Ππγθξηηηθή Αμηνιφγεζε Open Source e-learning Δθαξκνγψλ θαη Πρεδηαζκφο Ξξφηππεο Ξιαηθφξκαο Δθπαηδεπηηθνχ Ινγηζκηθνχ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ππγθξηηηθή Αμηνιφγεζε Open Source e-learning Δθαξκνγψλ θαη Πρεδηαζκφο Ξξφηππεο Ξιαηθφξκαο Δθπαηδεπηηθνχ Ινγηζκηθνχ"

Transcript

1 ΞΑΛΔΞΗΠΡΖΚΗΝ ΞΑΡΟΥΛ ΞΝΙΡΔΣΛΗΘΖ ΠΣΝΙΖ ΡΚΖΚΑ ΚΖΣΑΛΗΘΥΛ ΖΙΔΘΡΟΝΛΗΘΥΛ ΞΝΙΝΓΗΠΡΥΛ ΘΑΗ ΞΙΖΟΝΦΝΟΗΘΖΠ Κεηαπηπρηαθφ Γίπισκα Δηδίθεπζεο «Δπηζηήκε θαη Ρερλνινγία πνινγηζηψλ» Γηπισκαηηθή Δξγαζία Ππγθξηηηθή Αμηνιφγεζε Open Source e-learning Δθαξκνγψλ θαη Πρεδηαζκφο Ξξφηππεο Ξιαηθφξκαο Δθπαηδεπηηθνχ Ινγηζκηθνχ Κπεξδνχζεο Ησάλλεο Δπηβιέπσλ: Θαζεγεηήο Γεκήηξηνο Λ. Σξηζηνδνπιάθεο Ξάηξα, Απξίιηνο 2011

2 UNIVERSITY OF PATRAS SCHOOL OF ENGINEERING DEPARTMENT OF COMPUTER ENGINEERING AND INFORMATICS Post Graduate Master Degree Computer Science and Technology Masters Dissertation Comparative Evaluation of Open Source e-learning Frameworks and Design of a Pilot Platform for Educational Software Berdousis Ioannis Supervisor: Prof. Dimitrios N. Christodoulakis Patras, April 2011

3 i Ππγθξηηηθή Αμηνιφγεζε Open Source e-learning Δθαξκνγψλ θαη Πρεδηαζκφο Ξξφηππεο Ξιαηθφξκαο Δθπαηδεπηηθνχ Ινγηζκηθνχ Ησάλλεο Γ. Κπεξδνχζεο Κεηαπηπρηαθφ Γίπισκα Δηδίθεπζεο Κεηαπηπρηαθή Δξγαζία πνπ ππνβάιιεηαη ζην θαζεγεηηθφ ζψκα γηα ηελ κεξηθή εθπιήξσζε ησλ ππνρξεψζεσλ απφθηεζεο ηνπ κεηαπηπρηαθνχ ηίηινπ ηνπ Ξξνγξάκκαηνο Κεηαπηπρηαθψλ Ππνπδψλ «Δπηζηήκε θαη Ρερλνινγία πνινγηζηψλ» ηνπ Ρκήκαηνο Κεραληθψλ Ζ/ θαη Ξιεξνθνξηθήο ηεο Ξνιπηερληθήο Πρνιήο ηνπ Ξαλεπηζηεκίνπ Ξαηξψλ ζηνλ ηνκέα «Ινγηθνχ ησλ πνινγηζηψλ» Δπηβιέπσλ: Γεκήηξηνο Σξηζηνδνπιάθεο, Θαζεγεηήο, Ρκήκα Κεραληθψλ Ζ/ θαη Ξιεξνθνξηθήο Ξαλ/κην Ξαηξψλ Πηελ Ρξηκειή Ππκβνπιεπηηθή Δπηηξνπή, εθηφο απφ ηνλ επηβιέπνληα θαζεγεηή, ζπκκεηείραλ νη: Γεψξγηνο Ξαπιίδεο, Θαζεγεηήο, Ρκήκα Κεραληθψλ Ζ/ θαη Ξιεξνθνξηθήο Ξαλ/κην Ξαηξψλ Πνθία Πηάκνπ, Ιέθηνξαο, Ρκήκα Αξρεηνλνκίαο θαη Βηβιηνζεθνλνκίαο Ηφλην Ξαλ/κην

4 ii Ohana means family. Family means nobody gets left behind, or forgotten. Lilo & Stitch Αθηεξσκέλν ζηελ Νηθνγέλεηά κνπ

5 Δπηηειηθή Πχλνςε iii Δπηηειηθή Πχλνςε Ζ πην ζεκαληηθή εμέιημε ηεο ηειεπηαίαο δεθαεηίαο ζηνλ ηνκέα ηεο εθπαηδεπηηθήο ηερλνινγίαο αθνξά ηελ αιιαγή πξνζαλαηνιηζκψλ γηα ηε ζέζε ησλ Ρερλνινγηψλ ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ (ΡΞΔ) ζηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία. Απνκαθξπλφκαζηε πιένλ απφ ηε ινγηθή ηνπ ππνινγηζηή σο κεκνλσκέλε ζέζε εξγαζίαο, πξνο ηε ινγηθή ηεο ρξήζεο ππνινγηζηηθψλ ζπζηεκάησλ. Ζ εμάπισζε ηνπ Γηαδηθηχνπ (Web. 2.0), ε εκθάληζε ησλ επνηθνδνκηζηηθψλ θαη θνηλσληθνπνιηηηζκηθψλ ζεσξηψλ κάζεζεο, θαζψο θαη ε γλψζε γεληθφηεξα, θαη ε επηζηεκνληθή γλψζε εηδηθφηεξα, ζπλζέηνπλ ζήκεξα έλα ζχγρξνλν ηερλνινγηθφ θαη παηδαγσγηθφ πιαίζην κέζα ζην νπνίν δηδαζθαιία θαη κάζεζε απνθηνχλ λέεο δηαζηάζεηο θαη δεκηνπξγνχλ θαηλνηφκεο εθπαηδεπηηθέο πξαθηηθέο. Όιν θαη πεξηζζφηεξνη καζεηέο ρξεηάδνληαη λα απνθηήζνπλ πξφζβαζε ζηελ εθπαίδεπζε νπνηεδήπνηε θαη νπνπδήπνηε. Ρα δηαδηθηπαθά Ππζηήκαηα Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο παίδνπλ ζεκαληηθφ ξφιν ζηελ εμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζε ελψ ρξεζηκνπνηνχληαη φιν θαη πεξηζζφηεξν ζε ζπλζήθεο παξαδνζηαθήο δηδαζθαιίαο. Ρα Ππζηήκαηα Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο δηαθνξνπνηνχληαη απφ ηα «θιαζζηθά» πεξηβάιινληα δηδαζθαιίαο, σο πξνο ην βαζκφ ρξήζεο ηεο ηερλνινγίαο θαη ηε κεηαηφπηζε ηνπ ειέγρνπ θαη ηεο επζχλεο ηεο καζεζηαθήο πνξείαο ζηνπο καζεηέο. Ζ κεηαηφπηζε ηνπ ειέγρνπ πξνο ηνπο καζεηέο επηδξά ζεηηθά ζηε καζεζηαθή απνηειεζκαηηθφηεηα (Chou θαη Liu, 2005). Πθνπφο ησλ Ππζηεκάησλ Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο είλαη ε θάιπςε ηεο απφζηαζεο αλάκεζα ζην εθπαηδεπηηθφ πεξηερφκελν θαη ηνλ εθπαηδεπφκελν θαη ε ξχζκηζε ησλ θνηλσληθψλ αιιειεπηδξάζεσλ ψζηε λα θαηαζηνχλ νη ρξήζηεο ηνπο ελεξγνί ζπκκεηέρνληεο θαη φρη απινί δέθηεο πιεξνθνξηψλ. Ρα Ππζηήκαηα Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο αλαπηχζζνληαη ξαγδαία θαη εθαξκφδνληαη ζε πνηθίιεο καζεζηαθέο θαηαζηάζεηο ζε φιεο ηηο βαζκίδεο ηεο εθπαίδεπζεο θαη ηδηαίηεξα ζηελ ηξηηνβάζκηα (Concannon et al., 2005). Ζ ρξήζε ηνπο αλέδεημε λέεο εθπαηδεπηηθέο πξαθηηθέο φπσο ην κεηθηφ ή ζπλδπαζηηθφ κνληέιν κάζεζεο (blended learning) (Garrison θαη Kanuca, 2004), πνπ ρξεζηκνπνηεί ζπλδπαζκφ παξαδνζηαθψλ παξαδφζεσλ, δηαδηθηπαθψλ εθαξκνγψλ θαη καζεζηαθνχ πεξηερνκέλνπ, ψζηε λα αμηνπνηνχληαη ηαπηφρξνλα ηα πιενλεθηήκαηα πξαγκαηηθήο θαη εηθνληθήο ηάμεο. Πηελ ζπγθεθξηκέλε εξγαζία παξνπζηάδεηαη αξρηθά ην απαξαίηεην ζεσξεηηθφ ππφβαζξν απαληψληαο ζε εξεπλεηηθά εξσηήκαηα φπσο ηη είλαη ην Διεχζεξν Ινγηζκηθφ, πσο νη Ρερλνινγίεο ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ ζρεηίδνληαη κε ηελ Δθπαίδεπζε, πνηα είλαη ηα ζεκεξηλά δεδνκέλα ζην ρψξν ηεο εμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζεο, πνηεο είλαη ζπλνπηηθά νη ζεσξίεο κάζεζεο πνπ ζρεηίδνληαη κε ηελ εμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζε, πνηεο είλαη νη πην γλσζηέο εθαξκνγέο Αλνηρηνχ Θψδηθα πνπ ρξεζηκνπνηνχληαη γηα ηε Γηαρείξηζε ηεο Κάζεζεο απφ απφζηαζε θαζψο θαη ην αλ ππνζηεξίδνπλ νη πην δηαδεδνκέλεο πιαηθφξκεο θαηάιιειν εθπαηδεπηηθφ πιηθφ πνπ λα ζπκβάιιεη ζηελ πνηνηηθή εμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζε. Κηαο θαη ππάξρνπλ ήδε πνιιέο ζπγθξηηηθέο κειέηεο πνπ εμεηάδνπλ ηα ππάξρνληα Ππζηήκαηα Γηαρείξηζε ηεο Κάζεζεο απφ πιεπξάο ηερληθψλ ραξαθηεξηζηηθψλ, δπλαηνηήησλ ή θφζηνπο, ε παξνχζα εξγαζία επηθεληξψλεηαη ζηε ζρέζε ηεζζάξσλ ζπγθεθξηκέλσλ ζπζηεκάησλ κε ηηο ζεσξίεο κάζεζεο ρσξίο σζηφζν λα παξαβιέπεηαη θαη ε ηερληθή φςε ηεο ζχγθξηζεο. Ρα απνηειέζκαηα ηεο εξγαζίαο ζπλεηζθέξνπλ ζην πεδίν ηεο εμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζεο θαη ζπγθεθξηκέλα ζηελ έληαμε ησλ Ρερλνινγηψλ Ξιεξνθνξίαο θαη Δπηθνηλσληψλ ζηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία κε ηελ αμηνπνίεζε ησλ θαηάιιεισλ Ππζηεκάησλ Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο. Πηε ζπλέρεηα ζρεδηάδεηαη θαη πεξηγξάθεηαη έλα Δηθνληθφ Πχζηεκα Κάζεζεο πνπ απεπζχλεηαη ζε καζεηέο ησλ πξψησλ ηάμεσλ ηνπ Γεκνηηθνχ ζρνιείνπ, ελψ έρεη πξνεγεζεί κηα έξεπλα ζε Γεκνηηθά Πρνιεία γηα λα ζπγθεληξσζνχλ νη απαξαίηεηεο πιεξνθνξίεο απφ φια ηα εκπιεθφκελα κέξε. Ζ αξρηηεθηνληθή ηνπ ζπζηήκαηνο θαη ηα use cases παξνπζηάδνληαη ζην ηέινο ηεο εξγαζίαο. Ιέμεηο - Θιεηδηά Δθαξκνγέο Αλνηρηνχ Θψδηθα, Ρερλνινγίεο ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ, Ππζηήκαηα Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο

6 Executive Summary iv Executive Summary The most significant development in the field of educational technology, concerns the change of the guidelines for the position of the Information and Communication Technologies (ICT) in education. We are moving from the logic of the computer as a single unit to the logic of manual systems. Nowadays, the spread of the Internet (Web. 2.0), the emergence of cognitive and social cultural learning theories, knowledge in general and scientific knowledge in particular, make up a modern technological and pedagogical context in which teaching and learning acquired new dimensions and portend innovative educational practices. Since the last decade more and more students need to gain access to education anytime and anywhere. The Learning Management Systems play an important role in distance education and are increasingly used in conditions of conventional education. Learning Management Systems differ from "conventional" environments as they use technology and shift the responsibility of the learning process to students. The shift of control to the students seem to positively affect the learning efficiency (Chou and Liu, 2005). The aim of Learning Management Systems is to close the gap between educational content and the learner and the regulation of social interactions in order to make their users active participants and not mere receivers of information. Learning Management Systems developed rapidly and applied in various learning situations at all levels of education, particularly higher education (Concannon et al., 2005). Their use has highlighted new educational practices such as mixed or blended model of learning (Garrison and Kanuca, 2004), using a combination of traditional learning, web applications and learning content to exploit the advantages of both traditional and virtual classroom. Firstly, in this dissertation we present the necessary theoretical background in order to answer research questions such as what is Free Software, how the ICT are related to education, what are the current data in the field of e-learning, which are the learning theories associated with e- Learning, what are the most popular Open Source applications that are used for the management of distance learning. Since there are already many comparative studies that examine the existing Learning Management Systems in terms of technical characteristics, capabilities or cost, this paper focuses on four specific systems and their relationship with learning theories without losing sight of a technical comparison. These results contribute to the field of e-learning and specifically the integration of Information and Communication Technologies in the educational process through the use of appropriate Learning Management Systems. Secondly, it is planned and described a virtual learning system for the students of first grades of elementary school, while there has been a study of elementary schools to gather the necessary information from all parties involved. The system architecture and use cases are presented at the end of the thesis. Keywords Open Source Projects, Technologies of Information and Communications, Learning Management Systems

7 Δπραξηζηίεο v Δπραξηζηίεο Ζ ζπγθεθξηκέλε κεηαπηπρηαθή εξγαζία εθπνλήζεθε ζηα πιαίζηα ηνπ Ξξνγξάκκαηνο Κεηαπηπρηαθψλ Ππνπδψλ «Δπηζηήκε θαη Ρερλνινγία πνινγηζηψλ» ηνπ Ρκήκαηνο Κεραληθψλ Ζ/ θαη Ξιεξνθνξηθήο ηεο Ξνιπηερληθήο Πρνιήο ηνπ Ξαλεπηζηεκίνπ Ξαηξψλ. Θα ήζεια λα επραξηζηήζσ ηνλ Θαζεγεηή θχξην Γεκήηξην Σξηζηνδνπιάθε πνπ δέρηεθε λα αλαιάβεη ηελ επίβιεςε ηεο εξγαζίαο κνπ αιιά θαη γηα ηελ εκπηζηνζχλε ηνπ, ηελ θαζνδήγεζε, ηε ζηήξημε θαη ηε βνήζεηά ηνπ ζηε δηάξθεηα ηεο ζπλεξγαζίαο καο. Δπραξηζηίεο νθείισ επίζεο θαη ζηα ππφινηπα κέιε ηεο ηξηκεινχο επηηξνπήο, ηνλ Θαζεγεηή θ. Ξαπιίδε θαη ηε Ιέθηνξα θα Πηάκνπ. Ρνλ θ. Ξαπιίδε ηνλ επραξηζηψ πνπ δέρηεθε λα ζπκκεηάζρεη ζηελ εμεηαζηηθή επηηξνπήο, ελψ ζηελ θπξία Πηάκνπ νθείισ έλα ηδηαίηεξα κεγάιν επραξηζηψ θαζψο απφ ηελ πξψηε ζηηγκή ήηαλ δίπια κνπ, πάληα πξφζπκε θαη πάληα δηαζέζηκε φπνηε ρξεηαδφκνπλ βνήζεηα. Δπραξηζηψ θαη ηνπο δηδάμαληεο ζην ΞΚΠ κηαο θαη ε δηδαζθαιία ηνπο ήηαλ πάληα ελδηαθέξνπζα. Νθείισ λα επραξηζηήζσ ηνπο δαζθάινπο ζηα Γεκνηηθά Πρνιεία ζηα νπνία εξγάζηεθα θαη εξγάδνκαη ηα ηειεπηαία 3 ζρνιηθά έηε γηα ηηο ζπκβνπιέο ηνπο θαη ηελ βνήζεηά ηνπο. Αιιά θαη ηνπο καζεηέο κνπ απηά ηα ρξφληα πνπ απνηέιεζαλ γηα κέλα πεγή έκπλεπζεο. Δπραξηζηψ φινπο φζνπο ζπκκεηείραλ ζηελ εξγαζία κνπ είηε σο ζπλεληεπμηαδφκελνη είηε ζπκπιεξψλνληαο ηα εξσηεκαηνιφγηα. Σσξίο ηελ βνήζεηά ηνπο ε εξγαζία κνπ ζα ήηαλ ειιηπήο. Ρέινο, ην κεγαιχηεξν επραξηζηψ ην απεπζχλσ ζηνπο γνλείο κνπ Γεκήηξε θαη Βελεηία, θαζψο θαη ηελ αδεξθή κνπ Θαηεξίλα, γηα ηε ζηήξημε, ηελ θαηαλφεζε θαη ηε ζπκπαξάζηαζή ηνπο. Πε απηνχο νθείισ πνιιά απφ ηα ιίγα πνπ έρσ θαηαθέξεη κέρξη ζήκεξα. Κπεξδνχζεο Ησάλλεο Ξάηξα, 2011

8 Ξίλαθαο Ξεξηερνκέλσλ vi Ξίλαθαο Ξεξηερνκέλσλ Δπηηειηθή Πχλνςε... iii Executive Summary... iv Δπραξηζηίεο...v Ξίλαθαο Ξεξηερνκέλσλ... vi Ιίζηα Πρεκάησλ / Δηθφλσλ...ix Ιίζηα Ξηλάθσλ... x Γισζζάξη...xi 1. Δηζαγσγή πφβαζξν Γηαηχπσζε πξνβιήκαηνο Ππλεηζθνξά ηεο Δξγαζίαο Όξηα Γνκή ηεο Δξγαζίαο Κεζνδνινγία Ξξνζέγγηζε ηεο Έξεπλαο Θξηηηθή Ινγηζκηθφ Αλνηρηνχ Θψδηθα / Διεχζεξν Ινγηζκηθφ Βαζηθέο Έλλνηεο θαη Νξηζκνί Νξηζκφο Ινγηζκηθνχ Αλνηθηνχ Θψδηθα Νξηζκφο Διεχζεξνπ Ινγηζκηθνχ Άδεηεο Σξήζεο Γηαθνξέο Ινγηζκηθνχ Αλνηθηνχ Θψδηθα θαη Διεχζεξνπ Ινγηζκηθνχ Ηζηνξία Δμέιημεο ηνπ Ινγηζκηθνχ Αλνηθηνχ Θψδηθα Νη Ρερλνινγίεο ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ ζηελ Δθπαίδεπζε (ΡΞΔ) Ρερλνινγίεο Ξιεξνθνξίαο & Δπηθνηλσληψλ θαη Κάζεζε Νη ΡΞΔ θαη ν ξφινο ηνπ εθπαηδεπηηθνχ Έληαμε ησλ ΡΞΔ ζηελ εθπαίδεπζε Ρν Διεχζεξν Ινγηζκηθφ / Ινγηζκηθφ Αλνηρηνχ Θψδηθα ζηελ Δθπαίδεπζε Ρη κπνξεί λα αιιάμεη ζηελ Δθπαίδεπζε Κάζεζε θαη ΡΞΔ Ππκπεξηθνξηζηηθέο Θεσξίεο Κάζεζεο Γλσζηηθέο Θεσξίεο Κάζεζεο Θνηλσληθφ-πνιηηηζκηθέο Θεσξίεο Κάζεζεο... 40

9 Ξίλαθαο Ξεξηερνκέλσλ vii 4.4 ΡΞΔ ζηελ Δθπαίδεπζε θαη Θεσξίεο Κάζεζεο Ππκπεξηθνξηζκφο Δπνηθνδνκηζκφο Ζιεθηξνληθή Κάζεζε θαη Δμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζε (e-learning) Ηζηνξηθή αλαδξνκή Νξηζκνί Ρα κεηνλεθηήκαηα ηεο εμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζεο Ρα πιενλεθηήκαηα ηεο Δμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζεο Ξξννπηηθέο ηεο e-learning Ππζηήκαηα Γηαρείξηζεο Κάζεζεο Αλνηρηνχ Ξεξηερνκέλνπ Ππζηήκαηα Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο Νη ιεηηνπξγίεο ησλ Ππζηεκάησλ Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο Ζιεθηξνληθέο πιαηθφξκεο Αλνηρηνχ Θψδηθα GUnet eclass CoMPUs Course Management Platform for Universities Moodle ILIAS Open Source Management Learning System Ππγθξηηηθή Αμηνιφγεζε ησλ Ππζηεκάησλ Γηαρείξηζεο Κάζεζεο Αμηνινγήζεηο Ππζηεκάησλ Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο Ξιαίζηα Αμηνιφγεζεο e-learning Δθαξκνγψλ Ππκπεξάζκαηα Πχγθξηζεο Ξιαηθφξκεο Κάζεζεο ζηα Γεκνηηθά Πρνιεία ηεο Δπξψπεο Ππζηήκαηα Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο ζηα Γεκνηηθά ζρνιεία Ζ πεξίπησζε ηεο Αγγιίαο Ζ πεξίπησζε ησλ Πθαλδηλαβηθψλ Σσξψλ Ππκπεξάζκαηα Πρεδίαζε Δθπαηδεπηηθνχ Ινγηζκηθνχ θαη Δξεπλεηηθά Απνηειέζκαηα Αλάπηπμε εθπαηδεπηηθνχ ινγηζκηθνχ Αλάιπζε Ππζηήκαηνο Ιεηηνπξγηθφηεηα Ππζηήκαηνο: Ξξψηε Ξξνζέγγηζε Ιεηηνπξγηθφηεηα Ππζηήκαηνο: Απφ ηελ πιεπξά ηνπ εθπαηδεπηηθνχ Ππιινγή Γεδνκέλσλ Πρεδίαζε Δθπαηδεπηηθήο Δθαξκνγήο Σξήζηεο Ξεξηβάιινλ ησλ Σξεζηψλ Σαξαθηεξηζηηθά ηνπ Ππζηήκαηνο Αξρηηεθηνληθή Ππζηήκαηνο / Use Cases

10 Ξίλαθαο Ξεξηερνκέλσλ viii Γεληθή Αξρηηεθηνληθή Ξεξηγξαθή ησλ θιάζεσλ Απαηηνχκελε ηερλνινγία Use Cases Use case Ξξφζβαζε ζηελ Βαζηθή Πειίδα ηνπ Σξήζηε Use Case Δίζνδνο Use Case Γξαζηεξηφηεηα Use Case - Γηαρείξηζε Ξξφζβαζεο ζην Πχζηεκα Use Case Γηαρείξηζε Ηδησηηθψλ Γξαζηεξηνηήησλ Use Case Γηαρείξηζε Γεκφζησλ Γξαζηεξηνηήησλ Use Case Γηαρείξηζε Ράμεο Use Case Γηαρείξηζε Ζκεξνινγίνπ Use Case Γηαρείξηζε Δξγαιείσλ Δπηθνηλσλίαο Use Case Ξξφζβαζε ζηα Πηαηηζηηθά Use Case Γεκηνπξγία Ηδησηηθψλ Γξαζηεξηνηήησλ Use Case Γεκηνπξγία Γεκφζηαο Γξαζηεξηφηεηαο Use Case Δίζνδνο Use Case Δθηέιεζε Γξαζηεξηφηεηαο Use Case Δγγξαθή ζηε Ιίζηα Γηεπζχλζεσλ Use Case Ξξνβνιή Απνηειεζκάησλ Use Case Έμνδνο Use Case Σψξνο Ππδεηήζεσλ Use Case Σξήζε Ιίζηαο Γηεπζχλζεσλ Use Case Ππλάληεζε Ππκπεξάζκαηα Απνηειέζκαηα ηεο εξγαζίαο Κειινληηθή Δξγαζία Ρειηθά Αλαθνξέο Ξαξαξηήκαηα Ξαξάξηεκα Α Ξαξάξηεκα Β Ξαξάξηεκα Γ Ξαξάξηεκα Γ

11 Ιίζηα Πρεκάησλ / Δηθφλσλ ix Ιίζηα Πρεκάησλ / Δηθφλσλ Πρήκα 1 Ν θχθινο ηνπ Holl... 7 Πρήκα 2 Δλνπνηεκέλε Γηαδηθαζία (Unified Process)... 9 Πρήκα 3 Νη 4 θάζεηο γηα θάζε θχθιν εξγαζίαο... 9 Πρήκα 4 Νη θάζεηο, νη δηεξγαζίεο θαη ν αξηζκφο επαλαιήςεσλ ζε κηα UP Πρήκα 5 Γηαρσξηζκφο Δθπαηδεπνκέλσλ Πρήκα 6 Θεσξίεο Κάζεζεο Πρήκα 7 Απεηθφληζε αληηζηνίρηζεο ησλ δηαθφξσλ ηχπσλ εθπαηδεπηηθνχ ινγηζκηθνχ κε ηηο ζεσξίεο κάζεζεο Πρήκα 8 Γεληθέο θαηεγνξίεο εθπαηδεπηηθνχ ινγηζκηθνχ & Θεσξίεο Κάζεζεο Πρήκα 9 Ζ ηξηαδηθή ζρέζε ησλ ζπληειεζηψλ ηεο εμ απνζηάζεσο εθπαίδεπζεο Πρήκα 10 Ζ εμ απνζηάζεσο εθπαίδεπζε απνηειεί ην ζπλδπαζκφ ηεο εμ απνζηάζεσο δηδαζθαιίαο θαη ηεο εμ απνζηάζεσο κάζεζεο Πρήκα 11 Βαζηθνί άμνλεο αμηνιφγεζεο Ππζηεκάησλ Κάζεζεο Πρήκα 12 Αμηνπνίεζε ηνπ ππνινγηζηή ζηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία Πρήκα 13 Ξνζνζηφ καζεηψλ 4εο ηάμεο πνπ έρνπλ ρξεζηκνπνηήζεη ππνινγηζηή Πρήκα 14 Ξνζνζηφ καζεηψλ 4εο ηάμεο πνπ ρξεζηκνπνηνχλ ηνλ ππνινγηζηή γηα αλαδήηεζε πιεξνθνξηψλ Πρήκα 15 Ξνζνζηφ ησλ καζεηψλ 4 εο ηάμεο πνπ ρξεζηκνπνηνχλ ηνλ ππνινγηζηή ζαλ εξγαιείν επηθνηλσλίαο Πρήκα 16 Ξνζνζηφ καζεηψλ 4εο ηάμεο πνπ ρξεζηκνπνηνχλ ηνλ ππνινγηζηή ζην ζρνιείν Δηθφλα 17 Ζ θαηαλνκή ησλ ρξεζηψλ Moodle ζην θφζκν. Ξεγή: 108 Πρήκα 18 Ππλνιηθφο αξηζκφο ρξεζηψλ Moodle Δηθφλα 19 St Ives School δηεπαθή Moodle Δηθφλα 20 St Ives δξαζηεξηφηεηα Δηθφλα 21 chat ζην Moodle Δηθφλα 22 survey module ζην Moodle Δηθφλα 23 homework ζην Moodle Δηθφλα 24 Links γηα ηνλ καζεηή ζην Moodle Δηθφλα 25 test ζην Moodle

12 Ιίζηα Ξηλάθσλ x Ιίζηα Ξηλάθσλ Ξίλαθαο 1 Ξιενλεθηήκαηα θαη κεηνλεθηήκαηα ηεο ρξήζεο ηνπ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ / ινγηζκηθνχ αλνηρηνχ θψδηθα Ξίλαθαο 2 Δθπξφζσπνη ησλ Θεσξεηηθψλ Θαηεπζχλζεσλ Ξίλαθαο 3 Δμέιημε ηεο Δμ' Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζεο Ξίλαθαο 4 Ππζηήκαηα Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο Ξίλαθαο 5 Σαξαθηεξηζηηθά Ππζηεκάησλ Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο Ξίλαθαο 6 Θξηηήξηα Αμηνιφγεζεο Ινγηζκηθνχ Ξίλαθαο 7 Ππγθξηηηθή Αμηνιφγεζε Ππζηεκάησλ Γηαρείξηζεο Κάζεζεο... 99

13 Γισζζάξη xi Γισζζάξη Αζχγρξνλε Ρειεθπαίδεπζε Asynchronous e-learning Γλσζηηθή Κάζεζε Cognitive Learning Γηαδίθηπν Web, Web 2.0 Γηαρείξηζε Καζεκάησλ Course Management Γηαρείξηζε Ξεξηερνκέλνπ Content Management Γηαρείξηζε Πρνιείνπ School Management Γηαρείξηζε Ράμεο Class Management Δηθνληθέο Ράμεηο Virtual Classrooms Δθπαίδεπζε Education Διεχζεξν Ινγηζκηθφ (ΔΙ) Free Software (FS) Δμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζε Distance Education Δμππεξεηεηέο Physical servers Δπνηθνδνκηζκφο Constructivism Δξγαιεία Αμηνιφγεζεο Assessment Tools Δξγαιεία Δπηθνηλσλίαο Communication Tools Δξγαιεία Καζεηψλ Student Tools Ζιεθηξνληθή Γηαθπβέξλεζε e-governing Ζιεθηξνληθή Κάζεζε e-learning, e-learning 2.0 Ιίζηεο αμηνιφγεζεο Assessment lists Ινγηζκηθφ αλνηρηνχ Θψδηθα (ΙΑΘ) Open Source Software (OSS) Ξεξηβάιινλ Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο Managed Learning Environment (MLE) Ξιαηθφξκεο Κάζεζεο Learning Platform (LP) Πεκαζηνινγηθφο Ηζηφο semantic web Ππκπεξηθνξηζηηθή Κάζεζε Behaviourist Learning/ Behaviorism Πχζηεκα Γηαρείξηζεο Δθπαηδεπηηθνχ Ξεξηερνκέλνπ Learning Content Management System (LCMS) Πχζηεκα πνζηήξημεο ηεο Κάζεζεο Learning Support System (LSS) Ππζηήκαηα Γηαρείξηζεο Γηαγσληζκάησλ Question and Test Management Systems Αμηνιφγεζεο Ππζηήκαηα Γηαρείξηζεο Ξφξσλ Δθπαηδεπηηθψλ Ηδξπκάησλ Instructional Institute Resource Management Systems Ππζηήκαηα πνζηήξημεο ηεο Ππλεξγαηηθήο Collaborative Learning Support Systems Κάζεζεο Ρερλνινγίεο ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ (ΡΞΔ) Information and Communication Technologies (ICT) Ρερλνινγηθά Δληζρπκέλε Κάζεζε Technology Enhanced Learning TEL Φπιινκεηξεηήο Γηαδηθηχνπ web browser CoMPUs Course Management Platform for Universities GUnet eclass HTML format ILIAS Open Source LMS Moodle Sharable Content Object Reference Model (SCORM) Use case

14 Δηζαγσγή 1 1. Δηζαγσγή Πην θεθάιαην απηφ παξνπζηάδεηαη ε θχξηα βάζε ηεο κεηαπηπρηαθήο εξγαζίαο. Αλαιχεηαη ην ζέκα θαη νη ιφγνη γηα ηνπο νπνίνπο έρεη επηιεγεί ελψ δίλεηαη κηα επηζθφπεζε φισλ φζσλ ε ζπγθεθξηκέλε εξγαζία ζηνρεχεη λα κειεηήζεη θαζψο θαη νη εξεπλεηηθέο εξσηήζεηο, ε κεζνδνινγία, νη πεξηνξηζκνί θαη ε πεξίιεςε ηεο κεηαπηπρηαθήο εξγαζίαο. A lot of you want me to hurry through the introduction. That's because you're so much older you don't want to waste a minute of your life. Wendy Morgan Ζ ξαγδαία αλάπηπμε ηεο ηερλνινγίαο είλαη ην θχξην ραξαθηεξηζηηθφ ηνπ 21 νπ αηψλα. Όηαλ κηα λέα ηερλνινγία εκθαλίδεηαη ζηελ επηζηεκνληθή θνηλφηεηα, επηζηήκνλεο απφ δηαθνξεηηθνχο επηζηεκνληθνχο ηνκείο πξνζπαζνχλ λα εθαξκφζνπλ απηήλ ηελ θαηλνηνκία ζηνλ ηνκέα ηνπο. Ξξνζπαζνχλ λα δεκηνπξγήζνπλ θάηη λέν κέζσ ηεο ρξήζεο απηήο ηεο λέαο ηερλνινγίαο θαη αλαδεηνχλ ιχζε ζε πξνβιήκαηα πνπ δελ κπνξνχζαλ λα ιχζνπλ κε ηνλ παξαδνζηαθφ ηξφπν. Έηζη θαη ζηνλ εθπαηδεπηηθφ ηνκέα, νη επηζηήκνλεο πεηξακαηίδνληαη θαη πξνζπαζνχλ λα πξνζαξκφζνπλ θάζε λέα ηερλνινγία ζηνλ επηζηεκνληθφ ηνπο ηνκέα. Ξξνζεγγίδνπλ ηνπο ππνινγηζηέο θαη ηηο ζρεηηθέο ηερλνινγίεο κε ζθνπφ λα πεηχρνπλ απνηειεζκαηηθφηεξε δηδαζθαιία θαη λα πξνζθέξνπλ ζηνπο καζεηέο ηνπο αλψηεξα επίπεδα εθπαίδεπζεο θαη κάζεζεο. Έηζη νη ππνινγηζηέο πνπ ρξεζηκνπνηνχληαη ζε φιεο ηηο δξαζηεξηφηεηεο ηεο δσήο καο έρνπλ εκθαληζηεί έληνλα θαη ζηνλ εθπαηδεπηηθφ ηνκέα. Απηφ άιισζηε είλαη θπζηνινγηθφ αλ ζθεθηεί θαλείο φηη ε εθπαίδεπζε είλαη κηα απφ ηηο ζεκαληηθφηεξεο αλζξψπηλεο δξαζηεξηφηεηεο θαη δελ ζα κπνξνχζε λα κείλεη έμσ απφ απηήλ ηελ θαηλνηφκν αιιαγή. Ξνιιέο εθπαηδεπηηθέο έξεπλεο εζηηάδνπλ ζηνπο ηξφπνπο κάζεζεο πνπ ζρεηίδνληαη κε ηηο Λέεο Ρερλνινγίεο θαη ζηνλ ηξφπν κε ηνλ νπνίν νη καζεηέο κπνξνχλ λα επσθειεζνχλ κε ζθνπφ ηελ κάζεζε. Ν ππνινγηζηήο, ζαλ ζχγρξνλν εθπαηδεπηηθφ κέζν πξνζεγγίδεη ηε θχζε ησλ παηδηψλ κηαο θαη αξρηθά κπνξεί λα ρξεζηκνπνηεζεί σο παηρλίδη θαη λα θαηαιήμεη ζε έλα ζεκαληηθφ εξγαιείν κάζεζεο. Ζ ρξήζε ησλ ππνινγηζηψλ δίλεη ηε δπλαηφηεηα ζηνπο καζεηέο λα αθηεξψζνπλ πεξηζζφηεξν ρξφλν ζηελ κάζεζε, λα δνθηκάζνπλ πεξηζζφηεξα θαη λα αηζζαλζνχλ άλεηα κε ην αληηθείκελν ηεο κειέηεο ηνπο. Απηφ ζεκαίλεη φηη ε Κάζεζε, έλαο απφ ηνπο θχξηνπο ζηφρνπο ηεο εθπαίδεπζεο, ππνβνεζηέηαη θαη βειηηψλεηαη. Ζ αλάπηπμε ηεο Δπηζηήκεο ησλ πνινγηζηψλ θαη ε ρξήζε ηνπο ζηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία κπνξεί λα βνεζήζεη θαη ην ζχγρξνλν εθπαηδεπηηθφ λα πεηχρεη ην ζηφρν ηνπ. Δάλ ρξεζηκνπνηεζεί ην ζσζηφ ινγηζκηθφ, νη ππνινγηζηέο κπνξνχλ λα πξνζθέξνπλ δηαθνξεηηθέο πξνζεγγίζεηο κάζεζεο πνπ πξνζαξκφδνληαη ζηηο αλάγθεο ηνπ θάζε καζεηή. Έηζη ν δάζθαινο κπνξεί λα εμεηάζεη θάζε καζεηή ή κηα νκάδα καζεηψλ ρσξηζηά, λα βξεη ηηο αδπλακίεο ηνπο θαη λα ηνπο βνεζήζεη λα βειηησζνχλ. Έρεη απνδεηρζεί φηη νη καζεηέο πνπ ρξεζηκνπνίεζαλ ηνπο ππνινγηζηέο θαη ην ινγηζκηθφ ηνπο σο δηδαθηηθφ κέζν έρνπλ αλαπηχμεη κηα ζεηηθφηεξε ζηάζε απέλαληη ζηα καζήκαηα ζε ζχγθξηζε κε ηνπο καζεηέο πνπ δηδάζθνληαη κε ηνλ παξαδνζηαθφ ηξφπν. Ρν θαηάιιειν εθπαηδεπηηθφ ινγηζκηθφ κπνξεί λα απμήζεη ηελ απνδνηηθφηεηα ησλ καζεηψλ θαη λα δεκηνπξγήζεη ηηο θαηάιιειεο πξνυπνζέζεηο γηα ηελ αλάπηπμε κηαο ζεηηθήο ζηάζεο απέλαληη ζηελ κάζεζε. Ζ επηινγή θαη ε ρξήζε ηνπ θαηάιιεινπ ινγηζκηθνχ (ή πιαηθφξκαο κάζεζεο) είλαη θαζνξηζηηθή. Δπνκέλσο, ζε εθαξκνγέο φπσο απηέο ηεο εθπαίδεπζεο, φπνπ ε επηθνηλσλία κε πνιινχο αλζξψπνπο δηαθνξεηηθψλ ηθαλνηήησλ θαη επηδηψμεσλ (δάζθαινη θαη καζεηέο) απνηειεί απνθαζηζηηθφ παξάγνληα ηεο επηηπρεκέλεο ιεηηνπξγίαο ηνπ ζπζηήκαηνο, ην ινγηζκηθφ πξέπεη λα καζαίλεηαη εχθνια, λα είλαη θαινζρεδηαζκέλν, εχρξεζην θαη πξσηνπνξηαθφ σο πξνο ηηο ππεξεζίεο πνπ παξέρεη. Θάζε εθπαηδεπηηθφ ίδξπκα (ζε νπνηαδήπνηε βαζκίδα εθπαίδεπζεο θαη αλ βξίζθεηαη) θαιείηαη ζήκεξα λα εμνπιηζηεί κε ππνινγηζηηθά ζπζηήκαηα πνπ ζπκβάινπλ ζε δηάθνξεο ιεηηνπξγίεο, απφ ηελ νξγάλσζε ηνπ ηδξχκαηνο έσο ηελ άκεζε εθπαηδεπηηθή ηνπο ρξήζε. Ξξνθεηκέλνπ λα εμνπιηζηνχλ ζσζηά, δελ αξθεί λα πξνκεζεπηνχλ θαη λα ζπλδέζνπλ ζσζηά ηα κεραλήκαηα, ρξεηάδεηαη θαη θάπνην ζπλνδεπηηθφ ινγηζκηθφ. Γηα λα επσθειεζνχλ πξαγκαηηθά νη ρξήζηεο, ζα πξέπεη λα πξνκεζεπηνχλ δηάθνξνπο ηίηινπο ινγηζκηθνχ, πνπ κπνξεί λα θηάζνπλ ή θαη λα

15 Δηζαγσγή 2 μεπεξάζνπλ ην θφζηνο ηνπ πιηθνχ. Ρν πιήξεο, πιένλ, ζχζηεκα είλαη αξθεηά πνιχπινθν θαη απαηηείηαη ε ηαθηηθή ζπληήξεζή ηνπ. Όια απηά, ζα θνζηίζνπλ επηπιένλ ρξήκαηα θαη ρξφλν. Ρν Διεχζεξν Ινγηζκηθφ ή/θαη Ινγηζκηθφ αλνηρηνχ Θψδηθα (ΔΙ / ΙΑΘ) - (Free / Open Source Software F/OSS) κπνξεί λα δψζεη ιχζεηο, κεηαμχ άιισλ, θαη ζην δήηεκα ηνπ εθπαηδεπηηθνχ εμνπιηζκνχ. Ρν ινγηζκηθφ απηφ δηαλέκεηαη, ζπλήζσο, δσξεάλ, ελψ κεδεληθφ είλαη θαη ην θφζηνο ησλ αλαλεψζεσλ θαη ησλ δηνξζψζεσλ. Ζ δσξεάλ ρξήζε ηνπ είλαη εληειψο λφκηκε, φπσο άιισζηε θαη ε αληηγξαθή θαη δηαλνκή ηνπ απφ ηνπο θαηφρνπο ή ηνπο ρξήζηεο. Ρν κφλν πνπ πιεξψλεη θαλείο είλαη ε ππνζηήξημε θαη ε επηδηφξζσζε πξνβιεκάησλ αλ ρξεηαζηεί. Ρν ειεχζεξν ινγηζκηθφ ν θάηνρνο έρεη ην δηθαίσκα λα ην αλαδηαλείκεη ή αθφκα θαη λα ην κεηαπνπιήζεη, ρσξίο θάπνηα εηδηθή ζπκθσλία κε ηνλ αξρηθφ πξνκεζεπηή. Δδψ ν φξνο «ειεχζεξνο» δελ ππνλνεί «δσξεάλ», παξ φηη ηηο πεξηζζφηεξεο θνξέο ην ειεχζεξν ινγηζκηθφ κπνξεί θαλείο λα ην πξνκεζεπηεί λφκηκα απφ ηνλ παξαγσγφ ρσξίο λα πιεξψζεη θάπνην αληίηηκν. Όηαλ ην ινγηζκηθφ είλαη θαη αλνηρηφ (αλνηρηνχ θψδηθα ή open source), ηφηε ν θάηνρνο δηαζέηεη ηνλ πεγαίν θψδηθα, ην πιήξεο ζρέδην ιεηηνπξγίαο ηνπ πξνγξάκκαηνο. Απηφ επηηξέπεη ζηνπο πξνγξακκαηηζηέο λα θάλνπλ βειηηψζεηο θαη δηνξζψζεηο, αθφκα θη αλ δελ εξγάδνληαη ζηελ εηαηξία πνπ θαηαζθεπάδεη ην ινγηζκηθφ. Ρν κεγαιχηεξν φθεινο πνπ έρεη λα απνθνκίζεη έλα ζρνιείν ή έλα εθπαηδεπηηθφ ίδξπκα απφ ην ινγηζκηθφ αλνηρηνχ θψδηθα, είλαη νη εμεηδηθεπκέλεο εθαξκνγέο γηα ηελ εθπαίδεπζε (π.ρ. δηαρείξηζεο ηάμεο ή εθπαηδεπηηθήο ππνζηήξημεο). Νξηζκέλεο απφ απηέο ζεσξνχληαη κάιηζηα αλψηεξεο ησλ αληαγσληζηηθψλ επί αληηηίκνπ εθαξκνγψλ πνπ θπθινθνξνχλ ζηελ αγνξά. Ππλήζσο, νη ρξήζηεο ησλ εθαξκνγψλ αλνηρηνχ θψδηθα ζπκκεηέρνπλ ζε θνηλφηεηεο ππνζηήξημεο θαη αληαιιαγήο εκπεηξηψλ, φπνπ νη εθπαηδεπηηθνί αιιεινβνεζνχληαη θαη αληαιιάζζνπλ πιηθφ θαη ηδέεο θαη ηε ρξήζε ηεο θάζε εθαξκνγήο. Ρν ινγηζκηθφ αλνηρηνχ θψδηθα δηαδξακαηίδεη πνιχ ζεκαληηθφ ξφιν ζηελ ππνδνκή γηα ηελ εθπαίδεπζε θαη ηε δηδαζθαιία. Ζ ειαρηζηνπνίεζε ηνπ θφζηνπο είλαη έλαο ζεκαληηθφο παξάγνληαο, αιιά ππάξρεη θη έλαο άιινο, βαζχηεξνο θαη ζεκαληηθφηεξνο ιφγνο. Ρν αλνηρηφ θαη ειεχζεξν ινγηζκηθφ ηαηξηάδεη κε ηελ εθπαίδεπζε, επεηδή κνηξάδνληαη κία θνηλή αξρή: ε γλψζε πξέπεη λα κεηαδίδεηαη ειεχζεξα. 1.1 πφβαζξν Πήκεξα ππάξρνπλ πνιιά ζπζηήκαηα εθπαηδεπηηθνχ ινγηζκηθνχ πνπ κπνξνχλ λα θάλνπλ ηελ εθπαίδεπζε απνδνηηθφηεξε θαη πην απνηειεζκαηηθή. Ρα ζρνιεία ελδηαθέξνληαη γηα ηέηνηα ζπζηήκαηα θαη εηδηθά γηα ζπζηήκαηα αλνηρηνχ ινγηζκηθνχ θαη ζα ρξεηαζηεί, γηα λα είλαη αληαγσληζηηθά, λα θαηλνηνκήζνπλ θαη λα αιιάμνπλ ηνλ παξαδνζηαθφ ηξφπν δηδαζθαιίαο θαη κάζεζεο. Ρα Δηθνληθά Καζεζηαθά Ξεξηβάιινληα δεκηνπξγνχληαη απφ ινγηζκηθφ πνπ έρεη ζηφρν λα ρξεζηκνπνηεζεί ζε φιεο ηηο βαζκίδεο ηεο Δθπαίδεπζεο. πάξρνπλ πνιινί φξνη 1 πνπ κπνξεί λα ρξεζηκνπνηήζεη θάπνηνο φηαλ ζέιεη λα αλαθεξζεί ζηηο e- Learning εθαξκνγέο. Έηζη ζπλαληάκε ηνπο αθφινπζνπο νξηζκνχο: Πχζηεκα Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο - Learning Management System (LMS), Πχζηεκα Γηαρείξηζεο Καζεκάησλ - Course Management System (CMS), Πχζηεκα Γηαρείξηζεο Δθπαηδεπηηθνχ Ξεξηερνκέλνπ - Learning Content Management System (LCMS), Ξεξηβάιινλ Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο - Managed Learning Environment (MLE), Πχζηεκα πνζηήξημεο ηεο Κάζεζεο - Learning Support System (LSS) ή Ξιαηθφξκεο Κάζεζεο - Learning Platform (LP). Όινη νη παξαπάλσ φξνη αλαθέξνληαη ζηελ «online εθπαίδεπζε». Απηά ηα ζπζηήκαηα ηηο πεξηζζφηεξεο θνξέο «ηξέρνπλ» ζε servers θαη παξνπζηάδνπλ ηα καζήκαηα ζηνπο καζεηέο σο ζειίδεο ηνπ Γηαδηθηχνπ. Ρέηνηα ζπζηήκαηα ρξεζηκνπνηνχληαη ζήκεξα ζε παλεπηζηήκηα θαη ζρνιεία γηα δηαθνξεηηθνχο ιφγνπο. Ν ρξφλνο δηδαζθαιίαο κεηψλεηαη, νη καζεηέο έρνπλ ηελ επθαηξία λα ρξεζηκνπνηήζνπλ ην Γηαδίθηπν σο πεγή κάζεζεο, ελψ πξνσζείηαη ε εμ απνζηάζεσο εθπαίδεπζε θαη ε δηα βίνπ κάζεζε. 1 ζηε ζπλέρεηα ηεο εξγαζία φπνπ ρξεζηκνπνηείηαη έλαο απφ απηνχο ηνπο φξνπο ελλννχληαη νη e-learning εθαξκνγέο.

