Ο Αλγόριϑµος Buchberger

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ο Αλγόριϑµος Buchberger"

Transcript

1 ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΠΜΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Εργασία για το µάθηµα: «Αλγόριϑµοι & Πολυπλοϰότητα» ιδάσκων: Ηλίας Κουτσουπιάς Χειµερινό Εξάµηνο Ο Αλγόριϑµος Buchberger για την εύρεση βάσεων Groebner ιδεωδών πολυωνύµων Κωνσταντίνα Ρουϕικτού Άγγελος Μαντζαϕλάρης Ιανουάριος 2007

2

3 I. Εισαγωγή 1 Περίληψη Μια πληθώρα προβληµάτων καταλήγει σε συστήµατα πολυωνύµων πολλών µεταβλητών. Η αντιµετώπιση τέτοιων συστηµάτων δεν είναι εύκολη υπόθεση µια πλήρης θεωρία για τη µελέτη τους είναι η θεωρία των βάσεων Groebner. Ο αλγόριθµος του Buchberger µετατρέπει ένα σύνολο πολυωνύµων σε κάποιο άλλο - τη βάση Groebner του συστήµατος - το οποίο αποκαλύπτει όλη την κρυµµένη πληρο- ϕορία του αρχικού συστήµατος και διευκολύνει τη µελέτη του, έως και την τελική επίλυση. Ένας τόσο ισχυρός αλγόριθµος δε µπορεί παρά να είναι (τουλάχιστον) εκθετικός. Παρόλα αυτά η αξία του είναι µεγάλη, τόσο από θεωρητική σκοπιά, όσο και στις εϕαρµογές, που απλώνονται σε ροµποτική, θεωρία αποδείξεων, επιχειρησιακή έρευνα ή οπουδήποτε αλλού υπεισέρχονται πολυωνυµικές εξισώσεις. I. Εισαγωγή Οι απαρχές της άλγεβρας και των αλγορίθµων χρονολογούνται στον µακρινό ένατο αιώνα. Στη Βαγδάτη, ο µαθηµατικός Mohammed Ibn Musa al-khawarizmi ερευνούσε πολυωνυµικές εξισώσεις κι έγραψε το διάσηµο βιβλίο του Kita Al-jabr wa l Muqabala. Το βιβλίο αναϕέρεται σε συµβολικές µεθόδους για επίλυση πολυωνυµικών εξισώσεων. Μάλιστα, οι λέξεις άλγεβρα και αλγόριϑµοι έχουν προέλθει από τις λέξεις Al-jabr και al-khawarizmi yah αντίστοιχα. Έως τη δεκαετία του 1960, η έρευνα στη σύγχρονη άλγεβρα στράϕηκε σε κατασκευαστικές µεθόδους, δηλαδή στην ανάπτυξη αλγεβριϰών αλγορίϑµων. Με την άνθηση της υπολογιστικής επιστήµης δηµιουργήθηκε η ανάγκη για µελέτη των αλγεβρικών αλγορίθ- µων και από υπολογιστική σκοπιά, πχ µελέτη της αποτελεσµατικότητάς τους, της υλοποίησής τους και των υπολογιστικών πόρων που χρειάζονται. Αυτό οδήγησε στην εδραίωση της Υπολογιστιϰής Άλγεβρας, ένα πεδίο µελέτης που απλώνεται τόσο στα µαθηµατικά όσο και στην πληροϕορική. Σήµερα η συµβολή της Υπολογιστιϰής Άλγεβρας στην υπολογιστική επιστήµη και τις εϕαρµογές της είναι µεγάλη. Ένα εξαιρετικό παράδειγµα αυτής της συµβολής είναι η θεωρία και οι αλγόριθµοι για τις βάσεις Groebner. Οι βάσεις Groebner είναι µια µέθοδος υπολογισµών µε πολυώνυµα πολλών µεταβλητών. Γενικεύουν την απαλοιϕή Gauss για επίλυση γραµµικών συστηµάτων και τον αλγόριθµο του Ευκλείδη για την εύρεση του µέγιστου κοινού διαιρέτη πολυωνύµων µιας µεταβλητής. Φανταστείτε τους αλγορίθµους αυτούς να εϕαρµόζονται µε είσοδο όχι γραµµικά συστήµατα ή πολυώνυµα µιας µεταβλητής, αλλά γενικά πολυώνυ- µα πολλών µεταβλητών. Η γενίκευση αυτή υπάρχει και λέγεται αλγόριθµος Buchberger: Ο αλγόριθµος έχει είσοδο ένα σύνολο πολυωνύµων F = { f 1,..., f n } και δίνει στην έξοδο ένα διαϕορετικό σύνολο πολυωνύµων G = {g 1,..., g m }, που καλείται βάση Groebner του συστήµατος. Το σύνολο αυτό διατηρεί όλην την (αλγεβρική και γεωµετρική) πληροϕορία του αρχικού συνόλου F(πχ το σύνολο των λύσεων του συστήµατος παραµένει το ίδιο), και µάλιστα όλες οι πληροϕορίες οι οποίες ήταν κρυµµένες στο F αποκαλύπτονται στο G. Η ιδέα πίσω από τις βάσεις Groebner ξεκινά από την εποχή του David Hilbert. Ο Hilbert απέδειξε πως υπάρχουν τέτοια σύνολα σαν το G, όµως η απόδειξη που έδωσε δεν ήταν κατασκευαστική. Το κενό αυτό ήρθε να γεµίσει αργότερα ο Αυστριακός µαθηµατικός Bruno Buchberger, όταν στη διδακτορική του διατριβή το 1965 διατύπωσε τον οµώνυµο αλγόριθµο. Η σηµερινή µορϕή της θεωρίας των βάσεων Groebner οϕείλεται σε αυτόν και η ονοµασία που τους έδωσε είναι προς τιµήν του καθηγητή του, Wolfgang Gröbner(ο Hironaka, την ίδια περίπου εποχή, τις ονοµάζει Standard bases). Εκτός από τη θεωρητική θεµελίωση, ο Buchberger ανέδειξε την αλγοριθµική όψη των βάσεων Groebner. Με την υπολογιστική ισχύ που διαθέτουµε σήµερα, αυτή η όψη είναι εξαιρετικά σηµαντική, καθώς δίνει στην άλγεβρα ένα νέο πεδίο εϕαρµογών στα εϕαρµοσµένα µαθηµατικά και την υπολογιστική επιστήµη. Η πρωτότυπη εργασία [1] του Buchberger είναι γραµµένη στα γερµανικά, ενώ πρόσϕατα δηµοσιεύθηκε µια µετάϕραση στα αγγλικά [2]. Μια µεταγενέστερη εργασία του ιδίου γραµµένη στα αγγλικά είναι η [3]. Ένα επιτυχηµένο σύγγραµµα για τη θεωρία των βάσεων Groebner, στο οποίο παραπέµπουµε τον αναγνώστη για αποδείξεις των θεωρηµάτων που παρουσιάζονται στα παρακάτω, είναι το [8]. Στην ενότητα II δίνουµε το απαραίτητο υπόβαθρο για την κατανόηση του αλγορίθµου, ενώ στην ενότητα III παρουσιάζουµε τον αλγόριθµο Buchberger µε µια σύντοµη µελέτη της ορθότητας και της πολυπλοκότητάς του. Τέλος, στην ενότητα IV δίνουµε µερικά παραδείγµατα εϕαρµογών, ώστε ο αναγνώστης να εκτιµήσει την αξία του αλγορίθµου.

4 2 Ο αλγόριϑµος Buchberger για την εύρεση βάσεων Groebner II. Θεωρία βάσεων Groebner Θα εισάγουµε τις βάσεις Groebner ως εργαλείο για την ανάλυση και ανάπτυξη αλγορίθµων για τη λύση του παρακάτω προβλήµατος: Να λυθεί το πολυωνυµικό σύστηµα m εξισώσεων µε n αγνώστους(µεταβλητές): f 1 (x 1, x 2,..., x n ) = 0 (Σ) f 2 (x 1, x 2,..., x n ) = 0 f m (x 1, x 2,..., x n ) = 0 όπου f i F[x 1, x 2,..., x n ], δηλαδή πολυώνυµα µε µεταβλητές x 1, x 2,..., x n και συντελεστές από κάποιο σύνολο F (πχ Q, R, C). Μερικές ειδικές περιπτώσεις του παραπάνω, στις οποίες έχουµε ικανοποιητικό αλγόριθµο για τη λύση είναι: α) Αν το σύστηµα είναι γραµµικό, δηλαδή αποτελείται από γραµµικά πολυώνυµα, τότε η επίλυση µπορεί να γίνει αποτελεσµατικά µε τη µέθοδο απαλοιϕής του Gauss. β) Αν το σύστηµα έχει µόνο µία µεταβλητή, δηλαδή n = 1, ουσιαστικά έχουµε να βρούµε τις ρίζες ενός πολυωνύµου, του ΜΚ ( f 1,..., f m ). Το τελευταίο υπολογίζεται µε τον αλγόριθµο του Ευκλείδη, και υπάρχουν αλγόριθµοι για τον εντοπισµό των ριζών του. Μια βάση Groebner στην περίπτωση γραµµικών συστηµάτων είναι τα πολυώνυµα(τριγωνικό σύστηµα) που βρίσκουµε εκτελώντας απαλοιϕή Gauss, ενώ στην περίπτωση πολυωνύµων µιας µεταβλητής, µια βάση Groebner είναι ο µέγιστος κοινός διαιρέτης του συστήµατος. Ορισµός 1. Έστω το σύνολο F[x 1, x 2,..., x n ] των πολυωνύµων µε n µεταβλητές. Μονώνυµο ϰαλείται ϰάϑε έϰϕραση της µορϕής x 1 α 1 x 2 α 2 x n α n, όπου α 1, α 2,..., α n Z 0. Αν α i = 0 τότε ορίζουµε x i α i = 1. α Κάθε µονώνυµο x 1 α 1 x 2 α 2 x n n καθορίζεται πλήρως από το διάνυσµα α = (α 1, α 2,..., α n ). Για συντοµία θα συµβολίζουµε και x α α = x 1 α 1 x 2 α 2 x n n Κάθε έκϕραση της µορϕής ξ α, µε ξ F και α Z 0 n, καλείται µονώνυµο µε συντελεστή ξ, ή, εϕόσον εµϕανίζεται σε κάποιο πολυώνυµο, όρος του πολυωνύµου. Λέµε ότι το µονώνυµο α διαιρεί το β αν το β x γράϕεται σαν γ α για κάποιο τρίτο µονώνυµο γ (προσέξτε ότι στον ορισµό του µονωνύµου δεν επιτρέπονται αρνητικοί εκθέτες). ιαίρεση σε πολλές µεταβλητές Η πράξη της διαίρεσης µεταξύ πολυωνύµων πολλών µεταβλητών είναι καθοριστικής σηµασίας για τα επόµενα. Υπενθυµίζουµε ότι στα πολυώνυµα µιας µεταβλητής, για να γίνει η διαίρεση χρειαζόµαστε ένα διαιρετέο f(x) F[x] και ένα διαιρέτη g(x) F[x] µε g(x) 0. Αϕού διατάξουµε τα µονώνυµα του διαιρετέου και τα µονώνυµα του διαιρέτη χρησιµοποιώντας την ϕυσική διάταξη των δυνάµεων των µονωνύµων, εκτελούµε τη γνωστή µας διαδικασία και λαµβάνουµε f(x) = g(x)π(x) + υ(x) µε υ(x) = 0 ή υ(x) 0 και deg(υ(x)) < deg(g(x)) Κάτι που πρέπει να τονισθεί ιδιαίτερα εδώ είναι ότι το πηλίκο π(x) και το υπόλοιπο υ(x) είναι µοναδικά. Στα πολυώνυµα µιας µεταβλητής δεν υπάρχει αµϕιβολία για το ποιος είναι ο µεγιστοβάθµιος όρος. Όµως ποιος είναι ο µεγιστοβάθµιος του f(x, y) = y 3 x + x 3 y; Για τη διαίρεση πολυωνύµων µε n µεταβλητές θα χρειαστεί να ορίσουµε έναν µεγιστοβάθµιο όρο σε κάθε πολυώνυµο. Έτσι χρειαζόµαστε κάποια διάταξη στα µονώνυµά του. Η πιο απλή διάταξη είναι η «λεξικογραϕική». Ένα γραµµικό πολυώνυµο µε n µεταβλητές είναι της µορϕής α 1x 1 + α 2x α nx n

