επενδύσεις τους Μαρία Μαργαριτσανάκη Ελέγκτρια Τμήματος Αδειοδότησης Οργανισμών Συλλογικών Επενδύσεων Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς, ΝΠΔΔ ΔΟΜΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΝΗΤΕΣ ΕΝΤΟΣ ΚΑΙ ΕΚΤΟΣ ΟΜΑΔΑΣ (Τετράβιβλος, βιβλίο 1ο, κεφ. 7, σελ. 42-43, Περί ημερινών και νυκτερινών ).

ΠΛΑΝΗΤΕΣ ΕΝΤΟΣ ΚΑΙ ΕΚΤΟΣ ΟΜΑΔΑΣ (Τετράβιβλος, βιβλίο 1ο, κεφ. 7, σελ. 42-43, Περί ημερινών και νυκτερινών ). ΠΛΑΝΗΤΕΣ ΕΝΤΟΣ ΚΑΙ ΕΚΤΟΣ ΟΜΑΔΑΣ (Τετράβιβλος, βιβλίο 1ο, κεφ. 7, σελ. 42-43, Περί ημερινών και νυκτερινών ). Οι ομάδες των πλανητών (Sects) και η σπουδαιότητά τους σε ένα χάρτη Η πρωταρχική ενέργεια που

Διαβάστε περισσότερα

ECB-PUBLIC ΓΝΩΜΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ. της 17ης Φεβρουαρίου 2012

ECB-PUBLIC ΓΝΩΜΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ. της 17ης Φεβρουαρίου 2012 EL ECB-PUBLIC ΓΝΩΜΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ της 17ης Φεβρουαρίου 2012 σχετικά με τους όρους των τίτλων έκδοσης ή εγγύησης του Ελληνικού Δημοσίου (CON/2012/12) Εισαγωγή και νομική βάση Στις 2

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΣΤΑΣ Λ. ΖΩΡΑΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

ΚΩΣΤΑΣ Λ. ΖΩΡΑΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΚΩΣΤΑΣ Λ. ΖΩΡΑΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Ι. ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Γεννήθηκα στην Αθήνα στις 21 Αυγούστου 1950. Γονείς μου είναι ο Λύσανδρος Κ. Ζώρας και η Λήδα Ζώρα το γένος Ο. Λαμπροπούλου. ΙΙ. ΣΠΟΥΔΕΣ Α. Μέση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ

ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1. Ορισμός εμπορικής πράξης (σελ.77) 2. Αντικειμενικό, υποκειμενικό, μικτό και σύστημα οργανωμένης επιχείρησης.(σελ.77-79) 3. Πρωτότυπα(φύσει) εμπορικές πράξεις του χερσαίου

Διαβάστε περισσότερα

(Άρθρα 1-11) ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α.

(Άρθρα 1-11) ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α. ΝΟΜΟΣ ΥΠ' ΑΡΙΘ. 3016 / 2002 «Για την εταιρική διακυβέρνηση, θέματα μισθολογίου και άλλες διατάξεις,» (ΦΕΚ 110/17.05.2002), όπως τροποποιήθηκε από το άρθρο 26 του νόμου 3091/2002 (ΦΕΚ, 330/24.12.2002) (Άρθρα

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία Σλαβικών Λαών

Ιστορία Σλαβικών Λαών ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ενότητα 12 η :Μαυροβούνιο Αγγελική Δεληκάρη Λέκτορας Μεσαιωνικής Ιστορίας των Σλαβικών Λαών Τμήμα Ιστορίας Αρχαιολογίας ΑΠΘ Άδειες Χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Στην Ελλάδα το πλαίσιο εταιρικής διακυβέρνησης έχει αναπτυχθεί κυρίως μέσω. της υιοθέτησης υποχρεωτικών κανόνων, όπως ο Νόμος 3016/2002, που