16 Δηζαγσγή Γηαηχπσζε πξνβιήκαηνο Πήκεξα ηα πεξηζζφηεξα απφ ηα εηθνληθά καζεζηαθά πεξηβάιινληα αθνξνχλ ηελ εθπαίδεπζε ζε παλεπηζηεκηαθά θαη αθαδεκατθά ηδξχκαηα. Γηαηί λα παξακειείηαη ε Ξξσηνβάζκηα εθπαίδεπζε; Δάλ νη καζεηέο ζπλεζίζνπλ λα καζαίλνπλ κέζα απφ ηα εηθνληθά πεξηβάιινληα κάζεζεο απφ κηθξή ειηθία, κπνξνχλ λα ηα ρξεζηκνπνηήζνπλ απνδνηηθφηεξα ζην κέιινλ. Ζ βάζε κηαο απνηειεζκαηηθήο εθπαίδεπζεο είλαη ην Γεκνηηθφ Πρνιείν. Απηφο ν λένο ηξφπνο κάζεζεο ζπληζηά ηελ πξψηε επαθή ησλ παηδηψλ κε κηα λέα θνηλσλία ζηελ νπνία πξφθεηηαη λα εληαρζνχλ, ηελ Θνηλσλία ηεο Ξιεξνθνξίαο πνπ νπζηαζηηθά γίλεηαη Θνηλσλία ηεο Γλψζεο. Ζ ρξήζε ησλ ππνινγηζηψλ δηεζλψο σο εξγαιείν κάζεζεο θαη νη έξεπλεο πνπ έρνπλ γίλεη ζην πεδίν ηεο εθπαίδεπζεο παξνπζηάδνπλ ζεηηθά απνηειέζκαηα φζν αθνξά ηε κάζεζε θαη ηελ απφθηεζε γλψζεσλ. Ζ εθπαίδεπζε σθειείηαη απφ ηελ αλάπηπμε ησλ λέσλ ηερλνινγηψλ θαη ηελ εθαξκνγή ηνπο ζηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία. Ζ ζπγθεθξηκέλε εξγαζία έρεη σο ζηφρν λα ζπλεηζθέξεη ζηελ Θνηλσλία ηεο Ξιεξνθνξίαο ππνζηεξίδνληαο ηηο λέεο εθπαηδεπηηθέο κεζφδνπο, φπνπ ε ηερλνινγία απνηειεί βαζηθφ θνκκάηη ηεο εθπαηδεπηηθήο δηαδηθαζίαο. Πθνπφο ηεο εξγαζίαο, ζε πξψην επίπεδν, είλαη ε κειέηε φισλ εθείλσλ ησλ ελλνηψλ πνπ βνεζνχλ λα θαηαλνήζνπκε ηνπο ειεθηξνληθνχο ππνινγηζηέο σο εξγαιείν κάζεζεο. Κάιηζηα γίλεηαη ζπνπδαίν εξγαιείν φηαλ ε θνηλφηεηα ηνπ Διεχζεξνπ Ινγηζκηθνχ ην ππνζηεξίδεη θαη ππνβνεζά ηελ έληαμε ηνπ ζηελ εθπαίδεπζε. Πθνπφο ζε δεχηεξν επίπεδν είλαη ε πεξηγξαθή ηεο αξρηηεθηνληθήο ελφο πξσηφηππνπ εηθνληθνχ ζρνιηθνχ ζπζηήκαηνο κεηά απφ ηηο θαηεπζχλζεηο πνπ δίλνληαη κέζα απφ ηηο ζπλεληεχμεηο θαη ηα εξσηεκαηνιφγηα, κε ηελ ρξεζηκνπνίεζε ηεο Unified Modeling Language (UML) θαη ηεο Rational Unified Process (RUP). Νη πιεξνθνξίεο ζπγθεληξψζεθαλ ζε ζπλεξγαζία κε δαζθάινπο ζρνιείσλ πνπ ελδηαθέξνληαη γηα ηελ αλάπηπμε ελφο ηέηνηνπ ζπζηήκαηνο κάζεζεο γηα παηδηά κεηαμχ έμη θαη νθηψ εηψλ (παηδηά δειαδή Ξξψηεο, Γεπηέξαο θαη Ρξίηεο Γεκνηηθνχ) θαη θαιχθζεθαλ ζρεδφλ φιεο νη απαηηήζεηο απφ παηδαγσγηθήο άπνςεο. Νη καζεηέο κε εηδηθέο αλάγθεο ιακβάλνληαη επίζεο ππφςε ζην ζρεδηαζκφ ηνπ ζπζηήκαηνο. Ρν ζχζηεκα είλαη βαζηζκέλν ζε δηαθνξεηηθέο παηδαγσγηθέο ηδέεο, φπσο ην λα δνζεί θίλεηξν ζηνπο καζεηέο θαη ε ηδέα ηνπ θάηη θαηλνηφκνπ πνπ ζα πξνζζέζεη γλψζε. Άιισζηε φπσο πξνθχπηεη θαη απφ ην πξψην κέξνο ηεο εξγαζίαο, ε έληαμε ησλ λέσλ ηερλνινγηψλ ζηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία ζπκπιεξψλεη ηηο δηαθνξεηηθέο Θεσξίεο Κάζεζεο θαη απνηειεί παηδαγσγηθφ εξγαιείν ζηα ρέξηα ηνπ Γαζθάινπ. Δπηπιένλ, δεδνκέλνπ φηη ιακβάλνληαη ππφςε γηα ηελ ζρεδίαζε ηνπ ζπζηήκαηνο καζεηέο κε εηδηθέο αλάγθεο, πνιιά παηδαγσγηθά νθέιε πξνθχπηνπλ γηα ηελ εθπαίδεπζή ηνπο φπσο ε δπλαηφηεηα θαζνδεγνχκελεο αλάγλσζεο θαη γξαθήο κέζσ ησλ ππνινγηζηψλ θαη ηεο θαηάιιειεο βνήζεηαο ηνπ δαζθάινπ. Πηε ζπλέρεηα ην θεθαιαίνπ 1 επηθεληξψλεηαη ζην δεχηεξν κέξνο ηεο εξγαζίαο, ηελ ζρεδίαζε δειαδή ελφο πξφηππνπ ζπζηήκαηνο δηαρείξηζεο ηεο κάζεζεο, θαη ηελ κεζνδνινγία πνπ αθνινπζήζεθε γηα λα νινθιεξσζεί απηφ ην ζηάδην. 1.3 Ππλεηζθνξά ηεο Δξγαζίαο Ζ ζπγθεθξηκέλε εξγαζία αθνξά ηελ Δθπαηδεπηηθή Ρερλνινγία θαη ζπγθεθξηκέλα ηα εηθνληθά πεξηβάιινληα κάζεζε θαη επηδηψθεηαη: ε παξάζεζε φινπ ηνπ απαξαίηεηνπ ζεσξεηηθνχ ππφβαζξνπ γηα ην αλνηρηφ ινγηζκηθφ, θαζψο θαη έξεπλα γηα ηελ εηζαγσγή ησλ Λέσλ Ρερλνινγηψλ ζηελ Δθπαίδεπζε, ε παξνπζίαζε ησλ δεκνθηιέζηεξσλ e-learning εθαξκνγψλ αλνηρηνχ θψδηθα θαζψο θαη ζπλνπηηθή ζχγθξηζή ηνπο βαζηζκέλε ζε ζπγθεθξηκέλεο κεζφδνπο 1, Ζ εξγαζία ζπλεηζθέξεη ζηελ επηζηεκνληθή θνηλφηεηα θαζψο κέζα απφ απηήλ: πξνηείλεηαη έλαο ζπγθεληξσηηθφο πίλαθαο αμηνιφγεζεο δηαδηθηπαθψλ εθαξκνγψλ κάζεζεο, θαη 1 φπσο παξνπζηάδνληαη κε αλαιπηηθφ ηξφπν ζην αληίζηνηρν θεθάιαην

17 Δηζαγσγή 4 ζρεδηάδεηαη κηα ειεθηξνληθή πιαηθφξκα κάζεζεο πνπ απεπζχλεηαη ζε καζεηέο Γεκνηηθνχ Πρνιείνπ, εηδηθφηεξα ησλ ηξηψλ πξψησλ ηάμεσλ, χζηεξα απφ έξεπλα (ζπλεληεχμεηο / εξσηεκαηνιφγηα) κε φινπο ηνπο εκπιεθφκελνπο θνξείο. 1.4 Όξηα Ζ κειέηε φισλ ησλ ζεκάησλ πνπ πξνθχπηνπλ απφ ηελ ζπγθεθξηκέλε κεηαπηπρηαθή εξγαζία, ηφζν ζε ζεσξεηηθφ επίπεδν φζν θαη ζε επίπεδν πινπνίεζεο, απαηηεί ζεκαληηθή πξνζπάζεηα θαη ρξφλν. Ρα ρξνληθά πιαίζηα γηα ηελ νινθιήξσζε ηεο ζπγθξηκέλεο κεηαπηπρηαθήο εξγαζίαο, δεδνκέλεο θαη ηεο απαζρφιεζεο κνπ σο εθπαηδεπηηθφο πιεξνθνξηθήο ζε δεκφζηα Γεκνηηθά Πρνιεία, δελ επαξθνχλ γηα ηελ πιήξε αλάπηπμε ηνπ εηθνληθνχ πεξηβάιινληνο κάζεζεο κε ηελ ηαπηφρξνλε αλαγθαία κειέηε ζε ζεσξεηηθφ επίπεδν. Έηζη, γίλεηαη ε απαξαίηεηε ζεσξεηηθή κειέηε φισλ ησλ ελλνηψλ πνπ ζα θαλνχλ ρξήζηκεο θαη ζα θαζνδεγήζνπλ ηελ ζρεδίαζε ηνπ ζπζηήκαηνο κάζεζεο. Πηελ εξγαζία ζπιιέγνληαη ζηνηρεία απφ καζεηέο, γνλείο θαη δαζθάινπο φζνλ αθνξά ηελ άπνςε ηνπο γηα ην ζπγθεθξηκέλν εηθνληθφ πεξηβάιινλ κάζεζεο. Ρα ζηνηρεία απηά πεξηιακβάλνπλ ζπγθεθξηκέλεο κεηξήζεηο πνπ φκσο δελ κπνξνχλ λα απνηειέζνπλ κηα κεηξηθή γηα ηελ απνηειεζκαηηθφηεηα ελφο ηέηνηνπ ζπζηήκαηνο απφ ηελ ζηηγκή πνπ δελ ππάξρεη κηα νινθιεξσκέλε πινπνίεζε ηνπ. Υζηφζν ε κειέηε θαη ε πξνζσπηθή ελαζρφιεζε κνπ γηα ηελ πιήξε αλάπηπμε ηνπ ζπγθεθξηκέλνπ ζπζηήκαηνο ζα ζπλερηζηεί πέξα απφ πιαίζηα ηεο ζπγθεθξηκέλεο κεηαπηπρηαθήο εξγαζίαο. 1.5 Γνκή ηεο Δξγαζίαο Πην Θεθάιαην 1 παξνπζηάδεηαη ην ππφβαζξν θαη ε θχξηα βάζε ηεο κεηαπηπρηαθήο εξγαζίαο. Αλαιχεηαη ην ζέκα θαη νη ιφγνη γηα ηνπο νπνίνπο επηιέρζεθε θαη δίλεηαη κηα επηζθφπεζε φισλ φζσλ ε ζπγθεθξηκέλε εξγαζία ζηνρεχεη λα κειεηήζεη θαζψο θαη νη εξεπλεηηθέο εξσηήζεηο, ε κεζνδνινγία, νη πεξηνξηζκνί θαη ε πεξίιεςε ηεο κεηαπηπρηαθήο εξγαζίαο. Πην Θεθάιαην 2 δίλεηαη ην αλαγθαίν ζεσξεηηθφ ππφβαζξν γηα ην Διεχζεξν Ινγηζκηθφ θαη ην Ινγηζκηθφ Αλνηρηνχ θψδηθα. Ζ εξγαζία ζε φια ηα επίπεδα βαζίδεηαη ζηελ έλλνηα ηνπ Διεχζεξνπ Ινγηζκηθνχ θαη ην θεθάιαην απηφ είλαη βαζηθφ ζηελ δνκή ηεο εξγαζίαο. Έηζη νξίδνληαη νη έλλνηεο ηνπ Ινγηζκηθνχ Αλνηρηνχ θψδηθα θαη ηνπ Διεχζεξνπ Ινγηζκηθνχ θαη παξνπζηάδνληαη ηα πιενλεθηήκαηα θαη ηα κεηνλεθηήκαηα ηεο ρξήζεο ηέηνηαο κνξθήο ινγηζκηθνχ. Ρέινο παξαηίζεηαη ζπλνπηηθά θαη ε πνξεία ηεο αλάπηπμεο ηνπ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ ζην ρξφλν. Πην Θεθάιαην 3 κειεηάηαη ε έληαμε ησλ Λέσλ Ρερλνινγηψλ ζηελ Δθπαίδεπζε, ηνλ ξφιν ηνπ Δθπαηδεπηηθνχ, ηελ ζπζρέηηζε ησλ Ρερλνινγηψλ ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ κε ηηο παξαδνζηαθέο ζεσξίεο κάζεζεο θαη ηελ έληαμε ησλ ππνινγηζηψλ ζηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία ζήκεξα ζηελ Διιάδα. Αθφκα ζα κειεηήζνπκε ηηο πεξηπηψζεηο θαη ηα νθέιε ηεο ρξήζεο ηνπ Διεχζεξνπ Ινγηζκηθνχ, φπσο πεξηγξάθεθε ζε πξνεγνχκελν θεθάιαην, ζηελ Δθπαίδεπζε θάλνληαο ηειηθά θάπνηεο πξνηάζεηο γηα ηελ νπζηαζηηθή αμηνπνίεζε ηνπ ζηελ Διιάδα. Πην Θεθάιαην 4 γίλεηαη κηα πξνζπάζεηα λα παξνπζηαζηνχλ νη απνδεθηέο ζήκεξα ζεσξίεο κάζεζεο θαη ε ζπζρέηηζή ηνπο κε ηηο Λέεο Ρερλνινγίεο θαη ηελ Δπηζηήκε ησλ πνινγηζηψλ. Γηαπηζηψλνπκε ηειηθά φηη νη Ρερλνινγίεο ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ απνηεινχλ δπλακηθά εξγαιεία θαη κπνξνχλ λα παξέρνπλ εθπαηδεπηηθέο δπλαηφηεηεο πνπ δελ ππήξραλ πνηέ πξηλ ή ήηαλ αλέθηθην λα πινπνηεζνχλ ζε πξαγκαηηθνχο ρψξνπο θαη ζπλζήθεο κάζεζεο. Πην Θεθάιαην 5 παξνπζηάδνληαη νη έλλνηεο ηεο ειεθηξνληθήο κάζεζεο θαη ηεο Δμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζεο. Ρα Ππζηήκαηα Κάζεζεο πνπ κειεηάκε ζε επφκελα θεθάιαηα βαζίδνληαη ζηηο Αξρέο ησλ παξαπάλσ ελλνηψλ, επνκέλσο ε κειέηε ηνπο θαη ε παξάζεζε ησλ απνηειεζκάησλ ηεο είλαη απαξαίηεηα γηα λα θαηαλνήζνπκε θαη λα ζπγθξίλνπκε ηηο e-learning εθαξκνγέο θαη ηειηθά λα ζρεδηάζνπκε έλα εθπαηδεπηηθφ ζχζηεκα. Πην θεθάιαην ζα δνχκε κηα ζχληνκε ηζηνξηθή αλαδξνκή, ηνπο νξηζκνχο ησλ ελλνηψλ, ηα ζεηηθά θαη ηα αξλεηηθήο Δμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζεο θαη ηειηθά ηηο ηειεπηαίεο εμειίμεηο ζην ρψξν ηνπ e-learning.

18 Δηζαγσγή 5 Πην Θεθάιαην 6 παξνπζηάδνληαη νη e-learning εθαξκνγέο αλνηρηνχ θψδηθα θαη παξαηίζεληαη νη απαξαίηεηνη νξηζκνί ησλ ελλνηψλ θαη κηα φζν ην δπλαηφ ελεκεξσκέλε ιίζηα κε ηα Ππζηήκαηα Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο Αλνηρηνχ Ξεξηερνκέλνπ. Κειεηήζεθαλ αλαιπηηθά 4 απφ απηά ηα νπνία θαη ζα ρξεζηκνπνηεζνχλ γηα ηελ ζπγθξηηηθή αμηνιφγεζε πνπ αθνινπζεί ζε επφκελν θεθάιαην. Πην Θεθάιαην 7 ζα δνχκε ηα θξηηήξηα ηα νπνία ρξεζηκνπνηνχληαη γηα ηελ αμηνιφγεζε Ππζηεκάησλ Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο βαζηδφκελνη ζην φηη ε απνηειεζκαηηθφηεηα ηεο εθπαηδεπηηθήο δηαδηθαζίαο ζηα πεξηβάιινληα e-learning θαζνξίδεηαη απφ κηα ζεηξά παηδαγσγηθψλ, ηερλνινγηθψλ, νξγαλσηηθψλ θαη νηθνλνκηθψλ παξαγφλησλ. Ξαξνπζηάδνληαη νη παηδαγσγηθέο θαη νη ηερληθέο φςεηο ηεο ζχγθξηζεο πνπ επηρεηξνχκε θαη ηειηθά ζπγθξίλνπκε ηα Ππζηήκαηα Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο πνπ κειεηήζακε ζην πξνεγνχκελν θεθάιαην. Ρειηθά θαη χζηεξα απφ ηελ ζχγθξηζε αιιά θαη ηα απνηειέζκαηα εξεπλψλ επηζηεκνληθψλ νκάδσλ θαηαιήγνπκε φζν αθνξά ην πην απνηειεζκαηηθφ Πχζηεκα Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο ζχκθσλα κε ηα θξηηήξηα ηεο ζχγθξηζήο καο. Πην Θεθάιαην 8 παξνπζηάδεηαη ε επξσπατθή δηάζηαζε ηεο αμηνπνίεζεο ησλ ΡΞΔ ζηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία. Βιέπνπκε πσο ηα επξσπατθά δεκνηηθά ζρνιεία ρξεζηκνπνηνχλ ηνλ ππνινγηζηή σο εξγαιείν κάζεζεο θαη πσο κεξηθά απφ απηά αμηνπνηνχλ ηα Ππζηήκαηα Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο. Κειεηψληαο ηελ θαηάζηαζε θαη ηνλ ηξφπν αμηνπνίεζεο ησλ πιαηθφξκσλ κάζεζεο απφ ηα επξσπατθά δεκνηηθά ζρνιεία, ιακβάλνληαο πάληα ππφςε καο ηελ ηζρχνπζα θαηάζηαζε θαη ην εθπαηδεπηηθφ ζχζηεκα ζηελ Διιάδα, ζρεδηάδνπκε ηελ πιαηθφξκα κάζεζεο ζηα πιαίζηα ηεο εξγαζίαο. Απφ ην Θεθάιαην 9 μεθηλά ε ζρεδίαζε ηεο εθαξκνγήο καο. Πην θεθάιαην απηφ βιέπνπκε πσο ζρεδηάδεηαη θαη πνηα είλαη ηα ζηάδηα αλάπηπμεο ηνπ εθπαηδεπηηθνχ ινγηζκηθνχ. Κηαο θαη ην ζεκείν εθθίλεζεο ηεο αλάπηπμεο ηεο εθαξκνγήο είλαη πάληνηε ν πξνζδηνξηζκφο θαη ε θαηαλφεζε κηαο εθπαηδεπηηθήο αλάγθεο πνπ θαηαγξάθεηαη ζε ζρέζε κε κηα νκάδα ρξεζηψλ, ζην δεχηεξν θνκκάηη ηνπ θεθαιαίνπ παξνπζηάδεηαη φιε ε έξεπλα πνπ θάλακε ζηα πιαίζηα ηα εξγαζίαο ψζηε λα ζπιιερζνχλ πιεξνθνξίεο γηα φιεο ηηο πιεπξέο θαη ηηο παξακέηξνπο πνπ ηελ πξνζδηνξίδνπλ έηζη ψζηε λα δηαζθαιηζηεί, φζν είλαη δπλαηφλ, φηη θάζε ηδηαίηεξν ραξαθηεξηζηηθφ θαη αλάγθε ησλ ηειηθψλ ρξεζηψλ ζα αληηθαηνπηξηζηεί ζην πεξηβάιινλ ηεο εθαξκνγήο. Πην Θεθάιαην 10 παξνπζηάδεηαη ην ζχζηεκα πνπ ζρεδηάδεηαη κε ηηο θχξηεο απαηηήζεηο ηνπ. Θαζνξίδνληαη νη ιεηηνπξγίεο πνπ ζα θαιχπηεη ην ζχζηεκα θαη πεξηγξάθνληαη κέζα απφ ηα Use Cases. Πην Θεθάιαην 11 ζπγθεληξψλνληαη ηα απνηειέζκαηα πνπ πξνθχπηνπλ κεηά ηελ νινθιήξσζε ηεο εξγαζίαο. Ξαξαηίζεληαη ζε αληηζηνηρία κε ηνπο ζηφρνπο πνπ ζέζακε ζην πξψην θεθάιαην θαη πξνηείλεηαη κειινληηθή εξγαζία. Πην ηέινο ηεο εξγαζίαο ππάξρνπλ 3 Ξαξαξηήκαηα, γηα ηελ δηεπθφιπλζε ηνπ αλαγλψζηε, κε ηα δεδνκέλα πνπ ρξεζηκνπνηήζεθαλ ψζηε λα ζπγθεληξσζνχλ νη απαξαίηεηεο πιεξνθνξίεο. 1.6 Κεζνδνινγία πάξρνπλ πνιιέο δηαθνξεηηθέο κέζνδνη πνπ κπνξνχλ λα ρξεζηκνπνηεζνχλ γηα δηαθνξεηηθά εξεπλεηηθά πξνβιήκαηα. Πε απηφ ην θνκκάηη ηεο εξγαζίαο ζα πεξηγξάςνπκε κεξηθέο κεζνδνινγίεο πνπ ππάξρνπλ θαη πνπ ζπλδένληαη κε ην εξεπλεηηθφ πξφβιεκά καο. Θα παξνπζηαζηνχλ νη κέζνδνη θαη ηηο ηερληθέο πνπ ρξεζηκνπνηήζεθαλ ζηελ θχξηα κειέηε πξνθεηκέλνπ λα επηηεπρζεί ν ηειηθφο ζθνπφο. Ζ κεζνδνινγία βαζίδεηαη ζηηο εξεπλεηηθέο κεζφδνπο ηνπ Pertti Jarvinen (2001) αιιά θαη ζε άιιεο πεγέο. Αλαδήηεζε ηνπ Θέκαηνο Πχκθσλα κε ην κνληέιν ηνπ Jenkins (1985) ππάξρνπλ 8 αθνινπζηαθά βήκαηα ζηελ δηαδηθαζία ηεο έξεπλαο. Ζ Ηδέα, ε Βηβιηνγξαθηθή Αλαδήηεζε, ην Δξεπλεηηθφ Θέκα, ε Πηξαηεγηθή, ν Ξεηξακαηηθφο Πρεδηαζκφο, ε Ππιινγή ησλ Γεδνκέλσλ, ε Αλάιπζε ησλ Γεδνκέλσλ θαη ε Γεκνζίεπζε ησλ Απνηειεζκάησλ. Ρα 3 πξψηα βήκαηα απηνχ ηνπ κνληέινπ ππάξρνπλ ζε θάζε εξεπλεηηθή

19 Δηζαγσγή 6 πξνζπάζεηα θαη κεηά απφ απηά ν θάζε εξεπλεηήο επηιέγεη κηα ζπγθεθξηκέλε ζηξαηεγηθή πνπ είλαη ε πην απνηειεζκαηηθή γηα ην πξφβιεκα πνπ κειεηά. Ρν πξψην βήκα ζην κνληέιν ηνπ Jenkins είλαη ε ηδέα θαη εηδηθφηεξα απφ πνχ πξνήιζε. Όζνλ αθνξά ηελ ζπγθεθξηκέλε εξγαζία, ε ηδέα πξνήιζε απφ κηα επνηθνδνκεηηθή ζπδήηεζε κε ηνλ Ξξντζηάκελν ηνπ 1 νπ Γξαθείνπ Α/Θκηαο Δθπαίδεπζεο Αξθαδίαο ηελ πεξίνδν πνπ ήκνπλ εθπαηδεπηηθφο Ξιεξνθνξηθήο ζηα ζρνιεία ηεο δηθαηνδνζίαο ηνπ. Γηαπηζηψλνληαο πσο νη Λέεο Ρερλνινγίεο θαη ε Δθπαίδεπζε ζρεηίδνληαη φιν θαη πεξηζζφηεξν ζήκεξα, θαη πσο ε εηζαγσγή ησλ ππνινγηζηψλ αθφκα θαη ζηελ Ξξσηνβάζκηα Δθπαίδεπζε ην 2011 είλαη πξαγκαηηθφηεηα, δεκηνπξγήζεθε ε πεπνίζεζε φηη ηα εηθνληθά πεξηβάιινληα κάζεζεο (πνπ είλαη γεγνλφο ζηελ ρψξα καο φζν αθνξά ηελ Ρξηηνβάζκηα Δθπαίδεπζε), κεηά ηηο ηειεπηαίεο αιιαγέο ζην εθπαηδεπηηθφ ηνπίν ζηελ Διιάδα, ζα εηζαρζνχλ αθφκα θαη ζηελ Ξξσηνβάζκηα Δθπαίδεπζε. Ρν δεχηεξν βήκα ζην κνληέιν ηνπ Jenkins είλαη ε βηβιηνγξαθηθή έξεπλα. Ρν πξψην κέξνο ηεο εξγαζίαο είλαη γεληθφ θαη πεξηιακβάλεη κειέηε βηβιίσλ, επηζηεκνληθψλ θεηκέλσλ θαη δεκνζηεχζεσλ πνπ αθνξνχλ ην ειεχζεξν ινγηζκηθφ, ηελ εηζαγσγή ησλ ππνινγηζηψλ ζηελ εθπαίδεπζε, ηελ αλάπηπμε έξγσλ ινγηζκηθνχ, εηδηθά αλνηρηνχ θψδηθα θαη ηα ππάξρνληα εηθνληθά πεξηβάιινληα κάζεζεο ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ. Πηφρνο ήηαλ ε θαηάιεμε ζην εξεπλεηηθφ ζέκα πνπ ζηελ πξαγκαηηθφηεηα ζπληζηά ην ηξίην βήκα ζην κνληέιν ηνπ Jenkins. Πθνπφο ηεο Δξεπλεηηθήο Δξγαζίαο Πχκθσλα κε ηνπο Huczynski θαη Buchanan (1991) ππάξρνπλ ηέζζεξηο ζηφρνη ηεο επηζηήκεο: 1. λα πεξηγξάςεη, 2. λα εμεγήζεη, 3. λα πξνβιέςεη θαη 4. λα ειέγμεη. Όκσο απηνί νη ηέζζεξηο ζηφρνη δελ θαιχπηνπλ φιεο ηηο κειέηεο. Νη Wynekoop θαη Conger (1991) πξφηεηλαλ άιινπο δχν ζηφρνπο: 5. ηε κειέηε γηα θάηη λέν, θαη 6. ηε θαηαλφεζε ελφο ζπζηήκαηνο θαη ηνπ ηξφπνπ δεκηνπξγίαο ηνπ θαη αμηνιφγεζή ηνπ. Πθνπφο ηεο ζπγθεθξηκέλεο εξγαζίαο ζην θνκκάηη ηνπ ζρεδηαζκνχ ηνπ ζπζηήκαηνο εκπίπηεη ζην πέκπην ζηφρν ηεο επηζηήκεο, δεδνκέλνπ φηη πξφθεηηαη λα κειεηεζεί εάλ κπνξεί λα δεκηνπξγεζεί έλα θαηλνηφκν εηθνληθφ ζρνιηθφ ζχζηεκα θαη πψο απηφ κπνξεί λα επηηεπρζεί. Φπζηθά πέξα απφ ην θνκκάηη ηνπ ζρεδηαζκνχ, κε ηελ ζεσξεηηθή κειέηε πνπ πξνεγείηαη επηηπγράλνληαη φινη νη ζηφρνη ηεο επηζηήκεο φπσο παξνπζηάδνληαη παξαπάλσ. Ρν κνληέιν πνπ ρξεζηκνπνηήζεθε Γηα ηελ εθπαηδεπηηθή έξεπλα ρξεζηκνπνηείηαη κία ζεηξά εξεπλεηηθψλ κεζφδσλ, αλάινγα κε ηελ πεξίπησζε, έηζη ψζηε λα πξνζεγγίδεηαη ζσζηά ην αληηθείκελν ηεο κειέηεο. Ζ κέζνδνο πνπ ζα ρξεζηκνπνηεζεί ζην πξψην θνκκάηη ηεο εξγαζίαο, πνπ αθνξά ηελ ζπγθξηηηθή κειέηε e-learning Open Source εθαξκνγψλ, ζα είλαη πεξηγξαθηθή. Απηή εμεηάδεη ηα ππνθείκελα ηεο έξεπλαο πξνθεηκέλνπ λα πεξηγξάςεη, λα ηαμηλνκήζεη, λα αληηπαξαζέζεη, λα ζπγθξίλεη θαη λα αλαιχζεη ζπγθεθξηκέλα ζηνηρεία. Ξην ζπγθεθξηκέλα ζα ρξεζηκνπνηεζεί ε κέζνδνο ηεο επηζθφπεζεο γηα ην θνκκάηη πνπ αθνξά ζηελ εηζαγσγή ησλ Λέσλ Ρερλνινγηψλ ζηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία θαη γεληθά ζηηο ζεσξίεο κάζεζεο θαη ε κειέηε πεξίπησζεο γηα ην θνκκάηη πνπ αθνξά ζηηο πιαηθφξκεο Moodle, ILIAS, eclass θαη CoMPUS. Ζ επηζθφπεζε επηδηψθεη ηε ζπιινγή θαη πεξηγξαθή δεδνκέλσλ. Ζ κειέηε πεξίπησζεο είλαη κία πεξηγξαθηθή κέζνδνο, ε νπνία ρξεζηκνπνηείηαη επξέσο ζην πεδίν ηεο εθπαηδεπηηθήο έξεπλαο. Απνβιέπεη ζηελ παξαηήξεζε ησλ ραξαθηεξηζηηθψλ κίαο κνλάδαο ή ελφο ζπγθεθξηκέλνπ πεδίνπ, κε ζθνπφ ηελ αλάιπζε ζε βάζνο θαη κε ζπζηεκαηηθφ ηξφπν.

20 Δηζαγσγή 7 Γηα ηε κειέηε πεξίπησζεο πνπ αθνξά ζηηο ηξεηο πιαηθφξκεο, έρνληαο ιάβεη ππφςε ζρεηηθέο έξεπλεο πνπ έρνπλ εθπνλεζεί γηα ηηο πιαηθφξκεο γεληθά αιιά θαη θαζεκηά εηδηθφηεξα, ζα ρξεζηκνπνηεζεί σο βάζε ε ιίζηα αμηνιφγεζεο, πνπ ζπληάρζεθε κε βάζε ην κνληέιν ηνπ FERL. Πηε ζπλέρεηα ζα επηρεηξεζεί λα αμηνπνηεζεί ην πιεξνθνξηαθφ πιηθφ γηα ηε δηαηχπσζε ζπκπεξαζκάησλ. Ρν πξφηππν πάλσ ζην νπνίν νξγαλψζεθε ην δεχηεξν θνκκάηη ηεο εξγαζίαο, πνπ αθνξά ηελ ζρεδίαζε ηεο εθπαηδεπηηθήο εθαξκνγήο, είλαη ν «θχθινο» πνπ ζρεδηάζηεθε απφ ην Alfred Holl (1999). «Ν θχθινο πεξηιακβάλεη έλα παξαγσγηθφ / νξζνινγηζηηθφ κηζφ (πνπ αληηζηνηρεί ζην θχθιν δσήο ηνπ ινγηζκηθνχ πνπ αθνξά ηελ ζχλζεζή ηνπ) θαη έλα επαγσγηθφ / εκπεηξηθφ κηζφ (πνπ αληηζηνηρεί ζηελ θάζε αλάιπζεο ηνπ θχθινπ δσήο ηνπ ινγηζκηθνχ).» Ρν παξαθάησ ζρήκα ζπγθξίλεη ηνλ θχθιν ηνπ Holl κε ηνλ θχθιν ησλ θπζηθψλ επηζηεκψλ φπσο αθξηβψο παξνπζηάδεηαη ζηελ εξγαζία ηνπ. Πρήκα 1 Ν θχθινο ηνπ Holl «Ρα ηέζζεξα ηεηαξηεκφξηα αληηπξνζσπεχνπλ ηηο ηέζζεξηο θάζεηο, θαη ηα ηέζζεξα βαζηθά ζεκεία αληηπξνζσπεχνπλ ηα απνηειέζκαηα ησλ ηεζζάξσλ θάζεσλ» (Alfred Holl). Ζ ζπγθεθξηκέλε εξγαζία άξρηζε νπζηαζηηθά ζην ηέινο ηνπ δεχηεξνπ ηεηαξηεκφξηνπ (ρξήζε, ζπιινγή εκπεηξηθψλ δεδνκέλσλ) φπνπ ζπγθεληξψζεθαλ πιεξνθνξίεο κέζσ ησλ ζπλεληεχμεσλ θαη ησλ εξσηεκαηνινγίσλ πνπ δφζεθαλ ζηνπο γνλείο θαη ηνπο καζεηέο. Απηφ απνηειεί νπζηαζηηθά ην εκπεηξηθφ θνκκάηη ηεο κειέηεο. Αθνχ ζπγθεληξψζεθαλ φια ηα ζηνηρεία παξαηήξεζεο (πνηνηηθά θαη πνζνηηθά), νδεγνχκαζηε πξνο ην ηξίην ηεηαξηεκφξην (θαηαλφεζε θαη αλάιπζε ηεο επηθξαηνχζαο θαηάζηαζεο) φπνπ έγηλε ε αλάιπζε ησλ εκπεηξηθψλ πιεξνθνξηψλ. Ρα απνηειέζκαηα ηεο αλάιπζήο ζα ρξεζηκνπνηεζνχλ αξγφηεξα γηα ην ζρεδηαζκφ ηνπ εηθνληθνχ ζρνιηθνχ πεξηβάιινληνο. Πην ηέινο ηνπ ηξίηνπ ηεηαξηεκφξηνπ φιεο νη πιεξνθνξίεο πνπ ζπγθεληξψλνληαη απφ ηε βηβιηνγξαθηθή αλαδήηεζε θαη ηηο δηάθνξεο ζεσξίεο κπαίλνπλ ζηνλ θχθιν απφ ην εμσηεξηθφ πεξηβάιινλ. Απηέο νη πιεξνθνξίεο ζπλζέηνπλ ην νξζνινγηζηηθφ κέξνο, ην νπνίν πεξηιακβάλεη φιε ηε γλψζε πνπ ζπγθεληξψζεθε απφ ηηο δηαθνξεηηθέο ζεσξεηηθέο πεγέο. Πην ηέηαξην ηεηαξηεκφξην γίλεηαη ν ζρεδηαζκφο ηνπ ζπζηήκαηφο αιιά φρη ε αλάπηπμή ηνπ. Δδψ δεκηνπξγήζεθαλ δηαγξάκκαηα UML θαη εμεγείηαη ε RUP πνπ αθνινπζήζεθε. Ζ εξγαζία νινθιεξψλεηαη πξηλ ηελ αξρή ηνπ πξψηνπ ηεηαξηεκφξηνπ (αλάπηπμε ινγηζκηθνχ) δεδνκέλνπ φηη δελ έγηλε πινπνίεζε ηνπ ζπζηήκαηνο πνπ ζρεδηάζηεθε. Ζ πινπνίεζε ηνπ απνκέλεη λα γίλεη (θαη ζα γίλεη) ζην κέιινλ. 1.7 Ξξνζέγγηζε ηεο Έξεπλαο Αθνχ θαζνξίζηεθε ην πιαίζην ηεο εξγαζίαο, ζα πξέπεη λα απνθαζηζηεί πνηεο εξεπλεηηθέο ζηξαηεγηθέο ζα ρξεζηκνπνηεζνχλ ζηηο δηάθνξεο πηπρέο ηεο εξγαζίαο θαη θπξίσο φζν αθνξά ην βαζηθφ θνκκάηη ηνπ ζρεδηαζκνχ ηνπ ζπζηήκαηνο. Γηαδηθαζία παξαγσγήο (Δξεπλεηηθή Ξξνζέγγηζε) πάξρνπλ δχν δηαδηθαζίεο παξαγσγήο πνπ κπνξνχλ λα ρξεζηκνπνηεζνχλ ζε κηα έξεπλα αλάινγα κε ηνλ ηξφπν πνπ εμεηάδεηαη ην πξφβιεκα: ε επαγσγηθή (induction) θαη ε παξαγσγηθή δηαδηθαζία

21 Δηζαγσγή 8 (deduction). πάξρεη επίζεο κηα ηξίηε δηαδηθαζία, ε νπνία είλαη έλαο ζπλδπαζκφο απηψλ ησλ δχν, θαη θαιείηαη απαγσγή. Πχκθσλα κε ηνλ W. Laurence Newman (1997), ζηε παξαγσγηθή πξνζέγγηζε μεθηλάκε απφ γεληθή θαη αθεξεκέλε ζπζρέηηζε κεηαμχ ησλ ελλνηψλ θαη έπεηηα νδεγνχκαζηε ζε ζπγθεθξηκέλα εκπεηξηθά ζηνηρεία. Απφ ηελ άιιε κεξηά, κε ηελ επαγσγηθή πξνζέγγηζε μεθηλάκε απφ κηα ιεπηνκεξή παξαηήξεζε ηνπ θφζκνπ θαη νδεγνχκαζηε ζε πεξηζζφηεξεο αθεξεκέλεο γεληθεχζεηο θαη ηδέεο. Ζ πνξεία πνπ αθνινπζήζεθε ζηελ ζπγθεθξηκέλε εξγαζία είλαη απηή ηεο επαγσγηθήο πξνζέγγηζεο. Ππγθεληξψζεθαλ ζπγθεθξηκέλεο πιεξνθνξίεο απφ ηα δηαθνξεηηθά κέξε πνπ εκπιέθνληαη κε ην αληηθείκελν ηεο εξγαζίαο, κέζα απφ ηελ παξαηήξεζε θαη ηα εκπεηξηθά ζηνηρεία. Έηζη ε εξγαζία μεθηλά κε θάηη ζπγθεθξηκέλν. Κεηά απφ απηφ, αλαιχνληαη φιεο απηέο ηηο πιεξνθνξίεο, ζπγθεληξψλνληαη φια ηα νξζνινγηζηηθά ζηνηρεία (βηβιηνγξαθηθή αλαδήηεζε) θαη θαηαζθεπάδεηαη ην πξφηππφ, ην νπνίν είλαη ην γεληθφ κέξνο. Δίλαη ην γεληθφ κέξνο επεηδή απνηειεί κηα γεληθή ζεσξία πνπ ηθαλνπνηεί φιεο ηηο ζπγθεθξηκέλεο πιεξνθνξίεο θαη ηηο απφςεηο ησλ εκπιεθφκελσλ κεξψλ. Έηζη θηλεζήθακε απφ ην ζπγθεθξηκέλν πξνο ην γεληθφ πνπ είλαη θαη ε ινγηθή ηεο επαγσγήο. Όιν απηφ βέβαηα κπνξεί λα εμεγεζεί θαη κέζα απφ ηνλ θχθιν ηνπ Holl δεδνκέλνπ φηη ε εξγαζία νπζηαζηηθά μεθηλά απφ ην ηέινο ηνπ δεχηεξνπ ηεηαξηεκφξηνπ (ζπιινγή δεδνκέλσλ) θαη ηειεηψλεη πξηλ ηελ αξρή ηνπ πξψηνπ ηεηαξηεκφξηνπ (αλάπηπμε ινγηζκηθνχ). Όπσο θαίλεηαη θαη ζηνλ θχθιν, ε δηαδξνκή πνπ αθνινπζήζεθε βξίζθεηαη ζηελ θάζε ηεο αλάιπζεο, πνπ νπζηαζηηθά θαηαδεηθλχεη ηελ ηερληθή ηεο επαγσγήο. Ξνηνηηθή θαη Ξνζνηηθή έξεπλα (Δξεπλεηηθή Κέζνδνο) πάξρνπλ πνιινί ηξφπνη γηα λα θαηεγνξηνπνηεζνχλ νη εξεπλεηηθέο κέζνδνη. Έλαο πνιχ γλσζηφο δηαρσξηζκφο είλαη φηαλ ρσξίδεηαη ε εξεπλεηηθή κέζνδνο ζε πνηνηηθή θαη πνζνηηθή. Πχκθσλα κε ηνλ W.Laurence Newman (1997) ε πνηνηηθή θαη ε πνζνηηθή πξνζέγγηζε αλ θαη δηαθέξνπλ απφ πνιιέο απφςεηο ζπκπιεξψλνπλ ε κηα ηελ άιιε. Κηα βαζηθή δηαθνξά είλαη ε θχζε ησλ δεδνκέλσλ. Απφ ηελ κηα κεξηά έρνπκε ηηο ιέμεηο, ηηο θσηνγξαθίεο θαη ηα ζχκβνια θαη απφ ηελ άιιε ηνπο αξηζκνχο. Ν ζηφρνο ηεο πνηνηηθήο έξεπλαο είλαη λα δνζεί κηα βαζχηεξε θαηαλφεζε ηνπ πξνβιήκαηνο ελψ νη εξεπλεηηθνί ζηφρνη ηεο πνζνηηθήο πξνζέγγηζεο είλαη ε απεηθφληζε ηεο πξαγκαηηθφηεηαο κε θάζε ιεπηνκέξεηα. Ρα ζηνηρεία πνπ ζπγθεληξψλνληαη ζε κηα πνηνηηθή έξεπλα είλαη πην ιεπηνκεξή απφ ηα ζηνηρεία ζηελ πνζνηηθή έξεπλα. Νη πνζνηηθέο κειέηεο πεξηέρνπλ ζηαηηζηηθέο, ηχπνπο, καζεκαηηθά θαη άιια ζηαηηζηηθά κεηξήζηκα ζηνηρεία. Πηε ζπγθεθξηκέλε κειέηε, ρξεζηκνπνηεηηαη θπξίσο ε πνηνηηθή πξνζέγγηζε δεδνκέλνπ φηη πξέπεη λα θαηαλνήζνπκε ηελ αξρηηεθηνληθή ζπζηήκαηνο, ηελ νπνία ην εηθνληθφ ζρνιείν πξέπεη λα έρεη. Θα ζπγθεληξσζνχλ φζν δπλαηφ πεξηζζφηεξα ζηνηρεία γηα ηελ πεξηγξαθή ηνπ εηθνληθνχ ζρνιηθνχ ζπζηήκαηνο κέζσ ησλ ζπλεληεχμεσλ, ησλ εξσηεκαηνινγίσλ θαη ηεο έξεπλαο ηεο βηβιηνγξαθίαο. Όκσο ζα ρξεζηκνπνηεζεί θαη ε πνζνηηθή πξνζέγγηζε ζε κηθξφηεξε έθηαζε δεδνκέλνπ φηη ηα απνηειέζκαηα απφ ηηο έξεπλεο πνπ ζα γίλνπλ ζα παξνπζηαζηνχλ θαη ζε κνξθή αξηζκψλ. Ξηζηεχσ φηη είλαη απνηειεζκαηηθφηεξν λα ρξεζηκνπνηεζνχλ θαη νη 2 κέζνδνη θαηά ηε δηάξθεηα ηεο κειέηεο επεηδή κε απηφ ηνλ ηξφπν απνθεχγνληαη νη πεξηνξηζκνί πνπ δεκηνπξγνχληαη κε ηελ ρξήζε κηαο θαη κνλαδηθήο κεζφδνπ. Δξεπλεηηθή Ξξνζέγγηζε Πχκθσλα κε ηνλ Jarvinen (2001) ππάξρνπλ 6 πηζαλέο εξεπλεηηθέο πξνζεγγίζεηο: 1. Ζ καζεκαηηθή πξνζέγγηζε (Mathematical Approach) φπνπ έλα ζεψξεκα, έλα ιήκκα ή έλαο ηζρπξηζκφο απνδεηθλχεηαη αιεζήο. 2. Ζ αλαιπηηθή ελλνηνινγηθή πξνζέγγηζε (Conceptual analytic approach) φπνπ αλαιχνληαη δηάθνξεο ππνζέζεηο θαη εθαξκφδνληαη ζεσξίεο θαη κνληέια πνπ έρνπλ ήδε ρξεζηκνπνηεζεί ζε πξνεγνχκελεο κειέηεο. 3. Ζ πξνζέγγηζε εμέηαζεο ηεο ζεσξίαο (Theory testing approach) φπνπ ρξεζηκνπνηνχληαη κέζνδνη φπσο ην εξγαζηεξηαθφ πείξακα θαη ε έξεπλα. Νη ζεσξίεο θαη ηα κνληέια πνπ ρξεζηκνπνηνχληαη είηε πξνθχπηνπλ απφ ηελ βηβιηνγξαθία, είηε αλαπηχζζνληαη απφ ηελ αξρή, είηε ηειεηνπνηνχληαη ηα ήδε ππάξρνληα. 4. Ζ πξνζέγγηζε δεκηνπξγίαο ζεσξίαο (Theory creating approach) φπνπ πεξηιακβάλνληαη κειέηε πεξίπησζεο, αλάιπζε θαηλνκέλσλ, αλάιπζε δεδνκέλσλ θ.η.ι

22 Δηζαγσγή 9 5. Ζ δεκηνπξγία θάηη θαηλνχξγηνπ (Building a new innovation) φπνπ αλαπηχζζεηαη έλα λέν κνληέιν 6. Ζ αμηνιφγεζε ηνπ θαηλνχξγηνπ (Evaluating the innovation) φπνπ θξηηήξηα θαη κεηξηθέο αμηνινγνχλ κηα θαηλνηνκία. Πηελ εξγαζία ρξεζηκνπνηήζεθαλ δχν δηαθνξεηηθέο εξεπλεηηθέο πξνζεγγίζεηο: ε Theory creating approach θαη ε Building a new innovation. Απηέο νη δχν πξνζεγγίζεηο δελ απνθιείνπλ ε κηα ηελ άιιε αιιά κπνξνχλ λα ζπλδπαζηνχλ θαη λα ρξεζηκνπνηεζνχλ απφ θνηλνχ. Μεθηλάκε νπζηαζηηθά κε ηελ πξψηε πξνζέγγηζε κε ηε ζπγθέληξσζε ησλ πιεξνθνξηψλ, ηελ έξεπλα θαη ηε δεκηνπξγία κηαο ζεσξίαο γηα ην πψο πξέπεη λα είλαη ην ζχζηεκά πνπ ζρεδηάδεηαη. Κεηά απφ απηφ νδεγνχκαζηε ζηε δεχηεξε πξνζέγγηζε φπνπ κε ηελ εθαξκνγή ηεο ζεσξίαο ζρεδηάδεηαη ην ζχζηεκά. Απηφ κπνξεί επίζεο λα ην δεη θαλείο θαη ζηνλ θχθιν ηνπ Holl, δεδνκέλνπ φηη ε εξγαζία άξρηζε ζην ηέινο ηνπ δεχηεξνπ ηεηαξηεκφξηνπ (ζπιινγή δεδνκέλσλ) θαη ηειείσζε πξηλ ηελ αξρή ηνπ πξψηνπ ηεηαξηεκφξηνπ (αλάπηπμε ινγηζκηθνχ). Ρν ηέινο ηνπ δεχηεξνπ ηεηαξηεκφξηνπ θαη ην ηξίην ηεηαξηεκφξην αληηπξνζσπεχνπλ ηελ πξνζέγγηζε Theory creating θαη ην ηέηαξην ηεηαξηεκφξην κε ηελ αξρή ηνπ πξψηνπ ηεηαξηεκφξηνπ ηελ Building a new innovation πξνζέγγηζε. Δλνπνηεκέλε Γηαδηθαζία Κηα απφ ηηο βαζηθέο αξρέο ηνπ Rational Unified Process (RUP) είλαη ηα use cases / απαηηήζεηο. Ρα use cases είλαη έλαο ηξφπνο γηα λα θαηαγξαθνχλ νη απαηηήζεηο, επνκέλσο ε φιε δηαδηθαζία είλαη θαζνδεγνχκελε απφ ηηο απαηηήζεηο γηα ην ζχζηεκα. Ζ δηαδηθαζία ζρεδίαζεο ηνπ εηθνληθνχ πεξηβάιινληνο κάζεζεο αθνινπζεί ηελ θιαζζηθή δηαδηθαζία αλάπηπμεο ινγηζκηθνχ πνπ απνηειείηαη απφ 5 βαζηθέο ξνέο εξγαζίαο: 1. Απαηηήζεηο Θαηαλφεζε ηνπ ηη πξέπεη λα θάλεη ην ζχζηεκά 2. Αλάιπζε Ρειεηνπνίεζε θαη Θαηαγξαθή απαηηήζεσλ 3. Πρεδηαζκφο Νη απαηηήζεηο ελζσκαηψλνληαη ζηελ αξρηηεθηνληθή ηνπ ζπζηήκαηνο 4. ινπνίεζε Θαηαζθεπή ηνπ ινγηζκηθνχ 5. Έιεγρνο Δπαιήζεπζε ηνπ ζπζηήκαηνο θαη έιεγρνο γηα ην αλ ην ινγηζκηθφ θάλεη απηφ γηα ην νπνίν ζρεδηάζηεθε Πρήκα 2 Δλνπνηεκέλε Γηαδηθαζία (Unified Process) Ζ ελνπνηεκέλε δηαδηθαζία (UP) επαλαιακβάλεη κηα ζεηξά θχθισλ εξγαζίαο πνπ ζηαδηαθά νινθιεξψλνπλ ην ζχζηεκα. Θάζε θχθινο πεξηιακβάλεη 4 θάζεηο: 1. ηελ ζχιιεςε (inception), 2. ηελ επεμεξγαζία (elaboration), 3. ηελ θαηαζθεπή (construction) θαη 4. ηελ κεηάβαζε (transition) Πρήκα 3 Νη 4 θάζεηο γηα θάζε θχθιν εξγαζίαο

23 Δηζαγσγή 10 Ξαξαθάησ θαίλεηαη πσο ιεηηνπξγεί ε ελνπνηεκέλε δηαδηθαζία (UP), κε ηηο θάζεηο, ηηο εξγαζίεο θαη αξηζκφ ησλ επαλαιήςεσλ. Νη θακπχιεο δείρλνπλ ην θφξην εξγαζία ζε θάζε θάζε ζε ζρέζε κε ηελ εξγαζία πνπ γίλεηαη θαη ηνλ αξηζκφ ησλ επαλαιήςεσλ. Πρήκα 4 Νη θάζεηο, νη δηεξγαζίεο θαη ν αξηζκφο επαλαιήςεσλ ζε κηα UP Πηελ ζπγθεθξηκέλε εξγαζία έγηλε ε ζχιιεςε, ε επεμεξγαζία ησλ δεδνκέλσλ θαζψο θαη ε θαηαζθεπή ησλ use cases κηαο θαη ζρεδηάζηεθε ε αξρηηεθηνληθή ηνπ ζπζηήκαηνο ζχκθσλα κε ηηο πξνεγνχκελεο θάζεηο. Ρν επφκελν βήκα πνπ απνκέλεη λα γίλεη είλαη ε πινπνίεζε ηνπ ζπζηήκαηνο θαη ν έιεγρνο ηνπ πνπ ζα νινθιεξψζεη θαη ηελ θάζε ηεο κεηάβαζεο ζηελ ελνπνηεκέλε δηαδηθαζία. Ππιινγή Γεδνκέλσλ Ρα ζηνηρεία πνπ ζπιιέγνληαη πξνέξρνληαη απφ δηάθνξεο πεγέο θαη γεληθά κπνξνχλ λα ρσξηζηνχλ ζε ζεσξεηηθά θαη εκπεηξηθά. Ππιινγή Θεσξεηηθψλ Γεδνκέλσλ Ρα ζεσξεηηθά δεδνκέλα πξνέξρνληαη απφ βηβιηνγξαθηθέο αλαδεηήζεηο, επηζηεκνληθά ζπλέδξηα, δεκνζηεχζεηο θαη ζειίδεο ηνπ Γηαδηθηχνπ. Ζ ζεσξεηηθή κειέηε έρεη κεγάιε έθηαζε θαη θαιχπηεη έλα κεγάιν θνκκάηη ηεο γεληθφηεξεο πξνζπάζεηαο γηα ηελ εηζαγσγή ησλ Λέσλ Ρερλνινγηψλ ζηελ Δθπαίδεπζε. Κειεηήζεθαλ δεκνζηεχζεηο πνπ αθνξνχζαλ ηα ήδε ππάξρνληα Ππζηήκαηα Γηαρείξηζεο ηεο Κάζεζεο Αλνηρηνχ Θψδηθα ψζηε λα γίλεη αληηιεπηφο ν ηξφπνο ιεηηνπξγίαο ηέηνησλ ζπζηεκάησλ. Κειεηήζεθε ν ηξφπνο αλάπηπμεο έξγσλ αλνηρηνχ θψδηθα γηα λα δηαπηζησζνχλ ηα ζηάδηα αλάπηπμεο θαη ζρεδηαζκνχ αλάινγσλ ζπζηεκάησλ. Αθφκα έλα βαζηθφ θνκκάηη ηεο ζεσξεηηθήο καο κειέηεο ήηαλ ε εηζαγσγή ησλ Ρερλνινγηψλ ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ ζηελ Δθπαίδεπζε θαη ηελ ζχλδεζή ηνπο κε ηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία ψζηε λα δηαπηζησζεί θαη λα ηεθκεξησζεί ε αλάγθε θαη ε ρξεζηκφηεηα ελφο ηέηνηνπ εηθνληθνχ εξγαιείνπ κάζεζεο αθφκα θαη ζηα Γεκνηηθά Πρνιεία. Πηφρνο κέζα απφ φιεο απηέο ηηο βηβιηνγξαθηθέο αλαδεηήζεηο ήηαλ λα δνζεί ζηνλ αλαγλψζηε ηεο εξγαζίαο ε επθαηξία δηαηχπσζεο κηαο εκπεξηζηαησκέλε άπνςεο γχξσ απφ ηα εηθνληθά πεξηβάιινληα κάζεζεο απφ θάζε νπηηθή γσλία. Κέζα απφ φιε απηή ηελ βηβιηνγξαθηθή πεξηπιάλεζε αξθεηφ πιηθφ θηιηξαξίζηεθε θαη ρξεζηκνπνηήζεθε ζχκθσλα κε ηελ θξίζε κνπ γηα ηελ ζρεδίαζε ηνπ ζπζηήκαηνο κάζεζεο. Ρα ζεσξεηηθά δεδνκέλα ζπιιέρζεθαλ θαζ φιε ηελ δηάξθεηα ηεο εξγαζίαο θαη πηζηεχσ φηη ζπκπιήξσζαλ ηα εκπεηξηθά δεδνκέλα θαη έδσζαλ ην απαξαίηεην ππφβαζξν γηα ηελ νινθιήξσζή ηεο.