5 II. Θεωρία βάσεων Groebner 3 Ορισµός 2. Στο σύνολο Z n 0 = {(α 1, α 2,..., α n ) α i {0, 1,...}} ορίζουµε την απλή λεξιϰογραϕιϰή διάταξη ως εξής: (α 1, α 2,..., α n ) λεξ (β 1, β 2,..., β n ) α 1 > β 1 ή α 1 = β 1 & α 2 > β 2 ή α 1 = β 1 & α 2 = β 2 & α 3 > β 3 ϰ.ο.ϰ. Επιλέγοντας µια διάταξη στις µεταβλητές, πχ θεωρώντας x > y, επάγεται µια λεξικογραϕική διάταξη στα µονώνυµα, πχ 1 λεξ y λεξ y 2 λεξ y 3 λεξ λεξ x λεξ xy λεξ λεξ x Παρατηρήστε πως σε πολυώνυµα µιας µεταβλητής υπήρχε µια και µοναδική διάταξη που µπορούσαµε να χρησιµοποιήσουµε. Εδώ οι επιλογές είναι αρκετά περισσότερες. Μια άλλη διάταξη είναι η βαθµωτή: Ορισµός 3. Στο σύνολο Z n 0 = {(α 1, α 2,..., α n ) α i {0, 1,...}} ορίζουµε τη βαϑµωτή λεξιϰογραϕιϰή διάταξη ως: (α 1, α 2,..., α n ) βαϑ (β 1, β 2,..., β n ) α i > β i ή α i = β i & α λεξ β δηλαδή λαµβάνουµε ένα επιπλέον κριτήριο πρώτα, τον ολικό βαθµό του µονωνύµου, πχ αν x > y είναι 1 βαθ y βαθ x βαθ y 2 βαθ xy βαθ x 2... Ορισµός 4. Σε ϰάϑε πολυώνυµο f F[] έχουµε ένα µεγιστοβάϑµιο όρο (σύµϕωνα µε τη διάταξη που εϕαρµόζουµε) ϰαι τον συµβολίζουµε ΜΟ( f). Όπως συνηθίζεται και στα πολυώνυµα µιας µεταβλητής, µπορούµε να διατάξουµε τους όρους ενός πολυωνύµου πολλών µεταβλητών κατά ϕθίνοντα βαθµό. Επιπλέον σε κάθε πολυώνυµο f επισυνάπτεται ένας βαθµός deg( f) = (δ 1,..., δ n ), και µπορούµε να συγκρίνουµε δυο πολυώνυµα ως προς το βαθµό τους. Ίσως χρησιµοποιήσουµε και τις συντοµογραϕίες ΜΣ( f) και ΜΜ( f) για το µεγιστοβάθµιο συντελεστή και το µεγιστοβάθµιο µονώνυµο του f αντίστοιχα, δηλαδή θα είναι ΜΟ( f) =ΜΣ( f) ΜΜ( f). Ορίζουµε τώρα µία διαδικασία διαίρεσης έτσι ώστε δοθέντων των πολυωνύµων g και f 1, f 2,..., f m (µε συγκεκριµένη σειρά), κι αϕού σταθεροποιήσουµε µια διάταξη στις µεταβλητές, ο αλγόριθµος να δίνει µια γραϕή του πολυωνύµου g ως g = π 1 f 1 + π 2 f π m f m + υ. Το πολυώνυµο υ() καλείται υπόλοιπο της διαίρεσης και η διατεταγµένη m-άδα πολυωνύµων (π 1, π 2,..., π m ) πηλίϰο της διαίρεσης. Ο αλγόριθµος είναι: 1. Αρχικοποίησε π i = 0, i = 1,..., m και υ = 0 2. Για i = 1... n, 3. Όσο ΜΟ( f i ) διαιρεί ΜΟ(g) θέσε u = ΜΟ(g)/ΜΟ( f i ), π i = π i + u, g = g uf i 4. διαϕορετικά θέσε υ = υ + ΜΟ(g), g = g ΜΟ(g) 5. Επανέλαβε τα 2,3,4 έως ότου g = 0 Για να γίνει πιο κατανοητή η διαδικασία παραθέτουµε µια τέτοια διαίρεση(µε δυο µεταβλητές). Θεωρούµε την απλή λεξικογραϕική διάταξη, µε x > y. ιατάσσουµε τους όρους των πολυωνύµων κατά ϕθίνουσα σειρά σύµϕωνα µε τη διάταξη αυτή και ακολουθούµε τον αλγόριθµο ως εξής: g(x, y) = 3x 14 y xy 3 6y x x 2 y 4 = f 1 (x, y) [ 3x14 y 10 2x 12 = 3 2 x2 y 10 ] 3x 14 y x 4 y 14 x 2 y 11 = f 2 (x, y) [ 2x 12 δε διαιρεί 6x 4 y 14 ] 6x 4 y xy 3 6y x2 y 10 = π 1 (x, y) [ 6x4 y 14 x 2 = 6x 2 y 14 ] 6x 4 y x 2 y 25 6x 2 y y 25 = π 2 (x, y) [ 6x2 y 25 x 2 = 6y 25 ] 6x 2 y y 36 [x 2 δε διαιρεί 5xy 3 κτλ..] 0 6x 2 y xy 3 6y xy 3 + 6y 36 6y = υ(x, y) 5xy 3 + 6y 36 6y 7 + 1

6 4 Ο αλγόριϑµος Buchberger για την εύρεση βάσεων Groebner Άρα τελικά είναι g(x, y) = ( 3 2 x2 y 10 ) f 1 (x, y) + (6x 2 y y 25 ) f 2 (x, y) + (5xy 3 + 6y 36 6y 7 + 1) Ο αλγόριθµος δεν είναι µονοσήµαντα ορισµένος: εξαρτάται από τη διάταξη ως προς την οποία επιλέγουµε τους µεγιστοβάθµιους όρους. Βλέπουµε ότι: α) Ο αλγόριθµος τερµατίζει, καθώς ο βαθµός του g στα βήµατα 2,3 ϕθίνει γνήσια. Αν έχει σταθερό όρο, στο τελευταίο βήµα αϕαιρείται και αυτός, και έχουµε g = 0. β) Αν θεωρήσουµε το αποτέλεσµα της διαίρεσης, g = π 1 f 1 + π 2 f π m f m + υ, η διαδικασία δείχνει ότι deg(g) deg(π i f i ), i = 1, 2,..., m. γ) Το υπόλοιπο της διαίρεσης είναι και αυτό ένα πολυώνυµο. Σηµειώστε πως αντίθετα µε τα πολυώνυµα µιας µεταβλητής, εδώ δεν µπορούµε να εγγυηθούµε µοναδικότητα του υπολοίπου, αν αλλάξουµε τη σειρά των διαιρετών(πχ τροποποιώντας το βήµα 2 ως «Για i = n... 1»). δ) εν υπάρχει µη µηδενικός όρος του υπολοίπου που να διαιρείται από τον µεγιστοβάθµιο όρο κάποιου πολυωνύµου που βρίσκεται στον διαιρέτη. Ιδεώδη πολυωνύµων και βάσεις Groebner Είναι εύκολο να δούµε ότι τα δυο παρακάτω συστήµατα έχουν το ίδιο σύνολο λύσεων: g(x 1, x 2,..., x n ) = 0 υ(x 1, x 2,..., x n ) = 0 (Σ) f 1 (x 1, x 2,..., x n ) = 0, (Σ ) f 1 (x 1, x 2,..., x n ) = 0 f m (x 1, x 2,..., x n ) = 0 f m (x 1, x 2,..., x n ) = 0 όπου υ το υπόλοιπο της διαίρεσης του g δια ( f 1,..., f m ). Θα θέλαµε να συνεχίσουµε τις διαιρέσεις και τις απλοποιήσεις µε έναν συστηµατικό τρόπο, ώστε να αναπαραστήσουµε το σύστηµα µε µια απλούστερη µορϕή, για να το επιλύσουµε πιο εύκολα. Σαν πρώτο βήµα για το σκοπό αυτό, ορίζουµε το ιδεώδες: Ορισµός 5. Το υποσύνολο I του F[] ϰαλείται ιδεώδες πολυωνύµων, ϰαι συµβολίζουµε I F[] εάν ισχύουν τα αϰόλουϑα : (αʹ) f, g I f g I (βʹ) Αν f I, h F[], τότε f h I Θα λέµε ότι το ιδεώδες I παράγεται από τα f 1,..., f m, αν I = {h 1 f 1 + h 2 f h m f m h i F[]} Το σύνολο { f 1,..., f m } καλείται µια βάση του I και συµβολίζουµε I = f 1,..., f m. Σκεϕτείτε το ιδεώδες αυτό ως το «σύστηµα» όλων των (απείρων) πολυωνύµων που µπορείτε να σκε- ϕτείτε, έτσι ώστε το «σύστηµα» να είναι ισοδύναµο µε το αρχικό. Παρατηρήστε ότι αν διαιρέσουµε πχ το f 1 µε τα επόµενα πολυώνυµα, δηλαδή f 1 = h 2 f 2 + h 3 f h n f n + υ και κατόπιν αντικαταστήσουµε στη βάση µας το f από το υπόλοιπο υ της διαίρεσης, βρίσκουµε µια άλλη βάση του ίδιου ιδεώδους, I = υ, f 2,..., f m. Αυτό αντανακλά την παρατήρηση που κάναµε στην αρχή. Παρατηρήστε πως στην περίπτωση που n = 1, η παρατήρηση αυτή οδηγεί στο γνωστό αποτέλεσµα ότι το σύστηµα έχει λύσεις της ρίζες του ΜΚ ( f 1,..., f m), όπως ϕαίνεται από τον Ευκλείδειο αλγόριθµο εύρεσης του ΜΚ.