Στην Ελλάδα το πλαίσιο εταιρικής διακυβέρνησης έχει αναπτυχθεί κυρίως μέσω. της υιοθέτησης υποχρεωτικών κανόνων, όπως ο Νόμος 3016/2002, που Συμπληρωματικές διατάξεις του Ν.2190/1920 Στην Ελλάδα το πλαίσιο εταιρικής διακυβέρνησης έχει αναπτυχθεί κυρίως μέσω της υιοθέτησης υποχρεωτικών κανόνων, όπως ο Νόμος 3016/2002, που επιβάλλει τη συμμετοχή

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

Ιατρικός Σύλλογος. Ηρακλείου. Συνέντευξη τύπου

Ιατρικός Σύλλογος. Ηρακλείου. Συνέντευξη τύπου Ιατρικός Σύλλογος Ηρακλείου Συνέντευξη τύπου 01.02.2010 Η πολιτεία τα τελευταία τριάντα χρόνια αδυνατεί ή δεν θέλει, να λάβει αποφάσεις, να κάνει τομές, να δώσει λύσεις σε θέματα που αφορούν την Υγεία.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ Δρ. Μαρία Μαυροπούλου ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ; Διαφωνία μεταξύ δύο ή περισσοτέρων ατόμων ή ομάδων σε ένα θέμα αμοιβαίου ενδιαφέροντος Δρ. Μαρία Μαυροπούλου 1 ΟΜΑΔΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ. Οδηγός Εκπόνησης ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ. Οδηγός Εκπόνησης ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Οδηγός Εκπόνησης ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Θεσσαλονίκη, Ιούνιος 2015 Περιεχόμενα 1. Τι είναι η πτυχιακή

Διαβάστε περισσότερα

www.justiz.nrw.de Δικαστική συμπαράσταση ενηλίκων, Πληρεξούσιο πρόληψης, Διάθεση ασθενών. Τι είναι σημαντικό; Χρήσιμες πληροφορίες www.justiz.nrw.

www.justiz.nrw.de Δικαστική συμπαράσταση ενηλίκων, Πληρεξούσιο πρόληψης, Διάθεση ασθενών. Τι είναι σημαντικό; Χρήσιμες πληροφορίες www.justiz.nrw. www.justiz.nrw.de Δικαστική συμπαράσταση ενηλίκων, Πληρεξούσιο πρόληψης, Διάθεση ασθενών. Τι είναι σημαντικό; Χρήσιμες πληροφορίες www.justiz.nrw.de Δικαστική συμπαράσταση και πληρεξούσιο πρόληψης Δικαστική

Διαβάστε περισσότερα

Ο διαχειριστής της γερμανικής ΕΠΕ

Ο διαχειριστής της γερμανικής ΕΠΕ Ο διαχειριστής της γερμανικής ΕΠΕ Ο διαχειριστής εκπροσωπεί την γερμανική ΕΠΕ και ενεργεί επ'ονόματι αυτής κάθε πράξη διαχείρισης. Ποιος μπορεί να γίνει διαχειριστής σε μία γερμανική ΕΠΕ Διαχειριστής μίας

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: Μονομελή και συλλογικά όργανα διοίκησης & ο ρόλος των αντιπρυτάνεων στο νέο νομικό πλαίσιο λειτουργίας των Πανεπιστημίων

Θέμα: Μονομελή και συλλογικά όργανα διοίκησης & ο ρόλος των αντιπρυτάνεων στο νέο νομικό πλαίσιο λειτουργίας των Πανεπιστημίων 2 Η ΣΥΝΟΔΟΣ ΑΝΤΙΠΡΥΤΑΝΕΩΝ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ & ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ (Πανεπιστήμιο Πατρών 29/11/2012) Θέμα: Μονομελή και συλλογικά όργανα διοίκησης & ο ρόλος των αντιπρυτάνεων στο νέο νομικό πλαίσιο λειτουργίας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΠΑΤΣΙΟΥ ΕΛΙΣΑΒΕΤ. Σελίδα 1

ΜΠΑΤΣΙΟΥ ΕΛΙΣΑΒΕΤ. Σελίδα 1 ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΒΑΝΘ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: ΘΕΜΑ 162ον (17691) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 11/12/14 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΜΠΑΤΣΙΟΥ ΕΛΙΣΑΒΕΤ 1. Φ.Β. Σελ. 86 Ήδη όμως, κύριοι βουλευτές...για τα συμφέροντα