24 Δηζαγσγή 11 Ππιινγή Γεδνκέλσλ Πηφρνο ηεο αλαδήηεζεο θαη ηεο ζπιινγήο εκπεηξηθψλ ζηνηρείσλ ήηαλ ε ζπκπεξίιεςε φισλ ησλ εκπιεθφκελσλ κεξψλ ηνπ ζπζηήκαηφο ζηελ έξεπλα. Ξέληε δηαθνξεηηθά «κέξε» αλαγλσξίδνληαη ζην εηθνληθφ πεξηβάιινλ κάζεζεο πνπ ζρεδηάδεηαη θαη απηά είλαη: νη Καζεηέο, νη Γνλείο, νη Γάζθαινη, ν Πχκβνπινο θαη ν Γηαρεηξηζηήο. Πχκθσλα κε ηνλ Yin (2003) ηα εκπεηξηθά ζηνηρεία κπνξνχλ λα ζπγθεληξσζνχλ θπξίσο κέζσ ησλ ζπλεληεχμεσλ, ησλ εξσηεκαηνινγίσλ θαη ησλ παξαηεξήζεσλ. Ρν ζεκαληηθφηεξν θπζηθά είλαη φηη ν ηξφπνο πνπ ηειηθά ζα επηιεγεί γηα ηελ ζπγθέληξσζε ησλ εκπεηξηθψλ ζηνηρείσλ πξέπεη λα είλαη ζπκβαηφο κε ηελ εξεπλεηηθή κέζνδν πνπ αθνινπζήζεθε (πνηνηηθφο ή πνζνηηθφο). Γηα παξάδεηγκα ηα εξσηεκαηνιφγηα είλαη θαηάιιεια γηα ηελ ζπγθέληξσζε πνζνηηθψλ ζηνηρείσλ. Πηελ εξγαζία πξαγκαηνπνηνχληαη ζπλεληεχμεηο κε ηνπο Γαζθάινπο θαη ηνπο Ππκβνχινπο ελψ νη καζεηέο θαη νη γνλείο θαινχληαη λα ζπκπιεξψζνπλ εξσηεκαηνιφγηα. Απφ ηηο ζπλεληεχμεηο ηα ζηνηρεία πνπ ζπγθεληξψλνληαη είλαη θπξίσο πνηνηηθά. Νη ζπλεληεχμεηο κπνξεί λα είλαη «δνκεκέλεο» κε ζπγθεθξηκέλεο εξσηήζεηο γηα λα πάξνπκε ζπγθεθξηκέλν απνηέιεζκα θαη πιεξνθνξίεο ή «κε δνκεκέλεο» φηαλ νη εξσηήζεηο θαη νη απαληήζεηο είλαη πην ειεχζεξεο. πάξρεη θαη κηα ηξίηε θαηεγνξία, νη «εκηδνκεκέλεο» ζπλεληεχμεηο, πνπ είλαη ζπλδπαζκφο ησλ πξνεγνχκελσλ δχν θαηεγνξηψλ. Ρα ζεκαληηθφηεξα ζεκεία ησλ ζπλεληεχμεσλ βξίζθνληαη ζην παξάξηεκα ηεο εξγαζίαο. Ρα εξσηεκαηνιφγηα ρξεζηκνπνηήζεθαλ γηα δχν απφ ηα εκπιεθφκελα κέξε ζην ζχζηεκά, ηνπο καζεηέο θαη ηνπο γνλείο. Ν ιφγνο γηα ηνλ νπνίν ρξεζηκνπνηήζεθαλ ηα εξσηεκαηνιφγηα γηα ηε ζπιινγή ησλ ζηνηρείσλ απφ ηνπο γνλείο θαη ηνπο καζεηέο ήηαλ πξέπεη λα ζπγθεληξσζνχλ πνζνηηθά απνηειέζκαηα ψζηε λα πξνθχςνπλ ζηαηηζηηθά ζπκπεξάζκαηα απφ απηά. Νη εξσηήζεηο πνπ ππήξραλ ζηα εξσηεκαηνιφγηα αθνξνχζαλ ηελ άπνςε θαη ηελ απνδνρή ησλ ρξεζηψλ γηα ην εηθνληθφ πεξηβάιινλ κάζεζε πνπ ζρεδηάδεηαη, ηελ δηάζεζε ηνπο λα ην ρξεζηκνπνηήζνπλ ζε κηα ππνζεηηθή πεξίπησζε θαζψο θαη ηελ παξνπζίαζε ησλ πξνηάζεψλ ηνπο. πήξμαλ θάπνηεο παξφκνηεο εξσηήζεηο κεηαμχ ησλ 2 εξσηεκαηνινγίσλ (καζεηψλ θαη γνλέσλ) πξνθεηκέλνπ λα γίλνπλ ζπγθξίζεηο θαη λα πξνθχςνπλ ζπκπεξάζκαηα απφ ηα απνηειέζκαηα. 1.8 Θξηηηθή Πχκθσλα κε ηνπο Miles θαη Huberman (1994), είλαη ζεκαληηθφ λα κπνξεί λα αμηνινγεζεί σο πξνο ηελ εγθπξφηεηα θαη ηελ αμηνπηζηία ην έξγν ην νπνίν πινπνηείηαη. Δγθπξφηεηα Πχκθσλα κε ηνπο Miles θαη Huberman (1994), ε εγθπξφηεηα ηνπ έξγνπ δείρλεη αλ έρεη γίλεη ε θαηάιιειε κειέηε θαη αλ ζην ζχζηεκα αληηθαηνπηξίδεηαη ε πξαγκαηηθφηεηα. Όζνλ αθνξά ηηο ζπλεληεχμεηο, θαηαλνήζεθαλ πιήξσο νη απαληήζεηο ησλ ζπλεληεπμηαδφκελσλ θαη ηα απνηειέζκαηα παξνπζηάζηεθαλ αθξηβψο ζηελ εξγαζία. Νη εξσηήζεηο πνπ έγηλαλ ήηαλ ζαθήο θαη δελ πξνζπάζεζαλ λα θαζνδεγήζνπλ ηνπο ζπλεληεπμηαδφκελνπο ζε νπνηαδήπνηε απάληεζε. Ζ ίδηα ηαθηηθή αθνινπζήζεθε θαη ζηα εξσηεκαηνιφγηα αλ θαη ηα απνηειέζκαηα δελ κπνξεί λα είλαη αληηπξνζσπεπηηθά γηα φια ηα ζρνιεία ηα Διιάδνο ιφγσ ηνπ κηθξνχ δείγκαηνο. Αμηνπηζηία Πχκθσλα κε ηνλ Yin (2003), κηα έξεπλα είλαη αμηφπηζηε φηαλ θαη θάπνηνο άιινο ρξεζηκνπνηψληαο ηελ ίδηα κέζνδν θαη ηελ ίδηα δηαδηθαζία έξεπλαο θαηαιήμεη ζηα ίδηα απνηειέζκαηα. Έηζη ε έξεπλα δελ είλαη ππνθεηκεληθή. Ζ αμηνπηζηία ηεο εξγαζίαο δείρλεη ην θαηά πφζν νη πεγέο πνπ

25 Δηζαγσγή 12 ρξεζηκνπνηήζεθαλ είλαη αμηφπηζηεο. Ζ βηβιηνγξαθηθή έξεπλα είλαη βαζηζκέλε ζε δεκνζηεχζεηο θαη ζπλέδξηα θαη ε εγθπξφηεηα θαη ε αμηνπηζηία ηνπο δελ κπνξεί λα ακθηζβεηεζεί. Ρα εξσηεκαηνιφγηα δφζεθαλ ζε καζεηέο θαη γνλείο πνπ θπζηνινγηθά ελδηαθέξνληαη γηα ηελ εθπαίδεπζή ηνπο θαη ηελ εθπαίδεπζε ησλ παηδηψλ ηνπ. Νη ζπλεληεπμηαδφκελνη είλαη άηνκα κε ζεκαληηθέο γλψζεηο ηφζν ζηα παηδαγσγηθά φζν θαη ζηηο Λέεο ηερλνινγίεο θαη ηα απνηειέζκαηα ησλ ζπλεληεχμεσλ ζεσξψ φηη είλαη θάζε άιιν παξά αλαμηφπηζηα.

26 Ινγηζκηθφ Αλνηρηνχ Θψδηθα / Διεχζεξν Ινγηζκηθφ Ινγηζκηθφ Αλνηρηνχ Θψδηθα / Διεχζεξν Ινγηζκηθφ Πην θεθάιαην απηφ ζα δνζεί ην αλαγθαίν ζεσξεηηθφ ππφβαζξν γηα ην Διεχζεξν Ινγηζκηθφ θαη ην Ινγηζκηθφ Αλνηρηνχ θψδηθα. Θα νξηζηνχλ νη έλλνηεο ηνπ Ινγηζκηθνχ Αλνηρηνχ Θψδηθα θαη ηνπ Διεχζεξνπ Ινγηζκηθνχ θαη ζα ζπγθξηζνχλ θαη ζα παξνπζηαζηνχλ ηα πιενλεθηήκαηα θαη ηα κεηνλεθηήκαηα ηεο ρξήζεο ηέηνηαο κνξθήο ινγηζκηθνχ. Ρέινο ζα παξνπζηαζηεί ζπλνπηηθά θαη ε πνξεία ηεο αλάπηπμεο ηνπ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ ζην ρξφλν. Ρν δηθαίσκα ηνπ «πξάηηεη θαη ζθέπηεζζαη ειεπζέξσο» Ν Richard Stallman 1 εηζήγαγε ηνλ φξν «Διεχζεξν Ινγηζκηθφ» ην 1983, φηαλ άξρηζε ηελ εθζηξαηεία ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ θαη δεκηνχξγεζε ηελ Γεληθή Άδεηα Γεκφζηαο Σξήζεο GNU 2. Απφ ηφηε έρνπλ εκθαληζηεί δηάθνξα είδε ινγηζκηθνχ πνπ πξνζθέξνληαλ ρσξίο θαλέλα θφζηνο θαη δηαλέκνληαλ ειεχζεξα. Νη ηειηθνί ρξήζηεο έρνπλ ηε δπλαηφηεηα λα ρξεζηκνπνηήζνπλ ην ινγηζκηθφ, λα ην αιιάμνπλ, λα ην βειηηψζνπλ ζχκθσλα κε ηηο αλάγθεο ηνπο, λα ην επεθηείλνπλ ή αθφκα θαη λα ην πσιήζνπλ ρσξίο έμνδα γηα κηα εκπνξηθή άδεηα. Όια απηά έρνπλ νδεγήζεη ζηελ αμηνπνίεζε θαη ρξήζε ηνπ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ αλνηρηνχ θψδηθα απφ πνιινχο ηδηψηεο, επηρεηξήζεηο, νξγαλψζεηο θαζψο θαη απφ ην δεκφζην ηνκέα. Έρνληαο πιένλ μεπεξάζεη θαηά πνιχ ηα παλεπηζηεκηαθά θαη αθαδεκατθά ζχλνξα, «ην ειεχζεξν ινγηζκηθφ είλαη ζήκεξα έλαο νηθνλνκηθφο παξάγνληαο ν νπνίνο δελ πξέπεη λα ππνηηκάηαη» (Sieckmann, 2001:1.1). Πήκεξα ν ξφινο ηνπ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ αιιά θαη ηνπ ινγηζκηθνχ αλνηθηνχ θψδηθα ζηελ νηθνλνκία γίλεηαη φιν θαη πην ζεκαληηθφο, αλεμάξηεηα απφ ην αλ θάπνηνο είλαη ρξήζηεο ή ππεχζπλνο αλάπηπμήο ηνπ. Κε απηφ δεκηνπξγείηαη έλαο θαηλνχξγηνο πφξνο ηνλ νπνίν πξέπεη λα εθκεηαιιεχεηαη θαλείο φζν ην δπλαηφλ απνηειεζκαηηθφηεξα. Ξξνθχπηνπλ έηζη εξσηήκαηα γηα ην πψο, πνχ, πφηε θαη απφ πνηφλ κπνξεί λα ρξεζηκνπνηεζεί απηφο ν πφξνο θαη αλ κπνξεί λα έρεη θάπνηα ρξεζηκφηεηα. Πηελ πξάμε ζην Internet δηαηεξείηαη έλα επξχ ζχλνιν απφ έξγα αλνηθηνχ θψδηθα. 2.1 Βαζηθέο Έλλνηεο θαη Νξηζκνί Ρν Ινγηζκηθφ Αλνηθηνχ Θψδηθα (ΙΑΘ) είλαη έλα ινγηζκηθφ φπσο φια ηα άιια, κηα αθνινπζία εληνιψλ δειαδή πνπ εξκελεχνληαη απφ έλαλ ππνινγηζηή, ν νπνίνο εθηειεί ηηο αλάινγεο ελέξγεηεο. Ρν ινγηζκηθφ ππάξρεη ζε δηάθνξεο κνξθέο θαη κεγέζε θαη είλαη θαηαζθεπαζκέλν γηα λα ιχλεη δηαθνξεηηθά πξνβιήκαηα. Γελ ππάξρεη θαλέλα ινγηζκηθφ, πνπ θαιχπηεη φινπο ηνπο ηνκείο ησλ ρξήζεσλ, θαη ηα πεξηζζφηεξα ινγηζκηθά ιχλνπλ θάπνηα ζπγθεθξηκέλα πξνβιήκαηα. Ρν ινγηζκηθφ βνεζά ηνπο αλζξψπνπο λα θάλνπλ δηάθνξα πξάγκαηα, κεξηθά απφ ηα νπνία κπνξνχλ λα επηηεπρζνχλ κφλν κέζσ ηνπ ππνινγηζηή, πνπ είλαη εμνπιηζκέλνο κε ην θαηάιιειν ινγηζκηθφ. Ιακβάλνληαο ππφςε ηνλ απμαλφκελν αξηζκφ ππνινγηζηψλ ζηελ θνηλσλία, δελ καο δεκηνπξγεί θακία έθπιεμε ην γεγνλφο φηη ην ινγηζκηθφ ζεσξείηαη αγαζφ, πνπ ζπρλά είλαη θαη ειθπζηηθφ θαη απαξαίηεην. Ρν Διεχζεξν Ινγηζκηθφ (ΔΙ), φπσο νξίδεηαη απφ ην Ίδξπκα Διεπζέξνπ Ινγηζκηθνχ (Free Software Foundation 3 ), είλαη ινγηζκηθφ πνπ κπνξεί λα ρξεζηκνπνηεζεί, λα αληηγξαθεί, λα κειεηεζεί, λα ηξνπνπνηεζεί θαη λα αλαδηαλεκεζεί ρσξίο πεξηνξηζκφ. Ζ ειεπζεξία απφ ηέηνηνπο πεξηνξηζκνχο είλαη βαζηθφ ζηνηρείν ζηελ ηδέα ηνπ «ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ». Ρν αληίζεην ηνπ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ είλαη ην ηδηφθηεην ινγηζκηθφ, θαη φρη ην ινγηζκηθφ πνπ πσιείηαη γηα θέξδνο, φπσο ην εκπνξηθφ ινγηζκηθφ. Ρν ειεχζεξν ινγηζκηθφ νξηζκέλεο θνξέο αλαθέξεηαη θαη ζαλ αλνηρηφ ινγηζκηθφ ή ινγηζκηθφ αλνηρηνχ θψδηθα - (Free Open Source Software - FOSS 4 ). Γεληθά ζχκθσλα κε ηελ ηζρχνπζα λνκνζεζία πεξί πλεπκαηηθήο ηδηνθηεζίαο, ε ειεχζεξε αληηγξαθή, δηαλνκή θαη ηξνπνπνίεζε ηνπ ινγηζκηθνχ δελ επηηξέπεηαη. Γηα ην ιφγν απηφ, νη εθδφζεηο ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ 1 2 Σάξηλ ζπληνκίαο GNU GPL 3 4

27 Ινγηζκηθφ Αλνηρηνχ Θψδηθα / Διεχζεξν Ινγηζκηθφ 14 θάλνπλ ρξήζε εηδηθήο άδεηαο (free software licence) ζχκθσλα κε ηελ νπνία, παξαρσξείηαη ην δηθαίσκα αληηγξαθήο, ηξνπνπνίεζεο θαη αλαδηαλνκήο ηνπ ινγηζκηθνχ ζηνπο ρξήζηεο. Ζ άδεηα είλαη πνιχ δηαθνξεηηθή απφ ηηο άδεηεο ηνπ εκπνξηθνχ ινγηζκηθνχ, φπσο ηνπ Office Suite ηεο Microsoft ή ηνπ ιεηηνπξγηθνχ ζπζηήκαηνο Windows. Ζ άδεηα ρξήζεο είλαη κηα λνκηθή ζπκθσλία κεηαμχ ηνπ ρξήζηε θαη ηνπ παξαγσγνχ. Θαζνξίδεη ηνπο φξνπο ρξήζεο, ηνπο νπνίνπο πξέπεη λα απνδερηεί ν ρξήζηεο, γηα λα ηνπ επηηξαπεί λα ρξεζηκνπνηήζεη ην ινγηζκηθφ. Ρππηθά νη εκπνξηθέο επηρεηξήζεηο βαζίδνληαη ζε πνιχ απζηεξά ζρήκαηα αδεηψλ, ηα νπνία δίλνπλ ζην ρξήζηε κφλν έλα ειάρηζην ηκήκα δηθαησκάησλ. Νη εκπνξηθέο άδεηεο δελ επηηξέπνπλ ζηνπο ρξήζηεο λα αληηγξάθνπλ ή λα ηξνπνπνηνχλ ην ινγηζκηθφ κε νπνηνλδήπνηε ηξφπν. Δπηηξέπεηαη ζηνπο ρξήζηεο κφλν λα ρξεζηκνπνηνχλ ην ινγηζκηθφ. Ρν γεγνλφο απηφ ζηεξίδεηαη ζε κηα ινγηθή, πνπ είλαη θαηαλνεηή απφ νηθνλνκηθήο πιεπξάο, δηφηη ε αληηγξαθή ζα κείσλε ηελ πψιεζε θαη νη ηξνπνπνηήζεηο ζα ζπλεπαγφηαλ έλα είδνο αληηζηξνθήο ηεο δηαδηθαζίαο παξαγσγήο, ην νπνίν ζα κείσλε ηα αληαγσληζηηθά πιενλεθηήκαηα ηεο επηρείξεζεο πψιεζεο ηνπ ινγηζκηθνχ. Νη εκπνξηθέο επηρεηξήζεηο πνηέ δελ δεκνζηνπνηνχλ ηνλ πεγαίν θψδηθα γηα ην ινγηζκηθφ ηνπο Νξηζκφο Ινγηζκηθνχ Αλνηθηνχ Θψδηθα Ν Bruce Perens 1, κέινο ηνπ έξγνπ Debian, δηαηχπσζε ηηο βαζηθέο αξρέο ηνπ νξηζκνχ ηνπ αλνηθηνχ θψδηθα ζηνπο «θαλνληζκνχο Debian γηα ην ειεχζεξν ινγηζκηθφ» (Debian Project, 2003). Ζ Ξξσηνβνπιία Αλνηθηνχ Θψδηθα (Open Source Initiative - OSI 2 ) ρξεζηκνπνηψληαο απηέο ηηο βαζηθέο αξρέο δηακφξθσζε ηελ πξψηε έθδνζε γηα ηνλ νξηζκφ ηνπ αλνηθηνχ θψδηθα θαη αλαθέξεη ηηο εμήο δέθα πξνυπνζέζεηο (Open Source Initiative, 2003α), γηα λα κπνξεί έλα ινγηζκηθφ λα νλνκάδεηαη Ινγηζκηθφ Αλνηθηνχ Θψδηθα: 1. Διεχζεξε δηαλνκή: Ζ άδεηα ρξήζεο δελ επηηξέπεηαη λα πεξηνξίδεη ηε δηαλνκή (δσξεά ή πψιεζε) ηνπ ινγηζκηθνχ ζε παθέηα πξνγξακκάησλ, πνπ πξνέξρνληαη απφ δηαθνξεηηθέο πεγέο ην θαζέλα. 2. Ξεγαίνο θψδηθαο: Ζ δηαλνκή ηνπ ινγηζκηθνχ πξέπεη λα επηηξέπεηαη ηφζν ζηε κνξθή ηνπ πεγαίνπ θψδηθα 3 φζν θαη ζε κεηαγισηηηζκέλε κνξθή. Δάλ ν πεγαίνο θψδηθαο δελ ζπκπεξηιακβάλεηαη ζηε δηαλνκή, ηφηε πξέπεη λα ππάξρεη ε δπλαηφηεηα λα ηνλ απνθηήζεη θαλείο δσξεάλ (π.ρ., κέζσ ηνπ Internet) ή κε δηθά ηνπ έμνδα. 3. Ξαξαγφκελν ινγηζκηθφ: Αιιαγέο θαη παξάγσγα πξέπεη λα επηηξέπνληαη. Απηά ζα πξέπεη λα κπνξνχλ λα δεκνζηνπνηνχληαη κε ηελ ίδηα άδεηα ρξήζεο. 4. Αθεξαηφηεηα ηνπ πεγαίνπ θψδηθα ηνπ ζπγγξαθέα: Ζ αλαδηαλνκή ηνπ ηξνπνπνηεκέλνπ πεγαίνπ θψδηθα επηηξέπεηαη κφλν κε ηνλ πεξηνξηζκφ φηη ε άδεηα ρξήζεο πξνβιέπεη ηε ρξεζηκνπνίεζε ησλ επνλνκαδφκελσλ patches. Ζ άδεηα ρξήζεο επηηξέπεηαη λα πξνζηαηεχεη ην φλνκα ηνπ πξνγξάκκαηνο θαη λα επηηξέπεη ηε δηαλνκή ηνπ ηξνπνπνηεκέλνπ πεγαίνπ θψδηθα κφλν θάησ απφ δηαθνξεηηθφ φλνκα. 5. Θακία δηάθξηζε ζε βάξνο αηφκσλ ή νκάδσλ: Ζ άδεηα ρξήζεο δελ επηηξέπεηαη λα βιάπηεη θάπνην άηνκν ή θάπνηα νκάδα αηφκσλ. 6. Θαλέλαο πεξηνξηζκφο σο πξνο ην πεδίν εθαξκνγήο: Ρν πεδίν εθαξκνγήο ηνπ ινγηζκηθνχ δελ επηηξέπεηαη λα πεξηνξίδεηαη απφ ηελ άδεηα ρξήζεο. 7. Δπαλαδηαλνκή ηεο άδεηαο ρξήζεο: Ρα δηθαηψκαηα πνπ απνθηνχληαη πξέπεη λα πεξηέξρνληαη ζε φια ηα άηνκα πνπ απνθηνχλ ην ινγηζκηθφ, ρσξίο απηά λα ρξεηάδεηαη λα εθνδηαζηνχλ κε επηπξφζζεηε άδεηα ρξήζεο. 8. Ζ άδεηα ρξήζεο δελ επηηξέπεηαη λα πεξηνξίδεηαη ζε έλα νξηζκέλν παθέην ινγηζκηθνχ: Ρα δηθαηψκαηα πνπ απνθηνχληαη απφ έλα πξφγξακκα δελ πξέπεη λα εμαξηνχληαη απφ ην αλ ην πξφγξακκα είλαη κέξνο ελφο παθέηνπ ινγηζκηθνχ. Αλ ην πξφγξακκα αθαηξεζεί απφ ην παθέην ηφηε απηφ ζαλ επαθφινπζν δελ πξέπεη λα έρεη ηνλ πεξηνξηζκφ ησλ δηθαησκάησλ ν πεγαίνο θψδηθαο δελ επηηξέπεηαη λα έρεη γξαθεί κε αθαηαλφεην ηξφπν ή λα βξίζθεηαη ζε θάπνηα ελδηάκεζε κνξθή π.ρ., πξν-κεηαγισηηηζκέλνο.

28 Ινγηζκηθφ Αλνηρηνχ Θψδηθα / Διεχζεξν Ινγηζκηθφ Ζ άδεηα ρξήζεο δελ επηηξέπεηαη λα εκπνδίδεη ηε ζπλ-δηαλνκή ηνπ ινγηζκηθνχ καδί κε άιια ινγηζκηθά: Ζ άδεηα ρξήζεο δελ πξέπεη λα πεξηνξίδεη ηε δηαλνκή ηνπ ινγηζκηθνχ καδί κε άιια πξνγξάκκαηα Ζ άδεηα ρξήζεο πξέπεη λα είλαη νπδέηεξε ηερλνινγίαο: Θαλέλαο φξνο ηεο άδεηαο ρξήζεο δελ πξέπεη λα βαζίδεηαη ζε κηα νξηζκέλε ηερλνινγία, ηξφπν ή δηεπαθή. Θάζε άδεηα ρξήζεο πνπ ππνβάιιεηαη ζηελ OSI εμεηάδεηαη αλ είλαη ζχκθσλε κε ηνλ «Νξηζκφ ηνπ Αλνηθηνχ Θψδηθα». Αλ ε άδεηα ρξήζεο ζπκθσλεί κε ηνλ νξηζκφ, ηφηε γίλεηαη δεθηή ζηνλ θαηάινγν ησλ επνλνκαδφκελσλ «αδεηψλ ρξήζεο πνπ είλαη πηζηνπνηεκέλεο απφ ηελ OSI.» (Open Source Initiative, 2003β). Ξέξα φκσο απφ ηηο πξνυπνζέζεηο πνπ πξέπεη λα πιεξνί έλα ινγηζκηθφ γηα λα αλήθεη ζηελ θαηεγνξία ηνπ ινγηζκηθνχ αλνηθηνχ θψδηθα, ππάξρνπλ θαη θάπνηα επηπιένλ ζεκαληηθά ραξαθηεξηζηηθά γλσξίζκαηα ηνπ ινγηζκηθνχ αλνηθηνχ θψδηθα πνπ ην θάλνπλ δεκνθηιέο θαη εμαηξεηηθά ρξήζηκν. Ρν ινγηζκηθφ αλνηθηνχ θψδηθα ραξαθηεξίδεηαη απφ: Σακειφ θφζηνο: Ρν ινγηζκηθφ αλνηθηνχ θψδηθα δηαλέκεηαη δσξεάλ ή ζε πνιχ ρακειφ θφζηνο. Αλεμαξηεζία: Ζ δπλαηφηεηα επηινγήο πνιιαπιψλ αλαδφρσλ θαη ε κε εμάξηεζε απφ ζπγθεθξηκέλνπο πξνκεζεπηέο είλαη θαζνξηζηηθή, ηδίσο, φηαλ γίλεηαη πξνζπάζεηα επξείαο αλάπηπμεο θαη εθαξκνγήο ππεξεζηψλ ειεθηξνληθήο θπβέξλεζεο. Αζθάιεηα θαη ηδησηηθφηεηα: Ζ θαηαλφεζε ηνπ πσο ιεηηνπξγεί έλα «ζχζηεκα» ζε φια ηνπ ηα επίπεδα είλαη θαη θαζνξηζηηθφο παξάγνληαο δηαθάλεηάο ηνπ. Ξαξφιν πνπ θαλέλα ινγηζκηθφ δελ είλαη 100% αζθαιέο ε δπλαηφηεηα «ειέγρνπ» ησλ ιχζεσλ θαη ησλ ε δηάγλσζε ησλ πξνβιεκάησλ είλαη θξίζηκε. Ξξνζαξκνζηηθφηεηα: Δίλαη ραξαθηεξηζηηθφ φηη ε θαιχηεξε εθαξκνγή δελ κπνξεί παξά λα θαιχςεη ηηο αλάγθεο κεξηθψλ κφλν ρξφλσλ γη απηφ θαη ε δπλαηφηεηα αλαπξνζαξκνγήο ηεο έρεη ηδηαίηεξε ζεκαζία. Ξνηφηεηα: Πε πνιιέο πεξηπηψζεηο ην ΙΑΘ απνδεηθλχεηαη ηδηαίηεξα πνηνηηθφ θαη αμηφπηζην ιφγσ ησλ ζεκαληηθψλ αλζξσπίλσλ πφξσλ πνπ επελδχνληαη θαη ηεο έιιεηςεο εκπνξηθήο θαη ρξνληθήο πίεζεο. Ρήξεζε πξνηχπσλ 2 : Ζ δπλαηφηεηα ηήξεζεο ησλ πξνηχπσλ πνπ έρνπλ ηεζεί θαζψο θαη ε αλάγθε γηα ζπλερή βειηηζηνπνίεζή ηνπο θαζηζηνχλ πεξηζζφηεξν δπλαηή ηελ δηαιεηηνπξγηθφηεηα ησλ ζπζηεκάησλ. Αλαδηαλνκή θαη ειεχζεξε ρξήζε: Ιακβάλνληαο ζαλ δεδνκέλν ηελ επξεία ρξήζε ηνπ ΙΑΘ ζηηο ππεξεζίεο ηνπ, ν δεκφζηνο ηνκέαο, ζα πξνσζνχζε κε δπζθνιία ηελ αλαδηαλνκή ηνπ ζπγθεθξηκέλνπ ΙΑΘ. Απφ ηελ άιιε, ε ειεχζεξε ρξήζε ηνπ ΙΑΘ απνηειεί έλα είδνο «εξεκίαο» ζην φηη δελ ζα εκπιαθεί ζε αληαγσληζηηθέο δηαδηθαζίεο. Δμαζθάιηζε ηεο ζπλέρεηαο: Απνηειεί θαζνξηζηηθφ παξάγνληα αθνχ ε Γεκφζηα Γηνίθεζε δελ εμαξηάηαη απφ ζπγθεθξηκέλεο εηαηξείεο γηα ηελ εμέιημε, κεηαηξνπή θαη ππνζηήξημε ησλ πξντφλησλ ηεο Νξηζκφο Διεχζεξνπ Ινγηζκηθνχ Ζ έθθξαζε «Διεχζεξν Ινγηζκηθφ» ζπρλά εμηζψλεηαη κε απηήλ ηνπ αλνηθηνχ ινγηζκηθνχ. Ν φξνο «Διεχζεξν Ινγηζκηθφ» πξνέξρεηαη απφ ηνλ αγγιηθφ φξν «Free Software», κε ηε ιέμε «Free» λα κελ έρεη ηελ έλλνηα ηνπ «Γσξεάλ», αιιά ηελ έλλνηα ηνπ «Διεχζεξνπ». Άξα, ην ειεχζεξν ινγηζκηθφ δηαλέκεηαη κε ηέηνην θαζεζηψο ψζηε ν ρξήζηεο ηνπ λα κπνξεί λα ρξεζηκνπνηεί ην πξφγξακκα γηα νπνηνλδήπνηε ζθνπφ, αιιά θαη λα ην πξνζαξκφδεη ζηηο αλάγθεο ηνπ έρνληαο πξφζβαζε ζηνλ πεγαίν θψδηθά ηνπ. Κπνξεί λα αλαδηαλέκεη αληίγξαθα ηνπ ινγηζκηθνχ ζε ηξίηνπο κε ηελ πξνυπφζεζε φηη ε δηαλνκή απηή γίλεηαη ζηα πιαίζηα ηεο άδεηαο ρξήζεο ηνπ ζπγθεθξηκέλν ινγηζκηθνχ. Ζ αλαδηαλνκή ζε ηξίηνπο κπνξεί λα γίλεηαη καδί κε ηηο φπνηεο βειηηψζεηο επηθέξεη έλαο 1 λα κελ αλαγθάδεη ηα άιια πξνγξάκκαηα λα είλαη αλνηθηνχ θψδηθα 2 ην ζηνηρείν απηφ, βέβαηα, «απεηιείηαη» απφ ηελ παξαρψξεζε παηέλησλ ινγηζκηθνχ εθφζνλ εκπνδίδνπλ ηελ ρξήζε θνηλψλ εκπνξηθψλ πξνηχπσλ

29 Ινγηζκηθφ Αλνηρηνχ Θψδηθα / Διεχζεξν Ινγηζκηθφ 16 ρξήζηεο ζην ινγηζκηθφ. O νξηζκφο ηεο έλλνηαο ηνπ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ πξνέξρεηαη απφ ην έξγν GNU θαη βαζίδεηαη ζε ηέζζεξα είδε ειεπζεξίαο (GNU Project, 2003), πνπ παξέρνληαη ζε θάζε ρξήζηε ηνπ ινγηζκηθνχ: Διεπζεξία 0: Ζ ειεπζεξία λα ρξεζηκνπνηεί θαλείο ην πξφγξακκα γηα νπνηνδήπνηε ζθνπφ. Διεπζεξία 1: Ζ ειεπζεξία κειέηεο θαη ηξνπνπνίεζεο ηνπ πξνγξάκκαηνο. Ζ ειεπζεξία δειαδή λα θαηαλνεί θαλείο πψο ιεηηνπξγεί ην πξφγξακκα θαη πψο κπνξεί λα ην πξνζαξκφζεη ζηηο δηθέο ηνπ απαηηήζεηο. Ζ πξφζβαζε ζην πεγαίν θψδηθα είλαη βαζηθή πξνυπφζεζε γηα ηελ απφθηεζε απηήο ηεο ειεπζεξίαο. Διεπζεξία 2: Ζ ειεπζεξία λα δηαλέκεη θαλείο αληίγξαθα κε ζηφρν λα βνεζήζεη ηνπο ζπλαλζξψπνπο ηνπ. Ζ ειεπζεξία αληηγξαθήο ηνπ πξνγξάκκαηνο Διεπζεξία 3: Ζ ειεπζεξία βειηίσζεο ηνπ πξνγξάκκαηνο θαη επαλέθδνζεο ηνπ, πξνο ην ζπκθέξνλ ηεο θνηλφηεηαο ησλ ρξεζηψλ Ζ πξφζβαζε ζην πεγαίν θψδηθα είλαη βαζηθή πξνυπφζεζε γηα ηελ απφθηεζε απηήο ηεο ειεπζεξίαο. Έλα πξφγξακκα ζεσξείηαη ειεχζεξν ινγηζκηθφ φηαλ νη ρξήζηεο ηνπ έρνπλ φιεο ηηο παξαπάλσ ειεπζεξίεο. Νη ρξήζηεο ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ είλαη ειεχζεξνη λα αλαδηαλέκνπλ αληίγξαθα, κε ή ρσξίο ηξνπνπνηήζεηο, δσξεάλ ή ρξεψλνληαο γηα ηελ δηαλνκή, ζηνλ νπνηνλδήπνηε, νπνπδήπνηε θαη κε νπνηνδήπνηε κέζν. Γελ απαηηείηαη εμνπζηνδφηεζε ή θαηαβνιή αληηηίκνπ γηα απφθηεζε ζρεηηθήο άδεηαο. Ρν ειεχζεξν ινγηζκηθφ απνηειεί βαζηθά κηα αλζξσπηζηηθή δξάζε. Θάπνηνο αλαπηχζζεη έλα ινγηζκηθφ θαη ζεσξψληαο φηη απηφ κπνξεί λα είλαη ρξήζηκν θαη ζε άιινπο, ην δηαζέηεη θάησ απφ θάπνηα άδεηα ρξήζεο ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ. Ζ δηαλνκή καδί κε ηνλ πεγαίν θψδηθα επηηξέπεη ηε κεηαθνξά ηνπ ινγηζκηθνχ ζε δηαθνξεηηθέο πιαηθφξκεο. Ρν ινγηζκηθφ αλνηθηνχ θψδηθα, νπζηαζηηθά αλαδεηεί ηθαλνχο ζπλεξγάηεο γηα ηελ πινπνίεζε ελφο έξγνπ. Γειαδή κία εηαηξία (ή έλα εθπαηδεπηηθφ ίδξπκα) ζέιεη λα πινπνηήζεη έλα ινγηζκηθφ, αιιά δελ έρεη ηνπο αλζξψπηλνπο πφξνπο γηα λα ην θέξεη ζε πέξαο. Έηζη, μεθηλά ηελ πινπνίεζή ηνπ, ηε θηάλεη κέρξη έλα ζεκείν θαη κεηά δηαζέηεη ην ινγηζκηθφ ηεο κε ην κνληέιν ηνπ αλνηθηνχ θψδηθα. Δάλ θαη άιινη (εηαηξίεο ή ηδηψηεο ή εθπαηδεπηηθά ηδξχκαηα) έρνπλ αλάγθε απφ απηφ ην ινγηζκηθφ, ζα ζπκβάινπλ φινη απφ ιίγν ζηελ πεξάησζή ηνπ. Έηζη, ηφζν ε αξρηθή εηαηξία φζν θαη νη ππφινηπνη ζα απνθηήζνπλ ην ινγηζκηθφ πνπ ηνπο είλαη απαξαίηεην, ρσξίο θάπνηνο απφ απηνχο λα επηβαξπλζεί εμ νινθιήξνπ ην θφζηνο αλάπηπμεο ηνπ ινγηζκηθνχ. Ρν ζέκα ησλ πλεπκαηηθψλ δηθαησκάησλ έξρνληαη ζε δεχηεξε κνίξα φηαλ πξφθεηηαη γηα έλα ινγηζκηθφ πνπ δηαηίζεηαη θάησ απφ κία άδεηα ινγηζκηθνχ αλνηθηνχ θψδηθα. Απηφ πνπ θπξίσο ελδηαθέξεη είλαη λα θαηαζθεπαζηεί ην ινγηζκηθφ. Πίγνπξα ππάξρνπλ πνιινί ιφγνη γηα λα ζπκκεηάζρεη θαλείο ζηελ αλάπηπμε ινγηζκηθνχ αλνηρηνχ θψδηθα. Νη βαζηθφηεξνη απφ απηνχο είλαη: Ζ ηαρχηεξε αλάπηπμε ηνπ ινγηζκηθνχ πνπ ζα βνεζήζεη θαη ηνλ ίδην ηνλ ζπκκεηέρνληα, θαζψο φηαλ νινθιεξσζεί ην ινγηζκηθφ ζα ην ρξεζηκνπνηήζεη θαη ν ίδηνο, Ζ απφθηεζε εκπεηξίαο απφ ηελ αλάπηπμε ελφο ινγηζκηθνχ, αιιά θαη ηεο ζπλεξγαζίαο κε άιινπο πξνγξακκαηηζηέο, Ζ απφθηεζε θήκεο εάλ ην έξγν πεηχρεη θαη γίλεη γλσζηφ. Ξνιιέο θνξέο νη ζπκκεηέρνληεο ζηελ αλάπηπμε ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ ή ινγηζκηθνχ αλνηθηνχ θψδηθα «αληακείθζεθαλ» κε θαιέο ζέζεηο ζε εηαηξίεο, θαη Ζ εζηθή ηθαλνπνίεζε ηεο ζπλεηζθνξάο πξνο ηνλ ζπλάλζξσπν. Ζ δηάζεζε ηνπ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ είλαη ζπλήζσο δσξεάλ, κε ηελ έλλνηα φηη δελ αγνξάδνπκε ην δηθαίσκα ρξήζεο ηνπ φπσο ζπκβαίλεη κε ην εκπνξηθφ ινγηζκηθφ. Απηφ, φκσο, δελ ζεκαίλεη φηη είλαη πάληα δσξεάλ θαη ε δηαλνκή ηνπ. Γηα παξάδεηγκα, ην ιεηηνπξγηθφ ζχζηεκα Linux αλήθεη ζηελ θαηεγνξία ηνπ αλνηρηνχ θψδηθα, αιιά νη εηαηξίεο πνπ θάλνπλ ηε δηαλνκή ηνπ, δεκηνπξγψληαο δηαθνξεηηθά παθέηα κε ην ινγηζκηθφ (Red Hat, SuSE θ.ιπ.) ρξεψλνπλ ηα παθέηα ηνπο, θαη εηδηθφηεξα ηελ πξνζηηζέκελε αμία πνπ ηνπνζεηνχλ ζε απηά, ζπιιέγνληαο δηάθνξα πξνγξάκκαηα, δεκηνπξγψληαο ζπκπιεξσκαηηθά βνεζήκαηα.

30 Ινγηζκηθφ Αλνηρηνχ Θψδηθα / Διεχζεξν Ινγηζκηθφ 17 Ξιενλεθηήκαηα Ζ ινγηθή ηεο αλάπηπμήο ηνπ είλαη ηέηνηα ψζηε επηηξέπεη ηνλ πνηνηηθφ ηνπ έιεγρν απφ πνιινχο αλζξψπνπο. Κάιηζηα, αξθεηνί απφ απηνχο είλαη πηζαλφ λα είλαη ηθαλφηαηνη πξνγξακκαηηζηέο θαη πνιχ εμεηδηθεπκέλνη. πάξρεη ηεξάζηηα δπλαηφηεηα πξνζαξκνγήο ηνπ ινγηζκηθνχ ζηηο αλάγθεο Κπνξεί λα απνηειέζεη ζεκαληηθφ εθπαηδεπηηθφ εξγαιείν ή εξγαιείν γηα απφθηεζε πξνγξακκαηηζηηθήο εκπεηξίαο απφ απηνχο πνπ αλαπηχζζνπλ θψδηθα. Ρν θφζηνο ρξήζεο θαη απφθηεζεο ηνπ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ ή ηνπ ινγηζκηθνχ αλνηθηνχ θψδηθα είλαη ζπλήζσο ζεκαληηθά κηθξφηεξν απφ ην θφζηνο αληίζηνηρσλ εκπνξηθψλ ιχζεσλ. Όηαλ πξφθεηηαη γηα δεκνθηιή πξνγξάκκαηα, ηα νπνία ρξεζηκνπνηνχληαη ζε πιεζψξα εγθαηαζηάζεσλ αλά ηνλ θφζκν, ε ππνζηήξημε ζε πεξίπησζε εκθάληζεο πξνβιεκάησλ κπνξεί λα πξνέιζεη άκεζα, κε ηε ρξήζε ησλ θαλαιηψλ επηθνηλσλίαο ηνπ Internet. Κεηνλεθηήκαηα Γελ είλαη ζην ζχλνιφ ηνπο ιχζεηο ζηαζεξέο ζηε ιεηηνπξγία ηνπο. Ππλήζσο ην ινγηζκηθφ ππνδνκήο, ην νπνίν ρξεζηκνπνηείηαη απφ πνιινχο θαη άξα πνιινί έρνπλ ζπκθέξνλ λα είλαη ηζρπξφ, είλαη αξθεηά ζηαζεξφ. Όκσο, θάπνηα επηκέξνπο πξνγξάκκαηα ηα νπνία ελδηαθέξνπλ ιίγνπο, ίζσο λα κελ είλαη ην ίδην ζηαζεξά κε ηα αληίζηνηρα εκπνξηθά. Ζ παξερφκελε ηεθκεξίσζε είλαη ζπλήζσο κηθξή, κε εμαίξεζε ηα βαζηθά πξνγξάκκαηα ππνδνκήο. Ζ ππνζηήξημε γίλεηαη ζπλήζσο απφ ηελ ίδηα ηελ θνηλφηεηα αλάπηπμεο θαη ρξήζεο ηνπ ινγηζκηθνχ, πνπ ζεκαίλεη φηη δελ ππάξρεη θάπνηα επαγγεικαηηθή δέζκεπζε. Ξάλησο, γηα ινγηζκηθά πνπ ρξεζηκνπνηνχληαη επξέσο, ππάξρνπλ θαη επαγγεικαηίεο πνπ αλαιακβάλνπλ ηε ζχλαςε ζπκβνιαίσλ ππνζηήξημεο. Σξεηάδεηαη λα πεξάζνπλ αξθεηέο εθδφζεηο ηνπ ινγηζκηθνχ ψζηε λα ζηαζεξνπνηεζεί. Έηζη, εάλ θάπνηνο ην πηνζεηήζεη ζηηο πξψηεο ηνπ εθδφζεηο, ελδερνκέλσο λα αληηκεησπίζεη αξθεηά πξνβιήκαηα. Γελ είλαη ειεγρφκελε ε αλάπηπμή ηνπ. Ν θαζέλαο πξνζζέηεη ηα ραξαθηεξηζηηθά πνπ απηφο ρξεηάδεηαη. Έηζη, εάλ θάηη δελ ζπκπεξηιακβάλεηαη ζην ινγηζκηθφ επεηδή δελ ην έρεη αλαπηχμεη θάπνηνο γηα λα πξνζηεζεί, ζα πξέπεη λα ην αλαπηχμεη ν ίδηνο ν ηειηθφο ελδηαθεξφκελνο. Δπεηδή ν θψδηθαο είλαη δηαζέζηκνο, κπνξεί λα ειεγρζεί ε αμηνπηζηία ηνπ, θάηη πνπ δελ κπνξεί λα γίλεη ζε εκπνξηθά πξνγξάκκαηα, φπνπ ν θψδηθαο δελ είλαη δηαζέζηκνο. Ξίλαθαο 1 Ξιενλεθηήκαηα θαη κεηνλεθηήκαηα ηεο ρξήζεο ηνπ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ / ινγηζκηθνχ αλνηρηνχ θψδηθα Ρν ειεχζεξν ινγηζκηθφ θαη ην ινγηζκηθφ αλνηθηνχ θψδηθα, ζηηο αξρηθέο ηνπ εθδφζεηο δελ είλαη αξθεηά ζηαζεξφ θαη βειηηψλεηαη ζηελ πνξεία. Ζ αλάπηπμή ηνπ μεθηλά απφ θάπνηα ζπγθεθξηκέλε αλάγθε πνπ δηακνξθψλεηαη θαη ζπκπιεξψλεηαη ζηελ πνξεία, ελψ παξάιιεια απμάλεηαη ν αξηζκφο ησλ ζπκκεηερφλησλ ζηελ αλάπηπμή ηνπ. Αθνχ πεξάζνπλ ηα πξψηα ζηάδηα ηεο αλάπηπμεο θαη δνθηκαζηεί ην ινγηζκηθφ ζε δηάθνξεο εγθαηαζηάζεηο, απφ ηηο νπνίεο ζα πξνθχςνπλ παξαηεξήζεηο θαη βειηηψζεηο, ζηαδηαθά δεκηνπξγνχληαη ζηαζεξφηεξεο ιχζεηο. Νπζηαηηθά ην ινγηζκηθφ ππνδνκήο, ην νπνίν είλαη αξθεηά δηαδεδνκέλν θαη ρξεζηκνπνηείηαη ζε πνιιέο εγθαηαζηάζεηο (ιεηηνπξγηθά ζπζηήκαηα, φπσο ην Linux, ινγηζκηθφ γηα servers, φπσο ν Apache Web Server θ.ιπ.), είλαη εμίζνπ ιεηηνπξγηθφ θαη ζηαζεξφ κε αληίζηνηρεο εκπνξηθέο ιχζεηο. Κε απηφ ηνλ ηξφπν ην ειεχζεξν ινγηζκηθφ θαη ην ινγηζκηθφ αλνηθηνχ θψδηθα πξέπεη λα αληηκεησπίδεηαη σο ινγηζκηθφ πνπ δίλεη ιχζεηο ζε ζπγθεθξηκέλεο αλάγθεο θαη φρη κε πξνθαηάιεςε φηη, εμαηηίαο ηεο πξνέιεπζεο ηνπ θαη ηνπ ηξφπνπ δηαλνκήο ηνπ, δελ είλαη ην ίδην θαιφ κε ηα εκπνξηθά ινγηζκηθά. Άιισζηε, δελ είλαη ηπραίν φηη κεγάινη θαηαζθεπαζηέο ππνζηεξίδνπλ πιένλ ινγηζκηθφ πνπ έρεη αλαπηπρζεί σο ειεχζεξν ινγηζκηθφ ή ινγηζκηθφ αλνηθηνχ θψδηθα, φπσο ην Linux θαη δηάθνξεο εθδφζεηο γηα servers. Ρν ινγηζκηθφ θνζηίδεη ζεκαληηθά ζηηο επηρεηξήζεηο θαη ζηνπο νξγαληζκνχο, ηφζν γηα ηελ αγνξά αδεηψλ φζν θαη γηα ηε ιεηηνπξγία, ζπληήξεζε θαη ππνζηήξημή ηνπ. Γπζηπρψο, ην δεχηεξν ππάξρεη σο δαπάλε ζε θάζε είδνπο ινγηζκηθνχ, εκπνξηθνχ ή κε. Ρν θφζηνο ησλ αδεηψλ, φκσο, φπνπ ζε θάπνηεο