7 II. Θεωρία βάσεων Groebner 5 Συµπεραίνουµε ότι η µελέτη ενός πολυωνυµικού συστήµατος ανάγεται στη µελέτη του ιδεώδους που παράγεται από τα πολυώνυµα του συστήµατος. Αυτό που θα κάνουµε είναι να περιγράψουµε το ιδεώδες αυτό χρησιµοποιώντας, όχι τα αρχικά πολυώνυµα, αλλά βρίσκοντας µια διαϕορετική βάση του ιδεώδους. Αυτή θα µας επιτρέψει να προσδιορίσουµε πιο εύκολα το σύνολο λύσεων του αρχικού συστήµατος και γενικότερα να εξάγουµε εύκολα διάϕορα συµπεράσµατα για αυτό. Το ερώτηµα που γεννιέται είναι αν όλα τα ιδεώδη(χωρίς να τα υποθέτουµε παραγόµενα από κάποιο πεπερασµένο σύνολο) έχουν µια πεπερασµένη βάση. Απάντηση σε αυτό δίνει το περίϕηµο ϑεώρηµα βάσης του Hilbert. Πριν το διατυπώσουµε ας δούµε µια σηµαντική ειδική περίπτωση: Ορισµός 6. Έστω F[] το σύνολο των πολυωνύµων n µεταβλητών, µε συντελεστές από το σύνολο F. Ένα ιδεώδες µονωνύµων του F[], ένα ιδεώδες που παράγεται από µονώνυµα, δηλαδή α I = 1 α, 2 α, 3,..., α i Z n 0 Ένα µονώνυµο ανήκει σε ένα ιδεώδες µονωνύµων αν υπάρχει ένα άλλο µονώνυµο στη βάση του ιδεώδους που διαιρεί το µονώνυµο αυτό. Όπως ϕαίνεται στον ορισµό, τα µονώνυµα που παράγουν το I ενδέχεται να είναι άπειρα. Το λήµµα του Dickson µας λέει ότι πάντα υπάρχει ένα πεπερασµένο σύνολο γεννητόρων: Λήµµα 1. (Dickson) Έστω I ένα ιδεώδες µονωνύµων. Τότε το I έχει µια πεπερασµένη βάση από µονώνυµα, β δηλαδή υπάρχουν k µονώνυµα: 1 β, 2 β,..., k β, που παράγουν το I, συµβολιϰά I = 1 β, 2,..., β k. Μπορούµε τώρα να ορίσουµε τις βάσεις Groebner και να µελετήσουµε τις ιδιότητές τους. Η σηµασία των βάσεων αυτών θα ϕανεί από τις ιδιότητες που έχουν. Για να ϕτάσουµε σε µια τέτοια βάση κάνουµε τους εξής συλλογισµούς: α) Θεωρούµε το σύνολο ΜΟ(I) = {MO( f) f I} των µεγιστοβαθµίων όρων όλων των πολυωνύµων του I. Αξίζει να παρατηρήσουµε ότι το σύνολο MO(I) είναι άπειρο, εάν I {0}. Φυσικά το σύνολο αυτό δεν είναι ιδεώδες, ούτε έχει κάποια άλλη αλγεβρική δοµή. β) Θεωρούµε το ιδεώδες µονωνύµων ΜΟ(I). Γνωρίζουµε από το λήµµα του Dickson (1) ότι παράγεται από πεπερασµένα µονώνυµα του συνόλου ΜΟ(I). ηλαδή ΜΟ(I) = 1 α,..., α κ. Επειδή α i =ΜΜ(g i ) για κάποια πολυώνυµα g i I, µπορούµε χωρίς βλάβη να πολλαπλασιάσουµε κάθε στοιχείο της βάσης µε τον αντίστοιχο συντελεστή ΜΣ(g i ) και να έχουµε ΜΟ(I) = ΜΟ(g 1 ),..., ΜΟ(g κ ) Θεώρηµα 1. (Βάσης του Hilbert) Μια βάση του I είναι η {g 1, g 2,..., g κ }. Άρα ϰάϑε ιδεώδες I F[] είναι πεπερασµένα παραγόµενο. Ορισµός 7. Έστω I ιδεώδες του F[]. Αν ΜΟ(I) = ΜΟ(g 1 ), ΜΟ(g 2 ),..., ΜΟ(g κ ) τότε το σύνολο {g 1, g 2,..., g κ } λέγεται βάση Groebner του ιδεώδους I. Μπορούµε να δούµε ότι µια τυχαία βάση δεν έχει την ιδιότητα του ορισµού: Έστω I = x 3 + 1, x 2 y + x. Το πολυώνυµο h(x, y) = x(x 2 y + x) y(x 3 + 1) = x 2 y ανήκει στο I και έχει µεγιστοβάθµιο όρο(θεωρούµε διάταξη x > y) ΜΟ(h) = x 2, όµως x 2 x 3, x 2 y αϕού δε διαιρείται µε κανένα από αυτά. Από το θεώρηµα (1) γνωρίζουµε ότι κάθε ιδεώδες έχει µια βάση Groebner. Επίσης από την επιλογή των g i ϕαίνεται πως η βάση δεν είναι µοναδική. Ο τρόπος εύρεσης µιας βάσης Groebner δεν είναι προϕανής, όµως θα δούµε παρακάτω πως υπάρχει αλγόριθµος που την υπολογίζει. Γενικότερα ισχύουν: Κάθε ιδεώδες έχει (συνήθως) αρκετές βάσεις Groebner. Αν εισάγουµε πολυώνυµα που ανήκουν στο ιδεώδες σε µια βάση Groebner, το νέο σύνολο είναι επίσης βάση Groebner.

8 6 Ο αλγόριϑµος Buchberger για την εύρεση βάσεων Groebner Η βάση Groebner εξαρτάται από τη διάταξη των µονωνύµων που έχουµε επιλέξει. Είδαµε ότι στον αλγόριθµο της διαίρεσης το υπόλοιπο δε µένει το ίδιο αν διαιρέσουµε µε µια µετάθεση του διαιρέτη. Για τη διαίρεση όµως µε µια βάση Groebner ισχύει το παρακάτω Θεώρηµα 2. Έστω G = {g 1, g 2,..., g κ } µια βάση Groebner ενός ιδεώδους I F[] ϰαι f F[]. Τότε εϰτελώντας τη διαίρεση του f δια G µε οποιαδήποτε σειρά των g i : το υ() είναι πάντα το ίδιο πολυώνυµο. f = h 1 g 1 + h 2 g h κ g κ + υ Έτσι όταν διαιρούµε µε µια βάση Groebner µπορούµε να γράϕουµε f mod {g 1, g 2,..., g κ } αϕού το υπόλοιπο δεν εξαρτάται από τη σειρά των g i που θα χρησιµοποιήσουµε στον αλγόριθµο της διαίρεσης. Θα συµβολίζουµε και f {g 1,g 2,...,g κ} = f mod {g1, g 2,..., g κ } Παρατηρήσαµε πως µια βάση Groebner δεν είναι µοναδική. Ο παρακάτω ορισµός µας δίνει µια πιο µικρή κλάση βάσεων Groebner: Ορισµός 8. Ελάχιστη(minimal) βάση Groebner του ιδεώδους I είναι µια βάση Groebner G = {g 1, g 2,..., g κ } µε τις επιπλέον ιδιότητες: (αʹ) Οι αριϑµητιϰοί συντελεστές των ΜΟ(g i ) είναι ίσοι µε 1. (βʹ) Για ϰάϑε i = 1, 2,...κ, ισχύει ότι ΜΟ(g i ) ΜΟ(g 1 ),..., ΜΟ(g i 1 ), ΜΟ(g i+1 ),..., ΜΟ(g κ ). Σύµϕωνα µε τον ορισµό µπορούµε εύκολα να µετατρέψουµε µια τυχούσα βάση Groebner σε ελάχιστη διαιρώντας τα στοιχεία της µε τους αντίστοιχους µεγιστοβάθµιους συντελεστές(ώστε οι µεγιστοβάθµιοι να γίνουν 1) και ελέγχοντας αν υπάρχουν µεγιστοβάθµιοι όροι που διαιρούνται µεταξύ τους τα αντίστοιχα πολυώνυµα αϕαιρούνται από το σύνολο και τότε η βάση Groebner είναι ελάχιστη(µπορείτε να διαπιστώσετε εύκολα ότι το σύνολο που αποµένει είναι πράγµατι βάση Groebner). Είναι ϕανερό ότι η ελάχιστη βάση είναι πιο βολική για τους υπολογισµούς, αϕού έχει ελάχιστο αριθµό στοιχείων. Το τελικό βήµα είναι να βρούµε µια ακόµα «καλύτερη» βάση Groebner, η οποία θα έχει την σπουδαία ιδιότητα να είναι µοναδική για κάθε ιδεώδες: Ορισµός 9. Ανηγµένη(reduced) βάση Groebner είναι µια ελάχιστη βάση Groebner G = {g 1, g 2,..., g κ } µε την επιπλέον ιδιότητα να µην υπάρχει µονώνυµο του g i (i = 1,..., κ) που να διαιρείται από ϰάποιο ΜΟ(g j ), j i. Θεώρηµα 3. Κάϑε ιδεώδες I έχει µοναδιϰή ανηγµένη βάση Groebner. Αν έχουµε µια ελάχιστη βάση Groebner µπορούµε εύκολα να ϕτάσουµε στην ανηγµένη βάση Groebner του ιδεώδους ακολουθώντας τον ορισµό: παίρνουµε τα g i που δεν ικανοποιούν την ιδιότητα (β ) και τα αντικαθιστούµε µε το υπόλοιπο g i mod (G {g i }). Το τελευταίο υπολογίζεται από τον αλγόριθµο της διαίρεσης, και είναι βέβαιο πως ικανοποιεί την ιδιότητα (β ). Η διαδικασία που µετατρέπει µια τυχαία βάση πρώτα σε ελάχιστη και κατόπιν στην ανηγµένη λέγεται αυτοαναγωγή(autoreduction). Εϕαρµογές των βάσεων Groebner Στην επόµενη ενότητα παρουσιάζουµε τον αλγόριθµο που υπολογίζει µια βάση Groebner ενός ιδεώδους. Ας δούµε ποια σηµαντικά προβλήµατα µπορούν να λυθούν µε έναν τέτοιο αλγόριθµο. α) Από τη µοναδικότητα της ανηγµένης βάσης Groebner έχουµε έναν αλγόριθµο για να εξετάζουµε ισότητα ιδεωδών(άρα και ισοδυναµία δυο πολυωνυµικών συστηµάτων): 1. Βρες τις ανηγµένες βάσεις Groebner, των δυο ιδεωδών.

9 III. Ο Αλγόριϑµος του Buchberger 7 2. Αν έχουν την ίδια ανηγµένη βάση Groebner απάντησε ΝΑΙ αλλιώς απάντησε ΟΧΙ. β) Πολύ σηµαντικό στις εϕαρµογές είναι το πρόβληµα του ανήϰειν: «δοθέντος ενός συνόλου πολυωνύµων F = { f 1,..., f n } και ενός πολυωνύµου h, ανήκει το h στο ιδεώδες που παράγεται από το F;». Από το παρακάτω Λήµµα 2. Έστω G = {g 1,..., g κ } µια βάση Groebner του I. Τότε h I h mod G = 0. έχουµε άµεσα τον εξής αλγόριθµο: 1. Βρες µια βάση Groebner, G = {g 2, g 1,..., g κ } του ιδεώδους. 2. Εκτέλεσε τη διαίρεση του h δια G, µε οποιαδήποτε σειρά. 3. Αν f G = 0 απάντησε ΝΑΙ αλλιώς απάντησε ΟΧΙ. γ) Η χρησιµότητα των βάσεων Groebner στη µελέτη και επίλυση αλγεβρικών συστηµάτων είναι µεγάλη, ακόµη κι αν πρόκειται για υπερ- ή υπό-προσδιορισµένα συστήµατα. Η βασική ιδιότητα είναι πως το σύνολο λύσεων του αρχικού συστήµατος ισούται µε το σύνολο λύσεων της βάσης, αϕού πρόκειται για το ίδιο ιδεώδες. Η βάση Groebner έχει την ιδιότητα της απαλοιϕής(elimination property): Αν έχουµε µια βάση Groebner σύµϕωνα µε µια λεξικογραϕική διάταξη(πχ x 1 > > x n ) και το σύστηµα έχει πεπερασµένες λύσεις, τότε υπάρχει πολυώνυµο στη βάση στο οποίο εµϕανίζεται µόνο η x n. Λύνουµε το τελευταίο ως προς x n και αντικαθιστούµε τις λύσεις στα υπόλοιπα. Για κάθε τιµή του x n, βρίσκουµε πολυώνυµο στη βάση µε µεταβλητή µόνο την x n 1 κοκ. Πρόκειται για µια γενίκευση της αντίστοιχης διαδικασίας που γίνεται στα γραµµικά συστήµατα, όταν επιλύουµε µε προς τα πίσω αντικατάσταση(back-substitution). Στο τέλος έχουµε όλες τις λύσεις του συστήµατος. Αν το σύστηµα έχει άπειρες λύσεις µπορούµε παρόµοια να αϕήσουµε κάποιες ελεύθερες µεταβλητές, και να έχουµε µια περιγραϕή όλων των λύσεων. Απάντηση στο ερώτηµα «έχει το σύστηµα λύσεις;» δίνει το περίϕηµο Θεώρηµα Nullstellensatz του Hilbert(1890): Θεώρηµα 4. Ένα σύστηµα πολυωνύµων F είναι αδύνατο(δεν έχει λύσεις) αν ϰαι µόνο αν η ανηγµένη βάση Groebner είναι το µονοσύνολο {1}, δηλαδή I = F = 1 = F[]. III. Ο Αλγόριθµος του Buchberger Είδαµε ότι κάθε ιδεώδες έχει µια βάση Groebner. Πως όµως µπορεί να προσδιοριστεί µια τέτοια βάση; Ορισµός 10. Για δυο πολυώνυµα f 1, f 2 F[] ϰαλούµε S-πολυώνυµο των f 1, f 2 το γ x S( f 1, f 2 ) = ΜΟ( f 1 ) f x 1 ΜΟ( f 2 ) f 2 όπου γ το ελάχιστο ϰοινό πολλαπλάσιο των ΜΜ( f 1 ) ϰαι ΜΜ( f 2 ), δηλαδή το γ i είναι η µέγιστη δύναµη στην οποία εµϕανίζεται η x i στα δυο µονώνυµα. Για παράδειγµα, S(x 3 +2, x 2 x+1) = x 2 x+2, S(x 2 y y, xy 2 +x) = x 2 y 2, S( (2,1,2) + (2,1,1), (1,2,2) ) = x (2,2,1). Παρατηρούµε ότι το S πολυώνυµο δεν έχει απαραίτητα µικρότερο βαθµό απ ότι τα f, g. Η βασική ιδιότητα του S( f, g) είναι ότι οι ΜΟ( f), ΜΟ(g) δεν εµϕανίζονται σε αυτό. Αν τα f, g ήταν γραµµικά και αντιστοιχούσαν σε γραµµές κάποιου πίνακα, τότε το S( f, g) θα ήταν ο γραµµικός συνδυασµός των αντίστοιχων γραµµών, τον οποίο υπολογίζει ο αλγόριθµος απαλοιϕής του Gauss. Το παρακάτω λήµµα δείχνει ότι κάθε πιθανή απλοποίηση µεγιστοβαθµίων όρων σε γραµµικούς συνδυασµούς πολυωνύµων εκϕράζεται από κάποιο σύνολο S-πολυωνύµων: γ