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ι. Ένα παράδειγμα δογματικής διαφωνίας... 1 ΙΙ. Η μεταδογματική προσέγγιση ενός παραδείγματος δογματικής διαφωνίας Το αντικείμενο της μελέτης... 2 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Η ΙΑΚΡΙΣΗ ΑΠΑΓΟΡΕΥΜΕΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 1. Το Σύνταγμα ως αντικείμενο των πολιτειακών επιστημών

Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα. 1. Το Σύνταγμα ως αντικείμενο των πολιτειακών επιστημών Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Κανελλοπούλου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Συνταγματικό Δίκαιο και το Σύνταγμα Διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 2/11/2015

Διαβάστε περισσότερα

Αξιοποίηση μικρών λιμένων & τουριστικών λιμένων

Αξιοποίηση μικρών λιμένων & τουριστικών λιμένων Έργο: Διαγωνισμός: Φάση: Αξιοποίηση μικρών λιμένων & τουριστικών λιμένων Παραχώρηση του δικαιώματος χρήσης, λειτουργίας, διαχείρισης και εκμετάλλευσης της ομάδας των τουριστικών λιμένων Αλίμου, Νέας Επιδαύρου,

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

κάντε κλικ στη Τρίτη επιλογή : Οι Θεσσαλονικείς αδελφοί ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος

κάντε κλικ στη Τρίτη επιλογή : Οι Θεσσαλονικείς αδελφοί ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος ΤΑΞΗ Δ ΜΑΘΗΜΑ : ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Κύριλλος και Μεθόδιος : Ιεραπόστολοι στους σλαβικούς λαούς. ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ 1. Να αντιληφθούν οι μαθητές ότι μέσα από την ιεραποστολή του Κυρίλλου

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΓΛΗΣ ΠΟΛΥΜΕΡΗΣ. Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

ΒΟΓΛΗΣ ΠΟΛΥΜΕΡΗΣ. Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Βιογραφικό σημείωμα Ο Πολυμέρης Βόγλης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1964. Σπούδασε στο Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και εκπόνησε τη διατριβή του στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΒΕΤΤΕΡΑΟΥΚΡΑΙΣ.

ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΒΕΤΤΕΡΑΟΥΚΡΑΙΣ. Mετάφραση από τη γερμανική γλώσσα ΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΒΕΤΤΕΡΑΟΥΚΡΑΙΣ. ΑΡΘΡΟ 1 ΑΡΘΡΟ 2 ΑΡΘΡΟ 3 ΟΝΟΜΑ, ΕΔΡΑ, ΧΡΟΝΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ α) Η Κοινότητα ονομάζεται ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΒΕΤΤΕΡΑΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Ενότητα 2: Αγροτική Κοινότητα και Αγροτικός Μετασχηματισμός (1/2) 2ΔΩ Διδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΩΠΟ. Καταστατικό

ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΩΠΟ. Καταστατικό ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΩΠΟ Καταστατικό Προοίμιο Το φοβερό μεταπολιτευτικό αδιέξοδο, εθνικό, κοινωνικό, πολιτιστικό και οικονομικό, βύθισε την ελληνική κοινωνία σε μια βαθύτατη κρίση αξιών. Οι πολιτικές δυνάμεις του

Διαβάστε περισσότερα

«Η ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΒΕΤΙΑ ΜΕ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΝ ΠΟΛΗ ΤΗΣ ΖΥΡΙΧΗΣ»

«Η ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΒΕΤΙΑ ΜΕ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΝ ΠΟΛΗ ΤΗΣ ΖΥΡΙΧΗΣ» «Η ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΒΕΤΙΑ ΜΕ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΝ ΠΟΛΗ ΤΗΣ ΖΥΡΙΧΗΣ» Εισηγητής: ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΣ Δημοτικός Σύμβουλος Δήμου Ζυρίχης Webpage Stadt ZÜRICH: http://www4.stzh.ch/kap01/gemeinderat_stzh/