31 Ινγηζκηθφ Αλνηρηνχ Θψδηθα / Διεχζεξν Ινγηζκηθφ 18 πεξηπηψζεηο είλαη εμαηξεηηθά ζεκαληηθφ, κπνξεί λα κεησζεί ζεκαληηθά κε ηε ρξήζε ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ ή ινγηζκηθνχ αλνηθηνχ θψδηθα. Κηαο θαη ζπλήζσο ην ειεχζεξν ινγηζκηθφ θαη ην ινγηζκηθφ αλνηθηνχ θψδηθα πεξηιακβάλνπλ θαη ηνλ πεγαίν θψδηθα, έλαο νξγαληζκφο κπνξεί λα πξνζαξκφζεη ην ινγηζκηθφ ζηηο ηδηαίηεξεο αλάγθεο ηνπ, έρνληαο έηνηκν ην 90% θαη πιένλ ηνπ ινγηζκηθνχ, ρσξίο λα ρξεηαζηεί λα δεκηνπξγήζεη απφ ηελ αξρή ην ινγηζκηθφ. Δάλ θάπνηνο δελ έρεη αζρνιεζεί ζην παξειζφλ κε ηελ θνηλφηεηα ηνπ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ θαη ηνπ ινγηζκηθνχ αλνηθηνχ θψδηθα, πξαγκαηηθά ζα εθπιαγεί βιέπνληαο ηνλ πινχην ηνπ ινγηζκηθνχ πνπ έρεη αλαπηπρζεί θαη δηαλέκεηαη κε απηά ηα κνληέια. πάξρεη ειεχζεξν ινγηζκηθφ θαη ινγηζκηθφ αλνηθηνχ θψδηθα πνπ θαιχπηεη θάζε αλάγθε, φπσο αθξηβψο ζπκβαίλεη θαη κε ην εκπνξηθφ ινγηζκηθφ. Δίλαη ζεκαληηθφ φηη ππνζηεξίδνληαη αξθεηέο ππνινγηζηηθέο πιαηθφξκεο, θάηη πνπ ζεκαίλεη φηη απηφο πνπ ζα ζειήζεη λα ην ρξεζηκνπνηήζεη, δελ πξέπεη λα πεξηνξηζηεί ζε ζπγθεθξηκέλε πιαηθφξκα. Θαηά ζπλέπεηα, ηα θξηηήξηα γηα λα επηιέμνπκε θαη λα απνθαζίζνπκε εάλ ην ειεχζεξν ινγηζκηθφ θαη ην ινγηζκηθφ αλνηθηνχ θψδηθα είλαη ζπκθέξνλ γηα κηα εηαηξία, δελ είλαη ηφζν νηθνλνκηθά. Γηα παξάδεηγκα, εάλ κία εηαηξία ζέιεη ηελ αλεμαξηεζία ηεο απφ ζπγθεθξηκέλνπο θαηαζθεπαζηέο, ην ειεχζεξν ινγηζκηθφ θαη ην ινγηζκηθφ αλνηθηνχ θψδηθα είλαη κία θαιή ιχζε. Δάλ ζέιεη λα έρεη έιεγρν ζηνλ πεγαίν θψδηθα ησλ πξνγξακκάησλ πνπ ρξεζηκνπνηεί, ηέηνηνπ ηχπνπ ινγηζκηθφ είλαη επίζεο θαιή ιχζε. Δάλ ρξεηάδεηαη αξθεηέο ηξνπνπνηήζεηο ζηνλ θψδηθα, ην ειεχζεξν ινγηζκηθφ ηελ εμππεξεηεί. Άξα ηα θξηηήξηα γηα λα απνθαζίζνπκε ηη είλαη πην ζπκθέξνλ γηα κηα επηρείξεζή, δελ είλαη απαξαίηεηα νηθνλνκηθά, ή ηνπιάρηζηνλ δελ μεθηλνχλ έηζη. Όπσο είλαη ινγηθφ, φηαλ απμάλεηαη ε ρξήζε ζε θάηη θαη δεκηνπξγείηαη ε θξίζηκε κάδα, εκθαλίδνληαη θαη απηνί πνπ αλαιακβάλνπλ ηελ ππνζηήξημε ησλ ζπζηεκάησλ. Έηζη, ππάξρνπλ αξθεηέο εηαηξίεο αιιά θαη κεκνλσκέλα άηνκα πνπ αλαιακβάλνπλ ηελ ππνζηήξημε ζπζηεκάησλ πνπ βαζίδνληαη ζε ειεχζεξν ινγηζκηθφ θαη ινγηζκηθνχ αλνηθηνχ θψδηθα. Νη δηαρεηξηζηέο ησλ ζπζηεκάησλ, νη πξνγξακκαηηζηέο θαη γεληθφηεξα νη ηερληθνί απμάλνπλ ηηο γλψζεηο ηνπο γχξσ απφ απηά ηα ζπζηήκαηα, φπσο αθξηβψο ζπκβαίλεη θαη κε ηα ζπζηήκαηα πνπ βαζίδνληαη ζε εκπνξηθφ ινγηζκηθφ. Θαηά ζπλέπεηα, ζε πξαθηηθφ επίπεδν, κία επηρείξεζε πνπ ζα επηιέμεη λα ρξεζηκνπνηήζεη ειεχζεξν ινγηζκηθφ ή ινγηζκηθφ αλνηθηνχ θψδηθα, κπνξεί λα βξεη αλζξψπνπο κε ηελ θαηάιιειε ηερλνγλσζία πνπ ζα ηελ ππνζηεξίμνπλ Άδεηεο Σξήζεο 1 Ρν Copyright (Lerner θαη Tirole, 2002) είλαη κηα κνξθή πλεπκαηηθήο ηδηνθηεζίαο πνπ δίλεη ζην δεκηνπξγφ ελφο πξσηφηππνπ έξγνπ απνθιεηζηηθά δηθαηψκαηα γηα ζπγθεθξηκέλν ρξνληθφ δηάζηεκα πάλσ ζην έξγν, φζνλ αθνξά ηε δεκνζίεπζε, ηε δηαλνκή θαη ηε δηαζθεπή / πξνζαξκνγή ηνπ. Κεηά ην πέξαο ηνπ ρξνληθνχ απηνχ δηαζηήκαηνο ην έξγν ππεηζέξρεηαη ζην δεκφζην ηνκέα (public domain). Ρν Copyright εθαξκφδεηαη ζε θάζε κνξθή έθθξαζεο κηαο ππαξθηήο θαη δηαθξηηήο ηδέαο ή πιεξνθνξίαο. Θάπνηεο θνξέο ζηα πιαίζηα ηνπ Copyright αλαγλσξίδνληαη θαη εζηθά δηθαηψκαηα ηνπ δεκηνπξγνχ, φπσο ην δηθαίσκα λα κλεκνλεχεηαη γηα ην έξγν. Νη άδεηεο ινγηζκηθνχ θιεηζηνχ θψδηθα απαγνξεχνπλ: ηελ αληηγξαθή ηνπ, ηελ ηαπηφρξνλε ρξεζηκνπνίεζε ηνπ ζε παξαπάλσ απφ έλαλ ππνινγηζηή, ηε κεηαπψιεζε ηνπ, ηελ ηξνπνπνίεζε ηνπ θαη ηελ απαίηεζε νπνηαζδήπνηε απνδεκίσζεο απφ ηνλ ρξήζηε ζε πεξίπησζε πνπ ην ινγηζκηθφ ιφγσ αζηνρηψλ πξνθαιέζεη νπνηνδήπνηε πξφβιεκα ζην ρξήζηε. Ν ρξήζηεο δελ αγνξάδεη ην ινγηζκηθφ, αιιά ηελ άδεηα λα ην ρξεζηκνπνηεί θάησ απφ ζπγθεθξηκέλεο πξνυπνζέζεηο θαη φξνπο πνπ έρεη ζέζεη ν θαηαζθεπαζηήο. Ρν Copyleft είλαη ινγνπαίγλην κε ηε ιέμε copyright θαη πεξηγξάθεη ηελ πξαθηηθή ηεο ρξήζεο ηεο λνκνζεζίαο πλεπκαηηθήο ηδηνθηεζίαο copyright απφ ην δεκηνπξγφ ελφο έξγνπ πξνθεηκέλνπ λα αξζνχλ νη πεξηνξηζκνί ζηε δηαλνκή αληηγξάθσλ θαη παξαιιαγψλ ηνπ απφ ηξίηνπο θαη λα δηαζθαιηζηεί φηη ε ίδηα έιιεηςε πεξηνξηζκψλ 1

32 Ινγηζκηθφ Αλνηρηνχ Θψδηθα / Διεχζεξν Ινγηζκηθφ 19 ζα δηέπεη θαη ηηο ηξνπνπνηεκέλεο εθδφζεηο ηνπ. Δθθξάδεηαη κε ηε κνξθή αδεηψλ ρξήζεο. Σξεζηκνπνηείηαη ζε έξγα ινγηζκηθνχ, κνπζηθήο θαη ηέρλεο. Νη άδεηεο ρξήζεο ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ είλαη copyleft άδεηεο θαη απαγνξεχνπλ: ηελ παξεκπφδηζε ηεο ειεχζεξεο δηαλνκήο ηνπ ινγηζκηθνχ, ηε ζηέξεζε ηνπ πεγαίνπ θψδηθα απφ φζνπο ιακβάλνπλ ην ινγηζκηθφ, ηελ αθαίξεζε ηνπ δηθαηψκαηνο ηξνπνπνίεζεο απφ φζνπο ιακβάλνπλ ην ινγηζκηθφ θαη ηελ εθαξκνγή νπνηνλδήπνηε δηαθξίζεσλ ζρεηηθά κε ην πνηνο κπνξεί λα ρξεζηκνπνηήζεη θαζψο θαη γηα πνηφλ ζθνπφ ην ινγηζκηθφ. Δμαζθαιίδνπλ ηε δηαηήξεζε ησλ 4 ειεπζεξηψλ (εθηέιεζεο, κειέηεο, αλαδηαλνκήο, βειηίσζεο) ηνπ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ ζε φζνπο ην ιακβάλνπλ θαη άξνπλ ηνπο πεξηνξηζκνχο ρξήζεο ελψ ζέηνπλ πεξηνξηζκνχο δηαλνκήο. Νη ηξφπνη ρξήζεο δελ πεξηνξίδνληαη απφ ην δεκηνπξγφ. Γελ έρνπλ ηζρχ ζηνλ ίδην ην δεκηνπξγφ, αιιά κφλν ζε φζνπο ιακβάλνπλ ην ινγηζκηθφ απφ απηφλ. Ζ δηαλνκή θάησ απφ κηα άδεηα ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ δελ ζεκαίλεη αθαίξεζε ηνπ copyright απφ ην δεκηνπξγφ θαη θάζε ηκήκα ινγηζκηθνχ αλνηθηνχ θψδηθα αλήθεη σο πλεπκαηηθφ έξγν ζην ή ζηνπο δεκηνπξγνχο ηνπ. Θάζε ηξνπνπνίεζε ή βειηίσζε ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ αλήθεη σο πλεπκαηηθφ έξγν ζηνλ αξρηθφ ηνπ δεκηνπξγφ θαζψο θαη ζηνπο δεκηνπξγνχο ησλ ηξνπνπνηήζεσλ ή βειηηψζεσλ. Νη άδεηεο ρξήζεο ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ πεξηέρνπλ φξνπο πνπ πξνζηαηεχνπλ ην copyright ησλ δεκηνπξγψλ θαη ηελ απφδνζε κλείαο ζε απηνχο. Νη δεκηνπξγνί / θάηνρνη ηνπ copyright έρνπλ δηθαίσκα λα δηαλείκνπλ ηα ηκήκαηα ηνπ έξγνπ πνπ ηνπο αλήθνπλ θάησ απφ πνιιαπιέο άδεηεο αλνηθηνχ ή θιεηζηνχ ινγηζκηθνχ ή λα αιιάμνπλ ηελ άδεηα ρξήζεο θαη δηαλνκήο. Ηδηαίηεξε έκθαζε δίλεηαη ζε πνιιέο άδεηεο ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ ζηελ πεξίπησζε αλαδηαλνκήο παξάγσγσλ έξγσλ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ. Πε θάζε άδεηα νξίδεηαη ξεηψο ηη απνηειεί παξάγσγν έξγν θαη ηη φρη. «Κνιπζκαηηθέο» νλνκάδνληαη νη άδεηεο πνπ ππνρξεψλνπλ ηνπο δεκηνπξγνχο παξάγσγσλ έξγσλ λα ηα δηαλέκνπλ απνθιεηζηηθά θάησ απφ ηελ ίδηα άδεηα. «Κε κνιπζκαηηθέο» νλνκάδνληαη φζεο δελ ζέηνπλ πεξηνξηζκνχο ζηελ επηινγή άδεηαο δηαλνκήο ζηνπο δεκηνπξγνχο παξάγσγσλ έξγσλ, εθφζνλ δηαηεξήζνπλ ηηο ζεκεηψζεηο copyright θαη ηε κλεία ησλ αξρηθψλ δεκηνπξγψλ. Απαγνξεχεηαη ε δηαλνκή έξγσλ πνπ εμαξηψληαη απφ παηέληεο ηξίησλ θάησ απφ άδεηεο ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ ρσξίο ηε ζπγθαηάζεζή ηνπο. Νξηζκέλεο άδεηεο επηβάιινπλ ζηνλ δηαλνκέα ηνπ έξγνπ ή παξαγψγσλ ηνπ ηελ παξαρψξεζε άδεηαο ρξήζεο φισλ ησλ παηεληψλ απφ ηηο νπνίεο εμαξηάηαη ην αξρηθφ ή ην παξάγσγν έξγν, ζε φζνπο ην ιακβάλνπλ. Ζ GPLv3 επηβάιιεη ζε φζνπο ζπλεηζθέξνπλ ζην έξγν, αλεμάξηεηα αλ ην δηαλέκνπλ ή φρη, ηελ παξαρψξεζε άδεηαο ρξήζεο παηεληψλ. πάξρνπλ πάλσ απφ 70 άδεηεο ρξήζεο εγθεθξηκέλεο απφ Open Source Initiative (OSI). Κηα ιίζηα φισλ ησλ πηζηνπνηεκέλσλ αδεηψλ ρξήζεο απφ ην OSI ππάξρεη ζηηο ηζηνζειίδεο ηεο Ξξσηνβνπιίαο Αλνηθηνχ Θψδηθα (Open Source Initiative, 2003β). Γηαθέξνπλ θπξίσο σο πξνο: ηνπο πεξηνξηζκνχο πνπ ζέηνπλ ζηε δηαλνκή δηαθφξσλ εηδψλ παξάγσγσλ έξγσλ, ηελ αληηκεηψπηζε ζεκάησλ παηεληψλ θαη ηνλ ηξφπν απφδνζεο ηνπ copyright θαη ηεο κλείαο ζηνπο δεκηνπξγνχο. Νη ζπρλφηεξνη 1 ηχπνη αδεηψλ ρξήζεο ινγηζκηθνχ, είλαη νη αθφινπζνη: Γεκφζηαο Θπξηφηεηαο (Public Domain). Ζ άδεηα ρξήζεο Γεκφζηαο Θπξηφηεηαο (Public Domain) είλαη ε αζζελέζηεξε κνξθή άδεηαο ρξήζεο θαη δελ πηζηνπνηήζεθε απφ ηελ Ξξσηνβνπιία Αλνηθηνχ Θψδηθα. Δπεηδή δελ ππάξρνπλ θαζφινπ ζπγγξαθηθά δηθαηψκαηα ή πεξηνξηζκνί επαλαδηαλνκήο ή ρξήζεο ηνπ ινγηζκηθνχ, κπνξεί λα ακθηζβεηεζεί αλ ε άδεηα ρξήζεο Γεκφζηαο Θπξηφηεηαο κπνξεί λα ραξαθηεξηζηεί ζαλ άδεηα ρξήζεο (Rosen, 2002). BSD. Κηα απφ ηηο πην παιηέο, απιέο θαη κε δεζκεπηηθέο άδεηεο ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ. Ρν ινγηζκηθφ ην νπνίν αλήθεη ζηνλ ηχπν ηνπ κπνξεί βαζηθά λα ρξεζηκνπνηείηαη απεξηφξηζηα. Ν θψδηθαο κπνξεί λα ζπκπεξηιεθζεί ζε εκπνξηθά πξντφληα θαη δελ ππάξρεη ππνρξέσζε επαλαδηαλνκήο ηνπ πεγαίνπ θψδηθα. Κφλν κηα ππελζχκηζε ησλ πλεπκαηηθψλ δηθαησκάησλ ησλ ππεπζχλσλ αλάπηπμεο θαη ε αλαθνξά ηνπ παλεπηζηεκίνπ ηνπ Berkeley 1

33 Ινγηζκηθφ Αλνηρηνχ Θψδηθα / Διεχζεξν Ινγηζκηθφ 20 πξέπεη λα ππάξρεη ζηηο δηαλνκέο ηφζν ηνπ κεηαγισηηηζκέλνπ φζν θαη ηνπ πεγαίνπ θψδηθα φπσο θαη κέζα ζηα πξνγξάκκαηα, ζηα νπνία ζπκπεξηιήθζεθαλ ηκήκαηα ηνπ ινγηζκηθνχ. Απηέο νη ππελζπκίζεηο πξέπεη λα ππάξρνπλ αθφκα θαη ζε πεξηπηψζεηο δηαθήκηζεο. Αλάινγα κε ηελ παξαιιαγή ηεο άδεηαο ρξήζεο ηνπ BSD κπνξνχλ λα παξαιεθζνχλ κεξηθνί απφ ηνπο πεξηνξηζκνχο. Ξαξφκνηεο άδεηεο: Apache License, Mozilla Public License, Eclipse Public License, Academic Free License Θαιιηηερληθή Άδεηα. Ζ βαζηθή ηδέα ηεο Θαιιηηερληθήο Άδεηαο (Artistic License) είλαη, φηη παξέρεη ζηνλ ζπγγξαθέα έλα είδνο «θαιιηηερληθνχ ειέγρνπ» ηεο αλάπηπμεο ηνπ ινγηζκηθνχ (Sieckmann, 2001:4.2.4). Νη ρξήζηεο κπνξνχλ λα ρξεζηκνπνηνχλ θαη λα αλαπαξαγάγνπλ ην ινγηζκηθφ απεξηφξηζηα. Νη ζπγγξαθείο ζπλερίδνπλ λα δηαηεξνχλ ην δηθαίσκα λα απνθαζίδνπλ γηα ηελ ζπλέρηζε ηεο αλάπηπμεο. Έλα γλσζηφ έξγν απηνχ ηνπ ηχπνπ άδεηαο είλαη ε γιψζζα πξνγξακκαηηζκνχ Perl. GPL. Ζ πην επξέσο ρξεζηκνπνηνχκελε άδεηα ρξήζεο ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ. Δίλαη «κνιπζκαηηθή» άδεηα, δειαδή απαηηεί ηε δηαλνκή νπνηνπδήπνηε παξάγσγνπ έξγνπ ή βειηίσζεο θάησ απφ ηελ ίδηα άδεηα. Ν θψδηθαο δελ κπνξεί λα ρξεζηκνπνηεζεί ζε έξγα θιεηζηνχ θψδηθα. Ζ εθδφζεηο 1 θαη 2 δελ παξέρνπλ άδεηα ρξήζεο παηεληψλ. Ζ έθδνζε 3 πεξηέρεη άκεζε άδεηα ρξήζεο παηεληψλ. Ζ έθδνζε 3 επηβάιεη ζπγθεθξηκέλνπο φξνπο ζε πεξηπηψζεηο ρξήζεο ηνπ έξγνπ ζε θαηαλαισηηθέο ζπζθεπέο, πεξηπηψζεηο δηκεξψλ απνθιεηζηηθψλ ζπκθσληψλ πάλσ ζε παηέληεο θαη άιιεο πεξηπηψζεηο. Ζ άδεηα ρξήζεο GPL 1, δηαηππψζεθε γηα πξψηε θνξά ζην έξγν GNU απφ ην Ίδξπκα ηνπ Διεχζεξν Ινγηζκηθνχ (Free Software Foundation). Όπσο θαη ζηηο άιιεο άδεηεο ρξήζεο, ππάξρεη ππνρξέσζε δεκνζηνπνίεζεο ηνπ πεγαίνπ θψδηθα θαη ην ινγηζκηθφ κπνξεί λα ρξεζηκνπνηείηαη ειεχζεξα, λα αλαδηαλέκεηαη θαη λα ηξνπνπνηείηαη. Νη εηδηθνί θαλνληζκνί ηεο άδεηαο ρξήζεο GPL ραξαθηεξίδνληαη ζπρλά θαη απηνί ζαλ «Copyleft». Απηνί απαηηνχλ, ην ινγηζκηθφ ην νπνίν πεξηιακβάλεη ηκήκαηα πνπ αλήθνπλ ζηελ GPL λα ζεσξείηαη ζαλ παξαγφκελν έξγν θαη λα θιεξνλνκεί ηνπο ίδηνπο θαλνληζκνχο. Πε ζπλδπαζκνχο ινγηζκηθνχ αλνηθηνχ θψδηθα θαη ηδηφθηεηνπ ινγηζκηθνχ απηφο ν φξνο απνηειεί βαζηθά έλα άιπην πξφβιεκα. Έλα πνιχ γλσζηφ παξάδεηγκα ινγηζκηθνχ ηνπ ηχπνπ GPL είλαη ην ιεηηνπξγηθφ ζχζηεκα Linux. LGPL. Ν ζπληάθηεο ηεο άδεηαο ρξήζεο LGPL 2 είλαη αθξηβψο φπσο θαη γηα ην GPL ην έξγν GNU. Απηή ε άδεηα ρξήζεο είλαη κε ειάρηζηεο δηαθνξέο φκνηα κε ηελ GPL. Αλαπηχρζεθε θπξίσο γηα βηβιηνζήθεο ζπλαξηήζεσλ ή / θαη αληηθεηκέλσλ. Ρα πξνγξάκκαηα ηα νπνία ρξεζηκνπνηνχλ απηέο ηηο βηβιηνζήθεο, δελ ζεσξνχληαη παξαγφκελα έξγα θαη δελ ππφθεηληαη ζηνπο πεξηνξηζκνχο ηνπ Copyleft. Απηφ δελ ηζρχεη φκσο γηα αιιαγέο ζηελ ίδηα ηελ βηβιηνζήθε. Απηέο πξέπεη επίζεο λα δεκνζηνπνηεζνχλ κε ηνπο πεξηνξηζκνχο ηεο LGPL. Ξνιιαπιή Αδεηνδφηεζε. Απνηειεί έλα αξθεηά δεκνθηιέο επηρεηξεκαηηθφ κνληέιν. Ν θάηνρνο ηνπ copyright ηνπ έξγνπ δίλεη ζηνπο πειάηεο ηνπ δχν ή πεξηζζφηεξεο επηινγέο άδεηαο δηαλνκήο θαη ρξήζεο: Αλνηθηνχ ινγηζκηθνχ θαη Θιεηζηνχ ινγηζκηθνχ. Ξξνζπαζεί λα ζπλδπάζεη ηα πιενλεθηήκαηα ηνπ κνληέινπ αλάπηπμεο αλνηθηνχ θψδηθα κε ηε δπλαηφηεηα ρξήζεο ηνπ έξγνπ ππνάδεηεο θιεηζηνχ θψδηθα ή ελζσκάησζήο ηνπ ζε άιια έξγα θιεηζηνχ θψδηθα. Απαηηεί ν δηαλνκέαο λα έρεη απνθιεηζηηθφ copyright ζε φιε ηελ έθηαζε ηνπ έξγνπ. 2.2 Γηαθνξέο Ινγηζκηθνχ Αλνηθηνχ Θψδηθα θαη Διεχζεξνπ Ινγηζκηθνχ To ινγηζκηθφ αλνηθηνχ θψδηθα εθ πξψηεο φςεσο δελ θαίλεηαη λα δηαθέξεη απφ ην ειεχζεξν ινγηζκηθφ. Αλ εμεηαζηνχλ νη νξηζκνί ηνπο κε ηελ απζηεξή ηνπο έλλνηα, φπσο απηνί έρνπλ δηαηππσζεί απφ ηελ Ξξσηνβνπιία Αλνηθηνχ Θψδηθα (OSI) θαη ην Ίδξπκα Διεχζεξνπ Ινγηζκηθνχ (FSF), αληίζηνηρα, δηαπηζηψλεηαη φηη ζηελ πξαγκαηηθφηεηα πξφθεηηαη γηα δηαθνξεηηθά πξάγκαηα 3. 1 ηα αξρηθά ηνπ General Public License, Γεληθή Γεκφζηα Άδεηα 2 ηα αξρηθά ηνπ Lesser Public License, Ιηγφηεξν Γεκφζηαο Άδεηαο 3 (ζχκθσλα κε ην άξζξν ηεο Wikipedia, # Open_Source_und_Freie_Software)

34 Ινγηζκηθφ Αλνηρηνχ Θψδηθα / Διεχζεξν Ινγηζκηθφ 21 Ζ απφθαζε λα ρξεζηκνπνηεζεί ν φξνο ηνπ «αλνηθηνχ θψδηθα», πνπ είρε πξνηαζεί απφ ην Ηλζηηηνχην Christine Peterson Foresight, δηθαηνινγείηαη απφ ην γεγνλφο φηη ε ιέμε «free» ζηα αγγιηθά φπσο αλαθέξζεθε θαη πην πάλσ έρεη δπν έλλνηεο («ειεχζεξνο» θαη «δσξεάλ»). Ρν Ίδξπκα FSF θαηαλνεί ηε ιέμε κε ηελ έλλνηα ηεο ειεπζεξίαο («free speech, not free beer», δειαδή, «ειεχζεξνο ιφγνο, φρη δσξεάλ κπχξα»), παξφηη ε ιέμε απηή ζπρλά ζπζρεηίδεηαη κε ηελ έλλνηα ηνπ δσξεάλ. Ζ ζχγρπζε κεγαιψλεη απφ ην γεγνλφο φηη ην ειεχζεξν ινγηζκηθφ ζηηο πεξηζζφηεξεο πεξηπηψζεηο είλαη φλησο δσξεάλ. Κεηά ηελ εηζαγσγή ηνπ φξνπ (αλνηθηνχ θψδηθα), ην FSF άζθεζε θξηηηθή ζην θίλεκα ηνπ αλνηθηνχ θψδηθα, θαηεγνξψληαο ην φηη επέθεξε λέα ζχγρπζε, δηφηη νη ζηφρνη ηνπ δελ αθνινπζνχζαλ θνηλσληθά θαη εζηθά θξηηήξηα, αιιά ήηαλ θαζαξά ηερληθήο θχζεσο. Θεσξήζεθε πσο δελ ήηαλ πιένλ ζηφρνο ε πξνζηαζία ηνπ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ απφ ηε κειινληηθή εθκεηάιιεπζε ησλ θεξδνζθφπσλ, νη νπνίνη ζα κπνξνχζαλ λα κεηέηξεπαλ ηηο ειεχζεξεο άδεηεο ρξήζεο ζε κε ειεχζεξεο. Ξάλσ απ φια φκσο, ην FSF θαηεγνξνχζε ην θίλεκα αλνηθηνχ θψδηθα γηα ην γεγνλφο φηη έδηλε έκθαζε ζηελ ειεπζεξία εμέηαζεο ηνπ πεγαίνπ θψδηθα, φρη φκσο θαη ζηελ απεξηφξηζηε ειεπζεξία αλαδηαλνκήο θαη ηξνπνπνίεζήο ηνπ. Ν νξηζκφο ηνπ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ είλαη, ηειηθά, πεξηζζφηεξν πεξηνξηζηηθφο απφ ηνλ νξηζκφ ηνπ αλνηθηνχ θψδηθα. Κε άιια ιφγηα, ελψ ην ειεχζεξν ινγηζκηθφ είλαη ινγηζκηθφ αλνηθηνχ θψδηθα, ην ινγηζκηθφ αλνηθηνχ θψδηθα δελ είλαη νπσζδήπνηε «ειεχζεξν». Απφ ηελ άιιε, θνηλσληθά ζέκαηα φπσο απηφ ηεο εζηθήο θαη ηεο αλζξψπηλεο ειεπζεξίαο, ζίγνπξα πξνζεγγίδεηαη πιεξέζηεξα απφ ηνλ νξηζκφ ηνπ «ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ». 2.3 Ηζηνξία Δμέιημεο ηνπ Ινγηζκηθνχ Αλνηθηνχ Θψδηθα Ζ ηζηνξία ηνπ ινγηζκηθνχ αλνηθηνχ θψδηθα πεξηέρεη φιεο ηηο θάζεηο ηεο αλάπηπμεο πνπ ζρεηίδεηαη κε ην ιεηηνπξγηθφ ζχζηεκα UNIX, ηνπο δηαδφρνπο ηνπ θαη ηα παξάγσγά ηνπ, ηελ γξήγνξε εμάπισζε ηνπ Internet θαη ηε θνπιηνχξα ησλ hackers. Ηζηνξηθά, ην ινγηζκηθφ αλνηθηνχ θψδηθα έρεη ππάξμεη απφ ηελ πξψηε πεξίνδν ηεο πιεξνθνξηθήο ινγηζκηθφ θνηλήο ρξήζεο. Πηελ πξψηε πεξίνδν ηνπ πξνγξακκαηηζκνχ ζην MIT, νη καζεηέο κνηξάδνληαλ ην ινγηζκηθφ ηνπο. πήξρε κηα θνηλή αληίιεςε φηη κπνξεί λα κάζεη ν έλαο απφ ηνλ άιινλ θαη λα επεμεξγάδεηαη ν έλαο ην ινγηζκηθφ ηνπ άιινπ. Πηηο αξρέο ηεο δεθαεηίαο ηνπ 1970, φηαλ ην ιεηηνπξγηθφ ζχζηεκα Unix γελληφηαλ, ηα παλεπηζηήκηα είραλ ηελ άδεηα λα ην ρξεζηκνπνηνχλ ειεχζεξα. Ν πεγαίνο θψδηθαο ήηαλ δσξεάλ θαη ηα παλεπηζηήκηα επέζηξεθαλ ηηο ζπλεηζθνξέο ηνπο ζηνπο δεκηνπξγνχο ηνπ Unix. Ρελ δεθαεηία ζρεδφλ φιν ην ινγηζκηθφ παξάγεηαη απφ ηε ζπλεξγαζία αθαδεκατθψλ θαη εξεπλεηψλ θαη παξέρεηαη καδί κε ην πιηθφ. Ρν θφζηνο παξαγσγήο ηνπ πεξηιακβάλεηαη ζηελ ηηκή ηνπ πιηθνχ. Ρα ιεηηνπξγηθά ζπζηήκαηα δηαλέκνληαη ειεχζεξα θαη ζπληεξνχληαη απφ ηελ θνηλφηεηα ησλ ρξεζηψλ ηνπο. Ν πεγαίνο θψδηθαο δηαηίζεηαη καδί κε ην ινγηζκηθφ, θαζψο νη ρξήζηεο ζπρλά θάλνπλ κεηαηξνπέο, παξεκβάζεηο θαη βειηηψζεηο. Γηάθνξεο νκάδεο ρξεζηψλ φπσο νη SHARE (IBM 701) θαη DECUS (DEC) ζρεκαηίδνληαη γηα ηελ αληαιιαγή θαη βειηίσζε ινγηζκηθνχ. Πηα ηέιε ηνπ 1960 ην θφζηνο παξαγσγήο θαη ζπληήξεζεο ινγηζκηθνχ γηα ηνπο θαηαζθεπαζηέο πιηθνχ ζπλερψο απμάλεηαη. Αξρίδεη λα αλαπηχζζεηαη κηα βηνκεραλία παξαγσγήο ινγηζκηθνχ πξνο πψιεζε αλεμάξηεηα απφ ην πιηθφ. Ρν 1969 ε απνθιεηζηηθή δηάζεζε ινγηζκηθνχ καδί κε ην πιηθφ θξίλεηαη απφ ηελ θπβέξλεζε ησλ ΖΞΑ σο βιαπηηθή γηα ηνλ αληαγσληζκφ. Ρν 1970 ε AT&T δηαζέηεη πξψηκεο εθδφζεηο ηνπ ιεηηνπξγηθνχ ζπζηήκαηνο UNIX δσξεάλ ζηελ θπβέξλεζε θαη ηελ αθαδεκατθή θνηλφηεηα, αιιά ρσξίο άδεηα αλαδηαλνκήο θαη δηαλνκήο ηξνπνπνηήζεσλ. Ρν 1976 ν Bill Gates ζπληάζζεη ηελ «Αλνηθηή επηζηνιή πξνο Σνκπίζηεο», ηζρπξηδφκελνο φηη απηφ πνπ νη hackers απνθαινχζαλ «κνίξαζκα» ήηαλ γη απηφλ «θινπή». Ρν 1979 ε ΑΡ&Ρ αξρίδεη λα ζέηεη ζε ηζρχ πεξηνξηζηηθέο άδεηεο ρξήζεο εθφζνλ θξίλεη φηη ζα έρεη θέξδε πσιψληαο ην ιεηηνπξγηθφ ζχζηεκα UNIX. Πηηο αξρέο ηνπ 1980 ε βηνκεραλία ινγηζκηθνχ αξρίδεη λα ρξεζηκνπνηεί ηερληθά κέηξα, φπσο ε δηάζεζε κφλν ησλ εθηειέζηκσλ κνξθψλ ησλ πξνγξακκάησλ, πξνθεηκέλνπ λα απνηξέςεη ηνπο ρξήζηεο Ζ/ λα κειεηνχλ θαη λα πξνζαξκφδνπλ ην ινγηζκηθφ. Ρν 1980 ν λφκνο πεξί πλεπκαηηθήο ηδηνθηεζίαο (copyright) επεθηείλεηαη θαη ζην ινγηζκηθφ, ελψ ην 1983 ν Richard

35 Ινγηζκηθφ Αλνηρηνχ Θψδηθα / Διεχζεξν Ινγηζκηθφ 22 Stallman αλαθνηλψλεη ην έξγν GNU γηα ηελ παξαγσγή ελφο πιήξνπο ιεηηνπξγηθνχ ζπζηήκαηνο απαιιαγκέλνπ απφ πεξηνξηζκνχο ζηε δηαλνκή θαη ρξήζε ηνπ πεγαίνπ ηνπ θψδηθα θαη επηιέγεηαη ε αξρηηεθηνληθή UNIX. Ρν 1985 ηδξχεηαη απφ ηνλ Richard Stallman ην ίδξπκα ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ (Free Software Foundation) θαη ην 1986 δεκνζηεχεηαη ν πξψηνο νξηζκφο ηνπ Διεχζεξνπ Ινγηζκηθνχ. Ρν 1989 δεκνζηεχεηαη ε πξψηε έθδνζε ηεο Γεληθήο Άδεηαο Γεκφζηαο Σξήζεο GNU (GNU GPL). Ρν 1991 έρεη ήδε νινθιεξσζεί ε αλάπηπμε πνιιψλ εξγαιείσλ θαη βνεζεηηθψλ εθαξκνγψλ ελψ θάπνηα έρνπλ ήδε γίλεη θπξίαξρα ζηελ αγνξά (GNU Compiler Collection, GNU Debugger, GNU Emacs). Ν ππξήλαο ηνπ ιεηηνπξγηθνχ (HURD) ζπλερψο θαζπζηεξεί. Ρν 1991 ν Φηιαλδφο Linus Torvalds αξρίδεη λα θαηαζθεπάδεη ηνλ ππξήλα Linux. Αξρηθφο ζθνπφο ηνπ ε θαηαζθεπή ελφο πξνζσκνησηή ηεξκαηηθνχ, πξνθεηκέλνπ λα έρεη πξφζβαζε ζηα ζπζηήκαηα UNIX πνπ δηέζεηε ην Ξαλεπηζηήκην ηνπ Διζίλθη. Αλαπηχζζεη γηα ηελ αξρηηεθηνληθή ηνπ πξνζσπηθνχ ηνπ ππνινγηζηή (80386). Ζ αλάπηπμε γίλεηαη ζε Minix κε ρξήζε ηνπ GNU C compiler. Αλαθνηλψλεη ην έξγν ηνπ ζην Usenet ζην newsgroup «comp.os.minix.». Ρν 1992 ηo Linux αδεηνδνηείηαη θάησ απφ ηελ GPL θαη ην 1993 μεθηλά ην Debian GNU/Linux, ε πξψηε δηαλνκή GNU/Linux απφ ηνλ Ian Murdock. Θπθινθνξνχλ ηα ειεχζεξα ιεηηνπξγηθά ζπζηήκαηα FreeBSD θαη NetBSD. Ρν 1994 θπθινθνξεί ην Red Hat Linux 1.0, ε πξψηε εκπνξηθή δηαλνκή GNU/Linux. Νη εηαηξίεο αξρίδνπλ λα δηαζέηνπλ πξντφληα βαζηζκέλα ζην Linux θαη δηαλνκέο κε εηαηξηθή ππνζηήξημε. Γεκηνπξγείηαη ην Αpache Group πνπ ζα αλαπηχμεη ην ειεχζεξν ινγηζκηθφ δηαθνκηζηψλ δηαδηθηχνπ Apache ελψ παξάιιεια μεθηλάεη θαη ε αλάπηπμε ηεο γιψζζαο PHP. Ρν 1995 παξνπζηάδεηαη ε πξψηε έθδνζε ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ ζρεζηαθψλ βάζεσλ δεδνκέλσλ MySQL θαη ην 1997 μεθηλάλε ηα έξγα KDE θαη GNOME (νινθιεξσκέλα γξαθηθά πεξηβάιινληα ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ). Ρν 1998 ν θπιινκεηξεηήο Netscape Navigator δηαηίζεηαη σο ειεχζεξν ινγηζκηθφ θαη δεκηνπξγείηαη ε «Ξξσηνβνπιίαο Αλνηθηνχ Θψδηθα». Ρν 1999 δεκηνπξγείηαη ε ζνπίηα γξαθείνπ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ OpenOffice απφ ην Sun StarOffice. Έηζη ζηα ηέιε ηνπ πξνεγνχκελνπ αηψλα ην ειεχζεξν ινγηζκηθφ θπξηαξρεί ζηνπο δηαθνκηζηέο δηαδηθηχνπ. Ν Apache είλαη ν δεκνθηιέζηεξνο web server, ελψ ζπζηήκαηα εμνπιηζκέλα κε Linux, Apache, MySQL θαη PHP θηινμελνχλ ηηο πεξηζζφηεξεο δηαδηθηπαθέο εθαξκνγέο. Ζ ζπληξηπηηθή πιεηνςεθία ησλ ππνδνκψλ ηνπ δηαδηθηχνπ ζηεξίδνληαη ζε ειεχζεξν ινγηζκηθφ. Ρν 2000 ηδξχεηαη ην Open Source Development Lab (OSDL) θαη ε ΗΒΚ αξρίδεη λα ππνζηεξίδεη ην Linux ζηα πξντφληα ηεο. Ρν 2001 ε Apple δηαζέηεη ην MacOS X v10 ν ππξήλαο ηνπ νπνίνπ βαζίδεηαη ζε ειεχζεξν ινγηζκηθφ. Ρν 2003 ε SCO θαηαζέηεη κήλπζε ζηελ IBM γηα παξαβίαζε copyright θαηά ηε κεηαθνξά θψδηθα απφ ην UNIX ζην Linux. Ρν 2004 ε Dell δηαζέηεη ηνπο πξψηνπο desktop ππνινγηζηέο κε πξνεγθαηεζηεκέλν Linux θαη δηαηίζεηαη ε πξψηε έθδνζε ηεο δηαλνκήο Ubuntu Linux. To mozilla foundation δηαζέηεη ηνλ firefox 1.0. Ρν 2005 ε Sun δηαζέηεη ην OpenSolaris θαη αλαθνηλψλεηαη ην έξγν One Laptop Per Child. Ρν 2006 ε Microsoft ζπλάπηεη ζπκθσλία πξνζηαζίαο παηεληψλ κε ηε Novel θαη νη θπβεξλήζεηο μεθηλνχλ δηαδηθαζίεο κεηάβαζεο ηνπ δεκφζηνπ ηνκέα ζε ειεχζεξν ινγηζκηθφ. Ρν 2007 εθδίδεηαη ε 3ε έθδνζε ηεο άδεηαο ρξήζεο GPL θαη ην Java Development Kit δηαηίζεηαη θάησ απφ ηελ GPL. To 2009 o ππξήλαο Linux μεπεξλά ηηο γξακκέο θψδηθα. Ρν Linux Foundation εθδίδεη κειέηε ζρεηηθά κε ηελ αλάπηπμε ηνπ ππξήλα Linux. Νη Red Hat, Novell, IBM, Intel, SGI, Oracle, HP, Cisco, Google, Fujitsu είλαη κεξηθέο κφλν απφ ηηο εηαηξίεο πνπ βξίζθνληαη ζηελ θνξπθή ηνπ πίλαθα ζπλεηζθνξψλ θψδηθα. Ρν 2010 αθφκε ζεκαληηθέο εηαηξίεο ππνζηεξίδνπλ ην Open Source κε ηελ Microsoft λα είλαη ζπφλζνξαο ζην Open Source Business Conference ηνπ Ζ Geeknet δηεμάγεη κία έξεπλα γηα ην θαηά πφζν ηα Open Source πξνγξάκκαηα δνπιεχνπλ θαη ζε πιαηθφξκεο ηεο Microsoft. Ζ έξεπλα έδεημε φηη απφ ην ζχλνιν ησλ Open Source πξνγξακκάησλ, ην % απφ απηά έηξεραλ θαη ζε Windows, ελψ ην 2010 ην λνχκεξν απηφ θηάλεη ζην 82%. Απηφ νπζηαζηηθά ζεκαίλεη φηη απφ ηα Open Source πξνγξάκκαηα πνπ ππάξρνπλ ζην Geeknet απηή ηελ ζηηγκή, απφ απηά είλαη ζπκβαηά κε ηα Windows. Φπζηθά γηα εθείλνπο πνπ παξαθνινπζνχλ ηελ εμέιημε θαη ηελ εκπινθή ηεο Microsoft ζην Open Source θαη ζην Interoperability θνκκάηη ηα ηειεπηαία 8 ρξφληα κφλν ηπραίν δελ κπνξεί λα ραξαθηεξηζηεί ην λνχκεξν θαζψο εθηφο ηνπ φηη έρεη βνεζήζεη ζηελ αλάπηπμή Open Source εθαξκνγψλ, αιιά αθφκα θαη ηνπ ππξήλα ηνπ Linux, έρεη ρξεζηκνπνηήζεη θαη αλνηρηφ θψδηθα ζε θάπνηα απφ ηα πξντφληα ηεο.

36 Νη Ρερλνινγίεο ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ ζηελ Δθπαίδεπζε (ΡΞΔ) Νη Ρερλνινγίεο ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ ζηελ Δθπαίδεπζε (ΡΞΔ) Πην θεθάιαην απηφ ζα δνχκε ηελ έληαμε ησλ Λέσλ Ρερλνινγηψλ ζηελ Δθπαίδεπζε, ηνλ ξφιν ηνπ Δθπαηδεπηηθνχ, ηελ ζπζρέηηζε ησλ Ρερλνινγηψλ ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ κε ηηο παξαδνζηαθέο ζεσξίεο κάζεζεο θαη ηελ έληαμε ησλ ππνινγηζηψλ ζηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία ζήκεξα ζηελ Διιάδα. Αθφκα ζα κειεηήζνπκε ηηο πεξηπηψζεηο θαη ηα νθέιε ηεο ρξήζεο ηνπ Διεχζεξνπ Ινγηζκηθνχ, φπσο πεξηγξάθεθε ζε πξνεγνχκελν θεθάιαην, ζηελ Δθπαίδεπζε θάλνληαο ηειηθά θάπνηεο πξνηάζεηο γηα ηελ νπζηαζηηθή αμηνπνίεζε ηνπ ζηελ Διιάδα. Education is not preparation for life; education is life itself John Dewey Νη ππνινγηζηέο θαη γεληθφηεξα νη Ρερλνινγίεο ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ (ΡΞΔ) (Information and Communication Technologies / ICT) ελζσκαηψλνληαη φιν θαη πεξηζζφηεξν ζηελ θαζεκεξηλή καο δσή, δεκηνπξγψληαο λέεο επθαηξίεο γηα αλάπηπμε, επεκεξία θαη πνηφηεηα δσήο, ελψ ε θνηλσλία καο κεηαηξέπεηαη ζε κηα θνηλσλία ηεο ειεθηξνληθά επεμεξγαζκέλεο θαη κεηαδηδφκελεο πιεξνθνξίαο. Ν εθζπγρξνληζκφο ησλ δεκφζησλ ζεζκψλ θαη ε δπλαηφηεηα παξνρήο θαιχηεξσλ δεκφζησλ ππεξεζηψλ ζε δηάθνξνπο ηνκείο είλαη πιένλ γεγνλφο. Ζ ρξήζε ησλ ΡΞΔ απμάλεηαη ζπλερψο ζε φινπο ζρεδφλ ηνπο ηνκείο ηνπ ζχγρξνλνπ θφζκνπ. Γεδνκέλεο απηήο ηεο θαηάζηαζεο, θάζε λένο ζην πιαίζην ηεο γεληθήο ηνπ εθπαίδεπζεο πξέπεη λα απνθηήζεη βαζηθέο γλψζεηο αιιά θαη δεμηφηεηεο, γηα λα κπνξεί λα θαηαλνεί ηνλ ζχγρξνλν θφζκν. Ν πνιίηεο ηεο απξηαλήο θνηλσλίαο πξέπεη λα είλαη ηερλνινγηθά θαη πιεξνθνξηθά «εγγξάκκαηνο». Νη ππνινγηζηέο κπνξνχλ λα ζπκβάιινπλ νπζηαζηηθά ζηε βειηίσζε ησλ δηαδηθαζηψλ δηδαζθαιίαο, κάζεζεο θαη απφθηεζεο γλψζεσλ, αιιά θαη λα δεκηνπξγήζνπλ πεξηβάιινληα γηα ηελ αλάπηπμε ηδηαίηεξσλ δεμηνηήησλ. Ν ππνινγηζηήο θαη ηα κέζα πνπ ηνλ ζπλνδεχνπλ εθηφο απφ ηε ρξεζηκφηεηά ηνπο σο εξγαιεία δηεθπεξαίσζεο θαζεκεξηλψλ εξγαζηψλ, αιιάδνπλ ηελ ηζρχνπζα θαηάζηαζε ζηελ εθπαίδεπζε ζπκβάιινληαο ζηελ θαιιηέξγεηα κηαο λέαο παηδαγσγηθήο αληίιεςεο, πνπ ρξεζηκνπνηεί λένπο ελεξγεηηθνχο ηξφπνπο κάζεζεο, ελψ επλννχλ ηελ αλάπηπμε λέσλ ζηάζεσλ θαη δεμηνηήησλ. Ν ππνινγηζηήο θαζίζηαηαη νπζηαζηηθά έλα δηεπηζηεκνληθφ εξγαιείν πξνζέγγηζεο ηεο γλψζεο. Ρα ηειεπηαία (δέθα θαη παξαπάλσ) ρξφληα ν ξφινο ησλ ΡΞΔ ζηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία απμάλεηαη ζεκαληηθά. Πήκεξα, ηα εξγαζηήξηα ησλ πεξηζζφηεξσλ εθπαηδεπηηθψλ ηδξπκάησλ είλαη εμνπιηζκέλα κε ειεθηξνληθνχο ππνινγηζηέο, νη νπνίνη εληζρχνπλ ηε δηαδηθαζία κάζεζεο πεξηζζφηεξν απφ ηε δηδαζθαιία κε ηε ρξήζε παξαδνζηαθψλ δηδαθηηθψλ κέζσλ. Νη ππνινγηζηέο απηνί ζηηο πεξηζζφηεξεο πεξηπηψζεηο ρξεζηκνπνηνχλ εκπνξηθφ ινγηζκηθφ ην θφζηνο ηνπ νπνίνπ θαιχπηεηαη ζπλήζσο απφ ην θξάηνο. Όκσο παξνπζηάδεηαη παγθνζκίσο κηα φιν θαη πεξηζζφηεξν απμαλφκελε ηάζε πξνο ηελ πηνζέηεζε ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ ινγηζκηθνχ αλνηρηνχ θψδηθα απφ ηηο επηρεηξήζεηο ηνπ ηδησηηθνχ ηνκέα, θαζψο θαη απφ δεκφζηνπο νξγαληζκνχο θαη εθπαηδεπηηθά ηδξχκαηα. Αλ θαη ην πξσηαξρηθφ θίλεηξν γηα ηελ αλάπηπμε ΔΙ/ΙΑΘ ζην εθπαηδεπηηθφ πεξηβάιινλ θαίλεηαη λα είλαη ε κείσζε ησλ δαπαλψλ πνπ ζπλδένληαη κε ηε ρνξήγεζε αδεηψλ θαη ηελ ηδηνθηεζία ησλ εκπνξηθψλ πξντφλησλ, δηάθνξα άιια πιενλεθηήκαηα πνπ πξνθχπηνπλ απφ ηελ επέθηαζε ηνπ ΔΙ/ΙΑΘ κπνξνχλ λα είλαη αθφκα κεγαιχηεξνπ νθέινπο. 3.1 Ρερλνινγίεο Ξιεξνθνξίαο & Δπηθνηλσληψλ θαη Κάζεζε Νη λέεο ηερλνινγίεο ζπλεηζθέξνπλ ζηε βειηίσζε θαη ηνλ επαλαπξνζαλαηνιηζκφ ηεο δηαδηθαζίαο ηεο κάζεζεο ζε κηα θαηεχζπλζε φπνπ ε κάζεζε ζα γίλεη ελεξγεηηθή θαη νη καζεηέο: ζα πεηξακαηίδνληαη, ζα αλαδεηνχλ, ζα αλαθαιχπηνπλ θαη ζα ραίξνληαη ηε γλψζε,

37 Νη Ρερλνινγίεο ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ ζηελ Δθπαίδεπζε (ΡΞΔ) 24 ζα καζαίλνπλ λα ζπλεξγάδνληαη, λα είλαη κεζνδηθνί θαη λα παίξλνπλ πξσηνβνπιίεο, λα ζέηνπλ ζηφρνπο, λα επηρεηξεκαηνινγνχλ, λα ζθέθηνληαη θαη λα εθθξάδνληαη ειεχζεξα, ζα θαιιηεξγνχλ ηηο θιίζεηο θαη ηα ηαιέληα ηνπο, θαη ζα αγαπνχλ ηε κάζεζε Σξεηάδεηαη νη καζεηέο λα καζαίλνπλ θαη λα αγαπάλε ηε κάζεζε γηαηί ζα δήζνπλ ζε έλα θφζκν πνπ αιιάδεη γξήγνξα θαη απαηηεί ζπλερή θαη δηα βίνπ εθπαίδεπζε, επηκφξθσζε θαη θαηάξηηζε (Θφκεο, 2000). Ν ππνινγηζηήο, ζε θακία πεξίπησζε δελ κπνξεί λα αληηθαηαζηήζεη ην ξφιν ηνπ δάζθαιν θαη ην βηβιίν. Ν δάζθαινο παίδεη - θαη πξέπεη λα παίδεη - θεληξηθφ ξφιν, ηδηαίηεξα ζηηο κηθξέο ειηθίεο. Κα ε ρξήζε πνηνηηθνχ εθπαηδεπηηθνχ ινγηζκηθνχ θαη εξγαιείσλ κάζεζεο κπνξεί λα βνεζήζεη ην έξγν ηνπ δαζθάινπ θαη λα ζπκπιεξψζεη θελά ζηε ιεηηνπξγία ηνπ έληππνπ βηβιίνπ. Δλψ ν δάζθαινο κε ην ιφγν θηλεί ηε θαληαζία, ην εθπαηδεπηηθφ ινγηζκηθφ θαη ηα επνπηηθά κέζα δηδαζθαιίαο κπνξνχλ δξνπλ ζπκπιεξσκαηηθά θαη ελεξγνπνηνχλ ηηο αηζζήζεηο. Ρα πνιπκέζα ζε ζρέζε κε ηα ζπκβαηηθά επνπηηθά κέζα, πξνζθέξνπλ αθφκα πεξηζζφηεξα (Θφκεο, 2004). Ν καζεηήο δελ παξαθνινπζεί παζεηηθά, δε κεηαηξέπεηαη ζε ζεαηή αιιά ζπκκεηέρεη ελεξγά θαη απηελεξγεί. Ζ ηερλνινγία ησλ πνιπκέζσλ πξνζθέξεη ηε δπλαηφηεηα δηαζχλδεζεο ησλ πιεξνθνξηψλ, άξα πινήγεζεο ζηε γλψζε αλάινγα κε ηα θίλεηξα, ην ελδηαθέξνλ θαη ηελ πεξηέξγεηα ηνπ καζεηή. Δλεξγνπνηεί ην καζεηή θαη ζπγρξφλσο απνζπψληαο ηνλ απφ ηελ ζηαηηθή εξγνλνκία ηνπ βηβιίνπ. Δπηπιένλ εάλ αμηνπνηεζνχλ ζσζηά νη δπλαηφηεηεο πνπ πξνζθέξνπλ ηα δίθηπα ππνινγηζηψλ, κπνξνχλ λα βνεζήζνπλ ζηελ αλαδήηεζε ηεο γλψζεο απφ πνιιέο πεγέο, ζηελ πξφζβαζε ζε επίθαηξε γλψζε θαη πιεξνθφξεζε, ζηελ επηθνηλσλία θαη ζπλεξγαζία κε άιινπο καζεηέο, ζρνιεία, εθπαηδεπηηθά ηδξχκαηα, κνπζεία, εηδηθνχο επηζηήκνλεο θαη ηειηθά λα παξέρνπλ έλα πινχζην καζεζηαθφ πεξηβάιινλ πνπ ζα επλνεί ηε ζπλεξγαηηθή, ηε δηεξεπλεηηθή θαη ηε δεκηνπξγηθή κάζεζε 1. Ρν απνθιεηζηηθφ πξνλφκην ηεο κεηάδνζε πιεξνθνξίαο απφ ηνλ δάζθαιν ζην καζεηή δελ απνηειεί ζήκεξα ην λνκηκνπνηεηηθφ ζηνηρείν ηεο ζρέζεο δαζθάινπ καζεηή. Ζ εηζαγσγή επέιηθησλ δηαδηθαζηψλ ζηε δηαδηθαζία ηεο κάζεζεο θαη ζηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία κπνξεί: λα πξνάγεη ηελ εμαηνκηθεπκέλε θαη ηελ αλαθαιππηηθή κάζεζε, λα ζπκβάιιεη ζηελ αχμεζε ηεο ελεξγεηηθήο θαη απηφλνκεο ζπκπεξηθνξάο ησλ καζεηψλ, λα πξνσζήζεη ηελ νκαδηθή εξγαζία, λα δηαθνξνπνηήζεη δξαζηεξηφηεηεο (ψζηε λα αληηκεησπίζεη ηηο ηδηαηηεξφηεηεο ησλ καζεηψλ), λα εληζρχζεη ηελ παξνρή θηλήηξσλ ζηνπο καζεηέο, λα επηηξέςεη δηαθνξεηηθά καζεζηαθά κνληέια θαη λα ππνζηεξίμεη δηαθνξεηηθνχο ξπζκνχο κάζεζεο. Γνπιεχνληαο κε κεγάιεο βάζεηο δεδνκέλσλ, νη καζεηέο εμνηθεηψλνληαη κε ηε έλλνηα ηεο δηαρείξηζεο ηεο πιεξνθνξίαο. Ζ νκαδνπνίεζε, ε νξγάλσζε θαη ε ηαμηλφκεζε γίλνληαη ζπλήζεηα θαη νη καζεηέο νξγαλψλνπλ ην έξγν ηνπο απνηειεζκαηηθφηεξα. Ππγθξίλνληαο δηαθνξεηηθέο πεγέο πιεξνθνξηψλ, (εθεκεξίδεο, εγθπθινπαίδεηεο), νη καζεηέο αληηιακβάλνληαη ηε ζεκαζία ηεο πξνζεθηηθήο αμηνιφγεζεο ησλ πεγψλ πνπ ρξεζηκνπνηνχλ. Ν ππνινγηζηήο κπνξεί λα ρξεζηκνπνηεζεί γηα λα μεπεξαζηνχλ νη θπζηθέο ηδηαηηεξφηεηεο θαη λα δψζεη επηπιένλ επθαηξίεο κάζεζεο ζε καζεηέο δηαθνξεηηθψλ ηθαλνηήησλ (νπνηαζδήπνηε θχζεο). Αθφκα θαη ν καζεηήο πνπ δελ κπνξεί λα παξαθνινπζήζεη καζήκαηα ζηε ζρνιηθή αίζνπζα έρεη ηε δπλαηφηεηα λα ζπλερίζεη ηηο ζπνπδέο ηνπ ρξεζηκνπνηψληαο ηελ εμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζε. Ν ππνινγηζηήο κπνξεί λα εξγαζζεί κε ηαρχηεηα πξνζαξκνζκέλε ζηηο αλάγθεο ησλ καζεηψλ θαη φρη κε έλα θνηλφ ξπζκφ ελψ επηηξέπεη ζε έλα καζεηή λα γπξίζεη πίζσ, λα δεηήζεη δηεπθξηλίζεηο θαη λα θάλεη ιάζε ρσξίο ην επηθξηηηθφ «βιέκκα» ησλ ζπκκαζεηψλ ηνπ. Όηαλ νη καζεηέο δπζθνιεχνληαη, αζρνινχληαη κε δξαζηεξηφηεηεο ρακειφηεξνπ επηπέδνπ, δίλνληαο θαη ιακβάλνληαο ηηο απαηηνχκελεο πιεξνθνξίεο, ψζηε λα 1 βι. Θεθ.4