10 8 Ο αλγόριϑµος Buchberger για την εύρεση βάσεων Groebner Λήµµα 3. Έστω f i = ΜΟ( f i ) + h i, i = 1,..., κ πολυώνυµα, στα οποία έχουµε ξεχωρίσει τους µεγιστοβάϑ- µιους όρους(ως προς µια διάταξη), ϰαι ΜΜ( f i ) = x δ. κ Για ϰάϑε γραµµιϰό συνδυασµό q = c i f i, c i F, τέτοιο ώστε ο βαϑµός του q να είναι µιϰρότερος από το i=1 δ(σύµϕωνα µε την ίδια διάταξη), υπάρχουν S πολυώνυµα ϰαι συντελεστές a i F ώστε q = κ 1 i=1 a i S( f i, f i+1 ) Επίσης ϰάϑε S πολυώνυµο που εµϕανίζεται έχει βαϑµό µιϰρότερο του δ. Αυτή η ιδιότητα των S πολυωνύµων µας δίνει τη δυνατότητα να ξεπεράσουµε ένα σηµαντικό πρόβληµα που εµϕανίστηκε στις βάσεις ιδεωδών υπάρχουν σύνολα F που παράγουν ένα ιδεώδες, όµως µέσα σε αυτό το ιδεώδες εµϕανίζονται πολυώνυµα µε µεγιστοβάθµιους όρους που δεν διαιρούνται µε κανένα στοιχείο του ΜΟ(F), όπως είναι το q. Γνωρίζουµε τώρα ότι όλα αυτά τα πολυώνυµα µπορούν να εκϕραστούν σαν γραµµικοί συνδυασµοί S πολυωνύµων. Άρα το κλειδί για να ϕτάσουµε σε µια βάση Groebner είναι τα S πολυώνυµα. Η παρατήρηση αυτή µας οδηγεί στο Κριτήριο Buchberger που χαρακτηρίζει τις βάσεις Groebner ενός ιδεώδους. Θεώρηµα 5. Έστω I = g 1, g 2,..., g κ. Το G = {g 1, g 2,..., g κ } είναι βάση Groebner ως προς µια συγϰεϰρι- µένη διάταξη µονωνύµων αν ϰαι µόνο αν S(g i, g j ) G = 0, i j, ως προς τη διάταξη που έχουµε επιλέξει. Παρατηρήστε ότι πρόκειται για αλγοριθµικό κριτήριο, το οποίο απαντάει στην ερώτηση: «Είναι το G βάση Groebner;». Μπορούµε τώρα να διατυπώσουµε τον αλγόριθµο του Buchberger. Με είσοδο ένα σύνολο F = { f 1,..., f m }, ο αλγόριθµος υπολογίζει µια βάση Groebner G = {g 1,..., g κ } του ιδεώδους I = f 1,..., f m τέτοια ώστε F G. ηλαδή ο αλγόριθµος απλώς προσθέτει πολυώνυµα στο αρχικό σύνολο. Τα πολυώνυµα που προστίθενται είναι τα µη µηδενικά υπόλοιπα της διαίρεσης S πολυωνύµων δια του F. Αν αυτή η διαδικασία της προσθήκης τερµατίσει(δηλαδή κάποια στιγµή ικανοποιηθεί το κριτήριο Buchberger), ο αλγόριθµος θα δώσει στην έξοδο µια βάση Groebner, που συνήθως δεν είναι η ανηγµένη. Θυµηθείτε όµως ότι από µια τυχούσα βάση µπορούµε να υπολογίσουµε ανηγµένη βάση Groebner(αυτοαναγωγή). Ο αλγόριθµος είναι: 1. Θέσε G = F. 2. Για κάθε ζεύγος {p, q} G, Αν s = S(p, q) G είναι µη µηδενικό, θέσε F = F {s} 3. Αν G = F (δηλαδή στο βήµα 2 δεν προστέθηκε τίποτα καινούριο) τότε επέστρεψε το G, διαϕορετικά ξεκίνα πάλι από το βήµα 1. Για παράδειγµα, έστω F = { f 1 = x 3 2xy, f 2 = x 2 y 2y 2 + x}. Θεωρούµε τη βαθµωτή διάταξη. Το F δεν είναι βάση Groebner διότι το f 3 = S( f 1, f 2 ) F = x 2 έχει αρχικό µονώνυµο x 2 / x 3, x 2 y. Άρα θέτουµε G = { f 1, f 2, f 3 }. Υπολογίζουµε f 4 = S( f 1, f 3 ) G = 2xy, f 5 = S( f 2, f 3 ) G = 2y 2 + x και διαπιστώνουµε πως πλέον όλα τα S-πολυώνυµα µηδενίζονται mod{ f 1,..., f 5 }. Το G = { f 1,..., f 5 } είναι βάση Groebner σύµϕωνα µε το Κριτήριο Buchberger. Παρατηρήστε πως ΜΟ( f 1 ) ΜΟ( f 2 ),..., ΜΟ( f 5 ). Αυτό σηµαίνει πως µια µικρότερη βάση Grobner είναι το σύνολο { f 2,..., f 5 }. Επιπλέον ΜΟ( f 2 ) ΜΟ( f 3 ), ΜΟ( f 4 ), ΜΟ( f 5 ) άρα µια ακόµη µικρότερη βάση Groebner είναι το { f 3, f 4, f 5 }. Πρόκειται για µια ελάχιστη βάση Groebner αν διαιρέσουµε µε τους µεγιστοβάθµιους συντελεστές.

11 III. Ο Αλγόριϑµος του Buchberger 9 Ορθότητα Εκ κατασκευής F G. Τα S πολυώνυµα είναι στοιχεία του ιδεώδους, άρα G I. Άρα το G παράγει το ιδεώδες. Εάν τερµατίσει ο αλγόριθµος, τότε τα υπόλοιπα των S πολυωνύµων δια G είναι όλα µηδέν, άρα πρόκειται για µια βάση Groebner σύµϕωνα µε το θεώρηµα 5. Θα δείξουµε ότι ο αλγόριθµος τερµατίζει. Έστω t i το µεγιστοβάθµιο µονώνυµο του i οστού πολυωνύµου που εισάγει ο αλγόριθµος στη βάση, i = 1, 2,.... Παρατηρούµε ότι στην ακολουθία 1 t t, 2, t 3,..., t για κάθε j, το µονώνυµο j t δεν είναι πολλαπλάσιο κανενός από τα 1 t, 2,..., t j 1, διότι έχουµε εκτελέσει τη διαίρεση µε τα πολυώνυµα της βάσης, µέσα στην οποία υπάρχουν πολυώνυµα µε µεγιστοβάθµια µονώνυµα αυτά ακριβώς τα µονώνυµα. Από το Λήµµα του Dickson (1), µια τέτοια ακολουθία δε µπορεί παρά να είναι πεπερασµένη: Πράγµατι ένα άπειρο σύνολο από τέτοια µονώνυµα θα ήταν βάση ενός ιδεώδους µονωνύµων, το οποίο δε θα είχε καµία πεπερασµένη βάση, καθώς κάθε επόµενο στοιχείο της άπειρης βάσης δεν θα µπορούσε να παρασταθεί µε χρήση των προηγουµένων, άτοπο. Πολυπλοκότητα Αν πειραµατιστούµε µε οποιαδήποτε υλοποίηση του αλγορίθµου θα διαπιστώσουµε πως είναι έντονο το ϕαινόµενο της ενδιάµεσης διόγκωσης των υπολογισµών(intermediate expression swell): Ξεκινώντας µε είσοδο πολυώνυµα µικρού βαθµού και µε µικρούς συντελεστές, ο αλγόριθµος παράγει πολυώνυµα µε µεγάλο βαθµό και τεράστιους συντελεστές. Αυτή η παρατήρηση είναι αρκετά κακός οιωνός για τα αποτελέσµατα που αναµένουµε σχετικά µε το χρόνο του αλγορίθµου. Για περισσότερα από τριάντα χρόνια από τη δηµοσίευση του αλγορίθµου(1965), η πολυπλοκότητά του παρέµεινε άγνωστη. Αρκετά ερωτή- µατα είναι ανοικτά ακόµη και σήµερα. Η ανάλυση που παρουσιάζουµε οϕείλεται στον Mayr και τους συνεργάτες του. Υπενθυµίζουµε σύντοµα από τη Θεωρία Πολυπλοκότητας την κλάση προβληµάτων στην οποία θα εντάξουµε τον αλγόριθµο: Η κλάση EXPSPACE είναι το σύνολο των προβληµάτων απόϕασης που µπορούν να επιλυθούν µε χρήση εκθετικού χώρου µνήµης. Τα προβλήµατα EXPSPACE-complete είναι εξαιρετικά δύσκολα και συνήθως έχουν διπλά εκθετικό χρόνο, O(2 2n ), τουλάχιστον για κάποια στιγµιότυπα. Για περισσότερες λεπτοµέρειες παραπέµπουµε στο [10]. Οι Mayr & Meyer έδειξαν το 1982 ότι το πρόβληµα του ανήκειν είναι EXPSPACE-complete[11]. Γνωρίζουµε ότι το πρόβληµα αυτό ανάγεται στον υπολογισµό µιας βάσης Groebner, άρα το αντίστοιχο πρόβλη- µα απόϕασης «είναι το G βάση Groebner» είναι EXPSPACE-hard. Το παρακάτω αποτέλεσµα οϕείλεται στους Mayr(1989) και Kühnle & Mayr(1996)[12]: Θεώρηµα 6. Το πρόβληµα εύρεσης της ανηγµένης βάσης Groebner είναι EXPSPACE-complete. Έχει δειχθεί επίσης(mayr 1995) ότι για οµογενή ιδεώδη(δηλαδή παραγόµενα από οµογενή πολυώνυ- µα) το πρόβληµα του ανήκειν είναι PSPACE-complete, ενώ ο υπολογισµός µιας βάσης Groebner παρα- µένει EXPSPACE-complete. Πρώτος ο Hilbert απέδειξε(1890) ότι το πρόβληµα του ανήκειν είναι απο- ϕασίσιµο(θεώρηµα (1) ). Η Hermann το 1926 έδωσε µια κατασκευαστική µέθοδο για την αναπαράσταση οποιουδήποτε f f 1,..., f n ως πολυωνυµικό συνδυασµό f = n i=1 Έδειξε ότι οι βαθµοί των q i ϕράσσονται από µια διπλά εκθετική ποσότητα. Ειδικότερα οι βαθµοί των πολυωνύµων µιας ανηγµένης βάσης Groebner ϕράσσονται από 2 ( d2 2 q i f i + d) 2n 1 όπου n ο αριθµός των µεταβλητών και deg f i d. Το ϕράγµα δεν εξαρτάται από τον αριθµό των πολυωνύµων ή το µέγεθος των συντελεστών. Είναι πολυωνυµικό ως προς το βαθµό των πολυωνύµων