Διαβάστε περισσότερα

2ο ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΤΕΛΕΧΩΝ ΙΚΤΥΟY ΚΕΝΤΡΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΝΕΩΝ. Εισήγηση: Χριστόφορου Κορυφίδη 1 24/5/2007

2ο ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΤΕΛΕΧΩΝ ΙΚΤΥΟY ΚΕΝΤΡΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΝΕΩΝ. Εισήγηση: Χριστόφορου Κορυφίδη 1 24/5/2007 2ο ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΣΤΕΛΕΧΩΝ ΙΚΤΥΟY ΚΕΝΤΡΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΝΕΩΝ Αθήνα, 28-29 Ιουνίου 2002 Εισήγηση: Χριστόφορου Κορυφίδη 1 ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑ ΟΜΗ ***** ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

14o Πρωτόκολλο της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών το οποίο τροποποιεί το σύστημα ελέγχου της Σύμβασης

14o Πρωτόκολλο της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών το οποίο τροποποιεί το σύστημα ελέγχου της Σύμβασης 14o Πρωτόκολλο της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών το οποίο τροποποιεί το σύστημα ελέγχου της Σύμβασης Υιοθετήθηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης στο Στρασβούργο

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας

Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας Τμήμα Κλασικών Σπουδών και Φιλοσοφίας Γραφεία: Κτήριο Αποστολίδη, Καλλιπόλεως και Ερεσού 1 T.K. 20537, 1678 Λευκωσία, Τηλ.: + 357 22893850, Τηλομ.: + 357 22 894491 Παρουσίαση 26 Ιανουαρίου 2014 2. ΣΚΟΠΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ανάπτυξη του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΔΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΔΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΔΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ.. ΧΙ ΚΥΡΙΟΤΕΡΕΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ Ι. ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ... ΧXI II. ΞΕΝΕΣ... XXI 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 1 1.1. Έννοια και αποστολή της Δικαστικής Ψυχιατρικής. Υπευθυνότητα του

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

της επαγγελματικής ελευθερίας και της προστασίας του ανταγωνισμού. Διατάξεις πο υ

της επαγγελματικής ελευθερίας και της προστασίας του ανταγωνισμού. Διατάξεις πο υ ΝΟΜΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΙΑΤΡΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΑΘΗΝΩΝ Θέμα : Η απελευθέρωση του ιατρικού επαγγέλματος. Έγκριση των καταστατικών ιατρικών εταψειών από το ΔΙ του ΙΣΑ. Η νέα εγκύκλιος και οι περαιτέρω δυνατότητες. (α)

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΛΑΤΙΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΛΑΤΙΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΛΑΤΙΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α. Κείμενο: Sulla, occupata urbe, senatum armatus coegerat ut G. Marius quam celerrime hostis iudicaretur. Cuius voluntati nemo obviam ire audebat; solus Quintus Mucius

Διαβάστε περισσότερα

Ν.1850 / 1989. Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας

Ν.1850 / 1989. Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας Ν.1850 / 1989 Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας ΑΡΘΡΟ 1 (Πρώτο) Κυρώνεται και έχει την ισχύ που ορίζει το άρθρο 28 παράγραφος 1 του Συντάγµατος ο Ευρωπαϊκός Χάρτης της Τοπικής Αυτονοµίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟ ΜΕ ΤΙΤΛΟ ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΝΟΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ

ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟ ΜΕ ΤΙΤΛΟ ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΝΟΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟ ΜΕ ΤΙΤΛΟ ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΠΡΟΝΟΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΔΡΥΣΗ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟΥ Συνοπτικός 1. Ο παρών Νόμος θα αναφέρεται ως ο περί Διοικητικού τίτλος. Δικαστηρίου Νόμος του 2013. Ερμηνεία. 2.(1) Στον παρόντα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ 24-10-2006