38 Νη Ρερλνινγίεο ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ ζηελ Δθπαίδεπζε (ΡΞΔ) 25 πάξνπλ ηηο ζσζηέο απαληήζεηο, κέρξη λα βειηηψζνπλ ηηο βαζηθέο δεμηφηεηέο ηνπο. Τάρλνληαο πιεξνθνξίεο θαη ρξεζηκνπνηψληαο ηεο ζηελ επίιπζε πξνβιεκάησλ, καζαίλνπλ λα αληαιιάζζνπλ ηηο ηδέεο ηνπο, λα ζέηνπλ εξσηήζεηο, λα αλαπηχζζνπλ θξηηηθφ πλεχκα θαη παξαθηλνχληαη λα απνθηήζνπλ βαζηθέο δεμηφηεηεο. Ρα πνιπκέζα κπνξεί λα παξνπζηάζνπλ πξνβιήκαηα ηεο πξαγκαηηθήο δσήο, πνπ αληινχληαη απφ ηα πξνεγνχκελα καζήκαηα θαη ηελ εκπεηξία ησλ καζεηψλ θαη λα ηα ζπλδέζνπλ κε ην ζπγθεθξηκέλν κάζεκα. Ζ ρξήζε δξαζηεξηνηήησλ ηεο θαζεκεξηλήο δσήο θάλεη ην κάζεκα επράξηζην θαη ηελ κάζεζε εππξφζδεθηε. 3.2 Νη ΡΞΔ θαη ν ξφινο ηνπ εθπαηδεπηηθνχ Νη ΡΞΔ κπνξνχλ λα βνεζήζνπλ ηνπο ζχγρξνλνπο εθπαηδεπηηθνχο λα αλαλεψζνπλ ηε κέζνδν δηδαζθαιίαο ηνπο θαη ηνπο ηξφπνπο κάζεζεο ησλ καζεηψλ. Νη εθπαηδεπηηθνί αληηιακβάλνληαη πσο ε ρξήζε ησλ ΡΞΔ νδεγεί ζε: αλαζεψξεζε ζηξαηεγηθψλ γηα ηε δηδαζθαιία θαη ηε κάζεζε, πεξηζζφηεξεο επθαηξίεο δηαθνξνπνίεζεο, πεξηζζφηεξεο πξνζδνθίεο απφ ηελ πιεπξά ησλ καζεηψλ, πεξηζζφηεξεο επθαηξίεο γηα εμαηνκηθεπκέλε δηδαζθαιία θαη νκαδηθή εξγαζία, θαιχηεξε θαηαλφεζε ηνπ βαζκνχ κάζεζεο ησλ καζεηψλ. Ν δάζθαινο ρξεζηκνπνηεί βαζηθά ηξεηο κεζφδνπο πξνζέγγηζεο: ρξήζε ηνπ ππνινγηζηή ζαλ έλα κεράλεκα-εθπαηδεπηή, πνπ επηηξέπεη ζηνπο καζεηέο λα ην ρξεζηκνπνηνχλ κφλνη ηνπο, ζπρλά σο αληακνηβή γηα ηελ θαιή ηνπο ζπκπεξηθνξά, ρξήζε εξγαιείσλ ινγηζκηθνχ, σο ππνζηεξηθηηθφ κέζν ζηελ ππάξρνπζα κέζνδν δηδαζθαιίαο, επηλφεζε λέσλ ηξφπσλ δηδαζθαιίαο ή εξγαζηψλ, ησλ νπνίσλ ε πινπνίεζε γίλεηαη εθηθηή (ή πην εχθνιε) κε ηε ρξήζε ππνινγηζηή. Νη καζεηέο κπνξνχλ λα ειέγρνπλ ην ξπζκφ κε ηνλ νπνίν καζαίλνπλ θαη λα επηιέγνπλ ηνπο ηξφπνπο εξγαζίαο ηνπο κε ηνπο νπνίνπο καζαίλνπλ θαιχηεξα. Ζ εχθνιε πξφζβαζε ζε πεγέο πιεξνθνξηψλ ζεκαίλεη φηη ν εθπαηδεπηηθφο δελ ειέγρεη θαη δελ πεξηνξίδεη ηελ πνζφηεηα πιεξνθνξηψλ κε ηηο νπνίεο δνπιεχεη ν καζεηήο, θαη φηη νη έξεπλεο κπνξεί λα θαηαιήμνπλ ζε θαηλνχξγηεο θαηεπζχλζεηο. Νη καζεηέο εξεπλνχλ ηδέεο κφλνη ηνπο, κε ηνπο εθπαηδεπηηθνχο έηνηκνπο λα δψζνπλ λέεο πιεξνθνξίεο, λα θάλνπλ ζπλδέζεηο κε πξνεγνχκελα καζήκαηα ή λα αλαθαηεπζχλνπλ ηε ζθέςε, φηαλ ε δηαδηθαζία κάζεζεο έρεη θηάζεη ζε αδηέμνδν. Νη εθπαηδεπηηθνί θαη νη καζεηέο γίλνληαη ζπλεξγάηεο ζηε κάζεζε, ρξεζηκνπνηψληαο ηνλ ππνινγηζηή γηα λα δηεξεπλήζνπλ λέεο πεξηνρέο καδί. Νη καζεηέο πνπ δνπιεχνπλ ζε κηθξέο νκάδεο ζηνλ ππνινγηζηή, ζπλεξγάδνληαη γηα κεγαιχηεξν ρξνληθφ δηάζηεκα. Κε επίθεληξν ηνλ ππνινγηζηή ζπδεηνχλ ηδέεο, αθνχλ άιινπο θαη βαζίδνληαη ζηελ εκπεηξία θαη ζηε γλψζε ν έλαο ηνπ άιινπ. Ππρλά ε δηαδηθαζία επεμήγεζεο ησλ ζθέςεσλ ηνπο ζηνπο άιινπο βνεζάεη θάζε έλα καζεηή λα θαηαλνήζεη θαη λα κάζεη κε κεγαιχηεξε απνηειεζκαηηθφηεηα. Ζ νκαδηθή εξγαζία κε ηνπο ππνινγηζηέο απαηηεί θαιή δηαρείξηζε ηεο ηάμεο. Δπίζεο, ν ηξφπνο κε ηνλ νπνίν ζπγθξνηνχληαη νη νκάδεο είλαη ζεκαληηθφο. Νη εθπαηδεπηηθνί πξέπεη λα κειεηήζνπλ πξνζεθηηθά ηηο δηαθνξέο ζηηο ηθαλφηεηεο, ην θχιν θαη ηελ πνιηηηζκηθή εκπεηξία. Νη δηθέο ηνπο παξαηεξήζεηο ζε νηηδήπνηε κπνξεί λα επεξεάζεη ηελ νκαδηθή εξγαζία ζα είλαη ζεκαληηθέο. Νη έξεπλεο πξνηείλνπλ φηη κηα νκάδα ηξηψλ καζεηψλ είλαη ην βέιηηζην κέγεζνο. Κεξηθέο θνξέο ζε δεπγάξηα, ν έλαο καζεηήο κπνξεί λα θπξηαξρήζεη έλαληη ηνπ άιινπ, ελψ, αλ ε νκάδα είλαη κεγαιχηεξε, κεξηθνί καζεηέο δε ζπκκεηέρνπλ θαζφινπ. Δθεί φπνπ ε ηθαλφηεηα θαη ε εκπεηξία ησλ καζεηψλ ηαηξηάδνπλ, ε εξγαζία ζε δεπγάξηα κπνξεί λα έρεη θαιχηεξα απνηειέζκαηα θαη λα δεκηνπξγεί ιηγφηεξν άγρνο γηα ηε κάζεζε. Ζ επζχλε κνηξάδεηαη θαη έηζη δεκηνπξγείηαη έλα πεξηβάιινλ, φπνπ ε ιάζνο απάληεζε δελ είλαη πξφβιεκα, φηαλ νη καζεηέο κπνξνχλ λα αλαιχζνπλ ην γηαηί θαη λα κάζνπλ απφ ηα ίδηα ηνπο ηα ιάζε. Νη εθπαηδεπηηθνί πξέπεη λα είλαη ζαθείο ζρεηηθά κε ην ζηφρν, ηνλ νπνίν ζέηνπλ θαη κε ην ηη ειπίδνπλ λα επηηεπρζεί. Κεξηθέο θνξέο νη καζεηέο ζα εξγάδνληαη ζε νκάδεο, αιιά ζα πξέπεη λα παξάγνπλ αηνκηθά απνηειέζκαηα. Νη καζεηέο πνπ δνπιεχνπλ ζε κηα νκαδηθή εξγαζία γηα λα παξάγνπλ έλα νκαδηθφ απνηέιεζκα είλαη πηζαλφηεξν λα

39 Νη Ρερλνινγίεο ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ ζηελ Δθπαίδεπζε (ΡΞΔ) 26 δνπιέςνπλ ζπλεξγαηηθά. Νη εθπαηδεπηηθνί ρξεηάδεηαη λα επηβεβαηψλνπλ φηη νη ππνινγηζηέο ρξεζηκνπνηνχληαη ζε αμηφινγεο δξαζηεξηφηεηεο. Νη εθπαηδεπηηθνί ρξεηάδεηαη λα επηβεβαηψζνπλ φηη ε δνπιεηά κε ηνπο ππνινγηζηέο πεξηιακβάλεη ζηφρνπο νη νπνίνη: έρνπλ ζαθή καζεζηαθά απνηειέζκαηα πεξηγξάθνληαη απιά θαη άκεζα πξνζθέξνπλ επθαηξίεο γηα δηαθνξεηηθνχο ηξφπνπο κάζεζεο ζπλδένληαη κε ην πνιηηηζηηθφ επίπεδν φισλ ησλ καζεηψλ. Νη καζεηέο πξέπεη λα γλσξίδνπλ ηη ζα κάζνπλ, γηαηί πξέπεη λα ην κάζνπλ, αλ ε εξγαζία αθνξά έλα άηνκν ή κηα νκάδα, πφηε ζα έρνπλ πξφζβαζε ζηνλ ππνινγηζηή θαη ηέινο πψο ζα αμηνινγεζεί ε δνπιεηά ηνπο. Κηαο θαη ε ζρέζε αλάκεζα ζην καζεηή θαη ζην δάζθαιν αιιάδεη φηαλ εηζάγνληαη νη ππνινγηζηέο, κεξηθνί εθπαηδεπηηθνί δπζθνιεχνληαη λα βνεζήζνπλ ηνπο καζεηέο ηνπο λα κάζνπλ κε ηε ρξήζε ησλ Λέσλ Ρερλνινγηψλ. Όηαλ αξρίδεη ε εξγαζία κε ηνλ ππνινγηζηή νη καζεηέο ζπρλά δεηάλε βνήζεηα θαη ε επέκβαζε ηνπ εθπαηδεπηηθνχ ζπλήζσο ελζαξξχλεη ηε κάζεζε. Ν έιεγρνο θαη ε δηαρείξηζε ηεο κάζεζεο γίλεηαη απφ ηνλ εθπαηδεπηηθφ. Ν εθπαηδεπηηθφο γίλεηαη ζχκβνπινο γηα λα βνεζήζεη ηνπο καζεηέο λα ζέζνπλ ηνπο δηθνχο ηνπο ζηφρνπο θαη ζθνπνχο. Θαζψο νη καζεηέο απνθηνχλ κεγαιχηεξε εκπεηξία ζηελ ρξήζε ηνπ ππνινγηζηή ρξεηάδνληαη ιηγφηεξε ελζάξξπλζε γηα λα ρξεζηκνπνηήζνπλ ηνλ ππνινγηζηή, αιιά ε απνηειεζκαηηθή επέκβαζε ηνπ εθπαηδεπηηθνχ ζα ηνπο βνεζήζεη λα ζθεθηνχλ ηη έρνπλ θάλεη θαη ηη ζα ζπκβεί κεηά απφ κηα ελέξγεηα ηνπο. Θαζψο νη καζεηέο απνθηνχλ κεγαιχηεξν έιεγρν ζηελ δηθή ηνπο κάζεζε, ε έλλνηα ηεο παξέκβαζεο ηνπ εθπαηδεπηηθνχ αιιάδεη θαη πάιη. Ν ξφινο ηνπ εθπαηδεπηηθνχ κεηαηξέπεηαη ζε ξφιν ελδπλάκσζεο θαη δηεπθφιπλζεο θαη νη καζεηέο γίλνληαη πην ζπλεξγάζηκνη ηφζν κε ηνλ εθπαηδεπηηθφ φζν θαη κε ηνπο ζπκκαζεηέο ηνπο. 3.3 Έληαμε ησλ ΡΞΔ ζηελ εθπαίδεπζε Ζ έληαμε ησλ ΡΞΔ ζηε δηδαζθαιία θαη ηε κάζεζε απνηειεί κηα απφ ηηο ζεκαληηθφηεξεο πξνθιήζεηο ησλ εθπαηδεπηηθψλ ζπζηεκάησλ ζήκεξα. Πηφρνο πξέπεη λα είλαη ε εμνηθείσζε ησλ καζεηψλ θαη ησλ εθπαηδεπηηθψλ κε ηε ρξήζε ηνπο θαη ε αμηνπνίεζή ηνπο ζηε εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία. Νη λέεο ζπλζήθεο ηεο «Θνηλσλίαο ηεο Γλψζεο» επηβάιινπλ ηελ αλάγθε αλακφξθσζεο ηνπ εθπαηδεπηηθνχ ζπζηήκαηνο ζε φιεο ηηο αλεπηπγκέλεο ρψξεο ψζηε λα αληαπνθξίλεηαη ζηηο λέεο πξνθιήζεηο ηεο ζχγρξνλεο θνηλσλίαο. Νη ΡΞΔ έρνπλ εμειηρζεί ζεκαληηθά ηα ηειεπηαία ρξφληα θαη ε εμέιημή ηνπο απηή αθνξά θπξίσο ηε δηεπαθή αλζξψπνπ κεραλήο, ην δηαδίθηπν, ηα πνιπκέζα αιιά θαη ηα ζχγρξνλα ινγηζκηθά. Ζ πνξεία ηεο έληαμεο ηεο πιεξνθνξηθήο ζην εθπαηδεπηηθφ ζχζηεκα ππήξμε αξθεηά γξήγνξε ηα ηειεπηαία ρξφληα. Νη δηαθνξεηηθέο πξνζεγγίζεηο πνπ αθνξνχλ ζηελ έληαμε ησλ λέσλ ηερλνινγηψλ ζην εθπαηδεπηηθφ ζχζηεκα, είλαη θάζε θνξά ζπλάξηεζε πνιιψλ παξακέηξσλ πνπ ζρεηίδνληαη κε ην αλαιπηηθφ πξφγξακκα ζπνπδψλ, ηε βαζκίδα εθπαίδεπζεο πνπ αθνξά ε εηζαγσγή, ηνπο πξνο επίηεπμε δηδαθηηθνχο θαη γλσζηηθνχο ζηφρνπο, ηηο νηθνλνκηθέο, πνιηηηθέο θαη θνηλσληθέο ζπγθπξίεο, ηελ πεξίνδν ηεο εηζαγσγήο, ην επίπεδν ηερλνινγηθήο αλάπηπμεο θαη ηελ εμέιημε ησλ ΡΞΔ Νη ΡΞΔ ζηελ πξσηνβάζκηα εθπαίδεπζε Πχκθσλα κε ην Ξαηδαγσγηθφ Ηλζηηηνχην, ν γεληθφο ζθνπφο ηνπ καζήκαηνο είλαη: «νη καζεηέο ρξεζηκνπνηνχλ κε (ή ρσξίο) ηε βνήζεηα ηνπ εθπαηδεπηηθνχ ηνλ ππνινγηζηή σο «γλσζηηθφ δηεξεπλεηηθφ εξγαιείν», αλαδεηνχλ πιεξνθνξίεο, επηθνηλσλνχλ θαη πξνζεγγίδνπλ βαζηθέο αξρέο πνπ δηέπνπλ ηε ρξήζε ηεο ππνινγηζηηθήο ηερλνινγίαο», ελψ ν εηδηθφο ζθνπφο (ΓΔΞΞΠ) είλαη «λα εμνηθεησζνχλ νη καζεηέο κε ηηο βαζηθέο ιεηηνπξγίεο ηνπ ππνινγηζηή θαη λα έρνπλ κηα πξψηε επαθή κε δηάθνξεο ρξήζεηο ηνπ, σο επνπηηθνχ κέζνπ δηδαζθαιίαο, σο γλσζηηθνχ - δηεξεπλεηηθνχ εξγαιείνπ, σο εξγαιείνπ επηθνηλσλίαο θαη αλαδήηεζεο πιεξνθνξηψλ ζην πιαίζην ησλ θαζεκεξηλψλ ζρνιηθψλ ηνπο δξαζηεξηνηήησλ - κε ηε ρξήζε θαηάιιεινπ ινγηζκηθνχ θαη ηδηαίηεξα αλνηθηνχ ινγηζκηθνχ δηεξεπλεηηθήο κάζεζεο». Πχκθσλα κε ην ΓΔΞΞΠ 1 «ζε θακία πεξίπησζε δελ 1

40 Νη Ρερλνινγίεο ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ ζηελ Δθπαίδεπζε (ΡΞΔ) 27 λνείηαη ε δηδαζθαιία ηεο Ξιεξνθνξηθήο σο δηδαζθαιία γλσζηηθνχ αληηθεηκέλνπ (ιακβαλνκέλνπ, επηπιένλ, ππφςε φηη δελ δηαηίζεηαη ρξφλνο ζην αληίζηνηρν Υξνιφγην Ξξφγξακκα κέρξη πξφζθαηα, ελψ πξνβιέπεηαη ψξα δηδαζθαιίαο απφ ην ζε πηινηηθά νινήκεξα δεκνηηθά ζρνιεηά). Πθνπφο είλαη ν καζεηήο λα καζαίλεη κε ηε ρξήζε ησλ Ρερλνινγηψλ ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ηεο Δπηθνηλσλίαο (ΡΞΔ) παξά γηα ηε ρξήζε ηνπο». Νη άμνλεο πινπνίεζεο ηνπ ζθνπνχ ηεο πιεξνθνξηθήο ζην δεκνηηθφ κπνξνχλ λα ζθηαγξαθεζνχλ σο αθνινχζσο: Ν ππνινγηζηήο γλσζηηθφ δηεξεπλεηηθφ εξγαιείν: Ξξφθεηηαη γηα ηνλ θχξην άμνλα έληαμεο ησλ ΡΞΔ ζην πξφγξακκα ζπνπδψλ φπνπ ελζαξξχλεηαη ε ρξήζε αλνηρηνχ ινγηζκηθνχ δηεξεπλεηηθήο κάζεζεο, φπσο αιιειεπηδξαζηηθά πνιπκέζα, πξνζνκνηψζεηο, εθπαηδεπηηθά παηρλίδηα, κνληεινπνίεζε θιπ. Ν ππνινγηζηήο επνπηηθφ κέζν δηδαζθαιίαο ζε βαζηθά γλσζηηθά αληηθείκελα: Γηα ηελ αμηνπνίεζε ηνπ ππνινγηζηή ζε βαζηθά γλσζηηθά αληηθείκελα επηιέγεηαη ινγηζκηθφ επξείαο ρξήζεο, φπσο δσγξαθηθή, επεμεξγαζία θεηκέλνπ θαη ινγηζηηθά θχιια. Κπνξεί λα ρξεζηκνπνηεζεί γηα ηε δηδαζθαιία καζεκάησλ φπσο ε γιψζζα, ε γξαπηή έθθξαζε, ηα καζεκαηηθά, ηα θαιιηηερληθά. Ν ππνινγηζηήο εξγαιείν επηθνηλσλίαο θαη αλαδήηεζεο πιεξνθνξηψλ: Νη βάζεηο δεδνκέλσλ είλαη εξγαιείν ην νπνίν ρξεζηκνπνηείηαη θπξίσο γηα αξρεηνζέηεζε θαη αλάθηεζε πιεξνθνξηψλ. Νη ειεθηξνληθνί ππνινγηζηέο δίλνπλ ηε δπλαηφηεηα ζηνπο καζεηέο λα έξζνπλ ζε επαθή κε απηή ηελ ηερλνινγία θαη λα γλσξίζνπλ ην ζπγθεθξηκέλν εξγαιείν. Κεζνδνινγία έληαμεο θαη δηδαζθαιίαο: Γχν είλαη νη επηθξαηνχζεο κεζνδνινγίεο γηα ηελ έληαμε ησλ ΡΞΔ ζηε δηαδηθαζία ηεο δηδαζθαιίαο: ν ππνινγηζηήο ζηελ ηάμε θαη ην εξγαζηήξην πιεξνθνξηθήο. πάξρεη επίζεο θαη ε κηθηή πξνζέγγηζε πνπ ζπληζηά ζπλδπαζκφ ησλ δχν. Ζ κέζνδνο «ππνινγηζηήο ζηελ ηάμε» απηή αθνινπζεί ην πξφηππν ελνπνηεκέλεο (integrated) έληαμεο ησλ ΡΞΔ ζηε δηδαζθαιίαο, ζχκθσλα κε ην νπνίν ηα κέζα πνπ δηαηίζεληαη θαη νη δηαδηθαζίεο πνπ αλαπηχζζνληαη είλαη ε γσληά ηνπ ππνινγηζηή (έλαο ή δχν ππνινγηζηέο ζε αίζνπζα δηδαζθαιίαο δηαζέζηκνο γηα φια ηα γλσζηηθά αληηθείκελα), ην Γηαδίθηπν, ε αλάπηπμε εξγαζηψλ θαη δηαζεκαηηθψλ δξαζηεξηνηήησλ, ε δηαρείξηζε ηεο βηβιηνζήθεο ηεο ηάμεο, ε επηθνηλσλία κε άιινπο καζεηέο, ε αλαδήηεζε πιεξνθνξηψλ, ε εθεκεξίδα ηεο ηάμεο θαη ε αλάπηπμε πιηθνχ γηα εθδειψζεηο. Πε απηή ηε δηαδηθαζία ν ππνινγηζηήο αμηνπνηείηαη σο επνπηηθφ κέζν δηδαζθαιίαο, σο επηθνηλσληαθφ κέζν, σο κέζν αλαδήηεζεο, σο γλσζηηθφ δηεξεπλεηηθφ εξγαιείν θαη σο εξγαιείν ζπλεξγαηηθήο κάζεζεο. Απφ ηελ άιιε «ζην εξγαζηήξην πιεξνθνξηθήο» ν ππνινγηζηήο ρξεζηκνπνηείηαη φπσο πξνεγνπκέλσο σο κέζν δηδαζθαιίαο, σο γλσζηηθφ δηεξεπλεηηθφ εξγαιείν, επηθνηλσληαθφ κέζν, θαη κέζν αλαδήηεζεο πιεξνθνξηψλ. Δπεηδή πξφθεηηαη γηα ρψξν πεξηνξηζκέλν ππφ ηελ επίβιεςε θάπνηνπ εηδηθνχ, δελ απαηηείηαη ε εηδηθή επηκφξθσζε φισλ ησλ εθπαηδεπηηθψλ ηεο ζρνιηθήο κνλάδαο. Υζηφζν απηφ ζπληζηά παξάιιεια κεηνλέθηεκα, θαζφηη απαηηείηαη ε δηακφξθσζε εηδηθήο αίζνπζαο, ηνπ εξγαζηεξίνπ, ην νπνίν έρεη κεγάιν νηθνλνκηθφ θφζηνο. Πε κηα ηέηνηνπ είδνπο πινπνίεζε απαηηείηαη απνηειεζκαηηθφ ζχζηεκα ζπληήξεζεο φινπ ηνπ εμνπιηζκνχ ηνπ εξγαζηεξίνπ. 3.4 Ρν Διεχζεξν Ινγηζκηθφ / Ινγηζκηθφ Αλνηρηνχ Θψδηθα ζηελ Δθπαίδεπζε Ξνιιά εκπνξηθά πξντφληα ινγηζκηθνχ δελ ζέβνληαη ηηο βαζηθέο παηδαγσγηθέο αξρέο ελψ ππάξρνπλ εηαηξίεο πνπ αγλννχλ ηα πξφηππα θαη ηηο πξνδηαγξαθέο. Έρνπλ ηελ ηάζε λα εθεπξίζθνπλ θάζε θνξά δηθέο ηνπο ιχζεηο, κε ειιηπή ηεθκεξίσζε, ηηο νπνίεο ηειηθά πξνζπαζνχλ λα επηβάινπλ ζηελ αγνξά, αθελφο ιφγσ ηεο απφιπηεο θπξηαξρίαο ηνπο θαη αθεηέξνπ ιφγσ ηεο ειιηπνχο πιεξνθφξεζεο ησλ θαηαλαισηψλ. Κηαο θαη νη ΡΞΔ είλαη «ην θιεηδί ηνπ κέιινληνο», πξέπεη λα ζθέθηεηαη θαλείο ηηο θνηλσληθέο επηπηψζεηο, πνπ ζα έρεη κηα αλεμέιεγθηε θπξηαξρία ησλ εηαηξηψλ απηψλ. Κηα επηπιένλ αχμεζε ηεο

41 Νη Ρερλνινγίεο ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ ζηελ Δθπαίδεπζε (ΡΞΔ) 28 ππεξνρήο ηνπο ζα ζήκαηλε φηη φιεο νη γλψζεηο θαη φιεο νη ηδέεο απηνχ ηνπ θφζκνπ ζα βξίζθνληαη ζε ιίγα ρξφληα απνζεθεπκέλεο ζε ζπζηήκαηα, ησλ νπνίσλ ηηο ιεηηνπξγίεο θαη κπζηηθέο πξνζβάζεηο δελ ζα γλσξίδεη θαλείο. Πηηο αλαγλσξηζκέλεο βαζηθέο αξρέο, πνπ πξέπεη λα δηέπνπλ ηελ εθπαίδεπζε θαη ηελ παηδεία γεληθφηεξα, αλήθνπλ ε ειεπζεξία ηεο δηδαζθαιίαο, ε επζχλε ηνπ δαζθάινπ γηα ηνπο καζεηέο ηνπ, ε εγθξάηεηα θαη ε νπδεηεξφηεηα. Ρα ζρνιηθά βηβιία πεξλνχλ απφ κηα δηαδηθαζία έγθξηζεο, ψζηε λα δηαζθαιηζηεί φηη δελ ρξεζηκνπνηνχληαη γηα λα αζθήζνπλ νπνηαδήπνηε επηξξνή ζηνπο καζεηέο. Ξνιιά ινγηζκηθά φκσο, πνπ έρνπλ επηιεγεί γηα ην ζρνιείν, επηιέγνληαη ρσξίο λα έρεη γίλεη θάπνηα ζπδήηεζε, κφλν θαη κφλν επεηδή ηα ινγηζκηθά απηά ηα ρξεζηκνπνηνχλ φινη. Ρν ΔΙ/ΙΑΘ, ηνπ νπνίνπ ν πεγαίνο θψδηθαο είλαη δηαζέζηκνο ζε νπνηνλδήπνηε θαη κπνξεί λα ειεγρζεί κέζσ ηνπ Internet, ζα ήηαλ ελδερνκέλσο κηα αζθαιήο ιχζε. Νη εηαηξίεο δεκηνπξγνχλ εμαξηεκέλνπο πειάηεο, εκπνδίδνληαο ηε δεκηνπξγία ζπλεξγαηηθψλ πιεξνθνξηαθψλ ζπζηεκάησλ. Όηαλ απηέο νη εηαηξίεο θπξηαξρνχλ ζηελ αγνξά ράλνληαη νη βαζηθνί ζηφρνη ηεο εθπαίδεπζεο (πινπξαιηζκφ, ειεπζεξία ηνπ ιφγνπ, αλεμαξηεζία, δεκνθξαηηθά λνκηκνπνηεκέλνο έιεγρνο ηεο εμνπζίαο). Αληίζεηα, ζην ΔΙ/ΙΑΘ ηα πξάγκαηα είλαη δηαθνξεηηθά απφ φηη κε ηα εκπνξηθά πξντφληα. Δθ πξψηεο φςεσο, ην φθεινο πνπ απνθνκίδεη θάπνηνο ρξεζηκνπνηψληαο ην ΔΙ/ΙΑΘ είλαη ην ρακειφ θφζηνο, ην νπνίν πξνθχπηεη απφ ηε δπλαηφηεηα ηεο ειεχζεξεο (δσξεάλ) δηαλνκήο ηνπ ινγηζκηθνχ. Ρα νθέιε φκσο ζηελ πξαγκαηηθφηεηα είλαη πνιιά θαη δηάθνξα. Ζ γλψζε πνπ ππάξρεη κέζα ζην ινγηζκηθφ κεηαβηβάδεηαη εμ νινθιήξνπ ζην ρξήζηε, αλεμάξηεηα εάλ απηφο κπνξεί λα ηελ αμηνπνηήζεη ή φρη. Θάζε ρξήζηεο κπνξεί λα δεη ην πξφγξακκα, λα ην αληηγξάςεη, λα ην ηξνπνπνηήζεη ή λα ην ρξεζηκνπνηήζεη ζαλ πξφηππν γηα ηε δηθή ηνπ εξγαζία. Ζ επαλαδηαλνκή έρεη ηεξάζηηα ζεκαζία. Όπνηνο ελδηαθέξεηαη, κπνξεί λα βξεη ιχζε ζε θάπνην δηθφ ηνπ πξφβιεκα θαη λα βειηηψζεη πεξαηηέξσ ηε ιχζε, γηα λα βνεζήζεη ζηε ιχζε θάπνηνπ άιινπ πξνβιήκαηνο. Ζ δπλαηφηεηα, πνπ έρεη ν δάζθαινο ζαλ ρξήζηεο ΔΙ/ΙΑΘ, λα κπνξεί λα αληηγξάθεη ην ειεχζεξν ινγηζκηθφ θαη λα ην κνηξάδεη ζηνπο καζεηέο, γηα λα κπνξνχλ απηνί λα ην ρξεζηκνπνηήζνπλ θαη ζην ζπίηη ηνπο, έρεη ζαθψο ζεκαληηθή παηδαγσγηθή αμία. Δπηπιένλ, ε πνηθηιία ηνπ ΔΙ/ΙΑΘ επηηξέπεη ηε ρξήζε πεξηζζνηέξσλ ηνπ ελφο πξνγξακκάησλ γηα ηελ επίιπζε ελφο ζπγθεθξηκέλνπ πξνβιήκαηνο. Ν δάζθαινο κε απηφ ηνλ ηξφπν δελ αλαγθάδεηαη λα θάλεη έλα κνλαδηθφ πξφγξακκα αληηθείκελν ηνπ καζήκαηφο ηνπ, έρνληαο πιένλ ηελ δπλαηφηεηα λα ηνπνζεηήζεη ζην επίθεληξν ηε ιεηηνπξγηθφηεηα ησλ πξνγξακκάησλ. Κειινληηθά, ε επάξθεηα γλψζεο ησλ πιεξνθνξηαθψλ κέζσλ δελ ζα πεξηνξίδεηαη κφλν ζην ρεηξηζκφ νξηζκέλσλ θαη κφλν πξνγξακκάησλ. Απηφ πνπ ηειηθά επηηπγράλεηαη κέζσ ηνπ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ είλαη ε θαηαλφεζε ησλ γεληθψλ ηδεψλ θαη φρη ε εθκάζεζε ρεηξηζκνχ ζπγθεθξηκέλσλ πξντφλησλ. Ζ αγνξά ησλ πξντφλησλ ινγηζκηθνχ δεη απφ ηηο ζπλερείο θαηλνηνκίεο. Ζ κηα έθδνζε ινγηζκηθνχ έξρεηαη κεηά ηελ άιιε. Αλ έλαο καζεηήο κπεζεί ζήκεξα ζηε ρξήζε κηαο εθαξκνγήο ζην ζρνιείν, ηφηε θαηά πάζα πηζαλφηεηα ε εθαξκνγή απηή ζα είλαη απαξραησκέλε, φηαλ απηφο βγεη ζηελ αγνξά εξγαζίαο. Απηφ πνπ ρξεηάδεηαη πάλσ απ φια ζην ζρνιείν είλαη ε γλψζε γεληθψλ ηδεψλ. Αλ εμεηάζεη θαλείο ηα δηάθνξα πξνγξάκκαηα επεμεξγαζίαο θεηκέλνπ, ηφηε δηαπηζηψλεη φηη φια έρνπλ ζαλ βάζε ηηο ίδηεο ηδέεο: ζηπι θαη κνξθνπνίεζε, επηθεθαιίδεο, απηφκαηα επξεηήξηα, γξαθηθά θ.ιπ. Ν ρεηξηζκφο είλαη θπζηθά ζε θάζε πξφγξακκα θαη δηαθνξεηηθφο, αλ θαη ζηα πξνγξάκκαηα επεμεξγαζίαο θεηκέλνπ νη δηαθνξέο είλαη ειάρηζηεο. Πε κεξηθά πξνγξάκκαηα νη δηαθνξέο ππεξβαίλνπλ ηνλ ηξφπν ρξήζεο ηνπο, επεηδή ρξεζηκνπνηνχλ εληειψο δηαθνξεηηθέο ηδέεο γηα ηνλ ηξφπν επίιπζεο ηνπ πξνβιήκαηνο (π.ρ., ην πξφγξακκα επεμεξγαζίαο θεηκέλνπ LyX). Ζ θαηαλφεζε απηψλ ησλ ηδεψλ θαζψο θαη ηα πιενλεθηήκαηα θαη κεηνλεθηήκαηα, πνπ ζπλδένληαη κε απηέο, γίλνληαη πξνζφληα γηα ηελ απξηαλή επηηπρία. Απηφ είλαη δπλαηφ, κφλν φηαλ νη καζεηέο έρνπλ ζηε δηάζεζή ηνπο ηα δηάθνξα πξνγξάκκαηα πνπ πινπνηνχλ απηέο ηηο ηδέεο. Ζ πνηφηεηα ηεθκεξίσζεο ηνπ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ ζήκεξα είλαη ζε ηθαλνπνηεηηθφ επίπεδν. Αθφκα φκσο θαη ζε πεξηπηψζεηο έιιεηςεο ηεθκεξίσζεο θαη γηα εξσηήκαηα, πνπ ππεξβαίλνπλ ηα φξηα ηεο θάζε εθαξκνγήο, δηαηίζεηαη κέζσ ηνπ Internet ζην καζεηή θαη ζην δάζθαιν δπλαηφηεηα απάληεζεο ησλ εξσηεκάησλ ηνπο (ειεθηξνληθά κέζα επηθνηλσλίαο). Δπνκέλσο κπνξεί ζην

42 Νη Ρερλνινγίεο ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ ζηελ Δθπαίδεπζε (ΡΞΔ) 29 ζρνιείν λα εμαζθεζεί ν καζεηήο, ψζηε λα βξίζθεη απηνδχλακα ηηο πιεξνθνξίεο πνπ ρξεηάδεηαη θαη φηαλ ηηο ρξεηάδεηαη, αιιά θαη λα αιιειεπηδξά κε ηα ζχγρξνλα ειεθηξνληθά κέζα επηθνηλσλίαο. Απηφ πνπ ζπλαληά θαλείο ζην ΔΙ/ΙΑΘ είλαη ε έλλνηα ηεο δηαθάλεηαο, ε νπνία είλαη ηφζν ζεκαληηθή γηα ηελ παηδαγσγηθή. Ζ ζρεδίαζε ηνπ ιεηηνπξγηθνχ ζπζηήκαηνο LINUX κπνξεί λα απνηειέζεη γηα ηνπο καζεηέο έλα θαιφ παξάδεηγκα γηα ην πνηεο δπλαηφηεηεο πξέπεη λα δίλεη έλα ιεηηνπξγηθφ ζχζηεκα ζηνπο ρξήζηεο ηνπ, πψο πξέπεη λα ιεηηνπξγεί θαη πψο κπνξεί λα πξνζαξκνζηεί ζηηο ηδηαίηεξεο αλάγθεο θάζε ρξήζηε. Γηαθνξεηηθέο έλλνηεο φπσο ην φηη θάζε ιεηηνπξγηθφ ζχζηεκα πεξηέρεη ιάζε, φηη ππάξρεη ζε εθδφζεηο θαη φηη δεκηνπξγείηαη κέζα απφ έλαλ κεηαθξαζηή, γίλνληαη εχθνια αληηιεπηέο κε ηηο ηδέεο ηνπ αλνηθηνχ ινγηζκηθνχ. O Linus Torvalds, o δεκηνπξγφο ηνπ Linux αλαθέξεη: «Ξξάγκαηη νη ειεθηξνληθνί ππνινγηζηέο ήηαλ παιηφηεξα θαηαιιειφηεξνη γηα ηα παηδηά: ήηαλ ιηγφηεξν ψξηκνη απφ ηνπο ζεκεξηλνχο θαη νη εξαζηηέρλεο ζαλ εκέλα κπνξνχζαλ λα ηνπο αλνίγνπλ θαη λα ηνπο «πεηξάδνπλ». Πήκεξα ζπκβαίλεη κε ηνπο ππνινγηζηέο φηη θαη κε ηα απηνθίλεηα. Όζν απμάλεη ε πνιππινθφηεηα, ηφζν γίλεηαη θαη πην δχζθνιν λα ηνπο απνζπλζέζεηο θαη λα ηνπο μαλαζπλαξκνινγήζεηο γηα λα κάζεηο κε απηφ ηνλ ηξφπν ηη ηειηθά θξχβεηαη απφ πίζσ». Δάλ παξαηεξήζεη θαλείο ηα δηάθνξα πξνγξάκκαηα πνπ ππάξρνπλ, βιέπεη κηα κεγάιε πνηθηιία φζνλ αθνξά ηελ εμσηεξηθή ηνπο εκθάληζε. Όκσο ε εμσηεξηθή εκθάληζε απνηειεί έλα δεπηεξεχνλ θξηηήξην επηινγήο θαη ην κφλν ζεκαληηθφ είλαη ε ιεηηνπξγηθφηεηά ηνπ ινγηζκηθνχ θαη ε δπλαηφηεηα αιιειεπίδξαζεο κε άιια ινγηζκηθά. Νη καζεηέο πξέπεη λα θαηαλνήζνπλ πσο ηα δηάθνξα πξνγξάκκαηα ζπλεξγάδνληαη κεηαμχ ηνπο, φρη επεηδή δηαζέηνπλ ην ίδην γξαθηθφ πεξηβάιινλ, αιιά δηφηη ρξεζηκνπνηνχλ ηχπνπο δεδνκέλσλ, πνπ είλαη κεηαμχ ηνπο είηε ζπκβαηνί είηε αιιεινζπκπιεξψλνληαη. Νη ηχπνη απηνί δελ ζα πξέπεη λα ππάξρνπλ κφλν ζην πεξηβάιινλ κηαο εθαξκνγήο, φπσο γίλεηαη ζπλήζσο ζην εκπνξηθφ ινγηζκηθφ. πάξρνπλ θαη ηχπνη δεδνκέλσλ, πνπ είλαη αλεμάξηεηνη απφ ζπγθεθξηκέλα πξντφληα θαη νη νπνίνη είλαη αλαγλψζηκνη θαη απφ ηνλ άλζξσπν. Αλακθηζβήηεηα, νη εθαξκνγέο ηνπ ΔΙ/ΙΑΘ πξνζθέξνπλ κεγαιχηεξε αζθάιεηα, ηφζν ζε επίπεδν ιεηηνπξγηθφηεηαο, φζν θαη ζε επίπεδν πξφζβαζεο. Απηφ ζίγνπξα δελ είλαη έλα ηερλνινγηθφ επηρείξεκα θαη κφλν. Πε θάζε εθπαηδεπηηθή δξαζηεξηφηεηα, πξέπεη ν δάζθαινο λα κπνξεί λα ζηεξίδεηαη ζηα βνεζήκαηα πνπ ρξεζηκνπνηεί. Ν ρακέλνο ρξφλνο, πνπ νθείιεηαη ζηελ έιιεηςε ζηαζεξφηεηαο ηνπ ινγηζκηθνχ ή ζηελ απψιεηα δεδνκέλσλ απφ ηνπο καζεηέο, δελ παξάγνπλ κφλν αξλεηηθά καζεζηαθά απνηειέζκαηα, αιιά απνηξέπνπλ ηνπο καζεηέο λα ζπκκεηέρνπλ ζηε κάζεζε. Φπζηθά δελ ππάξρεη ινγηζκηθφ ρσξίο ιάζε, θαη ηα bugs δελ κπνξνχλ λα απνθιεηζηνχλ εληειψο ζε θαλέλα ινγηζκηθφ. Πηε θνηλφηεηα ηνπ ΔΙ/ΙΑΘ, ζπδεηνχληαη φκσο απηέο νη αδπλακίεο κε πην αλνηθηφ θαη πην εηιηθξηλή ηξφπν, επηδηψθνληαο ηε ιχζε ηνπ πξνβιήκαηνο θαη κφλν. Πηα εμεηδηθεπκέλα καζήκαηα ηεο πιεξνθνξηθήο κπνξνχλ νη δηάθνξεο αζηάζεηεο ηνπ ΔΙ/ΙΑΘ λα γίλνπλ αληηθείκελα κειέηεο. Ρν ΔΙ/ΙΑΘ δεκηνπξγείηαη σο επί ην πιείζηνλ ρσξίο ρξεκαηηθή αληακνηβή κε ηε ζπλεξγαζία πνιιψλ εζεινληψλ θαη κέζσ ηνπ Internet θαη απνηειεί θνηλή ηδηνθηεζία. Πήκεξα, ην ΔΙ/ΙΑΘ πξνζθέξεη κηα δπλαηφηεηα γηα κφξθσζε ηνπιάρηζηνλ ζε έλα ηνκέα ρσξίο λα ππάξρνπλ άκεζεο επηξξνέο απφ ηνλ θφζκν ηεο νηθνλνκίαο. Ζ ειεχζεξε πξφζβαζε ζε πιεξνθνξίεο θαη ε δηάρπζε ηεο γλψζεο είλαη αλακθίβνια κεγάιεο ζεκαζίαο γηα ηνλ ηνκέα ηεο εθπαίδεπζεο. Ρν κνληέιν αλάπηπμεο ηνπ ΔΙ/ΙΑΘ εγγπάηαη φηη νη γλψζεηο, πνπ απνθηήζεθαλ κέζσ ηεο ζπκκεηνρήο ζε έλα έξγν αλάπηπμεο ινγηζκηθνχ αλνηθηνχ θψδηθα, δελ ζα πεξηέιζνπλ ζε αρξεζηία απφ ηε κηα κέξα ζηελ άιιε. Πρεδφλ φια ηα βαζηθά ζπζηαηηθά ηνπ ιεηηνπξγηθνχ ζπζηήκαηνο UNIX ππάξρνπλ εδψ θαη 25 ρξφληα. Όκσο ην ειεχζεξν ινγηζκηθφ θέξλεη θαη κηα λέα κνξθή ηεο κάζεζεο. Ζ ελαζρφιεζε κε ην ΔΙ/ΙΑΘ παξνπζηάδεη έλα ζεκαληηθφ πιενλέθηεκα, δηφηη ην λα κάζεη θαλείο πψο ιεηηνπξγεί έλα ινγηζκηθφ, ζεκαίλεη φηη ζα πξέπεη λα αζρνιεζεί κε ηηο λέεο ηερλνινγίεο, πνπ εθαξκφζηεθαλ ζε απηφ, θαη κε ηελ θαηαλφεζε ησλ ζρέζεσλ, πνπ ππάξρνπλ κεηαμχ ηνπο.