12 10 Ο αλγόριϑµος Buchberger για την εύρεση βάσεων Groebner και διπλά εκθετικό ως προς τον αριθµό των µεταβλητών. Υπάρχουν ιδεώδη που έχουν βάσεις Groebner µε τουλάχιστον 2 2cn στοιχεία, µε βαθµό τουλάχιστον 2 2sn,όπου c, s R. Για παράδειγµα, αν F = {x n+1 yz n 1 w, xy n 1 z n, x n z y n w}, έχει αποδειχθεί ότι το πολυώνυµο z n2 +1 y n2 w υπάρχει στην ανηγµένη βάση Groebner του F, σύµϕωνα µε κάποια διάταξη. Ο χρόνος χειρότερης περίπτωσης του αλγορίθµου του Buchberger δεν είναι γνωστός, όµως από το θεώρηµα (6) έχουµε ένα κάτω ϕράγµα για αυτόν. Το αποτέλεσµα αυτό είναι αρκετά απαισιόδοξο, όµως υπάρχει αντίλογος: Το ϕράγµα αυτό έχει αποδειχθεί µε στιγµιότυπα περισσότερο συνδυαστικά παρά γεω- µετρικά. Τα περισσότερα πρακτικά προβλήµατα όµως έχουν γεωµετρική υϕή. Οι Kühnle & Mayr θεωρούν τον ίδιο υπολογιστικό χρόνο για κάθε πολυώνυµο µε δεδοµένο βαθµό και αριθµό µεταβλητών, πράγµα το οποίο δεν ανταποκρίνεται στην πραγµατικότητα. Ενδεχοµένως τα πραγµατικά (συνήθως γεωµετρικά) προβλήµατα που εµϕανίζονται στην πράξη να είναι πιο εύκολα από ότι τα συνδυαστικά κατασκευασµένα προβλήµατα. Βελτιώσεις στον αλγόριθµο Έίδαµε τη βασική ιδέα του αλγορίθµου και συνεχίζουµε µε κάποιες παρατηρήσεις που βελτιώνουν τον αρχικό αλγόριθµο του Buchberger. Όλο το υπολογιστικό βάρος του αλγορίθµου πέϕτει στις διαιρέσεις του βήµατος 2. Θα δούµε πως κάποιες από αυτές µπορούν να παραλειϕθούν. Σηµαντικό ρόλο παίζει η σειρά µε την οποία διαλέγουµε τα {p, q}, κι έχουν αναπτυχθεί διάϕορες στρατηγικές για το πως είναι καλύτερα να γίνει αυτό. Ένας άλλος βαθµός ελευθερίας που έχουµε είναι στη διάταξη που εϕαρµόζουµε, η οποία επηρεάζει την ταχύτητα του αλγορίθµου της διαίρεσης για δεδοµένο στιγµιότυπο. Οι τρεις παρατηρήσεις Buchberger που αναϕέρονται παρακάτω εµϕανίζονται πρώτη ϕορά στο [6]. α) Αν κάποιο S πολυώνυµο S(p, q) αϕήσει υπόλοιπο 0 κατά τη διαίρεση σε κάποιο βήµα, ο παραπάνω αλγόριθµος υπολογίζει πάλι το υπόλοιπο στις επόµενες επαναλήψεις. Αυτό δε θα έπρεπε να γίνεται, καθώς το υπόλοιπο θα παραµείνει 0 όταν προσθέσουµε επιπλέον πολυώνυµα στη βάση. β) Παρατήρηση Buchberger I: Η στρατηγική αυτή προτείνει να επιλεγούν πρώτα εκείνα τα {p, q} µε το µικρότερο ΕΚΠ(ΜΟ(p), ΜΟ(p)) µεταξύ των ζευγών, σύµϕωνα µε τη διάταξη που έχουµε καθορίσει. Αυτή η επιλογή ενδέχεται να βελτιώσει την ταχύτητα του αλγορίθµου. Μια άλλη στρατηγική για την επιλογή των ζευγών(sugar strategy), η οποία ϕαίνεται να έχει καλύτερα αποτελέσµατα τις περισσότερες περιπτώσεις, παρουσιάζεται στο [7]. γ) Παρατήρηση Buchberger II: Αν τα ΜΜ(p) και ΜΜ(q) είναι σχετικά πρώτα, τότε S(p, q) F = 0. Άρα µπορούµε να αγνοήσουµε τα ζεύγη {p, q} τα οποία έχουν την ιδιότητα αυτή. δ) Παρατήρηση Buchberger III: Αν υπάρχει πολυώνυµο h στη βάση τέτοιο ώστε Τα S(p, h) και S(q, h) έχουν ήδη υπολογιστεί και Ο ΜΟ(h) διαιρεί το ΕΚΠ(ΜΟ(p), ΜΟ(q)) τότε S(p, q) F = 0, και το ζεύγος {p, q} µπορεί να αγνοηθεί. ε) Η έξοδος του αρχικού αλγορίθµου δεν είναι η ανηγµένη βάση Groebner, δηλαδή υπάρχουν πλεονάζοντα πολυώνυµα τα οποία µπορούν να αϕαιρεθούν. Αναϕέραµε τη διαδικασία της αυτοαναγωγής, για να ϕτάσουµε στην ανηγµένη βάση σαν ένα τελικό βήµα. Είναι πιο αποτελεσµατικό η διαδικασία αυτή να γίνεται online σε κάθε επανάληψη του αλγορίθµου. Έτσι µε κατάλληλη τροποποίηση του αλγορίθµου µπορούµε να πάρουµε στην έξοδο την ανηγµένη βάση Groebner.

13 IV. Εϕαρµογές 11 IV. Εϕαρµογές Πέρασαν αρκετά χρόνια από την ανακάλυψη του αλγορίθµου µέχρι να γίνει γνωστή η χρησιµότητά του σε µια πληθώρα διαϕορετικών προβληµάτων. Μόλις τη δεκαετία του 90 η θεωρία άρχισε να εϕαρµόζεται σε άλλους κλάδους πέρα από την Αλγεβριϰή Γεωµετρία και τη Μεταϑετιϰή Άλγεβρα. Μέχρι σήµερα έχουν δηµοσιευθεί εκατοντάδες εργασίες, κάθε µια από τις οποίες προσθέτει µια νέα εϕαρµογή στον αλγόριθµο Buchberger. Θα δούµε τρεις από αυτές τις εϕαρµογές, από τρεις ϕαινοµενικά ασύνδετους κλάδους: ροµποτική, θεωρία αποδείξεων, επιχειρησιακή έρευνα. Ροµποτική: Ευθύ κινηµατικό πρόβληµα Στο ευθύ κινηµατικό πρόβληµα(forward kinematic problem) µας δίνεται ένα ροµπότ και ένα σηµείο του χώρου. Ζητείται η θέση του ροµπότ ώστε το άκρο του να ϕτάσει το σηµείο αυτό. Στην εϕαρµογή θα ασχοληθούµε µε ένα «επίπεδο» ροµπότ, µε έναν σταθερό βραχίονα µήκους l 0 και άλλους τρεις l 1, l 2, l 3 που µπορούν να κινηθούν ελεύθερα. Θεωρούµε ένα κύριο σύστηµα συντεταγµένων Oxy και ένα σταθερό βραχίονα, µε µήκος l 0 κάθετο στον x-άξονα, ο οποίος στηρίζεται στο σηµείο O. Επίσης στο άκρο κάθε βραχίονα l 1, l 2 θεωρούµε κινητά συστήµατα συντεταγµένων µε αρχή το άκρο του βραχίονα και τον x i -άξονα παράλληλο στο l i. Θα µελετήσουµε το ευθύ κινηµατικό πρόβληµα, δηλαδή δεδοµένων των συντεταγµένων (x 0, y 0 ) ενός σηµείου A στο κύριο σύστηµα συντεταγµένων, ποια θέση πρέπει να πάρει κάθε βραχίονας ώστε το άκρο του l 3 να συµπέσει µε το δοσµένο σηµείο. Για το σκοπό αυτό θεωρούµε την γωνία που σχηµατίζει κάθε βραχίονας µε τον x i -άξονα του προηγούµενου βραχίονα, κατά τη θετική ϕορά. Η κατάσταση ϕαίνεται στο παρακάτω σχήµα. x θ 2 x 0 A l 1 l 2 l 3 θ 1 θ 3 l 0 O y 0 y Σηµειώνουµε πως στο άκρο του l 0 θεωρούµε απλώς τη µεταϕορά του κύριου συστήµατος Oxy κατά ένα διάνυσµα (0, l 0 ). Με στοιχειώδη τριγωνοµετρία βρίσκουµε τις συντεταγµένες του (x 0, y 0 ) συναρτήσει των γωνιών θ 1, θ 2, θ 3 : x 0 = l 1 cos θ 1 + l 2 cos(θ 1 + θ 2 ) + l 3 cos(θ 1 + θ 2 + θ 3 ) y 0 = l 0 + l 1 sin θ 1 + l 2 sin(θ 1 + θ 2 ) + l 3 sin(θ 1 + θ 2 + θ 3 ) Άρα η κατάσταση του ροµπότ καθορίζεται πλήρως από τις γωνίες θ 1, θ 2, θ 3, ενώ για να πραγµατοποιηθεί µια κίνηση από τη θέση Aσε µια νέα θέση B, µε γωνίες ϕ 1, ϕ 2, ϕ 3 αρκεί να υπολογιστούν οι γωνίες