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ 24-10-2006 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ 24-10-2006 ΕΠΙΣΤΟΛΗ Γ.Σ.Ε.Ε. ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΕ ΡΟΥ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ Σας κοινοποιούµε την επιστολή που έστειλε η Γ.Σ.Ε.Ε. στην Ένωση ικαστών και Εισαγγελέων και στον ικηγορικό Σύλλογο

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ Σκοπός του έργου Σκοπός του έργου είναι: 1. η δημιουργία μιας on line εφαρμογής διαχείρισης ενός επιστημονικού λεξικού κοινωνικών όρων 2. η παραγωγή ενός ικανοποιητικού

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Επιχειρήσεων. Ενότητα 1: Βασικές Έννοιες και Θεωρίες της Διοικητικής Επιστήμης Πουλιόπουλος Λεωνίδας Τμήμα Διεθνούς Εμπορίου

Διοίκηση Επιχειρήσεων. Ενότητα 1: Βασικές Έννοιες και Θεωρίες της Διοικητικής Επιστήμης Πουλιόπουλος Λεωνίδας Τμήμα Διεθνούς Εμπορίου Διοίκηση Επιχειρήσεων Ενότητα 1: Βασικές Έννοιες και Θεωρίες της Διοικητικής Επιστήμης Πουλιόπουλος Λεωνίδας Τμήμα Διεθνούς Εμπορίου Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Κώστας Μ. Σταμάτης, καθηγητής φιλοσοφίας του δικαίου, Νομική Σχολή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Κώστας Μ. Σταμάτης, καθηγητής φιλοσοφίας του δικαίου, Νομική Σχολή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Κώστας Μ. Σταμάτης, καθηγητής φιλοσοφίας του δικαίου, Νομική Σχολή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Ι. ΣΥΝΤΟΜΟ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, όπου έλαβε πτυχίο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ: ΚΥΡΩΣΗ ΤΗΣ ΣΥΝΘΗΚΗΣ ΤΟΥ ΠΟΔΙ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΚΤΕΛΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΤΑ ΦΩΝΟΓΡΑΦΗΜΑΤΑ

ΤΙΤΛΟΣ: ΚΥΡΩΣΗ ΤΗΣ ΣΥΝΘΗΚΗΣ ΤΟΥ ΠΟΔΙ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΚΤΕΛΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΤΑ ΦΩΝΟΓΡΑΦΗΜΑΤΑ ΝΟΜΟΣ: 3183/2003 ΦΕΚ: Λ 227/26.09.2003 ΤΙΤΛΟΣ: ΚΥΡΩΣΗ ΤΗΣ ΣΥΝΘΗΚΗΣ ΤΟΥ ΠΟΔΙ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΚΤΕΛΕΣΕΙΣ ΚΑΙ ΤΑ ΦΩΝΟΓΡΑΦΗΜΑΤΑ ΑΡΘΡΟ ΠΡΩΤΟ Κυρώνεται και έχει την ισχύ, που ορίζει το άρθρο 28 παρ. 1 του Συντάγματος,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΕΛΠ 11: Ελληνική Ιστορία Ακ. Έτος: 2008-9 ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 2ης ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΜΑ: Η βυζαντινή αριστοκρατία κατά τους 9 ο έως 12 ο αιώνα: δομή και χαρακτηριστικά, ανάπτυξη και σχέσεις

Διαβάστε περισσότερα

Συνεντεύξεις «πρόσωπο με πρόσωπο (face to face). Κοινές ερωτήσεις για όλους τους συμμετέχοντες.

Συνεντεύξεις «πρόσωπο με πρόσωπο (face to face). Κοινές ερωτήσεις για όλους τους συμμετέχοντες. Κεντρικά ερωτήματα: Ποιες είναι οι διαστάσεις της συζήτησης για την κρίση στο Δημόσιο Διάλογο; Ήταν η υιοθέτηση του πακέτου διάσωσης για την Ελλάδα και η ένταξη της Ελλάδας στο μηχανισμό στήριξης μονόδρομος

Διαβάστε περισσότερα