43 Νη Ρερλνινγίεο ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ ζηελ Δθπαίδεπζε (ΡΞΔ) 30 Ζ ρξήζε ηνπ ΔΙ/ΙΑΘ ζηελ εθπαίδεπζε έρεη θαη θνηλσληθέο πξνεθηάζεηο. Ρν θφζηνο πξνκήζεηαο ηνπ εκπνξηθνχ ινγηζκηθνχ ζην ζρνιείν ππεξβαίλεη πνιχ γξήγνξα ην θφζηνο ηνπ πιηθνχ. Δάλ κάιηζηα ην ζρνιείν επηζπκεί λα αζρνιεζεί δηεμνδηθά κε ηηο ΡΞΔ, ηφηε ην θφζηνο κεηαθέξεηαη γξήγνξα θαη ζην νηθνγελεηαθφ πεξηβάιινλ ησλ καζεηψλ. Ιχζε ζε απηφ ην πξφβιεκα ζα κπνξνχζαλ λα δψζνπλ κφλν νη δηάθνξνη εθπαηδεπηηθνί θνξείο θαη ππεξεζίεο, ρξεκαηνδνηψληαο ηελ αγνξά αδεηψλ ρξήζεο ινγηζκηθνχ. Θα έπξεπε ινηπφλ, ζχκθσλα κε ηηο ππάξρνπζεο πνιηηηθέο αδεηψλ ρξήζεο εκπνξηθνχ ινγηζκηθνχ, λα αγνξαζηεί γηα θάζε καζεηή θαη κηα άδεηα ρξήζεο, γεγνλφο ην νπνίν νδεγεί ζε θφζηνο, πνπ δελ κπνξεί λα επσκηζηεί ν νπνηνζδήπνηε θνξέαο. Αλάκεζα ζηα θπξηφηεξα κεηνλεθηήκαηα πνπ ραξαθηεξίδνπλ ην Ινγηζκηθφ Αλνηρηνχ Θψδηθα είλαη ε θαηαθεξκαηηζκέλε αλάπηπμε ηνπ. Έλα πιήζνο εξεπλεηψλ ζπλεηζθέξεη πξνο έλαλ θνηλφ ζθνπφ, ρσξίο ρξνληθνχο ζηφρνπο, παξαδνηέα θαη ζπζηεκαηηθή αλαβάζκηζε. Αθφκα, ην ινγηζκηθφ αλνηθηνχ θψδηθα ζπρλά δελ πξνζθέξεη «έηνηκεο» ιχζεηο, παξά δεηά ηελ ελεξγεηηθή ελαζρφιεζε θαη εμνηθείσζε κε λέεο ηδέεο θαη γιψζζεο πξνγξακκαηηζκνχ. Ν ρξήζηεο πνπ δεηά γξήγνξεο θαη άθνπεο εθαξκνγέο εθπαηδεπηηθνχ ινγηζκηθνχ δελ πξφθεηηαη λα ηθαλνπνηεζεί κε ηηο πεξηπηψζεηο ηνπ αλνηθηνχ θψδηθα, θαζψο ε φιε θηινζνθία ηνπ ζπγθεθξηκέλνπ θηλήκαηνο απέρεη απφ ηα θιεηζηά, "out-of-the-box" ζπζηήκαηα. Δπηπιένλ ε ππνζηήξημε ησλ πξνγξακκάησλ αλνηρηνχ θψδηθα πνιιέο θνξέο είλαη δχζθνιε, εθφζνλ δελ ππάξρεη θάπνηα επίζεκε εηαηξία κε θαηαξηηζκέλνπο ηερληθνχο, ελψ ην κεδεληθφ θφζηνο εγθαηάζηαζεο πνιιέο θνξέο ελφο ινγηζκηθνχ αλνηρηνχ θψδηθα, ζηγά ζηγά απμάλεηαη απφ ην θφζηνο ζπληήξεζεο / επηδηφξζσζεο ησλ ιαζψλ, απφ εμσηεξηθνχο ζπλεξγάηεο. Ρέινο αλ έλα πξφγξακκα αλνηρηνχ θψδηθα «εγθαηαιεηθζεί» απφ ηνπο δεκηνπξγνχο ηνπ, ην ζρνιείν κέλεη δίρσο ππνζηήξημε θαη κειινληηθέο πξννπηηθέο γηα ην ζπγθεθξηκέλν πξφγξακκα. Βέβαηα ηα κεηνλεθηήκαηα απηά αληηζηαζκίδνληαη απφ ηελ πιεζψξα ησλ πιενλεθηεκάησλ ηνπ ΔΙ / ΙΑΘ φπσο παξνπζηάζηεθαλ παξαπάλσ. 3.5 Ρη κπνξεί λα αιιάμεη ζηελ Δθπαίδεπζε Γηα λα κελ γίλνληαη ηφζν κεγάιεο δαπάλεο γηα ηελ αγνξά αδεηψλ ρξήζεο ινγηζκηθνχ, ζπζηήκαηα «Dual-Boot» κε ηε δπλαηφηεηα επηινγήο εθθίλεζεο κεηαμχ ηνπ Linux ή ησλ Windows κπνξνχλ λα βνεζήζνπλ ψζηε ε αιιαγή ιεηηνπξγηθνχ λα γίλεη βήκα πξνο βήκα θαη φρη απφηνκα. Νη δάζθαινη, πνπ ζα ζειήζνπλ λα ρξεζηκνπνηήζνπλ ην ΔΙ/ΙΑΘ ζην κάζεκά ηνπο, ζα δηαπηζηψζνπλ φηη ζα βξνπλ γηα ην δηδαθηηθφ ηνπο αληηθείκελν πιήζνο απφ θαηάιιεια πξνγξάκκαηα, ηα νπνία κπνξνχλ λα ππνζηεξίμνπλ ην κάζεκα ηνπο. Γηαθνξεηηθήο θηινζνθίαο ινγηζκηθά ζα κπνξνχλ λα δνθηκάδνληαη ρσξίο ηνλ θίλδπλν ηεο άζθνπεο ζπαηάιεο ησλ ρξεκάησλ ψζηε λα βξίζθεηαη ην θαηαιιειφηεξν γηα θάζε πεξίζηαζε. Ρν ΔΙ/ΙΑΘ έρεη κεγάιε ζεκαζία γηα ηελ εθπαίδεπζε θαη ηελ επαγγεικαηηθή θαηάξηηζε, κηαο θαη εγγπάηαη αθελφο αλνηθηή πξφζβαζε ζε φιεο ηηο δηαζέζηκεο πιεξνθνξίεο θαη αθεηέξνπ ηε ρξνληθή δηαηήξεζε ησλ γλψζεσλ πνπ απνθηήζεθαλ. Ζ ρξήζε ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ είλαη αλακθίβνια έλα πιενλέθηεκα γηαηί ην λα καζαίλεη θαλείο λα ην ρξεζηκνπνηεί απνηειεί κηα ζε βάζνο ελαζρφιεζε κε ηηο εθαξκνζκέλεο ηερλνινγίεο θαη ηελ θαηαλφεζε ησλ ζρέζεσλ πνπ ππάξρνπλ κεηαμχ ηνπο. Ξέξα απφ ηα ζηελά φξηα ελφο ζρνιείνπ, πξνζεγγίδνληαο ηα εθπαηδεπηηθά θαη εξεπλεηηθά ηδξχκαηα φισλ ησλ βαζκίδσλ, απηά πνπ κπνξεί λα πξνηείλεη θαλείο γηα ηελ Δθπαίδεπζε κε ρξήζε ΔΙ / ΙΑΘ είλαη πξαγκαηηθά αμηνζεκείσηα. Νη ΡΞΔ θαη εηδηθφηεξα νη ειεθηξνληθνί ππνινγηζηέο θαη ην Γηαδίθηπν κπνξνχλ λα ρξεζηκνπνηεζνχλ σο κέζα ππνβνήζεζεο θαη ελίζρπζεο ηνπ εθπαηδεπηηθνχ έξγνπ, αιιά θαη σο εξγαιεία δηαρείξηζεο θαη ππνζηήξημεο ησλ δηαθφξσλ εθπαηδεπηηθψλ ηδξπκάησλ. Αλάινγα κε ην πεδίν, φπνπ νη ηερλνινγίεο απηέο θαινχληαη λα εθαξκνζηνχλ, ρξεηάδεηαη θαη ην θαηάιιειν ινγηζκηθφ. Νη αλάγθεο, πνπ ππάξρνπλ γηα ινγηζκηθφ ζηα δηάθνξα εθπαηδεπηηθά ηδξχκαηα (αλεμάξηεηα απφ ηελ βαζκίδα εθπαίδεπζεο), αθνξνχλ ηφζν ζην δηνηθεηηθφ φζν θαη ζην εθπαηδεπηηθφ επίπεδν. Πε δηνηθεηηθφ επίπεδν νη αλάγθεο ζε ινγηζκηθφ ζηνρεχνπλ ζηελ εχξπζκε ιεηηνπξγία ησλ δηαθφξσλ ππεξεζηψλ ησλ εθπαηδεπηηθψλ ηδξπκάησλ. πάξρεη κεγάιε πνηθηιία εθαξκνγψλ ειεχζεξνπ ινγηζκηθνχ, πνπ κπνξεί λα θαιχςεη ζε δηνηθεηηθφ επίπεδν ηηο αλάινγεο αλάγθεο. Γηα παξάδεηγκα,

44 Νη Ρερλνινγίεο ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ ζηελ Δθπαίδεπζε (ΡΞΔ) 31 γηα ηελ θάιπςε ησλ αλαγθψλ ζε ινγηζκηθφ απηνκαηηζκνχ γξαθείνπ, ην παθέην Open Office (http://www.openoffice.org/) είλαη κηα πνιχ θαιή ιχζε. Ρν ινγηζκηθφ Mozilla (http://www.mozilla.org/) ηθαλνπνηήζεη πιήξσο ηηο απαηηήζεηο ηνπ ρξήζηε γηα ηελ εθκεηάιιεπζε ηνπ Internet. Παλ εμππεξεηεηήο (server) ηζηνζειίδσλ ζα κπνξνχζε λα ρξεζηκνπνηεζεί ην ινγηζκηθφ Apache (http://www.apache.org/). Ξξφθεηηαη γηα ηνλ πιένλ δεκνθηιή εμππεξεηεηή ηζηνζειίδσλ, ν νπνίνο πιαηζηψλεηαη κε πιεζψξα άιισλ έξγσλ ΔΙ/ΙΑΘ γηα ηε δεκηνπξγία δπλακηθψλ ζειίδσλ ζην Internet (PHP, Perl, TCL, εξγαιεία γηα Java, εθαξκνγέο XML, ζπλδέζεηο κε ζπζηήκαηα δηαρείξηζεο βάζεσλ δεδνκέλσλ θ.ιπ.). Παλ ελαιιαθηηθά παξαζπξηθά πεξηβάιινληα εξγαζίαο ζα κπνξνχζαλ λα ρξεζηκνπνηεζνχλ ηα εμειιεληζκέλα Gnome (http://www.gnome.org) ή ην KDE, ηα νπνία ρξεζηκνπνηνχληαη ζε ιεηηνπξγηθά ζπζηήκαηα ηχπνπ UNIX (π.ρ., ην LINUX). Ρν ιεηηνπξγηθφ ζχζηεκα LINUX, θαζψο θαη ην FreeBSD, είλαη δπλαηφλ λα ρξεζηκνπνηεζνχλ γηα ηηο αλάγθεο ησλ δηαθφξσλ εμππεξεηεηψλ ησλ εθπαηδεπηηθψλ ηδξπκάησλ. Ξξφθεηηαη γηα ψξηκα ιεηηνπξγηθά ζπζηήκαηα ηα νπνία πεξηέρνπλ εξεπλεηηθέο θαη ηερλνινγηθέο εκπεηξίεο δεθαεηηψλ (UNIX), αθνινπζνχλ ην πξφηππν POSIX (ηεο IEEE) θαη ραξαθηεξίδνληαη απφ ηελ αμηνπηζηία θαη ηελ ηαρχηεηα πνπ πξνζθέξνπλ 1. Έρνπλ εμαηξεηηθέο δπλαηφηεηεο γηα ηε δηαρείξηζε πνιιψλ επεμεξγαζηψλ, πνιιψλ ππνινγηζηψλ (clustering), θχξηαο εηθνληθήο θαη πεξηθεξεηαθήο κλήκεο, πνιιαπιψλ δηεξγαζηψλ θαη δηθηχσλ TCP/IP. Γειαδή, φηη απαηηείηαη γηα ηνλ έιεγρν θαη ηελ εθκεηάιιεπζε θάπνηνπ server. Όζνλ αθνξά ηηο δηνηθεηηθέο ππεξεζίεο, ππάξρνπλ δπλαηφηεηεο ππνζηήξημεο δηαθφξσλ ζπζηεκάησλ δηαρείξηζεο βάζεσλ δεδνκέλσλ (DBMS). Γηα παξάδεηγκα, ην ινγηζκηθφ εθαξκνγψλ SAP ππνζηεξίδεηαη πιήξσο απφ LINUX servers, ελψ επηηπγράλνληαη θνξπθαίεο επηδφζεηο. Πε εθπαηδεπηηθφ επίπεδν, νη αλάγθεο γηα ινγηζκηθφ είλαη επίζεο ηεξάζηηεο θαη αθνξνχλ ηφζν ην ινγηζκηθφ γεληθνχ ζθνπνχ, ην νπνίν ρξεζηκνπνηείηαη ζαλ εξγαιείν δηδαζθαιίαο, κε ηελ έλλνηα ηεο επέθηαζεο ησλ επνπηηθψλ κέζσλ ρξήζεσο (επεμεξγαζίαο θεηκέλνπ, ινγηζηηθά θχιια, ινγηζκηθφ δεκηνπξγίαο παξνπζηάζεσλ, ινγηζκηθφ δηαρείξηζεο βάζεσλ δεδνκέλσλ θ.ιπ.), φζν θαη ην εθπαηδεπηηθφ ινγηζκηθφ, ην νπνίν έρεη ήδε εηζβάιιεη ζηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία φισλ ησλ βαζκίδσλ εθπαίδεπζεο. Κηαο θαη ην ΔΙ/ΙΑΘ μεθίλεζε λα δεκηνπξγείηαη, λα εμειίζζεηαη θαη λα ρξεζηκνπνηείηαη θπξίσο απφ δηάθνξεο αθαδεκατθέο θαη εξεπλεηηθέο (ηδησηηθέο θαη κε) θνηλφηεηεο ζε παγθφζκηα θιίκαθα, ε εθαξκνγή ηνπ επηβάιιεηαη θαηά θάπνην ηξφπν ζηα αθαδεκατθά ηδξχκαηα γηα νηθνλνκηθνχο (κηθξφηεξν θφζηνο), θνηλσληθνχο (αλεμαξηεζία), εξεπλεηηθνχο (ηερλνγλσζία) θαη εθπαηδεπηηθνχο (πνηθηιφηεηα) ιφγνπο. πάξρνπλ εθαξκνγέο ΔΙ/ΙΑΘ γηα φιεο ηηο εθπαηδεπηηθέο δξαζηεξηφηεηεο ησλ αλψηαησλ εθπαηδεπηηθψλ ηδξπκάησλ θαη κπνξνχλ λα θαιπθζνχλ πιήξσο φιεο νη εθπαηδεπηηθέο θαη νη εξεπλεηηθέο αλάγθεο ησλ δηαθφξσλ ηκεκάησλ ηνπο. Ζ ελεξγή ζπκκεηνρή νκάδσλ εζεινληψλ θαη ρξεζηψλ ησλ εθπαηδεπηηθψλ θνηλνηήησλ ζε δηάθνξα έξγα ηνπ ΔΙ/ΙΑΘ, ζα νδεγήζεη ζηελ απφθηεζε ελφο ηερλνινγηθνχ ππφβαζξνπ γηα πνηθίιεο εξεπλεηηθέο δξαζηεξηφηεηεο, δηάθνξα ηερληθά έξγα, αλαβαζκηζκέλεο πξαθηηθέο καζεηψλ θαη εκπινπηηζκφ ηεο χιεο ησλ καζεκάησλ. 1 ππάξρνπλ αξθεηέο ζπγθξηηηθέο κειέηεο πνπ ην βεβαηψλνπλ

45 Κάζεζε θαη ΡΞΔ Κάζεζε θαη ΡΞΔ Πην θεθάιαην απηφ γίλεηαη κηα πξνζπάζεηα λα παξνπζηαζηνχλ νη απνδεθηέο ζήκεξα ζεσξίεο κάζεζεο θαη ε ζπζρέηηζή ηνπο κε ηηο Λέεο Ρερλνινγίεο θαη ηελ Δπηζηήκε ησλ πνινγηζηψλ. Γηαπηζηψλνπκε ηειηθά φηη νη Ρερλνινγίεο ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ απνηεινχλ δπλακηθά εξγαιεία θαη κπνξνχλ λα παξέρνπλ εθπαηδεπηηθέο δπλαηφηεηεο πνπ δελ ππήξραλ πνηέ πξηλ ή ήηαλ αλέθηθην λα πινπνηεζνχλ ζε πξαγκαηηθνχο ρψξνπο θαη ζπλζήθεο κάζεζεο. Scientific thought, then, is not momentary; it is not a static instance; it is a process Jean Piaget Ζ εηζαγσγή ησλ Λέσλ Ρερλνινγηψλ ζηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία έρεη επεξεαζηεί απφ (θαη έρεη επεξεάζεη) ηηο παξαδνζηαθέο ζεσξίεο κάζεζεο. Αξρηθά σο δηδαθηηθφ αληηθείκελν θαη ζηε ζπλέρεηα σο κέζν δηδαζθαιίαο θαη κάζεζεο, δίλνληαο κηα λέα δηάζηαζε ζηα ίδηα ηα κνληέια δηδαζθαιίαο. Θάζε είδνπο δηδαζθαιία, είηε απηή γίλεηαη κέζα ζε κηα ηάμε κε ην δάζθαιν θαη ηνπο καζεηέο παξφληεο, είηε γίλεηαη κε ηε βνήζεηα ειεθηξνληθνχ εθπαηδεπηηθνχ ινγηζκηθνχ, βαζίδεηαη ζε νξηζκέλνπο θαλφλεο πνπ αθνξνχλ ην ηη πξέπεη λα κάζεη ν καζεηήο θαη ην πψο είλαη θαιχηεξν λα κάζεη. Βαζίδεηαη επνκέλσο ζηνπο ζηφρνπο, ζην πεξηερφκελν θαη ζηε δηαδηθαζία ηεο κάζεζεο, ελζσκαηψλνληαο κία ή πεξηζζφηεξεο ζεσξίεο κάζεζεο. Κηα ζεσξία κάζεζεο είλαη έλα νξγαλσκέλν ζχλνιν απφ αξρέο πνπ εξκελεχνπλ ηε δηαδηθαζία κάζεζεο, δειαδή ην πψο ηα άηνκα καζαίλνπλ, πψο απνθνκίδνπλ λέεο ηθαλφηεηεο απμάλνληαο θαη βειηηψλνληαο ηε γλψζε. Απφ ηα ηέιε ηνπ 19 νπ αηψλα κέρξη ζήκεξα, δηαπηζηψλνληαη κεγάιεο δηαθνξέο ζην πνπ πέθηεη ην βάξνο ησλ εξεπλψλ απηψλ: ζηηο βηνινγηθέο ιεηηνπξγίεο, ζηελ θχζε ηνπ λεπξηθνχ ζπζηήκαηνο, ζηελ επηινγή θαη νξγάλσζε ησλ πιεξνθνξηψλ / γλψζεσλ, ζηα πεξηβαιινληηθά εξεζίζκαηα, ζην άηνκν θαη ζηελ θνηλσλία. Απηέο νη δηαθνξεηηθέο πξνζεγγίζεηο αληαλαθινχλ θαη ηε ελαξκφληζε θάζε ζεσξίαο κε έλα ζπγθεθξηκέλν επηζηεκνινγηθφ πξότυπο θαη γηα ην ιφγν απηφ πξέπεη λα εμεηάδνληαη παξάιιεια θαη νη δηαθνξεηηθέο επηζηεκνινγηθέο πξνζεγγίζεηο. Υο Κάζεζε νξίδεηαη ε αιιαγή ζηε ζπκπεξηθνξά, ζηηο ζηάζεηο θαη ηηο γλψζεηο ηνπ αηφκνπ, ε νπνία ζπκβαίλεη ζαλ απνηέιεζκα ηεο εκπεηξίαο, ηεο πξαθηηθήο, ηεο επαλάιεςεο, ηεο εθπαίδεπζεο θαη ηεο παξαηήξεζεο. Δπνκέλσο ε κάζεζε είλαη ηφζν κηα δηαδηθαζία φζν θαη έλα απνηέιεζκα (Γηακαληήο θαη Ρεξδίδεο, 2008). Θαηά ηνλ Bigge (1990:15 18), ε κάζεζε είλαη κηα δηαξθήο αιιαγή ζην έκβην νλ, ε νπνία δελ πξνθαζνξίδεηαη απφ ηηο γελεηηθέο ηνπ θαηαβνιέο, ελψ ζα κπνξνχζε λα ζεσξεζεί σο κηα κεηαβνιή ζηε ζπκπεξηθνξά, ζηελ αληίιεςε θαη ζηα θίλεηξα ηνπ. Κεηά απφ αηψλεο θηινζνθηθψλ θαη επηζηεκνληθψλ αλαδεηήζεσλ θαη πεηξακαηηζκψλ, ζηε βηβιηνγξαθία ζήκεξα αλαθέξνληαη θπξίσο ηξεηο πξνζεγγίζεηο ηεο κάζεζεο, πνπ αθνξνχλ: ζηε Ππκπεξηθνξηζηηθή Κάζεζε (Behaviourist Learning/ Behaviorism Κπηρεβηνξηζκφο), πξνζέγγηζε πνπ αθνξά ηε κάζεζε κέζσ ελίζρπζεο, κέζα απφ ηα εξεζίζκαηα θαη ηηο αληηδξάζεηο ζηε Γλσζηηθή Κάζεζε (Cognitive Learning), πνπ αθνξά ηε κάζεζε κέζσ ελεξγνπνίεζεο δηαθνξεηηθψλ γλσζηηθψλ ιεηηνπξγηψλ ηνπ αηφκνπ, θαη ζηνλ Δπνηθνδνκηζκφ (Constructivism Θνλζηξνπθηηβηζκφο), πνπ ε κάζεζε ζπληειείηαη κέζσ θαηαλφεζεο θαη εξκελείαο. Ν Bigge (1990:26 27) θαηεγνξηνπνηεί ζε δπν επξχηεξεο νκάδεο /νηθνγέλεηεο ηηο ζπζηεκαηνπνηεκέλεο ζεσξίεο κάζεζεο ηνπ 20 νπ αηψλα: ηηο ζεσξίεο ηεο Δμάξηεζεο Δξέζηζκα Αληίδξαζε ηεο ζπκπεξηθνξηζηηθήο νκάδαο / νηθνγέλεηαο θαη ηηο γλσζηηθέο (cognitive) ζεσξίεο ηεο νκάδαο / νηθνγέλεηαο ηεο Νιηθήο Κνξθήο(Gestalt field), επηζεκαίλνληαο φηη γηα ηνπο ζπκπεξηθνξηζηέο ε κάζεζε απνηειεί ζπκκφξθσζε θαη κεηαβνιή ζηελ παξαηεξνχκελε ζπκπεξηθνξά, ε νπνία ζπκβαίλεη κέζα απφ ηε ζπζρέηηζε εξεζηζκάησλ θαη αληηδξάζεσλ ζχκθσλα κε νξηζκέλεο αξρέο, ελψ γηα ηνπο ζεσξεηηθνχο ηεο Γλσζηηθήο πξνζέγγηζεο ε κάζεζε απνηειεί κηα δηαδηθαζία απφθηεζεο πξνηχπσλ ζθέςεο. Δπνκέλσο έλαο ζπκπεξηθνξηζηήο δάζθαινο επηζπκεί λα κεηαβάιεη

46 Κάζεζε θαη ΡΞΔ 33 ζεκαληηθά ηηο παξαηεξήζηκεο ζπκπεξηθνξέο ησλ καζεηψλ ηνπ θαη λα ηηο πξνζαξκφζεη ζηηο πξνζδνθίεο ηνπ, ελψ ν δάζθαινο πνπ πηνζεηεί ηε γλσζηηθή ζεσξία επηδηψθεη λα βνεζήζεη ηνπο καζεηέο ηνπ λα κεηαβάινπλ ηελ θαηαλφεζε πνπ έρνπλ γηα ζεκαληηθά πξνβιήκαηα θαη θαηαζηάζεηο ελεξγνπνηψληαο ηνπο γλσζηηθνχο κεραληζκνχο ηνπο. Άιισζηε ε κάζεζε είλαη κηα ελεξγεηηθή δηαδηθαζία φπνπ ν καζεηήο «καζαίλεη πψο λα καζαίλεη.» Ν Θνιηάδεο (1991:41 45) αλαθέξεηαη ζε ζπλεηξκηθέο ή ζπκπεξηθνξηζηηθέο ζεσξίεο, ζε δηάκεζεο ή γλσζηηθέο, ζε θνηλσληθνγλσζηηθέο ζεσξίεο θαη ζε ζεσξίεο πξνγξακκαηηθήο δξάζεο 1. Ν Θφκεο (2000) αλαθέξεηαη ζε ηξεηο θχξηεο ςπρνινγηθέο ζεσξίεο πνπ ζρεηίδνληαη κε ηε αλάπηπμε ππνινγηζηηθψλ πεξηβαιιφλησλ κάζεζεο: Ρηο Ππκπεξηθνξηζηηθέο ζεσξίεο Ρηο Γλσζηηθέο ζεσξίεο o Ρνλ νηθνδνκηζκφ, κε ηηο δηάθνξεο εθδνρέο ηνπ, θαη o Ρε ζεσξία επεμεξγαζίαο ηεο πιεξνθνξίαο Ρηο θνηλσληθνπνιηηηζκηθέο ζεσξίεο κάζεζεο o Θνηλσληνγλσζηηθέο ζεσξίεο (θνηλσληθή αιιειεπίδξαζε δηεξεπλεηηθή κάζεζε). o Θεσξία ηεο δξαζηεξηφηεηαο (activity theory). o Θαηαλεκεκέλε γλψζε (distributed cognition). o Δγθαζηδξπκέλε γλψζε (situated cognition). Αλαιχνληαο πεξαηηέξσ ηηο παξαπάλσ δηαπηζηψζεηο, γίλεηαη αληηιεπηφ φηη ε θάζε ζεσξία πξνζεγγίδεη ηελ κάζεζε (θαη ηελ απφθηεζε γλψζεσλ) δηαθνξεηηθά Ππκπεξηθνξηζκφο 2 (behaviorism). Ζ κάζεζε νξίδεηαη σο κία αιιαγή ζηε ζπκπεξηθνξά 3 ηνπ καζεηή πνπ πξνθχπηεη κέζσ εκπεηξηψλ θαη αζθήζεσλ πνπ ηίζεληαη απφ ην δάζθαιν. Ζ κάζεζε νινθιεξψλεηαη κε ηελ ελίζρπζε ηεο επηζπκεηήο ζπκπεξηθνξάο είηε κέζσ ηεο ακνηβήο ηεο (ζεηηθή ελίζρπζε) είηε κέζσ ηεο ηηκσξίαο (αξλεηηθή ελίζρπζε). Θεληξηθνί νη ξφινη ηνπ δαζθάινπ πνπ κεηαβηβάδεη ηελ (επηζπκεηή) γλψζε ζηνπο καζεηέο θαη βαζηθφ παξάγνληα ζηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία πνπ εληζρχεη ηελ επηζπκεηή ζπκπεξηθνξά, θαη ησλ δηδαθηηθψλ ζηφρσλ ηνπ καζήκαηνο πνπ δηαηππψλνληαη σο ζπκπεξηθνξέο πνπ νη καζεηέο πξέπεη λα αλαπηχμνπλ. Γίλεηαη έκθαζε ζηελ αλακεηάδνζε ηεο πιεξνθνξίαο θαη ζηελ ηξνπνπνίεζε / πξνζαξκνγή ηεο ζπκπεξηθνξάο. Ζ κάζεζε ζπλίζηαηαη ζηελ ηξνπνπνίεζε ηεο ζπκπεξηθνξάο θαη ηελ ζπκκφξθσζε ηνπ αηφκνπ, θάηη πνπ θαζηζηά ηελ κάζεζε παζεηηθφ γεγνλφο. Νηθνδνκηζκφο ή Γνκεηηζκφο (Constructivism). Ζ κάζεζε είλαη κία ππνθεηκεληθή θαη εζσηεξηθή δηαδηθαζία νηθνδφκεζεο ελλνηψλ θαη ζεσξείηαη ην απνηέιεζκα νξγάλσζεο θαη πξνζαξκνγήο ησλ λέσλ πιεξνθνξηψλ ζε ήδε ππάξρνπζεο γλψζεηο (γλσζηηθά ζρήκαηα). Αλαγλσξίδεη δειαδή φηη ηα παηδηά, πξηλ αθφκα πάλε ζην ζρνιείν, δηαζέηνπλ γλψζεηο θαη ην ζρνιείν πξέπεη λα βνεζήζεη λα νηθνδνκεζνχλ λέεο γλψζεηο πάλσ ζε απηέο πνπ ήδε θαηέρνπλ. Θεληξηθνί νη ξφινη ηνπ καζεηή πνπ αλαιακβάλεη ελεξγφ ξφιν ζηελ νηθνδφκεζε ηεο γλψζεο ηνπ, ηεο ήδε ππάξρνπζαο γλψζεο ηνπ καζεηή ε νπνία ζα πξέπεη λα επεθηαζεί σο απνηέιεζκα ηεο κάζεζεο, θαη ηνπ δάζθαινπ πνπ αλαιακβάλεη έλαλ ζπκβνπιεπηηθφ ξφιν ζηε δξαζηεξηφηεηα ησλ καζεηψλ. Δζηηάδνπλ ην ελδηαθέξνλ ηνπο ζην εζσηεξηθφ ηνπ 1 Πχκθσλα κε ηνλ Θνιηάδε (1995, β ηφκνο, ζει. 83), είλαη θαη απηέο γλσζηηθέο ζεσξίεο θαη εξεπλνχλ κ έλα ηδηαίηεξν ηξφπν ηε ζρέζε κεηαμχ γλσζηηθήο δνκήο θαη δξάζεο ηνπ αλζξψπνπ. Βαζηθή ζέζε ησλ ζεσξηψλ απηψλ είλαη φηη ν άλζξσπνο ν ίδηνο ζέηεη ζθνπνχο θαη θαηαζηξψλεη, θαηεπζχλεη θαη ειέγρεη ζρέδηα θαη ζηξαηεγηθέο γηα ηελ πξαγκαηνπνίεζή ηνπο. Νη ζεσξίεο απηέο εθθξάδνληαη ζηε Θεσξία Δπεμεξγαζίαο Ξιεξνθνξηψλ, ε νπνία απνηειεί δηεχξπλζε θαη θαζηέξσζε ηεο Θνηλσληθφ-γλσζηηθήο Θεσξίαο ηνπ Bandura. 2 Γλσζηή θαη σο ζεσξία εξεζίζκαηνο απφθξηζεο ζην εξέζηζκα 3 Απφ ηηο πξψηεο δεθαεηίεο ηνπ πξνεγνχκελνπ αηψλα θαη κέρξη ηε δεθαεηία ηνπ 50 εμειίρζεθε ην ζεσξεηηθφ πιαίζην ηνπ «Ππκπεξηθνξηζκνχ»

47 Κάζεζε θαη ΡΞΔ 34 γλσζηηθνχ καο ζπζηήκαηνο (θαη ησλ γεληθφηεξσλ γλσζηηθψλ ιεηηνπξγηψλ ηνπ αηφκνπ, ζηε δνκή θαη ηε ιεηηνπξγία ηνπ. Koηλσληθνπνιηηηζκηθέο ζεσξίεο - Θεσξία ηεο δξαζηεξηφηεηαο (activity theory). Ζ κάζεζε ζεσξείηαη δηαδηθαζία θνηλσληθήο αιιειεπίδξαζεο. Ρν άηνκν κέζα απφ ηε ζπλεξγαζία κε άιια άηνκα αλαπηχζζεη ηθαλφηεηεο θαη δεμηφηεηεο πνπ δηαθνξεηηθά ζα βξίζθνληαλ ζε ιαλζάλνπζα θαηάζηαζε εμέιημεο. Θαηά ηνλ Vygotsky ε λνεηηθή αλάπηπμε είλαη κηα δηαδηθαζία ζηελά ζπλδεδεκέλε κε ηελ ηζηνξηθή δηάζηαζε, ην θνηλσληθφ θαη ην πνιηηηζκηθφ πιαίζην κέζα ζην νπνίν ζπληειείηαη. Γελ ππάξρεη καζεζηαθή δξαζηεξηφηεηα έμσ απφ ην θνηλσληθφ θαη πνιηηηζκηθφ πιαίζην κέζα ζην νπνίν δηαδξακαηίδεηαη. Θεληξηθνί νη ξφινη ηεο ζπλεξγαζίαο θαη ηεο γιψζζαο σο εξγαιείνπ πνπ ζπκβάιεη ζηε δηακφξθσζε ηεο ηαπηφηεηαο ηνπ αηφκνπ. Νη εθπξφζσπνη ησλ ζεσξεηηθψλ θαηεπζχλζεσλ φπσο πεξηγξάθεθαλ παξαπάλσ θαίλνληαη ζηνλ αθφινπζν πίλαθα. Ππκπεξηθνξηζκφο Νηθνδνκηζκφο Koηλσληθνπνιηηηζκηθέο ζεσξίεο - Θεσξία ηεο δξαζηεξηφηεηαο 1. Η. Pavlov 2. J.B.Watson 3. E.L.Thorndike 4.B.F.Skinner (Γξακκηθή Νξγάλσζε) 5.Λ. Crowder (Γηαθιαδηζκέλε Νξγάλσζε) 6. R. Gagne (Γηδαθηηθφο Πρεδηαζκφο) 1. J. Piaget 2. S. Papert (παηδαγσγηθή ζεσξία ηεο LOGO) 3. R. Gagne, A. Newell θαη H. Simon (Θεσξία ηεο επεμεξγαζίαο ηεο πιεξνθνξίαο) 4. Βoyle (Καζεζηαθά πεξηβάιινληα κε ππνινγηζηέο) Ξίλαθαο 2 Δθπξφζσπνη ησλ Θεσξεηηθψλ Θαηεπζχλζεσλ 1. J. Bruner (αλαθαιππηηθή κάζεζε) 2. L. Vygotsky (επηθνηλσληαθή θαη πνιηηηζκηθή δηάζηαζε) 3. Vygotsky, Leontiev, Luria, Λardi (Θεσξία ηεο δξαζηεξηφηεηαο) Ξαξάιιεια πξνο ηηο βαζηθέο απηέο ζεσξίεο έρνπλ αλαπηπρζεί θαη λέεο, πνιιέο απφ ηηο νπνίεο είλαη κηθηνχ ραξαθηήξα θαη κπνξνχλ λα βξνπλ εθαξκνγή ζε δηαθνξεηηθνχο ηνκείο ηεο εθπαίδεπζεο (Ιεβέληεο θαη Νηθνλνκίδεο, 2000β). Ν ηξφπνο κε ηνλ νπνίν νη εθπαηδεπηηθνί θηηάρλνπλ εθπαηδεπηηθά πξνγξάκκαηα, επηιέγνπλ ηε δηδαθηέα χιε θαη ηηο δηδαθηηθέο κεζφδνπο εμαξηάηαη απφ ηνλ νξηζκφ πνπ δίλνπλ ζηε «κάζεζε». Δπνκέλσο κηα ζεσξία κάζεζεο κπνξεί λα ιεηηνπξγήζεη σο αλαιπηηθφ φξγαλν, πξνθεηκέλνπ λα θξηζεί έλα εθπαηδεπηηθφ πεξηβάιινλ. Ρα δηδαθηηθά κνληέια πξνθχπηνπλ απφ κία αιιειεπίδξαζε αλάκεζα ζηνπο δηδαθηηθνχο ζηφρνπο, ηηο αλάγθεο εθπαίδεπζεο ησλ καζεηψλ, ηα ραξαθηεξηζηηθά θαη ηηο ηθαλφηεηέο ηνπο, ηηο ζεσξίεο ηνχ πψο καζαίλνπλ θαιχηεξα θαη πψο πξέπεη λα δηδαρζνχλ γηα λα είλαη ε εθπαίδεπζή ηνπο απνηειεζκαηηθφηεξε (Bigge, 1990:21) (Φξάλθα θαη Παθειιαξίδεο, 2001). Άξα θαζψο εηζάγνληαη λέεο ζεσξίεο, ην εθπαηδεπηηθφ ζθεληθφ γίλεηαη φιν θαη πην πεξίπινθν, ελψ ζήκεξα δελ κπνξεί θαλείο λα ραξαθηεξίζεη κε βεβαηφηεηα κηα ζεσξία απφιπηα αλψηεξε απφ ηηο άιιεο (Bigge, 1990:19 23). Ν δηαρσξηζκφο ησλ εθπαηδεπνκέλσλ ζπληειεί ζηελ δηακφξθσζε ελφο δηδαθηηθνχ κνληέινπ. Ν Rogers (1999: ) κε βάζε ηνλ «θχθιν ηεο κάζεζεο ηνπ Kolb 1», θαηαηάζζεη ηνπο 1

48 Κάζεζε θαη ΡΞΔ 35 εθπαηδεπφκελνπο ζε ηέζζεξηο βαζηθέο θαηεγνξίεο, αλάινγα κε ηνπο καζεζηαθνχο ηξφπνπο πνπ αθνινπζεί ε θαζεκία. Δλεξγεηηθνί Ξξαγκαηηζηέο Πηνραδφκελνη Θεσξεηηθνί Πρήκα 5 Γηαρσξηζκφο Δθπαηδεπνκέλσλ Νη ελεξγεηηθνί εθπαηδεπφκελνη πξνηηκνχλ λα εκπιέθνληαη ζε λέεο εκπεηξίεο θαη λα καζαίλνπλ κέζα απφ απηέο. Γίλνπλ κηα απάληεζε απζφξκεηα, ρσξίο λα κπνπλ ζηε δηαδηθαζία λα ηελ επεμεξγαζηνχλ, θαη ράλνπλ ηελ ππνκνλή ηνπο φηαλ θάπνηνο ηνπο δψζεη ζαθείο θαη ιεπηνκεξείο νδεγίεο γηα κηα εξγαζία. Νη ζηνραδφκελνη εθπαηδεπφκελνη επηιέγνπλ λα απνζηαζηνπνηεζνχλ αξρηθά, λα παξαηεξήζνπλ θαη ζηε ζπλέρεηα λα εθηειέζνπλ κηα εξγαζία. Θέινπλ πξνηνχ απνθαζίζνπλ θάηη λα αμηνινγήζνπλ ηηο ζπλέπεηεο ηφζν γηα ηνπο εαπηνχο ηνπο φζν θαη γηα ηνπο γχξσ ηνπο. Ππλήζσο ηνπο αξέζεη λα καζαίλνπλ καδί κε άιινπο, κηαο θαη έηζη ζπιιέγνπλ πνιιέο θαη δηαθνξεηηθέο γλψκεο. Νη ζεσξεηηθνί εθπαηδεπφκελνη, αλαιχνπλ ηελ λενπξνζιακβαλφκελε πιεξνθνξία / εκπεηξία κε ζθνπφ ηε δεκηνπξγία λέσλ ηδεψλ θαη εκπεηξηψλ. Σξεζηκνπνηνχλ γεληθνχο φξνπο, δηακνξθψλνπλ θαλφλεο γηα φιεο ηηο πεξηπηψζεηο θαη αζρνινχληαη κε ηηο ζεκειηψδεηο αξρέο ηνπ θάζε πξάγκαηνο θαη ζέινπλ λα θαηαλννχλ ηα δεηήκαηα ζθαηξηθά, ζην ζχλνιν ησλ πηπρψλ ηνπο. Ρέινο, νη πεηξακαηηδφκελνη ή πξαγκαηηζηέο εθπαηδεπφκελνη είλαη δξαζηήξηνη θαη ηνπο αξέζεη λα δνθηκάδνπλ λέεο ηδέεο ζηελ πξάμε πξνθεηκέλνπ λα δηαπηζηψζνπλ ηελ απνηειεζκαηηθφηεηά ηνπο. Ρνπο αξέζεη λα πεηξακαηίδνληαη, έρνπλ απηνπεπνίζεζε θαη απνγνεηεχνληαη αλ δελ ηνπο επηηξαπεί λα εθαξκφζνπλ ακέζσο θάηη πνπ έκαζαλ. Πε νπνηαδήπνηε καζεζηαθή νκάδα ζα ππάξρνπλ πάληνηε άλζξσπνη, νη νπνίνη καζαίλνπλ κε δηαθνξεηηθφ ηξφπν, θάηη πνπ εμαξηάηαη επηπιένλ απφ ηελ ειηθία ηνπ αηφκνπ αιιά θαη απφ ην πνιηηηζκηθφ πεξηβάιινλ κέζα ζην νπνίν δεη (Rogers, 1999:157). Όζν κεγαιχηεξν θαη επξχηεξν εχξνο καζεζηαθψλ ηξφπσλ εθαξκφζεη ζηε δηδαζθαιία ηνπ έλαο εθπαηδεπηήο, ηφζν απνηειεζκαηηθφηεξε ζα είλαη ε απφθηεζε γλψζεσλ γηα ηνπο καζεηέο. Πηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία πξέπεη λα επηδηψθεηαη θαη λα ελζαξξχλεηαη ε ελεξγεηηθή ζπκκεηνρή ησλ καζεηψλ. Απηφ πνπ καο σζεί ζηελ αλαδήηεζε ηεο γλψζεο θαη ζηε δηαθνξνπνίεζε ηεο ζπκπεξηθνξάο καο είλαη ε έκθπηε αλάγθε καο λα πξνζαξκνζηνχκε ζην πεξηβάιινλ ζην νπνίν δνχκε ψζηε λα επηβηψζνπκε είλαη. Απηή είλαη ε ζεσξία ησλ ελζηίθησλ, ησλ νξκψλ θαη ησλ αλαγθψλ. Υζηφζν ππάξρνπλ θαη άιια θίλεηξα πνπ καο σζνχλ ζηε κάζεζε πνπ ζρεηίδνληαη κε ηελ θνηλσληθή θχζε ηνπ αλζξψπνπ (Γηακαληήο θαη Ρεξδίδεο, 2008). Πχκθσλα κε ηελ «Θεσξία ηεο Ηεξάξρεζεο ησλ Αλαγθψλ» ηνπ Maslow ππάξρεη έλα ζχζηεκα θηλήηξσλ κε ζθνπφ ηελ ηθαλνπνίεζε ησλ ζεκειησδψλ αλαγθψλ, πνπ είλαη ηεξαξρηθά θαηεγνξηνπνηεκέλεο: Φπζηνινγηθέο Αλάγθεο, Αζθάιεηα, Αγάπε, Απηνεθηίκεζε, Απηνελεξγνπνίεζε / Απηνπξαγκάησζε. Ζ ζεσξία ηνπ Maslow δίλεη έκθαζε ζηελ απηφελεξγνπνίεζε ηνπ αηφκνπ, ψζηε λα ηθαλνπνηεζεί ε αλψηεξε πέκπηε αλάγθε, θαη εμαξηά ηελ φιε ςπρηθή θαη ζσκαηηθή ηνπ πγεία απφ ηελ ηθαλνπνίεζε ησλ ζεκειησδψλ ηεζζάξσλ νκνηνζηαηηθψλ αλαγθψλ (Γηακαληήο θαη Ρεξδίδεο, 2008). Πχκθσλα κε ηελ «Θεσξία γηα ην Θίλεηξν Δπίηεπμεο» ηνπ Atkinson (πνπ πξνζεγγίδεη ηηο ζπκπεξηθνξηζηηθέο ζεσξίεο κάζεζεο) ε ψζεζε γηα αλαδήηεζε γλψζεο θαη επίδνζεο εμαξηάηαη απφ ηε δχλακε ηεο «ειπίδαο γηα επηηπρία» θαη ηα ζπλαθφινπζα ζεηηθά ζπλαηζζήκαηα, θαη απφ ηε δχλακε ηνπ «θφβνπ γηα ηελ απνηπρία» θαη ηα ζπλαθφινπζα αξλεηηθά ζπλαηζζήκαηα (Γηακαληήο θαη Ρεξδίδεο, 2008). Ν Weiner κε ηελ «Θεσξία Απφδνζεο Θηλήηξσλ» ζεσξεί φηη ην άηνκν έρεη ηφζν κεγαιχηεξν θίλεηξν, φζν πεξηζζφηεξν έρεη ηελ ηάζε λα απνδίδεη ζε εζσηεξηθνχο παξάγνληεο ηηο επηηπρίεο θαη ηηο απνηπρίεο ηνπ, ζηηο ηθαλφηεηεο θαη πξνζπάζεηέο ηνπ ή ζηε αλεπαξθή πξνζπάζεηα, αληίζηνηρα.

49 Κάζεζε θαη ΡΞΔ 36 Κηθξφηεξν θίλεηξν γηα επίδνζε έρνπλ ηα άηνκα πνπ είλαη «πξνζαλαηνιηζκέλα ζηελ απνηπρία» θαη απνδίδνπλ ηηο απνηπρίεο ηνπο ζε εζσηεξηθνχο παξάγνληεο, έιιεηςε ηθαλνηήησλ, θαη ηηο επηηπρίεο ζε εμσηεξηθνχο, κε ειεγρφκελνπο (φπσο ηελ ηχρε). Νη παξαπάλσ ζεσξίεο έρνπλ κεγάιε ζεκαζία ζηελ εθπαηδεπηηθή πξάμε, αιιά θαη ζηελ παξαγσγή θαη αμηνπνίεζε εθπαηδεπηηθνχ ινγηζκηθνχ (Γηακαληήο θαη Ρεξδίδεο, 2008). Πρήκα 6 Θεσξίεο Κάζεζεο 4.1 Ππκπεξηθνξηζηηθέο Θεσξίεο Κάζεζεο Ζ ζεσξία ηεο Θιαζηθήο Πχλδεζεο ή Θιαζηθήο πνθαηάζηαζεο 1, ε νπνία βαζίζηεθε ζηηο έξεπλεο ηνπ Pavlov, ππνζηεξίδεη φηη ε κάζεζε πξνέξρεηαη απφ ηελ επαλάιεςε ελφο νπδέηεξνπ εξεζίζκαηνο έσο φηνπ ζπλδεζεί κε κηα ζπγθεθξηκέλε (ηελ επηζπκεηή) ζπκπεξηθνξά. Αξρηθά ην νπδέηεξν εξέζηζκα δε ζα κπνξνχζε λα πξνθαιέζεη ηε ζπγθεθξηκέλε αληίδξαζε. Ν παηέξαο ηνπ φξνπ «ζπκπεξηθνξηζκφο» John Watson, επεξεαζκέλνο απφ ηηο πεηξακαηηθέο έξεπλεο 2 ηνπ J.P. Pavlov, αλαθέξεη φηη ην άηνκν καζαίλεη λα αληηδξά θαη ζε άιια εξεζίζκαηα, αλάινγα κε ηηο ρψξν-ρξνληθέο ζπλδέζεηο πνπ γίλνληαη θάζε θνξά. Ν Watson δέρεηαη φηη ν άλζξσπνο γελληέηαη κε αληαλαθιαζηηθά θαη ηηο ζπλαηζζεκαηηθέο αληηδξάζεηο ηεο αγάπεο θαη ηεο νξγήο. Ζ άιιε ζπκπεξηθνξά ηνπ πξνζδηνξίδεηαη κέζσ ηεο ζπζρέηηζεο εξεζίζκαηνο / αληίδξαζεο 1 Classical Conditioning, γλσζηή θαη σο Θεσξία S R 2

50 Κάζεζε θαη ΡΞΔ 37 (Κπαξκπάηζεο, 2002:46). Ζ Θιαζηθή Δμαξηεκέλε Κάζεζε 1 κπνξεί λα εξκελεχζεη απιέο κνξθέο κάζεζεο, δίλνληαο πεξηζζφηεξν ζεκαζία ζηελ κάζεζε ή απνκάζεζε ζπλαηζζεκαηηθψλ κνξθψλ ζπκπεξηθνξάο. Πήκεξα έρεη δηεπξπλζεί πεξηιακβάλνληαο ζηνλ φξν Δξέζηζκα θαη θάπνηα εξεζίζκαηα γλσζηηθήο πθήο (φπσο ζπκβνιηθέο κλεκνληθέο αλαπαξαζηάζεηο) θαη ζηνλ φξν Αληίδξαζε εζσηεξηθά βηψκαηα πνπ επεξεάδνπλ ηνλ ζπλαηζζεκαηηθφ θφζκν (Κπαζέηαο, 2002:73 82). Απφ ηελ άιιε, ε βαζηθή κνξθή κάζεζεο γηα ηνλ Thorndike, είλαη ε κάζεζε κε δνθηκή θαη πιάλε 2. Ζ νπζηαζηηθή δηαθνξά ηνπ κε ηνλ Pavlov βξίζθεηαη ζην φηη ε κάζεζε δελ εμεγείηαη σο κηα λνεηηθή ζχλδεζε ηεο αληίδξαζεο κε έλα εξέζηζκα πνπ έρεη πξνεγεζεί, αιιά κε έλα εξέζηζκα πνπ αθνινπζεί ηελ αληίδξαζε απηή σο ζπλέπεηά ηεο (Κπαζέηαο, 2002:87 107). Ν Thorndike δηαηχπσζε ηέζζεξηο λφκνπο ζρεηηθά κε ηε κάζεζε: ην λφκν ηνπ απνηειέζκαηνο, ηεο άζθεζεο, ηεο εηνηκφηεηαο γηα δξάζε θαη ηεο αθνκνίσζεο. Έηζη ππνζηεξίδεη πσο κηα ελέξγεηα πνπ έρεη ζεηηθφ απνηέιεζκα ηείλεη λα δηαηεξεζεί θαη λα επαλαιεθζεί ζην κέιινλ, ελψ αληίζεηα κηα ελέξγεηα πνπ έρεη αξλεηηθέο επηπηψζεηο ηείλεη λα εμαζζελήζεη (Ρξηιηαλφο, 1991). Ζ κάζεζε είλαη ζηαδηαθή θαη φζν απμάλεηαη ν αξηζκφο ησλ δνθηκψλ, ηφζν ειαηηψλεηαη ν ρξφλνο πνπ απαηηείηαη γηα λα επηηεπρζεί. Ζ εηνηκφηεηα ηνπ αηφκνπ γηα δξάζε εμαξηάηαη απφ ην θαηά πφζν είλαη ειθπζηηθά ηα εξεζίζκαηα, ελψ ελεξγεί κε βάζε πξνεγνχκελεο αλάινγεο θαηαζηάζεηο (Κπαζέηαο, 2002:87 107). Ζ ζεσξία ηνπ Skinner αληηζηαζκίδεη ην κεηνλέθηεκα ηεο ζεσξίαο ηνπ Thorndike, πνπ ππνζηεξίδεη φηη γηα λα εληζρπζεί κηα ζπκπεξηθνξά, απηή πξέπεη πξψηα λα έρεη εθδεισζεί θαη κάιηζηα λα είλαη ε επηζπκεηή. Ν Burrhus Frederic Skinner ππνζηεξίδεη φηη ην άηνκν εθδειψλεη κφλν ηνπ ζπκπεξηθνξά, ρσξίο λα είλαη αλαγθαίν έλα εμσηεξηθφ εξέζηζκα γηα λα ηελ πξνθαιέζεη σο αληίδξαζε. Ζ ζπκπεξηθνξά επηδξά ζην πεξηβάιινλ θαη δεκηνπξγεί ζπλέπεηεο, πνπ αλ είλαη επράξηζηεο γηα ην άηνκν, ηφηε ηείλεη λα επαλαιεθζεί ζε παξφκνηεο θαηαζηάζεηο, ελψ αλ είλαη δπζάξεζηεο, ε ζπκπεξηθνξά απνηξέπεηαη. Ν Skinner νλφκαζε απηφ ην πξφηππν κάζεζεο «ελεξγή εμάξηεζε» θαη πξνζπάζεζε λα ειέγμεη ηελ απνηειεζκαηηθφηεηα ηεο ζεσξία ηνπ κε κηα ζεηξά πεηξακάησλ 3 (Γηακαληήο θαη Ρεξδίδεο, 2008). Ζ ζπληειεζηηθή κάζεζε ζπκβαίλεη φηαλ κία πξάμε ηνπ ππνθεηκέλνπ, είηε αθνινπζεζεί άκεζα είηε ζπλνδεπηεί θαηά ηελ εθδήισζή ηεο απφ εληζρπηηθά γηα ην ππνθείκελν γεγνλφηα. Δπνκέλσο ζχκθσλα θαη κε ηηο αξρέο κάζεζεο ηνπ ζπκπεξηθνξηζκνχ, ε πξνγξακκαηηζκέλε δηδαζθαιία ηνπ Skinner πεηπραίλεη ηελ ελεξγφ ζπκκεηνρή ηνπ καζεηή, ηε δφκεζε ηεο δηδαθηέαο χιεο ζε ζχληνκεο δηδαθηηθέο ελφηεηεο, ηε παξνπζίαζε ηεο χιεο ζχκθσλα κε ηνπο ξπζκνχο ηνπ καζεηή, ηελ ελίζρπζε ησλ πξνζπαζεηψλ ηνπ καζεηή θαη άκεζε επαιήζεπζε ηεο απάληεζήο ηνπ θαη ηελ επηβξάβεπζε ηεο ζσζηήο απάληεζεο (αξρή ηεο ελίζρπζεο). Ζ εκθάληζε ηνπ ππνινγηζηή ζηελ δεθαεηία ηνπ 70 απνηειεί κηα λέα εμέιημε ηεο πξνγξακκαηηζκέλεο δηδαζθαιίαο κε ηελ εκθάληζε ηεο «Γηδαζθαιίαο κε ηελ Βνήζεηα ππνινγηζηή» ε νπνία ζηελ αξρηθή ηεο κνξθή δελ ήηαλ παξά ε ππνινγηζηηθή πινπνίεζε ηνπ πξνγξακκαηηζκέλνπ βηβιίνπ κέζσ εξσηήζεσλ πνιιαπιψλ επηινγψλ. Πηελ ζχγρξνλε εθδνρή ηνπ ππάξρνπλ πξνγξάκκαηα δηδαζθαιίαο κε ηε Βνήζεηα πνινγηζηή ηα νπνία ζρεδηάδνληαη κε βάζε ην «κνληέιν» ηνπ δηδαθηηθνχ ζρεδηαζκνχ. Ζ ζπλεηζθνξά ηνπ ζπκπεξηθνξηζκνχ ζην ζρεδηαζκφ εθπαηδεπηηθψλ εθαξκνγψλ κε ΡΞΔ Ρα ζπκπεξηθνξηζηηθνχ ηχπνπ ινγηζκηθά (tutorials & drill and practice) - (θαζνδήγεζεο / εμάζθεζεο θαη πξαθηηθήο) θξίλνληαη επαξθή: γηα παξνρή επνπηηθήο δηδαζθαιίαο, ή 1 Πηελ Θιαζηθή Δμαξηεκέλε Κάζεζε, θξίζηκνο παξάγνληαο ψζηε λα ζπληειεζηεί, είλαη ε ρξνληθή ζπλάθεηα ηνπ αλεμάξηεηνπ θαη ηνπ εμαξηεκέλνπ εξεζίζκαηνο 2 «ε κάζεζε δελ απνηειεί ζηελ νπζία ηίπνηε άιιν απφ κεηαζρεκαηηζκνχο ζπλεηξκηθψλ ζπλδέζεσλ κεηαμχ κηαο δεδνκέλεο πξνβιεκαηηθήο θαηάζηαζεο θαη ησλ αληηδξάζεσλ ηνπ αλζξψπνπ» 3 Ρν «θνπηί ηνπ Skinner», έλα ειεγρφκελν πεξηβάιινλ, φπνπ αξλεηηθά εξεζίζκαηα (κηθξά ειεθηξνζφθ) ή ζεηηθά εξεζίζκαηα (θψηα, ήρνη, ηξνθή) ζπλφδεπαλ θαη αθνινπζνχζαλ ζπγθεθξηκέλεο ζπκπεξηθνξέο, νη νπνίεο βήκα πξνο βήκα "νδεγνχληαλ" πξνο ηελ ηειηθή επηζπκεηή (π.ρ. πάηεκα ελφο κνρινχ)