14 12 Ο αλγόριϑµος Buchberger για την εύρεση βάσεων Groebner αυτές(αν υπάρχουν) και κατόπιν να πραγµατοποιηθεί στροϕή κάθε βραχίονα l i κατά γωνία ϕ i θ i. Η θέση B δεν είναι εϕικτή από το ροµπότ αν δεν υπάρχουν τέτοιες γωνίες, ώστε το άκρο του να συµπίπτει µε το σηµείο B. Θα προσεγγίσουµε το ευθύ κινηµατικό πρόβληµα ορίζοντας κατάλληλες µεταβλητές ώστε να αναγάγουµε το πρόβληµα ύπαρξης και εύρεσης των γωνιών θ 1, θ 2, θ 3 στην επίλυση ενός πολυωνυµικού συστήµατος. Θέτουµε: x 1 = sin θ 1 y 1 = cos θ 1 x 2 = sin θ 2 y 2 = cos θ 2 x 3 = sin θ 3 y 3 = cos θ 3 και χρησιµοποιούµε τις τριγωνοµετρικές ταυτότητες του αθροίσµατος γωνιών: cos(θ 1 + θ 2 ) = y 1 y 2 x 1 x 2 sin(θ 1 + θ 2 ) = x 1 y 2 + x 2 y 1 cos(θ 1 + θ 2 + θ 3 ) = y 3 cos(θ 1 + θ 2 ) x 3 sin(θ 1 + θ 2 ) = y 3 (y 1 y 2 x 1 x 2 ) x 3 (x 1 y 2 + x 2 y 1 ) sin(θ 1 + θ 2 + θ 3 ) = y 3 sin(θ 1 + θ 2 ) + x 3 cos(θ 1 + θ 2 ) = y 3 (x 1 y 2 + x 2 y 1 ) + x 3 (y 1 y 2 x 1 x 2 ) Αντικαθιστώντας: x 0 = l 1 y 1 + l 2 (y 1 y 2 x 1 x 2 ) + l 3 (y 3 y 1 y 2 y 3 x 1 x 2 x 3 x 1 y 2 x 3 x 2 y 1 ) y 0 = l 0 + l 1 x 1 + l 2 (x 1 y 2 + x 2 y 1 ) + l 3 (y 3 x 1 y 2 + y 3 x 2 y 1 + x 3 y 1 y 2 x 3 x 1 x 2 ) και µετά από πράξεις: x 0 = l 3 x 1 x 2 y 3 l 2 x 1 x 2 l 3 x 1 x 3 y 2 l 3 x 2 x 3 y 1 + l 3 y 1 y 2 y 3 + l 2 y 1 y 2 + l 1 y 1 y 0 = l 3 x 1 x 2 x 3 + l 3 x 1 y 2 y 3 + l 2 x 1 y 2 + l 1 x 1 + l 3 x 2 y 1 y 3 + l 2 x 2 y 1 + l 3 x 3 y 1 y 2 + l 0 Λαµβάνοντας υπόψιν την τριγωνοµετρική σχέση sin 2 θ + cos 2 θ = 1 παίρνουµε τις σχέσεις: x1 2 + y1 2 = 1 x2 2 + y2 2 = 1 x3 2 + y3 2 = 1 Τελικά ϕθάνουµε στο εξής πολυωνυµικό σύστηµα: f 1 = l 3 x 1 x 2 y 3 l 2 x 1 x 2 l 3 x 1 x 3 y 2 l 3 x 2 x 3 y 1 + l 3 y 1 y 2 y 3 + l 2 y 1 y 2 + l 1 y 1 x 0 = 0 (Σ) f 2 = l 3 x 1 x 2 x 3 + l 3 x 1 y 2 y 3 + l 2 x 1 y 2 + l 1 x 1 + l 3 x 2 y 1 y 3 + l 2 x 2 y 1 + l 3 x 3 y 1 y 2 + l 0 y 0 = 0 f 3 = x1 2 + y2 1 1 = 0 f 4 = x2 2 + y2 2 1 = 0 f 5 = x3 2 + y2 3 1 = 0 η λύση του οποίου(στους πραγµατικούς) µε συγκεκριµένες παραµέτρους l 0, l 1, l 2, l 3, x 0, y 0 δίνει απάντηση στο ευθύ κινηµατικό πρόβληµα. Συνεχίζουµε µε ένα παράδειγµα. Με δεδοµένα (l 0, l 1, l 2, l 3 ) = (4, 6, 10, 4) χρησιµοποιήσαµε το υπολογιστικό πακέτο Maple για τον υπολογισµό της Ανηγµένης βάσης Groebner και την επίλυση του συστήµατος. Παρακάτω ϕαίνονται µερικές απαντήσεις που πήραµε για συγκεκριµένα σηµεία (x 0, y 0 ):

15 IV. Εϕαρµογές 13 (x 0, y 0 ) = (14, 10). Πήραµε τις πραγµατικές λύσεις: (x 1, x 2, x 3, y 1, y 2, y 3 ) = (1, 1, 0, 0, 0, 1) ή ( , 1, 0,, 0, 1) 29 άρα έχουµε δυο τρόπους να ϕτάσουµε το (14, 10). Μεταϕράζοντας τις λύσεις σε γωνίες παίρνουµε (θ 1, θ 2, θ 3 ) = (90, 90, 0) και (θ 1, θ 2, θ 3 ) = ( 43.6, 90, 0). x x θ θ 3 2 =270 =0 (10,14) (10,14) θ 3 =0 θ 1 =90 θ 1 = 43.6 O y O θ 2 =90 y (x 0, y 0 ) = (8, 8). Πήραµε τις λύσεις: (x 1, x 2, x 3, y 1, y 2, y 3 ) = ( 3 5, 4 5, 4 5, 4 5, 3 5, 3 5 ) ή ( 3 5, 4 5, 4 5, 4 5, 3 5, 3 5 ) ή ( 1, 4 5, 4 3, 0, 5 5, 3 4 ) ή (1, 5 5, 4 3, 0, 5 5, 3 5 ) οπότε βρίσκουµε(προσεγγιστικά) τις γωνίες (θ 1, θ 2, θ 3 ) = ( 33.7, 50, 53.1) ή ( 36.9, 50, 50) ή ( 90, 50, 53.1) ή (90, 50, 50). x (8,8) θ 3 θ 1 θ 2 O y (x 0, y 0 ) = (5, 5). Η βάση Groebner είναι G = {1}, άρα δεν υπάρχουν λύσεις. Το σηµείο δεν είναι εϕικτό από το ροµπότ.

16 14 Ο αλγόριϑµος Buchberger για την εύρεση βάσεων Groebner Θεωρία Αποδείξεων: Αυτοµατοποιηµένη απόδειξη γεωµετρικών θεωρηµάτων Θα εξετάσουµε αν ισχύει το θεώρηµα: Οι διαγώνιες του παραλληλογράµµου διχοτοµούνται. Γ Δ O A B Έστω ABΓ ένα τυχόν παραλληλόγραµµο. Θα εκϕράσουµε τις υποθέσεις και τα θεωρήµατα µε τη µορϕή πολυωνύµων. Θεωρούµε σύστηµα συντεταγµένων µε αρχή το A. Είναι B = (u 1, 0), Γ = (u 2, u 3 ). Η κορυϕή ορίζεται µονοσήµαντα από τα άλλα τρία σηµεία, άρα είναι = (x 1, x 2 ), όπου τα x 1, x 2 είναι συναρτήσεις των u i. Μια υπόθεση είναι ότι οι απέναντι πλευρές είναι παράλληλες, άρα οι ευθείες που τις περιέχουν θα έχουν τον ίδιο συντελεστή διεύθυνσης: AB//Γ 0 = x 2 u 3 x 1 u 2 AΓ//B u 3 u 2 = απαλοίϕοντας τους παρονοµαστές ϕτάνουµε στα πολυώνυµα h 1 = x 2 u 3 = 0 x 2 x 1 u 1 h 2 = (x 1 u 1 )u 3 x 2 u 2 = 0 Επίσης τα A, O, και B, O, Γ είναι συνευθειακά, αϕού το O είναι η τοµή των δυο διαγωνίων άρα,αν O = (x 3, x 4 ), ϕτάνουµε στις σχέσεις: AO//O x 4 x 3 = u 3 x 1 και τελικά BO//OΓ x 4 x 3 u 1 = u 3 u 2 u 1 h 3 = x 4 x 1 x 3 u 3 = 0 h 4 = x 4 (u 2 u 1 ) (x 3 u 1 )u 3 = 0 Το σύστηµα {h 1, h 2, h 3, h 4 } αποτελεί µια αναπαράσταση των υποθέσεων του θεωρήµατος. Εκϕράζουµε και τα συµπεράσµατα του θεωρήµατος σαν πολυώνυµα, µε χρήση του Πυθαγορείου Θεωρήµατος AO = O x x 2 4 = (x 3 x 1 ) 2 + (x 4 x 2 ) 2 BO = OΓ (x 3 u 1 ) 2 + x 2 4 = (x 3 u 2 ) 2 + (x 4 u 3 ) 2

17 IV. Εϕαρµογές 15 µετά από πράξεις τα συµπεράσµατα είναι: g 1 = x 2 1 2x 1 x 3 2x 4 x 2 + x 2 2 = 0 g 2 = 2x 3 u 1 2x 3 u 2 2x 4 u 3 u u u 2 3 = 0 Το θεώρηµα θα ισχύει, αν g 1, g 2 h 1, h 2, h 3, h 4. Καθώς όµως τα u i επιλέχθηκαν τυχαία, θα θεωρήσουµε ως µεταβλητές µόνο τα x i, δηλαδή βλέπουµε τα u i σαν παραµέτρους των συντελεστών. Υπολογίζουµε την ανηγµένη βάση Groebner των h i R(u 1, u 2, u 3 )[x 1, x 2, x 3, x 4 ]: G = { u 3 + 2x 4, 2 x 3 u 1 u 2, x 2 u 3, u 1 u 2 + x 1 } και βλέπουµε ότι g 1 G = 0 και g 2 G = 0. Συµπεραίνουµε ότι το θεώρηµα είναι ορθό. Επιχειρησιακή έρευνα: ακέραιος προγραµµατισµός Στα προβλήµατα ακέραιου προγραµµατισµού θέλουµε να ελαχιστοποιήσουµε(ή να µεγιστοποιήσου- µε) την τιµή ενός γραµµικού πολυωνύµου ενώ απαιτούµε οι τιµές των µεταβλητών να είναι ακέραιοι και να ικανοποιούν κάποιους περιορισµούς που εκϕράζονται µε γραµµικά πολυώνυµα. Θα δούµε πως µπορούµε να πετύχουµε κάτι τέτοιο χρησιµοποιώντας τις βάσεις Groebner µε ένα παράδειγµα: Ας θεωρήσουµε το πρόβληµα της αναπαράστασης ενός ποσού, πχ 117 ευρώ, µε το µικρότερο αριθµό νοµισµάτων, αν διαθέτουµε νοµίσµατα των 1, 5, 10, 20 ευρώ. Επειδή πρόκειται για αδιαίρετα νοµίσµατα, η λύση πρέπει να είναι µια τετράδα µη αρνητικών ακεραίων µε ελάχιστο συνολικό άθροισµα. Έστω e ο αριθµός των νοµισµάτων του ενός ευρώ, x τα παντάευρα, y τα δεκάευρα και z τα εικοσάευρα που θα χρησιµοποιήσουµε. Το πρόβληµα είναι ένα πρόβληµα ακέραιου προγραµµατισµού: ελαχιστοποίηση της e + x + y + z υπό τους περιορισµούς e + 5x + 10y + 20z = 117 e, x, y, z Z 0 Ας θεωρήσουµε τις βασικές σχέσεις µεταξύ των νοµισµάτων σαν ένα σύνολο πολυωνύµων του Z[e, x, y, z]. ηλαδή: F = {e 5 x, e 10 y, e 20 z} πχ το e 5 x σηµαίνει ότι 5 µονόευρα είναι ίσα µε ένα πεντάευρο. Παρατηρήστε ότι πρόκειται για πολυώνυµα µε δυο µονώνυµα το καθένα(διώνυµα). Σε αυτήν την περίπτωση η βάση Groebner θα αποτελείται κι αυτή από διώνυµα. Η ανηγµένη βάση Groebner του I = F είναι: G = {e 5 x, x 2 y, y 2 z} Βλέπουµε ότι η G είναι ένα σύνολο άλλων κανόνων µεταξύ των νοµισµάτων, το οποίο είναι ισοδύναµο µε το αρχικό, πχ y 2 z σηµαίνει ότι 2 δεκάευρα είναι ίσα µε ένα εικοσάευρο. Ας θεωρήσουµε τώρα µια εϕικτή λύση του προβλήµατος, έστω (17, 10, 5, 0), πράγµατι = 117. Με τη µορϕή µονωνµυµου είναι το e 17 x 10 y 5. Θα χρησιµοποιήσουµε τους κανόνες της βάσης G έτσι ώστε µε τοπικές µετακινήσεις προς καλύτερες αναπαραστάσεις του ποσού να ϕτάσουµε στο ολικό βέλτιστο(παρατηρήστε ότι η χρήση των Βάσεων Groebner εδώ είναι ανάλογη µε την εκτέλεση του αλγορίθµου Simplex για γραµ- µικό προγραµµατισµό). Είναι e 17 x 10 y 5 e 5 =x e 2 x 13 y 5 x 2 =y e 2 xy 11 y 2 =z e 2 xyz 5 Συµπεραίνουµε ότι η βέλτιστη λύση είναι (2, 1, 1, 5).

18 16 Ο αλγόριϑµος Buchberger για την εύρεση βάσεων Groebner Βιβλιογραϕία [1] B. Buchberger, An Algorithm for Finding the Bases Elements of the Residue Class Ring Modulo a Zero Dimensional Polynomial Ideal(German), Phd thesis, University of Innsbruck (Austria), [2] B. Buchberger, An algorithm for finding the basis elements of the residue class ring of a zero dimensional polynomial ideal(thesis english translation ), Journal of Symbolic Computation, Volume 41, Issues 3-4, March-April 2006, pp [3] B. Buchberger Groebner-Bases: An Algorithmic Method in Polynomial Ideal Theory, Multidimensional Systems Theory - Progress, Directions and Open Problems in Multidimensional Systems, N.K. Bose (ed.), Chapter 6, pp , 1985 [4] B. Buchberger, An Algorithmical Criterion for the Solvability of Algebraic Systems of Equations (German), Aequationes Mathematicae, vol. 4, no. 3, 1970, pp English translation in [5]. [5] B. Buchberger, and F. Winkler, eds. Grobner Bases and Applications, volume 251 of London Mathematical Society Series. Proc. of the International Conference 33 Years of Groebner Bases. Cambridge University Press, 1998 [6] B. Buchberger, A Criterion for Detecting Unnecessary Reductions in the Construction of Grobner Bases, Lecture Notes in Computer Science, vol. 72. Springer-Verlag, [7] A. Giovinni, T. Mora, G. Niesi, L. Robbiano, C. Traverso, One sugar cube, please, or selection strategies in the Buchberger algorithm, In S.M. Watt, editor, Proc. ISSAC 91, pp ACM Press, 1991 [8] D. Cox, J. Little, and D. O Shea, Ideals, Varieties and Algorithms, Springer, 1996 [9]. Βάρσος,. εριζιώτης, Μ. Μαλιάκας, Σ. Παπασταυρίδης, Ε. Ράπτης, Ο. Ταλέλλη, Μια εισαγωγή στην Άλγεβρα, Σοϕία, 2003 [10] C. Papadimitriou, Computational Complexity, Addison-Wesley, [11] Mayr,Membership in Polynomial Ideals over Q Is Exponential Space Complete. TR 6/88, Fachbereich Informatik, Universitat Frankfurt, November Also in: Proceedings of STACS 89 (Paderborn, February 1618, 1989). [12] Mayr, On polynomial ideals, their complexity, and applications. Technical Report TUM-I9520, Institut fur Informatik, TU Munchen (May 1995). Also in: Proceedings of 10th International Conference on Fundamentals of Computation Theory, FCT 95 (Dresden, August 1995). LNCS 965, pp [13] Mayr, It is on the boundary: Complexity considerations for polynomial ideals. Proceedings of the International Conference on Theoretical Computer Science Exploring New Frontiers of Theoretical Informatics, IFIP TCS 2000 (Sendai, Japan, August 2000). LNCS 1872, p. 99. [14] B. Kutzler & S. Stifter, On the Application of Buchberger s Algorithm to Automated Geometry Theorem Proving, Journal of Symbolic Computation, 2, pp

Κεφάλαιο 5 Οι χώροι. Περιεχόµενα 5.1 Ο Χώρος. 5.3 Ο Χώρος C Βάσεις Το Σύνηθες Εσωτερικό Γινόµενο Ασκήσεις

Κεφάλαιο 5 Οι χώροι. Περιεχόµενα 5.1 Ο Χώρος. 5.3 Ο Χώρος C Βάσεις Το Σύνηθες Εσωτερικό Γινόµενο Ασκήσεις Σελίδα 1 από 6 Κεφάλαιο 5 Οι χώροι R και C Περιεχόµενα 5.1 Ο Χώρος R Πράξεις Βάσεις Επεξεργασµένα Παραδείγµατα Ασκήσεις 5. Το Σύνηθες Εσωτερικό Γινόµενο στο Ορισµοί Ιδιότητες Επεξεργασµένα Παραδείγµατα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: Συνθήκες Αλυσίδων

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: Συνθήκες Αλυσίδων ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: Συνθήκες Αλυσίδων Μελετάµε εδώ τη συνθήκη της αύξουσας αλυσίδας υποπροτύπων και τη συνθήκη της φθίνουσας αλυσίδας υποπροτύπων. Αυτές συνδέονται µεταξύ τους µε την έννοια της συνθετικής σειράς

Διαβάστε περισσότερα

Ακρότατα υπό συνθήκη και οι πολλαπλασιαστές του Lagrange

Ακρότατα υπό συνθήκη και οι πολλαπλασιαστές του Lagrange 64 Ακρότατα υπό συνθήκη και οι πολλαπλασιαστές του Lagrage Ας υποθέσουµε ότι ένας δεδοµένος χώρος θερµαίνεται και η θερµοκρασία στο σηµείο,, Τ, y, z Ας υποθέσουµε ότι ( y z ) αυτού του χώρου δίδεται από

Διαβάστε περισσότερα

5.1 Ιδιοτιµές και Ιδιοδιανύσµατα

5.1 Ιδιοτιµές και Ιδιοδιανύσµατα Κεφάλαιο 5 Ιδιοτιµές και Ιδιοδιανύσµατα 5 Ιδιοτιµές και Ιδιοδιανύσµατα Αν ο A είναι ένας n n πίνακας και το x είναι ένα διάνυσµα στον R n, τότε το Ax είναι και αυτό ένα διάνυσµα στον R n Συνήθως δεν υπάρχει

Διαβάστε περισσότερα

ΙΙ ιαφορικός Λογισµός πολλών µεταβλητών. ιαφόριση συναρτήσεων πολλών µεταβλητών

ΙΙ ιαφορικός Λογισµός πολλών µεταβλητών. ιαφόριση συναρτήσεων πολλών µεταβλητών 54 ΙΙ ιαφορικός Λογισµός πολλών µεταβλητών ιαφόριση συναρτήσεων πολλών µεταβλητών Ένας στέρεος ορισµός της παραγώγισης για συναρτήσεις πολλών µεταβλητών ανάλογος µε τον ορισµό για συναρτήσεις µιας µεταβλητής

Διαβάστε περισσότερα

Γραµµικός Προγραµµατισµός - Μέθοδος Simplex

Γραµµικός Προγραµµατισµός - Μέθοδος Simplex Γραµµικός Προγραµµατισµός - Μέθοδος Simplex Η πλέον γνωστή και περισσότερο χρησιµοποιηµένη µέθοδος για την επίλυση ενός γενικού προβλήµατος γραµµικού προγραµµατισµού, είναι η µέθοδος Simplex η οποία αναπτύχθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Kεφάλαιο 4. Συστήµατα διαφορικών εξισώσεων

Kεφάλαιο 4. Συστήµατα διαφορικών εξισώσεων 4 Εισαγωγή Kεφάλαιο 4 Συστήµατα διαφορικών εξισώσεων Εστω διανυσµατικό πεδίο F: : F=F( r), όπου r = ( x, ) και Fr είναι η ταχύτητα στο σηµείο r πχ ενός ρευστού στο επίπεδο Εστω ότι ψάχνουµε τις τροχιές

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο: ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ ΑΛΓΕΒΡΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο: ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ ΑΛΓΕΒΡΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο: ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ ΑΛΓΕΒΡΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ) Copyright 2015 Αποστόλου Γιώργος Αποστόλου Γεώργιος apgeorge2004@yahoocom Αδεια χρήσης 3η Εκδοση, Ιωάννινα, Σεπτέµβριος 2015 Περιεχόµενα 1 ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ-ΠΟΛΥΩΝΥΜΙΚΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

KΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ. { 1,2,3,..., n,...

KΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ. { 1,2,3,..., n,... KΕΦΑΛΑΙΟ ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Βασικές έννοιες διαιρετότητας Θα συµβολίζουµε µε, τα σύνολα των φυσικών αριθµών και των ακεραίων αντιστοίχως: {,,3,,, } { 0,,,,, } = = ± ± ± Ορισµός Ένας φυσικός αριθµός

Διαβάστε περισσότερα

1 Ορισµός ακολουθίας πραγµατικών αριθµών

1 Ορισµός ακολουθίας πραγµατικών αριθµών ΜΑΣ 02. Απειροστικός Λογισµός Ι Ορισµός ακολουθίας πραγµατικών αριθµών Ορισµός.. Ονοµάζουµε ακολουθία πραγµατικών αριθµών κάθε απεικόνιση του συνόλου N των ϕυσικών αριθµών, στο σύνολο R των πραγµατικών

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3β. Ελεύθερα Πρότυπα (µέρος β)

Κεφάλαιο 3β. Ελεύθερα Πρότυπα (µέρος β) Κεφάλαιο 3β Ελεύθερα Πρότυπα (µέρος β) Ο σκοπός µας εδώ είναι να αποδείξουµε το εξής σηµαντικό αποτέλεσµα. 3.3.6 Θεώρηµα Έστω R µια περιοχή κυρίων ιδεωδών, F ένα ελεύθερο R-πρότυπο τάξης s < και N F. Τότε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 6 Παράγωγος

Κεφάλαιο 6 Παράγωγος Σελίδα από 5 Κεφάλαιο 6 Παράγωγος Στο κεφάλαιο αυτό στόχος µας είναι να συνδέσουµε µία συγκεκριµένη συνάρτηση f ( ) µε µία δεύτερη συνάρτηση f ( ), την οποία και θα ονοµάζουµε παράγωγο της f. Η τιµή της

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γιώργος Πρέσβης ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ B ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ο : ΕΞΙΣΩΣΗ ΕΥΘΕΙΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ Φροντιστήρια Φροντιστήρια ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΑΣΚΗΣΕΩΝ 1η Κατηγορία : Εξίσωση Γραμμής 1.1 Να εξετάσετε

Διαβάστε περισσότερα

2 o Καλοκαιρινό σχολείο Μαθηµατικών Νάουσα 2008

2 o Καλοκαιρινό σχολείο Μαθηµατικών Νάουσα 2008 2 o Καλοκαιρινό σχολείο Μαθηµατικών Νάουσα 2008 Μικρό Θεώρηµα του Fermat, η συνάρτηση του Euler και Μαθηµατικοί ιαγωνισµοί Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης ags@math.uoc.gr Αύγουστος 2008 Αλεξανδρος Γ. Συγκελακης

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ

ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ ΓΡΑΜΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ Θα ξεκινήσουµε την παρουσίαση των γραµµικών συστηµάτων µε ένα απλό παράδειγµα από τη Γεωµετρία, το οποίο ϑα µας ϐοηθήσει στην κατανόηση των συστηµάτων αυτών και των συνθηκών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι (ΘΕ ΠΛΗ ) Ενδεικτικές Λύσεις ΕΡΓΑΣΙΑ η (Ηµεροµηνία Αποστολής στον Φοιτητή: Οκτωβρίου 005) Η Άσκηση στην εργασία αυτή είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR. Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων. Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής:

ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR. Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων. Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής: ΣΕΙΡΕΣ TAYLOR Στην Ενότητα αυτή θα ασχοληθούµε µε την προσέγγιση συναρτήσεων µέσω πολυωνύµων Πολυώνυµο είναι κάθε συνάρτηση της µορφής: p( ) = a + a + a + a + + a, όπου οι συντελεστές α i θα θεωρούνται

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις σειρές

Σηµειώσεις στις σειρές . ΟΡΙΣΜΟΙ - ΓΕΝΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Σηµειώσεις στις σειρές Στην Ενότητα αυτή παρουσιάζουµε τις βασικές-απαραίτητες έννοιες για την µελέτη των σειρών πραγµατικών αριθµών και των εφαρµογών τους. Έτσι, δίνονται συστηµατικά

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηµιαπλοί ακτύλιοι

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηµιαπλοί ακτύλιοι ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηµιαπλοί ακτύλιοι Είδαµε στο κύριο θεώρηµα του προηγούµενου κεφαλαίου ότι κάθε δακτύλιος διαίρεσης έχει την ιδιότητα κάθε πρότυπο είναι ευθύ άθροισµα απλών προτύπων. Εδώ θα χαρακτηρίσουµε όλους

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι (ΘΕ ΠΛΗ 12) ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η Ηµεροµηνία Αποστολής στον Φοιτητή: 12 Οκτωβρίου 2007

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι (ΘΕ ΠΛΗ 12) ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η Ηµεροµηνία Αποστολής στον Φοιτητή: 12 Οκτωβρίου 2007 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι (ΘΕ ΠΛΗ 1) ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η Ηµεροµηνία Αποστολής στον Φοιτητή: 1 Οκτωβρίου 007 Ηµεροµηνία παράδοσης της Εργασίας: 9 Νοεµβρίου 007. Πριν από την λύση κάθε άσκησης

Διαβάστε περισσότερα

, όπου οι σταθερές προσδιορίζονται από τις αρχικές συνθήκες.