51 Κάζεζε θαη ΡΞΔ 38 γηα ηελ εκπέδσζε ρακεινχ επηπέδνπ γλψζεσλ θαη δεμηνηήησλ, ή γηα ηελ αμηνιφγεζε θαη ηελ πξνζσπηθή εξγαζία ησλ καζεηψλ 4.2 Γλσζηηθέο Θεσξίεο Κάζεζεο Γηα ηηο γλσζηηθέο ζεσξίεο, ε κάζεζε δελ είλαη κηα απιή δηαδηθαζία θαη απνηέιεζκα εμάξηεζεο, φπσο ζην ζπκπεξηθνξηζκφ, αιιά απνηέιεζκα ελεξγεηηθήο επεμεξγαζίαο πιεξνθνξηψλ κε βάζε ηηο ελδηάκεζεο γλσζηηθέο ιεηηνπξγίεο ηνπ αηφκνπ, νη νπνίεο παξεκβάιινληαη αλάκεζα ζηηο πιεξνθνξίεο ηνπ πεξηβάιινληνο (εξέζηζκα) θαη ζηηο αληηδξάζεηο ηνπ αηφκνπ. Ζ γλψζε δελ είλαη ζπζζψξεπζε εκπεηξίαο, αιιά απνηέιεζκα ελεξγνχο αληηπαξάζεζεο ηνπ αηφκνπ κε ηελ εκπεηξία, κέζσ ηεο νπνίαο ην άηνκν, κε δεκηνπξγηθέο δξαζηεξηφηεηεο κέζα ζην θπζηθφ θαη θνηλσληθφ ηνπ πεξηβάιινλ, ηελ νηθνδνκεί. Δπνκέλσο ε κάζεζε ζπλίζηαηαη ζηελ ηξνπνπνίεζε γλψζεσλ πνπ ήδε πξνυπάξρνπλ (γλσζηηθά ζρήκαηα Bartlett). Πεκαληηθφ ξφιν γηα ηηο γλσζηηθέο ζεσξίεο παίδεη ε δνκή θαη ε ιεηηνπξγία ηνπ γλσζηηθνχ ζπζηήκαηνο, ζε αληίζεζε κε ηηο ζπκπεξηθνξηζηηθέο πνπ εζηηάδνπλ ζηελ παξαηεξνχκελε εμσηεξηθή ζπκπεξηθνξά. (Κπαζέηαο, 2002: ) (Θφκεο, 2004 :83). Ζ κάζεζε εξκελεχεηαη κε ηελ βνήζεηα γλσζηηθψλ ιεηηνπξγηψλ ηνπ αηφκνπ, ηεο πξφζιεςεο, νξγάλσζεο, θσδηθνπνίεζεο θαη επεμεξγαζίαο ησλ πιεξνθνξηψλ, κε θχξηα ραξαθηεξηζηηθά ηελ ελεξγεηηθή ζπκκεηνρή ηνπ αηφκνπ πνπ καζαίλεη θαζψο θαη ηε δεκηνπξγία γλσζηηθψλ δνκψλ (Θνιηάδεο, 1991:44). Ζ γλψζε δελ ζεσξείηαη σο ζχλζεζε γξακκηθψλ θαη ηεξαξρηθψλ κνλάδσλ, αιιά σο ζχλζεζε δηθηχσλ, δνκεκέλσλ γχξσ απφ θεληξηθέο ηδέεο, νη νπνίεο ζπλδένληαη κε άιιεο έλλνηεο, γεγνλφηα θαη αμίεο. Δίλαη απνηέιεζκα ελεξγεηηθήο αιιειεπίδξαζεο ηνπ αηφκνπ κε ηελ εκπεηξία, κέζα απφ ηελ νπνία ην άηνκν, κε δεκηνπξγηθέο δξαζηεξηφηεηεο κέζα ζην θπζηθφ θαη θνηλσληθφ ηνπ πεξηβάιινλ, ηελ νηθνδνκεί ελεξγεηηθά κεηαζρεκαηίδνληαο ηηο πιεξνθνξίεο (Γηακαληήο θαη Ρεξδίδεο, 2008) (Ξξέδαο, 2003:34). Ρν εχξνο ησλ γλσζηηθψλ πξνζεγγίζεσλ είλαη πνιχ κεγάιν θαη ππάξρνπλ αξθεηέο ζεσξίεο, πνπ πξνζπάζεζαλ λα δψζνπλ ηε δηθή ηνπο εμήγεζε γχξσ απφ ηηο λνεηηθέο ιεηηνπξγίεο ηεο ζθέςεο (Ιεβέληεο θαη Νηθνλνκίδεο, 2000β). Νη ζεσξίεο απηέο εληάζζνληαη ζην πιαίζην ηνπ επνηθνδνκηζκνχ 1, ν νπνίνο μεθηλψληαο απφ θηινζνθηθέο αλαδεηήζεηο, εθθξάζηεθε ηνλ 18 ν αηψλα γηα πξψηε θνξά απφ ηνλ Vico (1725: «Γλσξίδσ θάηη ζεκαίλεη δνκψ θάηη») θαη ηνλ Kant (1781: «Ν αλζξψπηλνο λνπο είλαη έλα ελεξγεηηθφ φξγαλν, ην νπνίν ζπιιακβάλεη, κνξθνπνηεί θαη κεηαζρεκαηίδεη ην πιήζνο ησλ αηζζεκάησλ θαη ησλ εκπεηξηψλ ζε κηα νξγαλσκέλε ελφηεηα ζθέςεο») (Γηακαληήο θαη Ρεξδίδεο, 2008). Ζ επηζηεκνινγηθή θαη παηδαγσγηθή παξαδνρή φηη ηφζν ε γλψζε, φζν θαη ε κάζεζε, δελ απνθηηέηαη θαη δελ κεηαβηβάδεηαη φπσο ηα δηάθνξα αληηθείκελα, αιιά θαηαζθεπάδεηαη κφλν κε ηελ ελεξγφ γλσζηηθή ζπκκεηνρή ησλ ίδησλ ησλ ππνθεηκέλσλ κέζα απφ ηελ αιιειεπίδξαζή ηνπο κε ην θνηλσληθφ ηνπο πεξηβάιινλ, ηεθκεξηψζεθε επηζηεκνληθά θαη εξεπλεηηθά ζηε ζχγρξνλε επνρή απφ ηνλ Piaget, ζηνλ νπνίν βαζίζηεθαλ αξγφηεξα θαη άιινη ςπρνιφγνη θαη παηδαγσγνί, φπσο ν Kelly, o Papert θ.ά. (Οάπηεο θαη Οάπηε, 2004:86). Ζ αλαπηπμηαθή γλσζηηθή ζεσξία ηεο κάζεζεο, ε νπνία αλαθέξεηαη θαη σο δνκηθφο επνηθνδνκηζκφο, είλαη ε ζεσξία πνπ αλέπηπμε ν Διβεηφο Jean Piaget, ζηνλ νπνίν νθείιεηαη θαη ν φξνο επνηθνδνκηζηηθή επηζηεκνινγία. Θαηά ηνλ Piaget, ζεκαληηθφ ξφιν ζηελ αλάπηπμε ηεο λνεκνζχλεο ηνπ αηφκνπ παίδεη ε βηνινγηθή ηνπ σξίκαλζε. Ζ κεηάβαζε (πνπ κάιηζηα είλαη δηαδνρηθή) απφ ην έλα ζην άιιν εμειηθηηθφ ζηάδην έρεη λα θάλεη κε ηελ νηθνδφκεζε ησλ λνεηηθψλ δνκψλ, πνπ νξγαλψλνληαη ζηηο ήδε ππάξρνπζεο λνεηηθέο δνκέο ηνπ αηφκνπ. (Γηακαληήο θαη Ρεξδίδεο, 2008). Ν Piaget πεξηγξάθεη ηελ αλάπηπμε ηεο ινγηθήο ζθέςεο ηνπ παηδηνχ σο κηα εμειηθηηθή δηαδηθαζία πνπ δηακνξθψλεηαη κέζα απφ δηαθνξεηηθά ζηάδηα. Ρα ζηάδηα απηά πξνζδηνξίδνληαη ρξνλνινγηθά: Κέρξη 2 εηψλ ην αηζζεζηνθηλεηηθφ ζηάδην. Απφ 2 έσο 7 εηψλ ην ζηάδην ηεο πξνινγηθήο ζθέςεο. 1 Γηα κηα πεξηεθηηθή θξηηηθή παξνπζίαζε ηνπ επνηθνδνκεηηζκνχ βι. ζην Constructivism as a Paradigm for Teaching and Learning ζηελ ηζηνζειίδα

52 Κάζεζε θαη ΡΞΔ 39 Απφ 7 έσο 12 εηψλ ην ζηάδην ησλ ζπγθεθξηκέλσλ πξάμεσλ θαη Απφ 12 εηψλ ην ζηάδην ησλ ινγηθψλ ηππηθψλ πξάμεσλ. Θπξίαξρεο έλλνηεο ζηε ζεσξία ηνπ Piaget είλαη ε αθνκνίσζε, ε ζπκκφξθσζε, ε πξνζαξκνγή θαη ην ζρήκα. Ζ αθνκνίσζε είλαη ε ελέξγεηα ηνπ νξγαληζκνχ λα ελζσκαηψζεη κηα λέα θαηάζηαζε ζε απηά πνπ ήδε γλσξίδεη. Ζ ζπκκφξθσζε είλαη ε ελέξγεηα ηνπ νξγαληζκνχ γηα λα επηηχρεη έλα ζθνπφ ζχκθσλα κε ηηο απαηηήζεηο ηνπ πεξηβάιινληνο. Ζ πξνζαξκνγή είλαη βηνινγηθή αξρή θαη είλαη ε ζπληζηακέλε ηεο αθνκνίσζεο ζπκκφξθσζεο, ελψ ην ζρήκα απνηειεί ηελ κνλάδα κάζεζεο. Ξάλσ ζηηο απφςεηο ηνπ Piaget αλαπηχρζεθε ε παηδαγσγηθή ζεσξία ηεο LOGO. Ζ γιψζζα πξνγξακκαηηζκνχ LOGO ζρεδηάζηεθε ζηα ηέιε ηεο δεθαεηίαο ηνπ 60, γηα εθπαηδεπηηθνχο θπξίσο ζθνπνχο, ζην Ρερλνινγηθφ Ηλζηηηνχην Καζαρνπζέηεο (Κ.Η.Ρ.), απφ νκάδα εξεπλεηψλ ζηελ Ρερλεηή Λνεκνζχλε κε επηθεθαιήο ηνλ Seymour Papert. Ρν φλνκα LOGO πξνέξρεηαη απφ ηελ ειιεληθή ιέμε «ιφγνο» (ινγηθφ). Βαζίδεηαη ζε δχν θχξηα επηρεηξήκαηα ηνπ δεκηνπξγνχ ηεο: Ζ εκπεηξία κε ηελ LOGO νδεγεί ζηελ απφθηεζε γλσζηηθψλ δεμηνηήησλ επίιπζεο πξνβιεκάησλ, δεμηφηεηεο πνπ κπνξνχλ λα κεηαθεξζνχλ θαη ζε άιια καζήκαηα. Ζ LOGO ζπληζηά έλαλ ηδαληθφ ρψξν γηα ηε κάζεζε καζεκαηηθψλ ελλνηψλ φπσο κεηαβιεηή, αλαδξνκηθφηεηα θ.ιπ. Θάζε γλσζηηθή δηεξγαζία ζπλίζηαηαη απφ επεμεξγαζίεο αλαπαξαζηάζεσλ θαη γλψζεσλ. Νη αλαπαξαζηάζεηο είλαη πεξηζηαζηαθέο δνκέο πνπ δεκηνπξγήζεθαλ ζε κηα ζπγθεθξηκέλε θαηάζηαζε θαη γηα ζπγθεθξηκέλνπο ζηφρνπο θαη βξίζθνληαη απνζεθεπκέλεο ζηελ «βξαρχρξνλε κλήκε». Νη γλψζεηο είλαη δνκέο κφληκεο ζηε «καθξφρξνλε κλήκε». Ζ ζεσξία ηεο επεμεξγαζίαο ηεο πιεξνθνξίαο απηή αληηκεησπίδεη ηε ζθέςε σο κέζν επεμεξγαζίαο ηεο πιεξνθνξίαο θαη αλαπηχρζεθε παξάιιεια κε ηελ αλάπηπμε ησλ επηζηεκψλ ηεο πιεξνθνξηθήο, δεκηνπξγψληαο έλα κνληέιν ιεηηνπξγίαο ηνπ εγθεθάινπ φκνην κε απηφ ηεο ιεηηνπξγίαο ησλ ειεθηξνληθψλ ππνινγηζηψλ. Ζ κάζεζε είλαη δηαδηθαζία πνπ δηελεξγείηαη ζε θάπνηεο δνκέο ηνπ θεληξηθνχ λεπξηθνχ ζπζηήκαηνο, νη νπνίεο δελ έρνπλ εληνπηζηεί, αιιά εηθάδεηαη φηη πθίζηαληαη. Νη R. Gagne, A. Newell θαη H. Simon έρνπλ αλαιχζεη ην θαηλφκελν ηεο κάζεζεο ζε επηκέξνπο δηαδηθαζίεο, νη νπνίεο δηαξθνχλ κηθξφ ρξφλν θαη παξνπζηάδνληαη δηαδνρηθά ή ηαπηφρξνλα (Ρξηιηαλφο, 1991: ). Όζνη ππνζηεξίδνπλ απηή ηελ ζεσξία πηζηεχνπλ φηη απαληνχλ ζηε ζεσξία ηνπ Piaget θαη δίλνπλ κηα ζαθή πεξηγξαθή ησλ γλσζηηθψλ δηεξγαζηψλ πνπ ιακβάλνπλ ρψξα ζην λνεηηθφ ζχζηεκα, φπσο γηα νη Atkinson θαη Shiffrin, κε ηα ηξία ζηάδηα: ηεο αηζζεηεξηαθήο αλίρλεπζεο θαη εγγξαθήο, ηεο βξαρππξφζεζκεο κλήκεο θαη ηεο καθξνπξφζεζκεο κλήκεο (Οάπηεο θαη Οάπηε, 2004:134). O εγθέθαινο θαη νη ιεηηνπξγίεο ηνπ πξνηείλνληαη σο ελαιιαθηηθφ κνληέιν ζηελ ζεσξία ηεο επεμεξγαζίαο ηεο πιεξνθνξίαο. Έλα ζπλδεδεκέλν δίθηπν ζρεκαηίδεηαη θαη εηθφλα ησλ λεπξψλσλ ηνπ λεπξηθνχ ζπζηήκαηνο: έλα απηφκαην i ζα απνζηείιεη ζε έλα άιιν απηφκαην j έλαλ εξέζηζκα ζεηηθφ ή αξλεηηθφ, (δηεγεξηηθφ είηε απνδηεγεξηηθφ αληίζηνηρα). Ρν εξέζηζκα απηφ ζα πξνθαζνξίδεηαη απφ ηελ θαηάζηαζε δξαζηεξηφηεηαο Ui ηνπ i ελψ εμαξηάηαη θαη απφ ην βάξνο Wij ηνπ θαλαιηνχ κεηάδνζεο. Ζ εξκελεία ησλ ζπλδεζηαθψλ κνληέισλ κπνξεί λα καο δείμεη πσο νη λνεηηθέο δνκέο κπνξνχλ λα αλαδπζνχλ απφ ηηο λεπξσληθέο δνκέο. Ρα ππνινγηζηηθά λεπξσληθά δίθηπα απνηεινχλ κηα εθαξκνγή ηεο πιεξνθνξηθήο. Ρα λεπξσληθά δίθηπα είλαη απινπνηεκέλα κνληέια ηνπ εγθεθάινπ, πνπ απνηεινχληαη απφ κεγάιν αξηζκφ κνλάδσλ (ζε αλαινγία ησλ λεπξψλσλ), καδί κε «βάξε» πνπ κεηξνχλ ηε δχλακε ησλ ζπλδέζεσλ κεηαμχ ησλ κνλάδσλ (Γηακαληήο θαη Ρεξδίδεο, 2008). Ν νηθνδνκηζκφο απνηειεί ζήκεξα έλα απφ ηα θπξίαξρα κνληέια ζην ζρεδηαζκφ ζχγρξνλνπ εθπαηδεπηηθνχ ινγηζκηθνχ. Πηφρνο ηνπ είλαη λα παξέρεη καζεζηαθέο δξαζηεξηφηεηεο γηα ηελ επίιπζε πξνβιεκάησλ ψζηε λα γεθπξψλεηαη ην ράζκα πνπ ππάξρεη αλάκεζα ζην ζρνιείν θαη ζηηο δξαζηεξηφηεηεο έμσ απφ ην ζρνιείν. Νη βαζηθέο αξρέο γηα ηνλ ζρεδηαζκφ καζεζηαθψλ πεξηβαιιφλησλ κε ππνινγηζηή, ζχκθσλα κε ηνλ νηθνδνκηζκφ, είλαη: Ξαξνρή εκπεηξηψλ πνπ αθνξνχλ ηελ δηαδηθαζία νηθνδφκεζεο ηεο γλψζεο.

53 Κάζεζε θαη ΡΞΔ 40 Ξαξνρή εκπεηξηψλ πνιιαπιψλ πξννπηηθψλ. Δλζσκάησζε ηεο κάζεζεο ζε ξεαιηζηηθά πεξηβάιινληα πνπ ζρεηίδνληαη κε ηνλ πξαγκαηηθφ θφζκν. Δκπέδσζε ηεο κάζεζεο κέζσ θνηλσληθήο εκπεηξίαο. Δλζάξξπλζε ηεο ρξήζεο πνιιαπιψλ κνξθψλ αλαπαξάζηαζεο. 4.3 Θνηλσληθφ-πνιηηηζκηθέο Θεσξίεο Κάζεζεο Νη θνηλσληθφ-πνιηηηζκηθέο ζεσξίεο πξνζεγγίδνπλ ην κνληέιν ηνπ επνηθνδνκηζκνχ, ξίρλνληαο φκσο ην βάξνο ηνπο ζηνλ θνηλσληθφ θαζνξηζκφ ηεο γλψζεο. Νη ζεσξίεο απηέο ππνζηεξίδνπλ φηη ε νηθνδφκεζε ησλ γλψζεσλ πξαγκαηνπνηείηαη ζε ζπλεξγαηηθά πεξηβάιινληα, κέζα απφ πδεηήζεηο πνπ εκπεξηθιείνπλ ηε δεκηνπξγία θαη θαηαλφεζε ηεο επηθνηλσλίαο θαη ηελ απφ θνηλνχ πινπνίεζε δξαζηεξηνηήησλ. Δπνκέλσο ν θνηλσληθφο επνηθνδνκηζκφο, δηαθνξνπνηείηαη απφ ηνλ θιαζηθφ ζην επίπεδν ηεο θνηλσληθήο αιιειεπίδξαζεο, ζεσξψληαο πσο νη γλψζεηο δνκνχληαη κέζσ ησλ αιιειεπηδξάζεσλ κεηαμχ ησλ αηφκσλ, θαη πσο νη ίδηεο νη γλψζεηο είλαη θνηλσληθά θαζνξηζκέλεο. Πχκθσλα κε ηελ ζεσξία ηνπ Vygotsky ε αλάπηπμε ηεο λφεζεο είλαη κηα δηαδηθαζία θνηλσληθήο αιιειεπίδξαζεο ζηελ νπνία θπξίαξρν ξφιν παίδεη ε γιψζζα. Ρν παηδί ζηελ δηαδηθαζία απηή δελ είλαη παζεηηθφο δέθηεο αιιά δηακνξθψλεη κε ηηο πξάμεηο ηνπ ηε γλσζηηθή ηνπ πξαγκαηηθφηεηα. Βαζηθή αξρή ηεο ζεσξίαο ηνπ είλαη ε «δψλε ηεο επηθείκελεο αλάπηπμεο» (ΕΔΑ) (zone of proximal development) πνπ απνηειεί ηελ αλεμεξεχλεηε πεξηνρή ηνπ εζσηεξηθνχ δπλακηθνχ ηνπ καζεηή ν νπνίνο βξίζθεηαη ζε κία (ελ δπλάκεη) ιαλζάλνπζα θαηάζηαζε εμέιημεο. Δπνκέλσο φζνλ αθνξά ηελ γλσζηηθή αλάπηπμε ηνπ καζεηή είλαη ζεκαληηθή ε δηακεζνιάβεζε ηνπ ελειίθνπ (δαζθάινπ, γνλέα) θαη ν ξφινο ηνπ θνηλσληθνχ πεξηβάιινληνο Θάζε άηνκν έρεη έλα ππξήλα γλψζεσλ πνπ ρξεζηκνπνηείηαη γηα ηελ πξαγκαηνπνίεζε δξαζηεξηνηήησλ. Γχξσ απφ απηφ ηνλ ππξήλα ηνπνζεηείηαη ε ΕΔΑ ε νπνία κπνξεί λα πξαγκαηνπνηήζεη δξαζηεξηφηεηεο κφλν φηαλ ππνβνεζηέηαη απφ άιινπο. Ζ ζεσξία ηεο δξαζηεξηφηεηαο ησλ Vygotsky, Leontiev, Luria θαη Nardi, ππνζηεξίδεη πσο ε αλζξψπηλε δξάζε επεξεάδεηαη απφ πνιηηηζκηθά ζχκβνια, ιέμεηο θαη εξγαιεία ηα νπνία επηδξνχλ ζηε δξαζηεξηφηεηα ηνπ αηφκνπ θαη ζηηο λνεηηθέο ηνπ δηεξγαζίεο. Ζ βαζηθή κνλάδα αλάιπζεο είλαη ε δξαζηεξηφηεηα ε νπνία απνηειείηαη απφ ην ππνθείκελν (άηνκν), ην αληηθείκελν (ζηφρνο), ηνπο θαλφλεο θαη ηηο ιεηηνπξγίεο. Ζ δξαζηεξηφηεηα γίλεηαη κε ηε κεζνιάβεζε εξγαιείσλ (ζήκαηα, γιψζζεο) ηα νπνία δεκηνπξγνχληαη απφ ηα άηνκα γηα λα ειέγμνπλ ηε ζπκπεξηθνξά ηνπο. Ζ ζεσξία ηεο δξαζηεξηφηεηαο έρεη ζεκαληηθέο εθαξκνγέο ζηηο έξεπλεο πνπ αθνξνχλ ηελ επηθνηλσλία αλζξψπνπ - κεραλήο θαη εηδηθφηεξα ζην ζρεδηαζκφ καζεζηαθψλ πεξηβαιιφλησλ κε ππνινγηζηή (ζπλεξγαηηθή κάζεζε). Ζ ζπλεξγαηηθή κάζεζε 1 (collaborative learning) κε ππνινγηζηή βαζίδεηαη ζηελ αιιειεπίδξαζε αλάκεζα ζην ππνθείκελν (καζεηή), ην αληηθείκελν (ζηφρν κάζεζεο) θαη ηα δηαζέζηκα εξγαιεία. Ζ ζεσξία ηνπ Vygotsky νδήγεζε ηνπο Jean Lave θαη Etienne Wenger λα δηαηππψζνπλ ην κνληέιν ηεο Δγθαζηδξπκέλεο ή εγθαηεζηεκέλεο κάζεζεο (Situated Learning), θαη ζεσξνχλ πσο εθφζνλ ε γλψζε ζεκειηψλεηαη ζηελ εκπεηξία, κπνξνχκε λα κάζνπκε κφλν απηφ πνπ είλαη πξαγκαηηθφ, θαη πσο ε κάζεζε πεξηιακβάλεη κηα δηαδηθαζία ζπκκεηνρήο ζε «θνηλφηεηεο πξάμεο» (Communities of practice) ή «θνηλφηεηεο κάζεζεο» (Learning communities). Ζ γεληθή ηδέα απηνχ ηνπ κνληέινπ είλαη φηη νη άλζξσπνη καζαίλνπλ δηάθνξα ζε κε ζεζκνζεηεκέλα πεξηβάιινληα εθηφο ζρνιείνπ, ζηα νπνία θπξηαξρεί ην θνηλσληθφ πιαίζην (Γηακαληήο θαη Ρεξδίδεο, 2008). Ζ κάζεζε κέζα ζε θνηλφηεηεο κπνξεί λα πάξεη δηάθνξεο κνξθέο («άκεζα» παξνχζεο ρσξνρξνληθά (πξφζσπν κε πξφζσπν) ή «εηθνληθά» κε ηε βνήζεηα ηεο ηερλνινγίαο (εηθνληθέο θνηλφηεηεο - virtual communities) (Βξαζίδαο θ.α, 2005:42-45). 1 κάζεζε/

54 Κάζεζε θαη ΡΞΔ 41 Απηφ πνπ φινη παξαδέρνληαη είλαη φηη ε κάζεζε παξάγεη αληηιεπηά απνηειέζκαηα, δηεπθνιχλεηαη θάησ απφ νξηζκέλεο ζπλζήθεο θαη επεξεάδεηαη απφ νξηζκέλνπο παξάγνληεο. Νη δηαθνξέο (κηθξέο ή κεγάιεο) ζε φηη αθνξά ηνπο ηξφπνπο εξκελείαο ηεο κάζεζεο, αλαδεηθλχνπλ ηελ πνιππινθφηεηα ηνπ θαηλνκέλνπ ηεο απφθηεζεο γλψζεσλ, ελψ δελ θαίλεηαη λα ππάξρεη κηα εληαία νινθιεξσκέλε θαη απηφλνκε ζεσξία πνπ λα εξκελεχεη φιεο ηηο δηαζηάζεηο ηνπ θαηλνκέλνπ απηνχ. Θάζε ζεσξία ζπκβάιιεη νπζηαζηηθά ζηελ εξκελεία ηνπ θαηλνκέλνπ (Θνιηάδεο, 1991:46) (Θνιηάδεο, 1997:247). Ν δάζθαινο, έρνληαο ην ζεσξεηηθφ ππφβαζξν ησλ ζεσξηψλ κάζεζεο θαη ρξεζηκνπνηψληαο ζηνηρεία απφ ηελ παξαδνζηαθή δηδαζθαιία θαη απφ ηε δηδαζθαιία κε επνπηηθά κέζα αιιά θαη κε ειεθηξνληθφ ππνινγηζηή, ζα πξέπεη ζπλερψο λα θάλεη αμηνιφγεζε ηεο εθπαηδεπηηθήο δηαδηθαζίαο ζε θάζε ζηάδην. Ν ζηφρνο δελ ζα πξέπεη λα είλαη ε δηθαίσζε κηαο ζεσξίαο, αιιά ζε έλα καζεηνθεληξηθφ πεξηβάιινλ κάζεζεο λα θαιιηεξγεζεί ε θξηηηθή θαη αλαθαιππηηθή ηθαλφηεηα ησλ καζεηψλ. Νη ζεσξίεο κάζεζεο θαη νη λέεο ηερλνινγίεο είλαη παηδαγσγηθά εξγαιεία πνπ ρξεζηκνπνηεί ν εθπαηδεπηηθφο, έηζη ψζηε λα κπνξέζεη πην απνηειεζκαηηθά λα γίλεη ζπλεξγάηεο, θαζνδεγεηήο θαη ηειηθά ζπλνδνηπφξνο πξνο ηε γλψζε κε ην καζεηή (Ξξέδαο, 2003: ). 4.4 ΡΞΔ ζηελ Δθπαίδεπζε θαη Θεσξίεο Κάζεζεο Νη ΡΞΔ απνηεινχλ δπλακηθά εξγαιεία θαη κπνξνχλ λα παξέρνπλ δπλαηφηεηεο πνπ δελ ππήξραλ πνηέ πξηλ ή ήηαλ αλέθηθην λα πινπνηεζνχλ ζε πξαγκαηηθνχο ρψξνπο θαη ζπλζήθεο κάζεζεο. Ζ ελζσκάησζή ηνπο ζηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία δελ απνηειεί κφλν κηα ζεκαληηθή θαηλνηνκία, αιιά επεξεάδεη ηηο αληηιήςεηο καο γηα ηε κάζεζε θαη ηε δηδαζθαιία θαη ηαπηφρξνλα επεξεάδεηαη απφ απηέο, δίλνληαο ψζεζε ζε λέεο αλαδεηήζεηο (Θσζηάθνο, 2005). Ζ ρξήζε ηνπο ζηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία παξέρεη ζην καζεηή πξφζβαζε ζε πινχζηεο πεγέο πιεξνθνξηψλ θαη εθπαηδεπηηθνχ πιηθνχ, πξνθαιεί ην ελδηαθέξνλ ηνπ, εληζρχεη ηελ απηνπεπνίζεζή ηνπ, θηλεηνπνηψληαο αθφκε θαη ηνπο αδχλαηνπο καζεηέο. Έξεπλεο δείρλνπλ φηη νη ΡΞΔ ζπκβάιινπλ πξαγκαηηθά ζηε κάζεζε κφλνλ φηαλ ρξεζηκνπνηνχληαη κέζα απφ θαηάιιεια ζρεδηαζκέλεο δξαζηεξηφηεηεο θαη κε ζαθψο θαζνξηζκέλνπο ζηφρνπο, γη απηφ θαη νη δηάθνξεο εθπαηδεπηηθέο εθαξκνγέο ησλ ππνινγηζηψλ πξέπεη λα βαζίδνληαη ξεηά ή άξξεηα ζε ζεσξίεο κάζεζεο (Θφκεο, 2004:113). Ζ δπλαηφηεηα ησλ πιεξνθνξηθψλ ζπζηεκάησλ λα επεξεάζνπλ ηηο δηαδηθαζίεο δηδαζθαιίαο θαη κάζεζεο δελ είλαη απηνλφεηε νχηε εμαζθαιίδεηαη κε ηελ απιή δηάζεζε εμνπιηζκνχ ζηα ζρνιεία. Ξξνθχπηεη κέζα απφ πξνβιεκαηηζκφ ζρεηηθά κε ην ηη ρξεηάδεηαη λα αιιάμεη, πψο λα αιιάμεη θαη κε πνηνπο ηξφπνπο ζα επηηεπρζνχλ νη αιιαγέο απηέο. Ζ ζηξνθή ζηελ επνηθνδνκηζηηθή κέζνδν έρεη νδεγήζεη ζηε κεηάβαζε απφ ηε θαηεπζπλφκελε κάζεζε ζηε ζπλεξγαηηθή θαη ειεχζεξε κάζεζε, ελψ πνιιέο απφ ηηο δηδαθηηθέο δηαδηθαζίεο, πνπ ζεσξνχληαλ δεδνκέλεο ζηελ παξαδνζηαθή εθπαίδεπζε, ρξεηάδεηαη λα αλαπξνζαξκνζηνχλ ζηα λέα ηερλνινγηθά θαη επηθνηλσληαθά δεδνκέλα (Βξαζίδα, θαη ζπλ., 2005:41) (Keegan, 1996:38). Ηδηαίηεξα ζηελ πεξίπησζε ηεο εμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζεο, πξνβιήκαηα εληνπίδνληαη φρη κφλν ζηελ ππάξρνπζα πιηθνηερληθή ππνδνκή, αιιά ζπρλά ζηηο παηδαγσγηθέο κεζφδνπο πνπ ρξεζηκνπνηνχληαη, νδεγψληαο ηνπο εξεπλεηέο αθφκε θαη ζηελ αλάπηπμε θαηλνηφκσλ παηδαγσγηθψλ κνληέισλ, αθνχ δηαπηζηψζεθε φηη δελ έρεη αλαπηπρζεί αξθεηά έλαο νξζφο, ηεθκεξησκέλνο θαη πξνζαξκνζκέλνο ζηηο λέεο ηερλνινγίεο παηδαγσγηθφο ζρεδηαζκφο (Φξάλθα θαη Παθειιαξίδεο, 2001). Ζ εθπαίδεπζε πάληνηε «γιπθνθνίηαδε» ηελ ηερλνινγία, πνιιέο θνξέο ίζσο κε αλνξζφδνμν ηξφπν. Νη πξνγελέζηεξεο ηερλνινγίεο (φπσο ην ξαδηφθσλν, ν θηλεκαηνγξάθνο, ε ηειεφξαζε), νη νπνίεο ζεσξήζεθαλ φηη ζα ζπλεηζέθεξαλ ζεκαληηθά ζηε καζεζηαθή δηαδηθαζία θαη ζα νδεγνχζαλ ζε επαλάζηαζε ζηελ εθπαίδεπζε, δελ είραλ ηειηθά νπζηαζηηθφ απνηέιεζκα. Ξνιιέο έξεπλεο έδεημαλ γεληθά φηη ν ππνινγηζηήο δξα θαηαιπηηθά ζε φια ηα δεηήκαηα, φηαλ εληάζζεηαη ζε παηδαγσγηθέο κεζφδνπο, νη νπνίεο νξγαλψλνληαη γχξσ απφ ζπλεξγαηηθά θαη επνηθνδνκηζηηθά κνληέια κάζεζεο, ζπκβάιινληαο ζηελ θηλεηνπνίεζε ησλ καζεηψλ δίλνληάο ηνπο έλα πεξίπινθν πεξηβάιινλ, κε ηε βνήζεηα ηνπ νπνίνπ κπνξνχλ λα απνθηήζνπλ θαιχηεξεο πνηφηεηαο γλψζε αιιά θαη λα αλαπηχμνπλ ηηο δεμηφηεηέο ηνπο (Πνινκσλίδνπ, 2003: ) (Ξξέδαο, 2003:42).

55 Κάζεζε θαη ΡΞΔ 42 Ζ ειεθηξνληθή κάζεζε απφ κφλε ηεο δελ κπνξεί λα ππνθαηαζηήζεη ηηο παξαδνζηαθέο κεζφδνπο δηδαζθαιίαο (Κηθξφπνπινο, 2000:39). Δπνκέλσο φινη νη εξεπλεηέο ζηξάθεθαλ ζηελ αλάπηπμε ζεσξηψλ κηθηνχ ηξφπνπ κάζεζεο ή φπσο ηελ νλφκαζαλ «κηθηή κάζεζε» (Blended Learning). Απηή ε «λέα» ζεσξία ζπλδπάδεη κεζφδνπο παξαδνζηαθήο δηδαζθαιίαο θαη ρξήζεο λέσλ ηερλνινγηθψλ εξγαιείσλ, φπσο ην Web 2.0 (Bersin θαη Ass., 2003:110) (Newrly θαη Veugelers, 2009:5). Έξεπλεο ζε Δπξψπε θαη Ακεξηθή (Κηραινχδε, 2007:42), έδεημαλ φηη ν ζπλδπαζκφο ειεθηξνληθήο θαη παξαδνζηαθήο δηδαζθαιίαο βειηηψλεη ηελ απφδνζε ησλ θνηηεηψλ / καζεηψλ ζηα καζήκαηά ηνπο ελψ ηαπηφρξνλα ηειεηνπνηεί ηηο ηερλνινγηθέο ηνπο δεμηφηεηεο. Πήκεξα ηα πεξηζζφηεξα ζπζηήκαηα δηαρείξηζεο ηεο κάζεζεο ρξεζηκνπνηνχληαη ζην πιαίζην ηνπ ζπκπιεξσκαηηθνχ κνληέινπ γηα ηελ ππνζηήξημε ηεο παξαδνζηαθήο εθπαηδεπηηθήο δηαδηθαζίαο, θαη πεηπραίλνπλ λα παξνπζηάδνπλ πην επράξηζηα ην εθπαηδεπηηθφ πιηθφ. Βέβαηα, αλάινγα κε ηε δηδαθηηθή πξνζέγγηζε πνπ αθνινπζείηαη, ην ινγηζκηθφ πνπ ρξεζηκνπνηείηαη ζηελ εθπαίδεπζε θαηεγνξηνπνηείηαη σο εμήο (Ξηεξξάηνο θ.α, 2007): 1. Ξεξηβάιινληα θαζνδεγνχκελεο δηδαζθαιίαο (ζπκπεξηθνξηζηηθέο ζεσξίεο κάζεζεο), 2. Ξεξηβάιινληα κάζεζεο κέζσ αλαθάιπςεο θαη δηεξεχλεζεο (επνηθνδνκηζκφο), θαη 3. Ξεξηβάιινληα ζπκβνιηθήο έθθξαζεο νηθνδφκεζεο, αλαδήηεζεο θαη επηθνηλσλίαο ηεο πιεξνθνξίαο (επνηθνδνκηζηηθέο θαη θνηλσληθνπνιηηηζκηθέο ζεσξίεο κάζεζεο) Ζ ειεθηξνληθή κάζεζε απφ ηελ άιιε, δηαθξίλεηαη ζε ηξία πξφηππα εθπαηδεπηηθά κνληέια (Peter Baumgartner, 2005:25): 1. Κεηάδνζε γλψζεο (Teaching I): Πχκθσλα κε απηφ ην πξφηππν, πνπ βαζίδεηαη ζην ζπκπεξηθνξηζκφ, ε πξνέιεπζε ησλ γλψζεσλ ηνπ καζεηή βαζίδεηαη ζε γλψζεηο πνπ θαηέρεη ν δάζθαινο (κεηαιακπαδεπηήο). Ν δάζθαινο γλσξίδεη ηη ρξεηάδεηαη λα κάζνπλ νη καζεηέο θαη ηνπο κεηαδψζεη ηε γλψζε φζν πην εχθνια γίλεηαη. Ζ γλψζε απηή είλαη αθεξεκέλε, θαη έρεη πξνεηνηκαζηεί κε εηδηθφ ηξφπν, ψζηε λα κπνξνχλ νη καζεηέο λα αληηιακβάλνληαη γξήγνξα ην πεξηερφκελν ηνπο θαη λα ην απνκλεκνλεχνπλ θαζηζηψληαο ην γλψζε. 2. Απφθηεζε, ζπιινγή, ζπγθέληξσζε γλψζεο (Teaching II): Πχκθσλα κε απηφ ην πξφηππν, πνπ πξνζεγγίδεη ηε γλσζηηθή ζεσξία, ε κάζεζε είλαη κηα ελεξγεηηθή δηαδηθαζία, πνπ πξέπεη λα ζρεδηάδεηαη, λα επαλεμεηάδεηαη θαη λα απεηθνλίδεηαη απφ ηνλ καζεηή. Νη ίδηνη νη καζεηέο ελεξγνχλ θαη ε δξάζε ηνπο απηή ζηεξίδεη θαη απνηειεί απαξαίηεηε πξνυπφζεζε ηεο καζεζηαθήο δηαδηθαζίαο. Πην πξφηππν Teaching I ν δάζθαινο δελ ειέγρεη ηηο πξαγκαηηθέο καζεζηαθέο δξαζηεξηφηεηεο πνπ αλαιακβάλνπλ νη καζεηέο θαη ην κφλν πνπ ηνλ αθνξά είλαη ηα απνηειέζκαηα. Πην πξφηππν Teaching II νιφθιεξε ε καζεζηαθή δηαδηθαζία ηειεί ππφ ηελ επηηήξεζή ηνπ δαζθάινπ. Πην Teaching I νη καζεηέο παίξλνπλ νπζηαζηηθά ηελ πιεξνθνξία ζσζηφ ή ιάζνο ελψ ζην Teaching II ν δάζθαινο πξνζπαζεί λα βνεζήζεη ηνπο καζεηέο λα μεπεξάζνπλ ηα ιάζε ηνπο θαη λα ζπκβάιινπλ ζηε ζπιινγηζηηθή δηαδηθαζία, έηζη ψζηε λα νηθνδνκήζνπλ έλα ζηαζεξφ λνεηηθφ κνληέιν γχξσ απφ ην πεδίν ηνπ αληηθεηκέλνπ γλψζεο. 3. Αλάπηπμε, επηλφεζε, νηθνδφκεζε γλψζεο (Teaching III): Πχκθσλα κε απηφ ην πξφηππν, πνπ ζπλδέεηαη κε ηνλ επνηθνδνκηζκφ, δάζθαινη θαη καζεηέο πξέπεη λα γίλνπλ κέιε κηαο θαηάζηαζεο ρσξίο πξνθαζνξηζκέλν απνηέιεζκα, ελψ πξέπεη λα αληηιακβάλνληαη εμίζνπ ηηο θαηαζηάζεηο πνπ αληηκεησπίδνπλ. Ζ κφλε δηαθνξά ηνπο κπνξεί λα είλαη νη πεξηζζφηεξεο εκπεηξίεο θαη ε πεξηζζφηεξε γλψζε ησλ δαζθάισλ γχξσ απφ ην πψο πξέπεη λα ζθέθηεηαη θαλείο ζε ζχλζεηεο θαηαζηάζεηο.

56 Κάζεζε θαη ΡΞΔ 43 Πρήκα 7 Απεηθφληζε αληηζηνίρηζεο ησλ δηαθφξσλ ηχπσλ εθπαηδεπηηθνχ ινγηζκηθνχ κε ηηο ζεσξίεο κάζεζεο Πηα ζρήκαηα 7 θαη 8 θαίλεηαη κηα ζπλνπηηθή απεηθφληζε αληηζηνίρηζεο ησλ δηαθφξσλ ηχπσλ εθπαηδεπηηθνχ ινγηζκηθνχ κε ηηο ζεσξίεο κάζεζεο, ελψ ζηελ ζπλέρεηα γίλεηαη κηα ζχληνκε αλαθνξά ζηα ραξαθηεξηζηηθά πνπ θαζεκηά απφ απηέο δίλεη ζηελ αμηνπνίεζε ησλ ςεθηαθψλ ηερλνινγηψλ ζηελ εθπαίδεπζε. Κε δεδνκέλν φηη νη ζεσξίεο κάζεζεο δελ ρσξίδνληαη μεθάζαξα, είλαη θπζηθφ ηα ραξαθηεξηζηηθά γλσξίζκαηα ησλ εθπαηδεπηηθψλ πξνγξακκάησλ λα κε κπνξνχλ λα θαηεγνξηνπνηεζνχλ απζηεξά ζε κηα ζεσξία Ππκπεξηθνξηζκφο Πρήκα 8 Γεληθέο θαηεγνξίεο εθπαηδεπηηθνχ ινγηζκηθνχ & Θεσξίεο Κάζεζεο Ν ζπκπεξηθνξηζκφο απνηειεί ηελ βάζε ζηα ινγηζκηθά εμάζθεζεο θαη πξαθηηθήο (θαζνδήγεζεο, εμάζθεζεο θαη πξαθηηθήο / tutorials, drill and practice), πνπ γεληθά ξίρλνπλ ην βάξνο πεξηζζφηεξν ζηελ αηνκηθή εξγαζία ηνπ καζεηή. Π απηά ρξεζηκνπνηείηαη επξέσο ε ινγηθή ηεο ζεηηθήο ελίζρπζεο θαη αθνινπζείηαη ζπλήζσο γξακκηθή πνξεία ζε ζηάδηα θιηκαθνχκελεο δπζθνιίαο. Ν θάζε καζεηήο κπνξεί λα αθνινπζεί ην δηθφ ηνπ ξπζκφ καθξηά φκσο απφ ην πλεχκα ηεο ζπλεξγαηηθήο κάζεζεο. Έλα κεγάιν πνζνζηφ ηεο εθπαίδεπζεο πνπ βαζίδεηαη ζηνλ ππνινγηζηή ζπλερίδεη θαη ζήκεξα λα αθνινπζεί ηε ζπκπεξηθνξηζηηθή πξνζέγγηζε, δίλνληαο έκθαζε ζην πεξηερφκελν, πνπ είλαη νξγαλσκέλν ζε ελφηεηεο, κέζα απφ ηηο νπνίεο ζηαδηαθά πξνζεγγίδνληαη ζπγθεθξηκέλνη εθπαηδεπηηθνί ζηφρνη, εμαξρήο πξνθαζνξηζκέλνη. Βαζίδεηαη ζηηο παξαδνζηαθέο απφςεηο γηα ηε ζρεδίαζε ηεο δηδαζθαιίαο, κε ην κεγαιχηεξν δπλαηφ έιεγρν ηνπ δηδαθηηθνχ πεξηβάιινληνο (Κηθξφπνπινο, 2000). Ζ δηαδηθαζία πνπ αθνινπζείηαη μεθηλά ζπρλά κε κηα εηζαγσγή θαη παξνπζίαζε ηνπ εθπαηδεπηηθνχ πιηθνχ θαη ζηε ζπλέρεη ν ππνινγηζηήο ζέηεη ζην καζεηή κηα εξψηεζε απφ έλα ζεκαηηθφ πεδίν. Ν καζεηήο επεμεξγάδεηαη ηελ άζθεζε, ζηελ νπνία ζα πξέπεη λα απαληήζεη ζπλήζσο κε έλαλ αξηζκφ ή κε κηα απάληεζε ηχπνπ «ζσζηφ / ιάζνο», ρξεζηκνπνηψληαο ην πνληίθη ή ην πιεθηξνιφγην. Ν ππνινγηζηήο ειέγρεη ηελ απάληεζε ελεκεξψλεη ηνλ καζεηή φηη ε απάληεζε ηνπ είλαη ζσζηή ή

57 Κάζεζε θαη ΡΞΔ 44 ιάζνο. Όηαλ νινθιεξσζεί ε επεμεξγαζία ελφο ζέκαηνο αθνινπζεί κηα ζηαηηζηηθή εθηίκεζε ηεο απφδνζεο ηνπ καζεηή (Ξξέδαο, 2003:26). Κέζα απφ ηηο αθνινπζίεο ηνπ ζρήκαηνο Δξέζηζκα - Αληίδξαζε - Δλίζρπζε αθφκα θαη αδχλαηνη καζεηέο δίλνπλ ζσζηέο απαληήζεηο, απνθηνχλ απηνπεπνίζεζε θαη επηδηψθνπλ ηελ νινθιήξσζε ησλ αζθήζεσλ πνπ ηνπο δίλνληαη. Σσξίο πςειφ βαζκφ απηνλνκίαο ζηε δηαδηθαζία ηεο κάζεζεο, νη καζεηέο δελ αλαπηχζζνπλ θξηηηθή ηθαλφηεηα. Νη ζπκπεξηθνξηζηέο κειεηνχλ κφλν ηηο εμσηεξηθέο αληηδξάζεηο ησλ αηφκσλ θαη απνξξίπηνπλ ηηο ππνζέζεηο ή ηηο εξκελείεο πνπ ζηεξίδνληαη ζηηο εζσηεξηθέο λνεηηθέο δηεξγαζίεο ησλ αλζξψπσλ. Ν καζεηήο γηα ην ζπκπεξηθνξηζκφ, είλαη έλα «καχξν θνπηί» ηνπ νπνίνπ αγλννχκε ην πεξηερφκελν, κηα tabula rasa. Απηφ πνπ ελδηαθέξεη είλαη κφλν ην εμσηεξηθφ εξέζηζκα απφ ην πεξηβάιινλ πξνο ην άηνκν θαη ε αληαπφθξηζε ηνπ αηφκνπ ζην ζπγθεθξηκέλν εξέζηζκα. Ζ κάζεζε ζεκαίλεη ζχλδεζε εξεζίζκαηνο - αληίδξαζεο. Νη επαλαιήςεηο εληζρχνπλ ηε ζχλδεζε, άξα θαη ηε κάζεζε. Νη αληακνηβέο εληζρχνπλ κηα ζπγθεθξηκέλε «κάζεζε», ελψ νη αξλεηηθέο εληζρχζεηο ηελ απνζαξξχλνπλ. Ζ πξνο δηδαζθαιία χιε αλαιχεηαη ζε επηκέξνπο ηκήκαηα, ηα νπνία δηδάζθνληαη κε βαζκηαία πξφνδν απφ ηα πιένλ απιά ηκήκαηα ηεο χιεο πξνο ηα πην ζχλζεηα θαη δπζλφεηα. Πηα καζήκαηα απηά, ζηηο απαληήζεηο ησλ καζεηψλ, πξέπεη λα ππάξρεη ηαρεία αλαηξνθνδφηεζε ζεηηθή ή αξλεηηθή, αλάινγα κε ηελ απάληεζε. Όζεο εξσηήζεηο δελ απαληψληαη ζσζηά απφ ηνπο καζεηέο, ηίζεληαη εθ λένπ κε άιιε ζεηξά θαη δηαθνξεηηθή δηαηχπσζε, έσο φηνπ ν καζεηήο απαληήζεη ζσζηά. Βαζηζκέλα πάλσ ζηηο ζεσξίεο απηέο έρνπλ αλαπηπρζεί αξθεηά κνληέια δηδαζθαιίαο, απφ ηελ Ξξνγξακκαηηζκέλε Γηδαζθαιία (B. F. Skinner) σο ην Γηδαθηηθφ Πρεδηαζκφ (R. M. Gagné). Ρα ινγηζκηθά θαζνδήγεζεο, δηδαζθαιίαο (tutorials) θαη πξαθηηθήο θαη εμάζθεζεο (drill and practice), βαζίδνληαη πάλσ ζηηο ζεσξίεο απηέο. Υζηφζν, ν ζπκπεξηθνξηζκφο επέδξαζε κε έλα γεληθφηεξν ηξφπν ζηε ζρεδίαζε θαη ηε ρξήζε ησλ εθαξκνγψλ ησλ ΡΞΔ, θαζψο έδσζε κεγάιε έκθαζε ζηε δηαξθή θαη ελεξγφ ζπκκεηνρή ηνπ καζεηή, ζηελ ελζάξξπλζε ηνπ, ζηελ εμάζθεζε, ζην ξφιν ηεο ηαρείαο αλάδξαζεο. Πηα πεξηβάιινληα εμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζεο ζπκπεξηθνξηθνχ ηχπνπ ε αιιεινπρία ησλ καζεζηαθψλ ελνηήησλ ζηεξίδεηαη ζηε κνξθή «απφ ην απιφ ζην ζχλζεην» ή «απφ ην γλσζηφ ζην άγλσζην» ή «απφ ηε γλψζε ζηελ εθαξκνγή». Νη εθπαηδεπφκελνη αμηνινγνχληαη ζρεηηθά κε ηελ επίηεπμε ή κε ησλ ζηφρσλ κάζεζεο θαη δέρνληαη ζπζηεκαηηθή αλαηξνθνδφηεζε ψζηε λα γλσξίδνπλ ηηο επηδφζεηο ηνπο θαη λα θαηεπζχλνληαη ζε δηνξζσηηθέο ελέξγεηεο (Βέκκνπ θ.α, 2009). Ρα ινγηζκηθά ζπκπεξηθνξηζηηθνχ ηχπνπ είλαη επαξθή γηα παξνρή επνπηηθήο δηδαζθαιίαο, εκπέδσζε ρακεινχ επηπέδνπ γλψζεσλ θαη δεμηνηήησλ θαη γηα αμηνιφγεζε καζεηψλ. Απηφ πνπ θάλεη μερσξηζηά ηέηνηνπ είδνπο ινγηζκηθά είλαη ε εμαηνκηθεπκέλε δηδαζθαιία, ε «λνκηκνπνίεζε» ηνπ καζεηή λα θάλεη ιάζνο, ε άκεζε αμηνιφγεζε ηεο πξάμεο θαη ε επίηεπμε κηθξψλ, ζηαδηαθψλ επηηπρηψλ πνπ εληζρχνπλ ην ζπλαίζζεκα ησλ αδχλαησλ καζεηψλ. Βέβαηα έρνπλ πεξηνξηζκέλε δπλαηφηεηα πξνζαξκνγήο ζηηο ηδηαηηεξφηεηεο θαη ζηηο γλψζεηο ηνπ θάζε καζεηή θαη πξνθαινχλ ηνλ εζηζκφ ησλ καζεηψλ ζε κηα εμσηεξηθή πεγή ελίζρπζεο θαη ειέγρνπ ησλ πξάμεψλ ηνπο, κε κηθξή αλαηξνθνδφηεζε θαη δπλαηφηεηα γηα απηναμηνιφγεζε (Ξηεξξάηνο θ.α, 2007) (Οάπηεο θαη Οάπηε 2007:82-85) Δπνηθνδνκηζκφο Νη ζεσξίεο πνπ εληάζζνληαη ζην πιαίζην ηνπ επνηθνδνκηζκνχ (γλσζηηθέο θαη θνηλσληθφπνιηηηζκηθέο), θεξδίδνπλ φιν θαη πεξηζζφηεξν έδαθνο θαη απνηεινχλ ηελ βάζε αλάπηπμεο εθπαηδεπηηθνχ ινγηζκηθνχ. Πε απηέο ηηο ζεσξίεο, φπσο παξνπζηάζηεθαλ παξαπάλσ, δίλεηαη έκθαζε ζηηο λνεηηθέο δηεξγαζίεο θαη ζην πεξηβάιινλ. Ξαξαηεξείηαη έηζη κηα ζηξνθή ζε εθείλα ηα ινγηζκηθά πνπ ζεκειηψλνληαη ζην κνληέιν ηεο θαηαζθεπήο ηεο γλψζεο απφ ην άηνκν, παξά ζηα καζεζηαθά πεξηβάιινληα πνπ βαζίδνληαη ζην κνληέιν κεηάδνζεο ηεο γλψζεο, γη απηφ θαη ην παξαγφκελν ινγηζκηθφ πξνζπαζεί λα παξέρεη απζεληηθέο καζεζηαθέο δξαζηεξηφηεηεο, εληαγκέλεο ζε δηαδηθαζίεο επίιπζεο πξνβιεκάησλ, ψζηε λα ελζαξξχλεη ηελ έθθξαζε θαη ηελ πξνζσπηθή επηινγή (Θαινχξε θαη Τπράξεο, 2008:233) (Πνινκσλίδνπ, 2006). Δίλαη ραξαθηεξηζηηθφ φηη ζην πεξηβάιινλ ησλ δαζθάισλ ν ραξαθηεξηζκφο θαη κφλνλ ελφο εθπαηδεπηηθνχ ινγηζκηθνχ σο

58 Κάζεζε θαη ΡΞΔ 45 «επνηθνδνκηζηηθνχ» απνηειεί ζεηηθφ θξηηήξην γηα ηελ πνηφηεηά ηνπ θαη ζπλψλπκν ηνπ θαινχ ινγηζκηθνχ (Οάπηεο θαη Οάπηε, 2004:9697). Ρα καζεζηαθά πεξηβάιινληα, ηα νπνία ζρεδηάδνληαη κε βάζε ην πιαίζην ηνπ επνηθνδνκηζκνχ είλαη θπξίσο αλνηθηά πεξηβάιινληα, πνπ δελ πξνζθέξνπλ πιεξνθνξίεο, αιιά δίλνπλ εξεζίζκαηα αλαδεηψληαο ηελ αλάπηπμε ηεο θξηηηθήο ζθέςε ηνπ καεηή. Θάπνηα απφ απηά δίλνπλ έκθαζε ζηελ ππνζηήξημε ηεο καζεζηαθήο δηαδηθαζίαο δηεπθνιχλνληαο ηξφπνπο έθθξαζεο θαη νηθνδφκεζεο ηεο γλψζεο, ελψ άιια αζρνινχληαη πεξηζζφηεξν κε ηελ ππνζηήξημε ζπλεξγαηηθψλ δξαζηεξηνηήησλ κάζεζεο. Όια ρξεζηκνπνηνχλ ηνλ ππνινγηζηή σο γλσζηηθφ εξγαιείν, πνπ κπνξεί λα ππνζηεξίμεη θαη λα αλαδείμεη ηηο γλψζεηο εθείλεο πνπ δελ έρνπλ νηθνδνκεζεί πιήξσο ή βξίζθνληαη ζε ιαλζάλνπζα κνξθή (Ξξέδαο, 2003:100). Ζ απνθηεζείζα γλψζε δελ είλαη αδξαλήο θαη έρεη θαιχηεξε πνηφηεηα, αθνχ ε κάζεζε έρεη ζπληειεζηεί κέζσ ζπλερνχο ελαζρφιεζεο κε ην ζέκα, ελψ κπνξεί λα εθαξκνζηεί θαη ζε πξαγκαηηθέο θαηαζηάζεηο (Ιεβέληεο θαη Νηθνλνκίδεο, 2000α). Γλσζηηθέο ζεσξίεο Πηα ινγηζκηθά «κάζεζεο κέζσ θαηαλφεζεο» ν καζεηήο απνηειεί ην θέληξν ζε φια ηα ζηάδηα εμέιημεο ηνπ καζήκαηνο. Ν δάζθαινο ιεηηνπξγεί σο θαζνδεγεηήο (ζπκβνπιεχεη, ιχλεη απνξίεο), θαη σο εκςπρσηήο θαη αξσγφο, δεκηνπξγψληαο ην θαηάιιειν θιίκα, ζπληνλίδνληαο θαη ππνβνεζψληαο ηελ νξγάλσζε ησλ δξαζηεξηνηήησλ. Κε ηελ αλαηξνθνδφηεζε ελζαξξχλνληαη νη καζεηέο λα πξνζεγγίζνπλ ηε λέα γλψζε, πηζηεχνληαο ζηνλ εαπηφ ηνπο. Αθφκα, ππάξρεη ε δπλαηφηεηα αμηνιφγεζεο ή απηναμηνιφγεζεο (Ξξέδαο, 2003:28-30). Ρν πιηθφ πνπ δίλεηαη ζηνπ καζεηέο ζπληειείηαη ζε πξαγκαηηθέο θαηαζηάζεηο θαη δίλνληαη νη ζρέζεηο ή νη έλλνηεο πξηλ απφ ηηο ιεπηνκέξεηεο. Ξξψηα δίλεηαη κηα εηζαγσγή ζην ζεκαηηθφ πεδίν θαη κηα παξνπζίαζε πιηθνχ ππνδνκήο. Αθνινχζσο πξνβάιιεηαη κηα εξψηεζε ζρεηηθή κε ην πιηθφ απηφ, πνπ ν καζεηήο πξέπεη λα απαληήζεη κε ελαιιαθηηθνχο ηξφπνπο (θνπκπί, πνιιαπιή επηινγή, θηι.). Πηε ζπλέρεηα ην πξφγξακκα πξνβάιιεη ηε ζσζηή απάληεζε εκθαλίδνληαο παξάιιεια θαη ηελ απάληεζε ηνπ καζεηή γηα αληηπαξαβνιή. Πε θάπνηα ζπζηήκαηα ν καζεηήο θαιείηαη λα ζρνιηάζεη ηηο απαληήζεηο πνπ επέιεμε ζην πξνεγνχκελν ζηάδην. Ρν πξφγξακκα ζπλερίδεη ηελ πξνβνιή πιηθνχ, κέρξη λα πξνβιεζεί θαη ε ηειεπηαία εξψηεζε ελψ δελ θαζνξίδεηαη απζηεξά ε ζεηξά κε ηελ νπνία ν καζεηήο πξέπεη λα κάζεη ηα επηκέξνπο ζηνηρεία ηνπ ζέκαηνο (Ιεβέληεο θαη Νηθνλνκίδεο, 2000β). Πηα πεξηβάιινληα εμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζεο πνπ βαζίδνληαη ζηελ γλσζηηθή ζεσξία, ε πιεξνθνξία, «θνκκαηηαζκέλε» ζε κηθξέο ελφηεηεο, ζπληζηά δηαθνξεηηθά εξεζίζκαηα, ελψ νη καζεζηαθέο ζηξαηεγηθέο πνπ ρξεζηκνπνηνχληαη επλννχλ ηε κεηαθνξά ηεο πιεξνθνξίαο ζηελ εξγαδφκελε (βξαρχρξνλε) θαη κεηά ζηε καθξφρξνλε κλήκε, αιιά θαη ηε ζπζρέηηζε ηεο λέαο πιεξνθνξίαο κε ηηο ήδε πξνυπάξρνπζεο γλψζεο ηνπ καζεηή. Νη καζεηέο παξαθηλνχληαη ψζηε λα ρξεζηκνπνηνχλ ηηο γλσζηηθέο ηνπο δεμηφηεηεο (Βέκκνπ θ.α, 2009:45). Ρέηνηνπ είδνπο ινγηζκηθά είλαη ηα πξνγξάκκαηα πνπ πξνζθέξνπλ πνιιαπιέο αλαπαξαζηάζεηο ελλνηψλ, ηα πξνγξάκκαηα πξνζνκνηψζεσλ θαη κνληεινπνηήζεσλ, «θαηαζθεπήο» κηθξφθνζκσλ, επίιπζεο πξνβιεκάησλ, ηα αλνηρηά πεξηβάιινληα κάζεζεο πνπ επηηξέπνπλ ζηνλ δάζθαιν λα παξέκβεη θαη λα ηα πξνζαξκφζεη ή ζην καζεηή λα παξέκβεη ψζηε λα ειέγμεη ηελ πνξεία ηεο καζεζηαθήο δηαδηθαζίαο. Όηαλ ν εθπαηδεπφκελνο έρεη ηε δπλαηφηεηα λα εκπιέθεηαη ελεξγά θαη δξαζηήξηα ζε φιεο ηηο θάζεηο ηεο καζεζηαθήο δηεξγαζίαο, λα αμηνπνηεί ηελ ππάξρνπζα εκπεηξία ηνπ θαη λα θαηαθηά ηε γλψζε κφλνο ηνπ εθαξκφδνληαο ην καζεζηαθφ ηξφπν πνπ ηνπ ηαηξηάδεη, ηφηε απνθηά ηελ αίζζεζε ηνπ πξνζσπηθνχ επηηεχγκαηνο θαη ελζαξξχλεηαη γηα ηελ ζπλέρηζε ησλ πξνζπαζεηψλ ηνπ. Ππλνπηηθά ηα εθπαηδεπηηθά πεξηβάιινληα πνπ ζρεδηάδνληαη βαζηδφκελα ζηηο γλσζηηθέο ζεσξίεο κάζεζεο πξέπεη: λα ππνζηεξίδνπλ ηελ ηδέα ηεο νηθνδφκεζεο ηεο γλψζεο απφ ηνλ ίδην ην καζεηή, θαζψο απηφο πξνζπαζεί λα επηιχζεη πξνβιήκαηα θαη ζηελ πξνζπάζεηα ηνπ απηή αιιειεπηδξά κε

59 Κάζεζε θαη ΡΞΔ 46 ην πιηθφ πεξηβάιινλ (ζην νπνίν εληάζζεηαη ην εθπαηδεπηηθφ ινγηζκηθφ), ηνπο ζπκκαζεηέο ηνπ θαη ηνλ δάζθαιν. λα ελζαξξχλνπλ ηελ πξνζσπηθή έθθξαζε ησλ καζεηψλ ππνζηεξίδνληαο ηελ πξνζσπηθή ηνπο εκπινθή, πάληα κέζα ζην γεληθφηεξν πιαίζηνν ησλ θνηλσληθψλ αιιειεπηδξάζεσλ ησλ καζεηψλ. λα παξέρνπλ πνιιαπιέο αλαπαξαζηάζεηο ησλ ελλνηψλ, ησλ ζρέζεσλ θαη ησλ νληνηήησλ πνπ παξνπζηάδνληαη ζε θάζε κάζεκα. Γελ πξέπεη λα ππνδεηθλχνπλ ζην καζεηή ηηο νξζέο δηαδηθαζίεο, αιιά λα ηνλ αθήλνπλ λα εθθξάδεη ηηο απφςεηο ηνπ θαη λα ππνζηεξίδνπλ ηε δηαδηθαζία ηεο θνηλσληθφ-γλσζηηθήο ζχγθξνπζεο κέζα απφ ηελ νπνία ν ίδην ν καζεηήο ζα αληηιακβάλεηαη ηα ιάζε ηνπ ή ηηο ιαλζαζκέλεο πεπνηζήζεηο ηνπ. Ζ νηθνγέλεηα ησλ πεξηβαιιφλησλ LOGO θαη ε επξχηεξε θιάζε ησλ αλνηρηψλ κηθξφθνζκσλ ζηεξίδνληαη αθξηβψο πάλσ ζηηο ηδέεο απηέο θαη απνηεινχλ ηα πιένλ ηππηθά παξαδείγκαηα εθπαηδεπηηθψλ ινγηζκηθψλ πνπ είλαη θαηαζθεπαζκέλα κε βάζε ηηο γλσζηηθέο ζεσξίεο. Θνηλσληθνπνιηηηζκηθέο ζεσξίεο Βαζηθή αξρή απηψλ ησλ ζεσξηψλ είλαη ε θνηλσληθή αιιειεπίδξαζε θαη ν ξφινο πνπ παίδεη ην θνηλσληθφ θαη πνιηηηζκηθφ πεξηβάιινλ ζηε ζπγθξφηεζε ηεο γλψζεο. Ρν άηνκν κέζα απφ ηελ αιιειεπίδξαζε κε άιια άηνκα αλαπηχζζεη ηθαλφηεηεο θαη δεμηφηεηεο, πνπ δηαθνξεηηθά ζα βξίζθνληαλ ζε ιαλζάλνπζα θαηάζηαζε. Ζ θνηλσληθνπνιηηηζκηθή πξνζέγγηζε πεξηιακβάλεη ηελ απνθαιππηηθή κάζεζε ηνπ Bruner, ηελ εγθαζηδξπκέλε κάζεζε θαη ηελ θνηλσληθνπνιηηηζκηθή ζεσξία ηνπ Vygotsky. Ζ ζεσξία ηνπ Vygotsky, κε ηηο έλλνηεο ηεο Εψλεο Δπηθείκελεο Αλάπηπμεο θαη ηνπ Ξιαηζίνπ Πηήξημεο, είλαη βαζηθή ζε ινγηζκηθά πνπ ρξεζηκνπνηνχλ ζηαδηαθή θαη θαηαλεκεκέλε γλσζηηθή ζηήξημε, ψζηε πνιινί καζεηέο, κε ηε βνήζεηα πην έκπεηξσλ αηφκσλ, λα αλέιζνπλ απφ ην ζηάδην ηνπ «απινχ εμεξεπλεηή ηεο απζφξκεηεο κάζεζεο» ζε αλψηεξα επίπεδα (Γηακαληήο θαη Ρεξδίδεο, 2008). Ζ κάζεζε, ζχκθσλα κε ηηο ζεσξίεο απηέο, ζπληειείηαη κέζα ζε ζπγθεθξηκέλα πνιηηηζκηθά πιαίζηα (γιψζζα, ζηεξεφηππα, αληηιήςεηο) θαη νπζηαζηηθά δεκηνπξγείηαη απφ ηελ αιιειεπίδξαζε ηνπ αηφκνπ κε άιια άηνκα, ζε ζπγθεθξηκέλεο επηθνηλσληαθέο πεξηζηάζεηο θαη κέζσ ηεο πινπνίεζεο θνηλψλ δξαζηεξηνηήησλ. Ν θνηλσληθφο επνηθνδνκηζκφο δελ είλαη αζχκβαηνο κε ηηο γλσζηηθέο ζεσξίεο, φπσο είλαη ν ζπκπεξηθνξηζκφο, αιιά ιεηηνπξγεί ζπκπιεξσκαηηθά σο πξνο απηέο. Νη θνηλσληθνπνιηηηζκηθέο ζεσξίεο ππνζηεξίδνπλ ηε ζπλεξγαηηθή κάζεζε ζε φιεο ηηο κνξθέο ηεο. Δπνκέλσο έλα κάζεκα νξγαλσκέλν κε βάζε απηέο ηηο ζεσξίεο πξέπεη λα είλαη πξνζεθηηθά ζρεδηαζκέλν, έηζη ψζηε λα ελζαξξχλεη ηε ζπλεξγαζία κεηαμχ ησλ καζεηψλ θαη γεληθφηεξα ηελ θνηλσληθή αιιειεπίδξαζε. Νη θνηλσληθνπνιηηηζκηθέο ζεσξίεο είλαη ζπκβαηέο κε φιε ηελ λέα γεληά εθπαηδεπηηθψλ πεξηβαιιφλησλ, ηα νπνία ελζσκαηψλνπλ πιήζνο δπλαηνηήησλ αιιειεπίδξαζεο θαη επηθνηλσλίαο ησλ καζεηψλ. πάξρνπλ ζρεηηθά ιίγα απηφλνκα εθπαηδεπηηθά πεξηβάιινληα πνπ ζρεδηάζηεθαλ κε βάζε ηηο θνηλσληθνπνιηηηζκηθέο ζεσξίεο. Υζηφζν, φια ηα ζχγρξνλα εθπαηδεπηηθά πεξηβάιινληα πεξηιακβάλνπλ ππεξεζίεο επηθνηλσλίαο θαη ζπλεξγαζίαο. Ρα Γηθηπαθά Ξεξηβάιινληα Κάζεζεο (Net Based Learning Environment NBLE) βαζίδνληαη ζηελ επνηθνδνκηζηηθή ζεσξία κάζεζεο, θαη εηδηθφηεξα ζην έξγν ησλ Piaget θαη Vygotsky 1. 1 αλ θαη δηαηππψλεηαη ε άπνςε φηη ε επθνιία ζηελ πξφζβαζε θαη ηελ επεμεξγαζία πνιπκεζηθψλ πεξηερνκέλσλ, ζε ζπλδπαζκφ κε ηελ επέθηαζε ηνπ παγθφζκηνπ ηζηνχ, θαηέιεμαλ ζε έλα κνληέιν «αθαηέξγαζηεο παξάδνζεο» εθπαηδεπηηθψλ πιηθψλ (Πνινκσλίδνπ, 2006:143)

60 Ζιεθηξνληθή Κάζεζε θαη Δμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζε (e-learning) Ζιεθηξνληθή Κάζεζε θαη Δμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζε (e-learning) Πην θεθάιαην απηφ παξνπζηάδνληαη νη έλλνηεο ηεο ειεθηξνληθήο κάζεζεο θαη ηεο Δμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζεο. Ρα Ππζηήκαηα Κάζεζεο πνπ κειεηάκε ζε επφκελα θεθάιαηα βαζίδνληαη ζηηο Αξρέο ησλ παξαπάλσ ελλνηψλ, επνκέλσο ε κειέηε ηνπο θαη ε παξάζεζε ησλ απνηειεζκάησλ ηεο είλαη απαξαίηεηα γηα λα θαηαλνήζνπκε θαη λα ζπγθξίλνπκε ηηο e-learning εθαξκνγέο θαη ηειηθά λα ζρεδηάζνπκε έλα εθπαηδεπηηθφ ζχζηεκα. Πην θεθάιαην ζα δνχκε κηα ζχληνκε ηζηνξηθή αλαδξνκή, ηνπο νξηζκνχο ησλ ελλνηψλ, ηα ζεηηθά θαη ηα αξλεηηθήο Δμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζεο θαη ηειηθά ηηο ηειεπηαίεο εμειίμεηο ζην ρψξν ηνπ e-learning. The virtue of a computer in the classroom is that it requires a user, not a watcher. Diane Ravitch Ν φξνο «Ζιεθηξνληθή Κάζεζε» αλαθέξεηαη ζε έλα μερσξηζηφ ηχπν εθπαίδεπζεο, φπνπ ζηε δηδαζθαιία νπνηνπδήπνηε καζήκαηνο ρξεζηκνπνηνχληαη σο βαζηθφ κέζν ειεθηξνληθνί ππνινγηζηέο, ζπλήζσο ζπλδεδεκέλνη ζε δίθηπν, κε ζθνπφ ηελ παξαγσγή, πξνψζεζε, παξάδνζε θαη δηεπθφιπλζε εμαηνκηθεπκέλεο κάζεζεο νπνπδήπνηε θαη νπνηεδήπνηε, κέζα απφ έλα πεξηβάιινλ θηιηθφ πξνο ηνλ ρξήζηε (Πνινκσλίδνπ, 2006). Πχκθσλα κε ην Learning Circuits Glossary 1, ν φξνο e Learning θαιχπηεη πνιιέο εθαξκνγέο θαη δηαδηθαζίεο, φπσο γηα παξάδεηγκα, ε κάζεζε κέζσ ειεθηξνληθψλ ππνινγηζηψλ θαη δηθηχσλ ππνινγηζηψλ, νη εηθνληθέο αίζνπζεο θαη ε ςεθηαθή ζπλεξγαηηθή κάζεζε. Πε πξφζθαηεο κειέηεο έρεη γίλεη ε πξφηαζε λα αληηθαηαζηαζεί απφ ηνλ φξν Ρερλνινγηθά Δληζρπκέλε Κάζεζε (Technology Enhanced Learning TEL) (Browne, et al., 2008). 5.1 Ηζηνξηθή αλαδξνκή Ν Caleb Phillips ην 1728 δεκνζίεπζε κηα είδεζε ζε κηα ηνπηθή εθεκεξίδα ηεο Βνζηψλεο, ιέγνληαο πσο έρεη βξεη ηνλ ηξφπν λα δηδάμεη ζηελνγξαθία ην ίδην θαιά ηφζν ζε καζεηέο πνπ βξίζθνληαλ ζηελ ίδηα πφιε φζν θαη ζε απηνχο πνπ βξίζθνληαλ ζε άιιεο πφιεηο (Perraton, 1984). Πε πνιιά κέξε ηνπ θφζκνπ νη άλζξσπνη ήζειαλ λα κπνξνχλ λα έρνπλ ην δηθαίσκα ηεο εθπαίδεπζεο νπνπδήπνηε θαη αλ βξίζθνληαλ. Δμαηηίαο ηεο θαζνιηθφηεηαο ηεο αλάγθεο γηα κάζεζε, θαη ηεο αδπλακίαο ησλ εθπαηδεπηηθψλ ζπζηεκάησλ λα αληηκεησπίζνπλ επηηπρψο ηε ζπγθεθξηκέλε θαηάζηαζε, αλαπηχρζεθε ε «Γηα Αιιεινγξαθίαο Δθπαίδεπζε» κε θχξην ζηφρν λα θαιχςεη απηφ ην θελφ, πξνζθέξνληαο κηα «δεχηεξε» (ή «δηαθνξεηηθή») επθαηξία απφθηεζεο γλψζεο, ζε φζνπο γηα νπνηνδήπνηε ιφγν δελ ηελ είραλ ή δελ ηελ αμηνπνίεζαλ φηαλ ηελ είραλ (Holberg, 1977). Ρα πξψηα παλεπηζηήκηα βαζίζηεθαλ απνθιεηζηηθά ζηε κέζνδν «επηθνηλσλίαο κέζσ επηζηνιψλ». Ζ ρξήζε κφλν ηεο έληππεο αιιεινγξαθίαο κεηαμχ ηνπ δαζθάινπ θαη ηνπ καζεηή κε ηνλ θαηξφ απνδείρηεθε φηη δελ ήηαλ θαη ηφζν απνδνηηθή φπσο ζα ήηαλ ε ρξήζε πεξηζζφηεξσλ κέζσλ επηθνηλσλίαο (Garforth, 1992). Ζ ρξήζε δηαθνξεηηθψλ κέζσλ επηθνηλσλίαο κπνξεί λα θαιχςεη ηηο ειιείςεηο πνπ δεκηνπξγνχληαη απφ ηε ρξήζε ελφο θαη κφλνπ κέζνπ: δειαδή ε ηειεφξαζε, κέζσ ηεο δσληαλήο εηθφλαο κπνξεί λα πεξηγξάςεη θαη απνδψζεη θαιχηεξα απφ φηη ν γξαπηφο ιφγνο κπνξεί λα θάλεη κέζα απφ κηα απιή πεξηγξαθή ησλ ζπγθεθξηκέλσλ ηθαλνηήησλ θαη ηδηνηήησλ. Απφ ηελ άιιε πιεπξά, ηα ζηάδηα, νη ηδηφηεηεο θαη ηθαλφηεηεο πνπ πξέπεη λα ππάξρνπλ αιιά θαη λα απνθηεζνχλ κπνξνχλ πην εχθνια λα απνθσδηθνπνηεζνχλ, αθνχ ν γξαπηφο ιφγνο πξνζθέξεη ηελ επθνιία ηεο επαλάιεςεο (Schramm, 1977). Βαζηδφκελνη ινηπφλ ζε απηφ, ην πξψην κέζν καδηθήο ελεκέξσζεο πνπ επηιέρζεθε ήηαλ ην ξάδην. Ρν πξψην εθπαηδεπηηθφ ξαδηνθσληθφ πξφγξακκα πνπ βγήθε ζηνλ αέξα ήηαλ ζηελ Ακεξηθή. Ρν ζπγθεθξηκέλν κέζν απνηέιεζε θαη απνηειεί, θπξίσο ζηηο ππφ αλάπηπμε ρψξεο, ην θχξην καδί κε ηνλ έληππν ιφγν κέζν εθπαίδεπζεο απφ απφζηαζε (Hooper, 1974). Ύζηεξα, αθνινχζεζε ε ηειεφξαζε ζηηο δεθαεηίεο ηνπ 1950 θαη 1960, θπξίσο ζηηο αλεπηπγκέλεο ρψξεο. 1 Πηελ ηζηνζειίδα

61 Ζιεθηξνληθή Κάζεζε θαη Δμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζε (e-learning) 48 Πηνλ πίλαθα 3 θαίλεηαη ε πνξεία ηεο εμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζεο ζην ρξφλν. Σξνλνινγία Γεγνλφο Σξήζε ηαρπδξνκείνπ γηα παξάδνζε εθπαηδεπηηθνχ πιηθνχ Καζήκαηα δηα αιιεινγξαθίαο. Σξήζε ξάδηνπ θαη ηειεφξαζεο γηα εθπαηδεπηηθνχο ζθνπνχο Σξήζε πξνκαγλεηνθσλεκέλσλ θαζεηψλ βίληεν θαη ήρνπ. Ξεξηνξηζκέλνο αξηζκφο απφ broadcast channels. Σξεζηκνπνηνχληαη θπξίσο ζηελ έξεπλα θαη ηηο επηζηήκεο γηα αληαιιαγή πιεξνθνξηψλ Teleconferencing Video conferencing. Δκθάληζε ηνπ Arpanet ην νπνίν ζηαδηαθά κεηαηξέπεηαη ζην World Wide Web Πήκεξα Φζελνί ππνινγηζηέο. Δπηθξάηεζε ηνπ WWW. Κεγαιχηεξε δπλαηφηεηα πξνζπέιαζεο ηεο ηερλνινγίαο. Internet ζηηο ζρνιηθέο ηάμεηο. ηνζεηείηαη φιν θαη πεξηζζφηεξν απφ εθπαηδεπηηθά ηδξχκαηα αιιά θαη απφ επηρεηξήζεηο ε εθπαίδεπζε απφ απφζηαζε. Αζχξκαηε ηερλνινγία. Πχγρξνλε θαη αζχγρξνλε επηθνηλσλία. Ξίλαθαο 3 Δμέιημε ηεο Δμ' Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζεο Ζ θαηάζηαζε άιιαμε ζεκαληηθά κε ηελ εκθάληζε, πηνζέηεζε θαη εμέιημε ησλ ηερλνινγηψλ ηεο πιεξνθνξίαο θαη πην πξφζθαηα ησλ επηθνηλσληψλ, νη νπνίεο επηηξέπνπλ ηελ επηθνηλσλία ησλ ζπκκεηερφλησλ θαη δίλνπλ λέεο δηαζηάζεηο ζηελ παξνπζίαζε ηνπ εθπαηδεπηηθνχ πιηθνχ, έηζη ψζηε ε εμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζε ζήκεξα λα αλαδεηθλχεηαη ζε ελδηαθέξνλ ζπζηαηηθφ ζηνηρείν ησλ εθπαηδεπηηθψλ ζπζηεκάησλ, ηδηαίηεξα γηα ηελ αλψηαηε εθπαίδεπζε. Όηαλ πιένλ γίλεηαη αλαθνξά ζηελ εθπαίδεπζε απφ απφζηαζε (ή Ρήιε-εθπαίδεπζε ή E-Learning) ελλνείηαη θπξίσο ε εθπαίδεπζε πνπ πξαγκαηνπνηείηαη κε ηε ρξήζε ησλ Ρερλνινγηψλ ηεο Ξιεξνθνξίαο θαη ησλ Δπηθνηλσληψλ (Βαζηιάθεο, 2006), ελψ ζπρλά αληηθαζίζηαηαη απφ άιινπο φξνπο, φπσο «εηθνληθή κάζεζε» (virtual learning), «δηακνηξαζκέλε κάζεζε» (distributed learning) θ.ά. (Πνινκσλίδνπ, 2006). Νη απαξραησκέλνπ ηχπνπ ζπνπδέο δηα Αιιεινγξαθίαο, έρνπλ εμειηρζεί κε ηε βνήζεηα ηεο ηερλνινγίαο θαη έρνπλ πιένλ πεξάζεη ζηελ ιεγφκελε ηξίηε γεληά πνπ αθφκα εμειίζζεηαη, κε θπξίαξρν ην ξφιν ησλ ππνινγηζηψλ θαη ηνπ Γηαδηθηχνπ (Θνθθάιεο, 1999). 5.2 Νξηζκνί Υο εμ απνζηάζεσο εθπαίδεπζε νξίδεηαη ε ππνβνεζνχκελε απφ ηα κέζα επηθνηλσλίαο εθπαίδεπζε (ηαρπδξνκείν, ειεθηξνληθφ ηαρπδξνκείν, ξαδηφθσλν, ηειεφξαζε, θαζέηεο βίληεν, ππνινγηζηέο, ηειεδηάζθεςε θαη άιια) κε κηθξή ή θαζφινπ δηαπξνζσπηθή (ή ζε ηάμε) επαθή κεηαμχ εθπαηδεπηή δαζθάινπ θαη εθπαηδεπφκελνπ -καζεηή. Ν φξνο απηφο ρξεζηκνπνηείηαη θαη απφ ηελ UNESCO, ελψ απφ ην 1999 πξνζηίζεηαη κε ηελ ίδηα αθξηβψο εξκελεία ζην ιεμηθφ φξσλ ηνπ ΚeSH (Medical Subject Headings) ηεο Δζληθήο Ηαηξηθήο Βηβιηνζήθεο ησλ Ζλσκέλσλ Ξνιηηεηψλ ηεο Ακεξηθήο 1. Πε άιιε κειέηε νξίδεηαη σο έλαο ηνκέα ηεο εθπαίδεπζεο πνπ αθνξά ηελ παηδαγσγηθή, ηελ ηερλνινγία θαη ηνλ ζρεδηαζκφ ηεο εθπαηδεπηηθήο δνκήο, θαη επηδηψθεη ηελ παξνρή εθπαίδεπζεο, ρσξίο ηελ αλάγθε θπζηθήο παξνπζίαο ζην ρψξν πνπ απηή ιακβάλεη ρψξα. Ν νξηζκφο απηφο αλαθέξεη ηελ εμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζε σο μερσξηζηφ θιάδν ηεο εθπαίδεπζεο, θάηη πνπ φκσο δελ είλαη κεζνδνινγηθά απνδεθηφ 2. Πήκεξα, ε εμ απνζηάζεσο εθπαίδεπζε πινπνηείηαη ζρεδφλ απνθιεηζηηθά κε ηελ ππνζηήξημε ηνπ ππνινγηζηή, ζε έλα δηαδηθηπαθφ πεξηβάιινλ. Γηα ην ιφγν απηφ, ε έλλνηα εμ απνζηάζεσο εθπαίδεπζε ηαπηίδεηαη κε ηηο έλλνηεο ειεθηξνληθή κάζεζε (e-learning), κάζεζε ππνβνεζνχκελε απφ ππνινγηζηή (computer assisted learning), κάζεζε κέζσ δηαδηθηχνπ (online learning), δηαδηθηπαθή εθπαίδεπζε (online education), εθπαίδεπζε βαζηζκέλε ζην δηαδίθηπν (web-based 1 2

62 Ζιεθηξνληθή Κάζεζε θαη Δμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζε (e-learning) 49 education). Ζ δηαθνξά ζηε ζεκαζία ησλ φξσλ απηψλ αξρίδεη λα εμαιείθεηαη θαη ν δηαρσξηζκφο γίλεηαη φιν θαη πην δχζθνινο ηφζν γηα αξράξηνπο φζν θαη γηα έκπεηξνπο 1 ρξήζηεο. Δμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζε (Distance Education) νξίδεηαη, ζχκθσλα κε ηελ U.S. Distance Learning Association, ε απφθηεζε γλψζεσλ θαη ηθαλνηήησλ κε έκκεζε πιεξνθφξεζε θαη θαζνδήγεζε, πνπ πεξηιακβάλεη φιεο ηηο ηερλνινγίεο θαη άιιεο κνξθέο εθκάζεζεο απφ απφζηαζε. Κπνξεί λα νξηζηεί σο κηα δηαδηθαζία φπνπ ν δηδαζθφκελνο βξίζθεηαη ζε θπζηθή απφζηαζε απφ ηνλ δηδάζθνληα θαη ηνλ εθπαηδεπηηθφ θνξέα, θαη ε ηερλνινγία κε δηάθνξνπο ηξφπνπο δηακεζνιαβεί ηελ εθπαηδεπηηθή δηαδηθαζία (Καηζαίνπ, θαη ζπλ., 2001). Απφ παηδαγσγηθήο δηάζηαζεο, είλαη ε εθπαίδεπζε πνπ δηδάζθεη θαη ελεξγνπνηεί ην καζεηή πψο λα καζαίλεη κφλνο ηνπ θαη πψο λα ιεηηνπξγεί απηφλνκα πξνο κηα επξεηηθή πνξεία απηνκάζεζεο θαη γλψζεο. (Ιηνλαξάθεο, 2001). Ζ ειεθηξνληθή κάζεζε (e- learning) είλαη ππνζχλνιν ησλ κεγαιχηεξσλ θφζκσλ ηεο «ηερλνινγίαο πιεξνθνξηψλ» θαη ηεο «εθπαίδεπζεο θαη θαηάξηηζεο». Κπνξεί λα είλαη πνιχηηκε φηαλ ρξεζηκνπνηεζεί σο κέξνο ελφο θαιά πξνγξακκαηηζκέλνπ θαη θαηάιιεια ππνζηεξηδφκελνπ πεξηβάιινληνο εθπαίδεπζεο θαη θαηάξηηζεο, αιιά ε e-learning δελ είλαη έλα καγηθφ ξαβδί πνπ αληηθαζηζηά ηηο μεπεξαζκέλεο ππάξρνπζεο παηδαγσγηθέο ζεσξίεο θαη πξνζεγγίζεηο. Ξνιινί επαγγεικαηίεο ηεο κάζεζεο θαη ηεο ηερλνινγίαο πηζηεχνπλ φηη ε e-learning ζα έρεη νινθιεξσζεί φηαλ ζα έρνπκε ζηακαηήζεη λα αλαθεξφκαζηε ζε απηήλ κε έλα μερσξηζηφ φλνκα θαη ζα αξρίζεη λα ιακβάλεηαη ππφςε σο έλα νινθιεξσκέλν κέξνο ελφο πιήξνπο καζεζηαθνχ πεξηβάιινληνο. Πρήκα 9 Ζ ηξηαδηθή ζρέζε ησλ ζπληειεζηψλ ηεο εμ απνζηάζεσο εθπαίδεπζεο Πρήκα 10 Ζ εμ απνζηάζεσο εθπαίδεπζε απνηειεί ην ζπλδπαζκφ ηεο εμ απνζηάζεσο δηδαζθαιίαο θαη ηεο εμ απνζηάζεσο κάζεζεο Πε ζρέζε κε ηνλ ρξφλν επηθνηλσλίαο κεηαμχ εθπαηδεπηή θαη εθπαηδεπφκελνπ ππάξρνπλ δχν κνξθέο Ρειεθπαίδεπζεο, ε Πχγρξνλε θαη ε Αζχγρξνλε Ρειεθπαίδεπζε: Πχγρξνλε Ρειεθπαίδεπζε: ην κάζεκα γίλεηαη ζε πξνθαζνξηζκέλν ρξφλν θαη ηφπν. Νη εθπαηδεπφκελνη (καζεηέο, θνηηεηέο) παξαθνινπζνχλ ζε απεπζείαο ζχλδεζε ηνλ εθπαηδεπηή θαη κπνξνχλ λα ζπκκεηέρνπλ ζε φιεο ηηο δηαδηθαζίεο ηνπ καζήκαηνο ζε πξαγκαηηθφ ρξφλν. Ζ ζχγρξνλε Ρειεθπαίδεπζε απνηειεί νπζηαζηηθά ηε κεηαθνξά ηνπ παξαδνζηαθνχ ηξφπνπ 1 Hannah R. Education Applications. Introduction to Nursing Informatics: Springer New York 2006:

63 Ζιεθηξνληθή Κάζεζε θαη Δμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζε (e-learning) 50 δηδαζθαιίαο ζε ειεθηξνληθέο ζπλζήθεο κε ηε δηαθνξά φηη ν εθπαηδεπηήο θαη ε «Ρήιε-ηάμε» κπνξνχλ λα απέρνπλ κεηαμχ ηνπο ρηιηάδεο ρηιηφκεηξα. Αζχγρξνλε Ρειεθπαίδεπζε: ν εθπαηδεπφκελνο (καζεηήο, θνηηεηήο) έρεη πξφζβαζε, κέζσ ηνπ Γηαδηθηχνπ, ζε πνιχκνξθεο πεγέο πιεξνθνξηψλ (δηδαθηηθφ πιηθφ, video, καζήκαηα απηνδηδαζθαιίαο, θ.η.ι.). Πην πιηθφ απηφ έρεη πξφζβαζε νπνηαδήπνηε εκέξα θαη ψξα ελψ ζπρλά κπνξεί λα ην κεηαθέξεη ζηνλ ππνινγηζηή ηνπ. Ζ ρξήζε ηνπ πιηθνχ απηνχ γίλεηαη ζπλήζσο κε ηελ ηερλνινγία ησλ πνιπκέζσλ, φηαλ ν εθπαηδεπφκελνο έρεη ηνλ ρξφλν λα επεμεξγαζηεί απηέο ηηο πιεξνθνξίεο. Ν ρξφλνο απηφο δελ είλαη απαξαίηεην λα ζπκπίπηεη κε ην ρξφλν ησλ άιισλ εθπαηδεπνκέλσλ πνπ ζπκκεηέρνπλ ζε απηήλ ηελ εηθνληθή ηάμε. Πε απηή ηε δηαδηθαζία δελ απαηηείηαη ε ηαπηφρξνλε on line παξνπζία ηνπ εθπαηδεπηή. Ζ Αζχγρξνλε Ρειεθπαίδεπζε ρξεζηκνπνηείηαη θπξίσο απφ ηα αλνηθηά παλεπηζηήκηα θαη απφ άιινπο θνξείο πνπ παξέρνπλ επηκφξθσζε ζε ζπγθεθξηκέλεο νκάδεο (Θαξηζηψηεο, 1999). Γχν ηδηαίηεξα ζεκαληηθά ζηνηρεία πνπ δηαθνξνπνηνχλ ηελ e-learning απφ ηελ παξαδνζηαθή - πξφζσπν κε πξφζσπν - κάζεζε είλαη ηα αθφινπζα (Danchak, 2002): 1. Απφθηεζε πιεξνθνξηψλ. Ζ e-learning κεηαηξέπεη ηελ δηαδηθαζία απφθηεζεο πιεξνθνξηψλ ζε θάηη πην άκεζα ππφ ηνλ έιεγρν θαη ηελ επζχλε ηνπ καζεηεπφκελνπ, φπνπ ν κεζνιαβεηήο είηε είλαη αλχπαξθηνο, είηε έρεη ηνλ ξφιν ζπκβνχινπ. 2. Κεηαηξνπή ησλ πιεξνθνξηψλ ζε γλψζε. Ζ e-learning αθήλεη ειεχζεξνπο ηνπο καζεηέο ζε έλαλ θφζκν ζρεδφλ αζηείξεπησλ πεγψλ πιεξνθνξηψλ, κε πνιχ ιίγε θαζνδήγεζε. Νη παξαδνζηαθνί θαζνδεγεηέο παχνπλ λα ιεηηνπξγνχλ, θαη ν καζεηήο έρεη πνιχ κεγάιε επζχλε θαηά ηελ επηινγή, ηαμηλφκεζε θαη αμηνιφγεζε απηψλ ησλ πιεξνθνξηψλ. Ζ δηαδηθαζία κεηαηξνπήο είλαη πην επξεία, εμαξηάηαη πεξηζζφηεξν απφ ηελ αηνκηθή επηινγή θαη θξίζε, επνκέλσο ππφζρεηαη πνιιά, αιιά ηαπηφρξνλα είλαη θαη επηθίλδπλε 1. πάξρνπλ αξθεηέο πξνζπάζεηεο γηα ηελ θάιπςε ζεκάησλ πνπ αθνξνχλ ηα ζπζηήκαηα δηαδηθηπαθήο εθπαίδεπζεο, εηδηθφηεξα ηηο πξνδηαγξαθέο, ηα πξφηππα θαη ηνπο νξγαληζκνχο ηππνπνίεζεο πξνηχπσλ εθπαίδεπζεο. Απφ ηα πξφηππα πνπ αλαπηχζζνληαη απφ θάζε νξγαληζκφ ηα θπξηφηεξα είλαη ηα αθφινπζα: ADL (Advanced Distributed Learning) Δίλαη κία πξσηνβνπιία ηνπ πνπξγείνπ Άκπλαο ησλ ΖΞΑ, ε νπνία εξεπλά θαη αλαπηχζζεη πξνδηαγξαθέο γηα λα ελζαξξχλεη ηελ αλάπηπμε θαη εθαξκνγή ηεο ηειεθπαίδεπζεο. Ν θχξηνο ζθνπφο ηνπ ADL είλαη ε δηαζθάιηζε ηεο πξφζβαζεο ζε εθπαηδεπηηθφ πεξηερφκελν πςειήο πνηφηεηαο, ε εχθνιε δηάζεζε ηνπ πεξηερνκέλνπ θαη ε δπλαηφηεηα πξνζαξκνγήο ζηηο αλάγθεο ηνπ εθπαηδεπφκελνπ. Ζ πην γλσζηή έθδνζε ηνπ ADL είλαη ην SCORM. AICC (Aviation Industry CBT Committee) Γεκηνπξγήζεθε ην 1988 θαη είλαη κία παγθφζκηα νκάδα επαγγεικαηηψλ πνπ αζρνινχληαη κε εθπαίδεπζε βαζηζκέλε ζηελ ηερλνινγία. Αλαπηχζζνπλ CBT (Computer Based Training) νδεγίεο γηα αεξνπνξηθή βηνκεραλία. IEEE LTSC (Learning Technology Standardization Committee) ltsc.ieee.org/wg. Νη πξνδηαγξαθέο ηνπ IEEE έρνπλ πηνζεηεζεί απφ κεγάιε κεξίδα ρξεζηψλ θαη γίλνληαη δηεζλή πξφηππα. Κέζα ζην IEEE, ην LTSC πξνζθέξεη πξνδηαγξαθέο, νη νπνίεο νξίδνπλ βέιηηζηεο πξαθηηθέο θαη δίλεηαη ε δπλαηφηεηα λα ειέγρεηαη ε ζπκβαηφηεηα πξντφλησλ κε ηηο πξνδηαγξαθέο απηέο. Ζ πην γλσζηή πξνδηαγξαθή είλαη ην LOM (Learning Object Metadata), ε νπνία θαζνξίδεη νκάδεο ζηνηρείσλθαη ζηνηρεία πνπ πεξηγξάθνπλ εθπαηδεπηηθέο πεγέο πφξνπο. Ρν LOM ρξεζηκνπνηείηαη θαη απφ ην IMS θαη απφ ην ADL. IMS (Global Learning Consortium) Αθνξά ηελ αλάπηπμε XML πξνδηαγξαθψλ πνπ πεξηγξάθνπλ θχξηα ραξαθηεξηζηηθά ησλ καζεκάησλ, εξγαζηψλ, νκάδσλ θιπ. Ξξνζθέξνπλ κία δνκή γηα ηελ αλαπαξάζηαζε εθπαηδεπηηθψλ 1 «Ρη είλαη ε e-learning: Θαηλνχξην παξάδεηγκα ή θαηλνχξην παηρλίδη;» Απφ Ρν πξψην Φφξνπκ γηα ηελ πχιε elearningeuropa.info id=1356&doclng=5&menuzone=1

64 Ζιεθηξνληθή Κάζεζε θαη Δμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζε (e-learning) 51 κεηαδεδνκέλσλ (δεδνκέλσλ πνπ λα πεξηγξάθνπλ ηα δεδνκέλα), ελψ νη πην γλσζηέο πξνδηαγξαθέο ηνπ IMS είλαη ηα IMS Metadata, IMS Content Packaging θαη IMS QTI (Question and Test Interchange). Απηή ε πνηθηιία πξνηχπσλ έθαλε αθφκα πην δχζθνιε ηε κεηαθνξά ηνπ εθπαηδεπηηθνχ πεξηερνκέλνπ απφ ζχζηεκα ζε ζχζηεκα. Ν Philip Dodds θαηφξζσζε λα θέξεη ζε επαθή θαη ζπλεξγαζία φινπο ηνπο νξγαληζκνχο ηππνπνίεζεο γηα ηε δεκηνπξγία ελφο θνηλνχ ζπλφινπ απφ απινπνηεκέλα βαζηθά πξφηππα γηα ηελ θαηαλεκεκέλε εθπαίδεπζε. Ρν κνληέιν SCORM είλαη ε πεξηζζφηεξν επξέσο γλσζηή πξσηνβνπιία ηνπ νξγαληζκνχ ADL. Ν ξφινο ηνπ ADL είλαη λα ηεθκεξηψλεη, λα επηθπξψλεη, λα πξνσζεί, θαη λα ρξεκαηνδνηεί ηε δεκηνπξγία πξνδηαγξαθψλ θαη πξνηχπσλ. Πηφρνο ηνπ είλαη ν εθζπγρξνληζκφο ηεο εθπαίδεπζεο θαη ηεο θαηάξηηζεο θαη ε πξνψζεζε ηεο ζπλεξγαζίαο κεηαμχ ηεο θπβέξλεζεο, ηεο βηνκεραλίαο θαη ηνπ αθαδεκατθνχ ρψξνπ γηα ηελ αλάπηπμε καζεζηαθψλ πξνηχπσλ. Ρν SCORM απνηειεί ηε βάζε γηα ην πψο ζα ρξεζηκνπνηνχλ νη νξγαληζκνί εθπαηδεπηηθέο ηερλνινγίεο, γηα λα δεκηνπξγήζνπλ θαη λα ιεηηνπξγήζνπλ ηα εθπαηδεπηηθά πεξηβάιινληα ηνπ κέιινληνο. Πθνπφο ηνπ SCORM είλαη λα ζπλελψζεη ηα ππφινηπα πξφηππα. Απηή ηε ζηηγκή απνηειεί ην πην δεκνθηιή πξφηππν. Βαζίδεηαη θαη απηφ ζηελ XML. Δίλαη κηα ζπιινγή πξνηχπσλ θαη πξνδηαγξαθψλ γηα εθκάζεζε βαζηζκέλε ζην Web. Θαζνξίδεη ηηο επηθνηλσλίεο κεηαμχ ηνπ client side πεξηερνκέλνπ θαη ελφο ζπζηήκαηνο πνπ ην θηινμελεί θαη θαιείηαη ζαλ πεξηβάιινλ ρξφλνπ εθηέιεζεο (ζπλήζσο κηα ιεηηνπξγία ελφο ζπζηήκαηνο δηαρείξηζεο εθκάζεζεο). Ρν SCORM θαζνξίδεη επίζεο πψο ην πεξηερφκελν κπνξεί λα ζπζθεπαζηεί ζε έλα κεηαβηβάζηκν αξρείν ZIP. 5.3 Ρα κεηνλεθηήκαηα ηεο εμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζεο Ζ κάζεζε θαη ε απφθηεζε γλψζεσλ δελ είλαη κηα ηπραία, παζεηηθή θαη απνκνλσκέλε δηαδηθαζία. Ππκβαίλεη κέζα ζε έλα πνιχπινθν πιαίζην δηεξγαζηψλ, φπνπ πξσηεχνληα ξφιν παίδνπλ ηα άηνκα, νη επαθέο, ηα ζπγγξάκκαηα, νη ηερληθέο, ην πεξηβάιινλ θαη νη δνκέο. «Καζαίλσ, θαη ην ¼ ην νθείισ ζηνπο δαζθάινπο κνπ, ην ¼ ζηε κειέηε κνπ, ην ¼ ζηνπο ζπκκαζεηέο κνπ θαη ην ¼ ζηηο εκπεηξίεο κνπ», ζχκθσλα κε κηα ζαλζθξηηηθή γξαθή. Ρν απηφλνκν θαη πξνζσπηθφ δηάβαζκα, πνπ ραξαθηεξίδεη θαηά θχξην ιφγν ηελ εμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζε, βξίζθεηαη ζην ρακειφηεξν ζεκείν ηεο θιίκαθαο απνδνηηθφηεηαο φζνλ αθνξά ηελ κάζεζε. Απφ ηελ άιιε, νη εκπεηξίεο θαη ε «πξαθηηθή άζθεζε», είλαη ε πιένλ απνδνηηθή καζεζηαθή δηαδηθαζία. Νη δηαιέμεηο, νη ζπδεηήζεηο, νη επηιχζεηο απνξηψλ, αιιά θαη νη νδεγίεο γηα ηελ νινθιήξσζε ζεκάησλ θαη εξγαζηψλ, είλαη φιεο δηαδηθαζίεο πνπ ιακβάλνπλ ρψξα ζηηο παξαδνζηαθέο ηάμεηο. Ζ δσληαλή επαθή, πνπ ραξαθηεξίδεη ηηο παξαδνζηαθέο ηάμεηο, είλαη αλαληηθαηάζηαηε. Νη καζεηέο εξγάδνληαη αηνκηθά ή νκαδηθά, ε γλψζε κπνξεί λα αθνκνησζεί είηε κέζσ παξαδφζεσλ θαη επίιπζεο απνξηψλ, είηε κέζσ ραιαξφηεξεο ζπδήηεζεο, νη καζεηέο καζαίλνπλ ηαπηφρξνλα θαη απφ ηνπο δαζθάινπο ηνπο αιιά θαη κέζα απφ ηελ αιιειεπίδξαζε κε ηνπο ζπκκαζεηέο ηνπ, ν αληαγσληζκφο θαη ε άκηιια πνπ αλαπηχζζεηαη δίλνπλ ψζεζε ζηελ απνδνηηθή εθκάζεζε, ε επηθνηλσλία δηεμάγεηαη πξνθνξηθά, γξαπηά αιιά θαη κέζσ ησλ άγξαθσλ θσδίθσλ ηεο θπζηθήο επαθήο θαη επνπηηθά κέζα κπνξνχλ λα εηζαρζνχλ ή λα απνζπξζνχλ θαηά βνχιεζε. Ζ παξαδνζηαθή ηάμε έρεη απνδείμεη ηελ πξνζαξκνζηηθφηεηά ηεο ζηηο δηάθνξεο ζπλζήθεο θαη ηελ απνηειεζκαηηθφηεηά ηεο ζηε κεηάδνζε ησλ γλψζεσλ. Γηα ηελ παλεπηζηεκηαθή εθπαίδεπζε, ππάξρεη θαη έλαο αθφκα επηπξφζζεηνο ιφγνο δηαηήξεζεο ηεο «ηάμεο». Ξαξαδνζηαθά, παλεπηζηεκηαθή εθπαίδεπζε ζεκαίλεη έθθξαζε ακθηβνιηψλ θαη αληηξξήζεσλ, ππεξάζπηζε απφςεσλ θαη ζεσξηψλ, ππνβνιή εξσηήζεσλ θαη ακθηζβήηεζε θαηεζηεκέλσλ θαη «παθέησλ» γλψζεσλ. Όια απηά επηηπγράλνληαη κε ηε δηαπξνζσπηθή επηθνηλσλία. (Θνθθάιεο, 1999) Νη καζεηέο - θνηηεηέο πνπ ζπκκεηέρνπλ ζε πξφγξακκα κάζεζεο απφ απφζηαζε κπνξεί λα νδεγεζνχλ ζε απνκφλσζε κηαο θαη έρνπλ ειάρηζηα ή θαλέλα κέζν επηθνηλσλίαο κεηαμχ ηνπο. Αθφκε θαη εθείλνη πνπ έρνπλ ηα κέζα λα επηθνηλσλνχλ κε άιινπο ζηελ ηάμε ηνπο κέζσ online chats ή κε ειεθηξνληθφ ηαρπδξνκείν κπνξεί λα κελ παίξλνπλ θακία ελζάξξπλζε γηα λα ην θάλνπλ. Ν δάζθαινο δελ κπνξεί λα θξίλεη ηελ πξφνδν ελφο καζεηή θαη δελ είλαη δπλαηφλ λα πξνζαξκφζεη

65 Ζιεθηξνληθή Κάζεζε θαη Δμ Απνζηάζεσο Δθπαίδεπζε (e-learning) 52 ηελ κάζεζε έηζη ψζηε λα ηθαλνπνηήζεη επηηπρψο ηηο αλάγθεο ησλ καζεηψλ. Νη καζεηέο είλαη πνιχ πηζαλφ λα δπζαλαζρεηνχλ κε ηηο εξγαζίεο φηαλ δελ θαηαιαβ&alpha