, όπου οι σταθερές προσδιορίζονται από τις αρχικές συνθήκες. Στην περίπτωση της ταλάντωσης µε κρίσιµη απόσβεση οι δύο γραµµικώς ανεξάρτητες λύσεις εκφυλίζονται (καταλήγουν να ταυτίζονται) Στην περιοχή ασθενούς απόσβεσης ( ) δύο γραµµικώς ανεξάρτητες λύσεις είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ. Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; αλφάβητου επιγραµµισµένα µε βέλος. για παράδειγµα, Τι ονοµάζουµε µέτρο διανύσµατος;

ΙΑΝΥΣΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΩΡΙΑΣ. Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; αλφάβητου επιγραµµισµένα µε βέλος. για παράδειγµα, Τι ονοµάζουµε µέτρο διανύσµατος; ΙΝΥΣΜΤ ΘΕΩΡΙ ΘΕΜΤ ΘΕΩΡΙΣ Τι ονοµάζουµε διάνυσµα; AB A (αρχή) B (πέρας) Στη Γεωµετρία το διάνυσµα ορίζεται ως ένα προσανατολισµένο ευθύγραµµο τµήµα, δηλαδή ως ένα ευθύγραµµο τµήµα του οποίου τα άκρα θεωρούνται

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 3 ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ. 3.1 Η έννοια της παραγώγου. y = f(x) f(x 0 ), = f(x 0 + x) f(x 0 )

Κεφάλαιο 3 ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ. 3.1 Η έννοια της παραγώγου. y = f(x) f(x 0 ), = f(x 0 + x) f(x 0 ) Κεφάλαιο 3 ΠΑΡΑΓΩΓΟΣ 3.1 Η έννοια της παραγώγου Εστω y = f(x) µία συνάρτηση, που συνδέει τις µεταβλητές ποσότητες x και y. Ενα ερώτηµα που µπορεί να προκύψει καθώς µελετούµε τις δύο αυτές ποσοτήτες είναι

Διαβάστε περισσότερα

Το θεώρηµα πεπλεγµένων συναρτήσεων

Το θεώρηµα πεπλεγµένων συναρτήσεων 57 Το θεώρηµα πεπλεγµένων συναρτήσεων Έστω F : D R R µια ( τουλάχιστον ) C συνάρτηση ορισµένη στο ανοικτό D x, y D F x, y = Ενδιαφερόµαστε για την ύπαρξη µοναδικής και ώστε διαφορίσιµης συνάρτησης f ορισµένης

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις στις συναρτήσεις

Σηµειώσεις στις συναρτήσεις Σηµειώσεις στις συναρτήσεις 4 Η έννοια της συνάρτησης Ο όρος «συνάρτηση» χρησιµοποιείται αρκετά συχνά για να δηλώσει ότι ένα µέγεθος, µια κατάσταση κτλ εξαρτάται από κάτι άλλο Και στα µαθηµατικά ο όρος

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 6. Πεπερασµένα παραγόµενες αβελιανές οµάδες. Z 4 = 1 και Z 2 Z 2.

Κεφάλαιο 6. Πεπερασµένα παραγόµενες αβελιανές οµάδες. Z 4 = 1 και Z 2 Z 2. Κεφάλαιο 6 Πεπερασµένα παραγόµενες αβελιανές οµάδες Στο κεφάλαιο αυτό ϑα ταξινοµήσουµε τις πεπερασµένα παραγόµενες αβελιανές οµάδες. Αυτές οι οµάδες είναι από τις λίγες περιπτώσεις οµάδων µε µία συγκεκριµένη

Διαβάστε περισσότερα

Απλές επεκτάσεις και Αλγεβρικές Θήκες

Απλές επεκτάσεις και Αλγεβρικές Θήκες Κεφάλαιο 7 Απλές επεκτάσεις και Αλγεβρικές Θήκες Στο κεφάλαιο αυτό εξετάζουµε τις απλές επεκτάσεις σωµάτων και τις συγκρίνουµε µε τις επεκτάσεις Galois. Επίσης εξετάζουµε τις αλγεβρικά κλειστές επεκτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΕΠΙΛΥΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ. nn n n

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΕΠΙΛΥΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ. nn n n ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΗ ΕΠΙΛΥΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ 3 Ο αλγόριθµος Gauss Eστω =,3,, µε τον όρο γραµµικά συστήµατα, εννοούµε συστήµατα εξισώσεων µε αγνώστους της µορφής: a x + + a x = b a x + + a x = b a

Διαβάστε περισσότερα

Συνεχείς συναρτήσεις πολλών µεταβλητών. ε > υπάρχει ( ) ( )

Συνεχείς συναρτήσεις πολλών µεταβλητών. ε > υπάρχει ( ) ( ) Συνεχείς συναρτήσεις πολλών µεταβλητών 7 Η Ευκλείδεια απόσταση που ορίσαµε στον R επιτρέπει ( εκτός από τον ορισµό των ορίων συναρτήσεων και ακολουθιών και τον ορισµό της συνέχειας συναρτήσεων της µορφής

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι. Ενότητα: Διανυσµατικοί Υποχώροι και Κατασκευές. Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης. Τμήμα: Μαθηματικών

Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι. Ενότητα: Διανυσµατικοί Υποχώροι και Κατασκευές. Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης. Τμήμα: Μαθηματικών Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι Ενότητα: Διανυσµατικοί Υποχώροι και Κατασκευές Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης Τμήμα: Μαθηματικών Κεφάλαιο 3 ιανυσµατικοι Υποχωροι και Κατασκευες Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7 Βασικά Θεωρήµατα του ιαφορικού Λογισµού

Κεφάλαιο 7 Βασικά Θεωρήµατα του ιαφορικού Λογισµού Σελίδα 1 από Κεφάλαιο 7 Βασικά Θεωρήµατα του ιαφορικού Λογισµού Στο κεφάλαιο αυτό θα ασχοληθούµε µε τα βασικά θεωρήµατα του διαφορικού λογισµού καθώς και µε προβλήµατα που µπορούν να επιλυθούν χρησιµοποιώντας

Διαβάστε περισσότερα

µηδενικό πολυώνυµο; Τι ονοµάζουµε βαθµό του πολυωνύµου; Πότε δύο πολυώνυµα είναι ίσα;

µηδενικό πολυώνυµο; Τι ονοµάζουµε βαθµό του πολυωνύµου; Πότε δύο πολυώνυµα είναι ίσα; ΘΕΩΡΙΑ ΠΟΛΥΩΝΥΜΩΝ 1. Τι ονοµάζουµε µονώνυµο Μονώνυµο ονοµάζεται κάθε γινόµενο το οποίο αποτελείται από γνωστούς και αγνώστους (µεταβλητές ) πραγµατικούς αριθµούς. Ο γνωστός πραγµατικός αριθµός ονοµάζεται

Διαβάστε περισσότερα

11 Το ολοκλήρωµα Riemann

11 Το ολοκλήρωµα Riemann Το ολοκλήρωµα Riem Το πρόβληµα υπολογισµού του εµβαδού οποιασδήποτε επιφάνειας ( όπως κυκλικοί τοµείς, δακτύλιοι και δίσκοι, ελλειπτικοί δίσκοι, παραβολικά και υπερβολικά χωρία κτλ) είναι γνωστό από την

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι (ΘΕ ΠΛΗ ) Ενδεικτικές Λύσεις ΕΡΓΑΣΙΑ η Ηµεροµηνία Αποστολής στον Φοιτητή: Ιανουαρίου 6 Ηµεροµηνία Παράδοσης της Εργασίας από

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΙΑΒΑΣΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ (ΠΑΡΕΜΒΟΛΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ)

Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΙΑΒΑΣΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ (ΠΑΡΕΜΒΟΛΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ) Η ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΙΑΒΑΣΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑΞΥ ΤΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ (ΠΑΡΕΜΒΟΛΗ ΚΑΙ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ) ΜΙΧΑΛΗΣ ΤΖΟΥΜΑΣ ΕΣΠΟΤΑΤΟΥ 3 ΑΓΡΙΝΙΟ. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η έννοια της συνάρτησης είναι στενά συνυφασµένη µε τον πίνακα τιµών και τη γραφική παράσταση.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ: ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΘΕ: ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΉ Ι (ΠΛΗ ) ΛΥΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 4 Άσκηση. (8 µον.) (α) ίνεται παραγωγίσιµη συνάρτηση f για την οποία ισχύει f /

Διαβάστε περισσότερα

Αριθµητική Παραγώγιση και Ολοκλήρωση

Αριθµητική Παραγώγιση και Ολοκλήρωση Ιαν. 9 Αριθµητική Παραγώγιση και Ολοκλήρωση Είδαµε στο κεφάλαιο της παρεµβολής συναρτήσεων πώς να προσεγγίζουµε µια (συνεχή) συνάρτηση f από ένα πολυώνυµο, όταν γνωρίζουµε + σηµεία του γραφήµατος της συνάρτησης:

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηµα 1. Κεφάλαιο 1o: Συστήµατα. γ R παριστάνει ευθεία και καλείται γραµµική εξίσωση µε δύο αγνώστους.

Μάθηµα 1. Κεφάλαιο 1o: Συστήµατα. γ R παριστάνει ευθεία και καλείται γραµµική εξίσωση µε δύο αγνώστους. Μάθηµα 1 Κεφάλαιο 1o: Συστήµατα Θεµατικές Ενότητες: A. Συστήµατα Γραµµικών Εξισώσεων B. Συστήµατα 3x3 Α. ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΕΞΙΣΩΣΕΩΝ Ορισµοί Κάθε εξίσωση της µορφής α x+β =γ, µε α, β, γ R παριστάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο: ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΑΛΓΕΒΡΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο: ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΑΛΓΕΒΡΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο: ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΑΛΓΕΒΡΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ) Copyright 2015 Αποστόλου Γιώργος Αποστόλου Γεώργιος apgeorge2004@yahoo.com Αδεια χρήσης 3η Εκδοση, Ιωάννινα, Σεπτέµβριος 2015 Περιεχόµενα 1 ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ....................................................

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ. Λυσεις Ασκησεων - Φυλλαδιο 1

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ. Λυσεις Ασκησεων - Φυλλαδιο 1 ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Τµηµα Β Λυσεις Ασκησεων - Φυλλαδιο 1 ιδασκων: Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/numbertheory/nt01b/nt01b.html Πέµπτη 1 Οκτωβρίου 01 Ασκηση 1. είξτε ότι

Διαβάστε περισσότερα

Δ/νση Β /θµιας Εκπ/σης Φλώρινας Κέντρο ΠΛΗ.ΝΕ.Τ. Πολυώνυµα ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ ΑΚΕΡΑΙΑ ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ

Δ/νση Β /θµιας Εκπ/σης Φλώρινας Κέντρο ΠΛΗ.ΝΕ.Τ. Πολυώνυµα ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ ΑΚΕΡΑΙΑ ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ ΑΚΕΡΑΙΑ ΠΟΛΥΩΝΥΜΑ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ Ορισµός Ονοµάζουµε ακέραιο πολυώνυµο του x κάθε έκφραση της µορφής : α ν x ν + α ν-1 x ν-1 + α ν-2 x ν-2 + +α 1 x + α 0 όπου α ν, α ν-1, α ν-2,, α 1, α 0 C και

Διαβάστε περισσότερα

(CLR, κεφάλαιο 32) Στην ενότητα αυτή θα µελετηθούν τα εξής θέµατα: Παραστάσεις πολυωνύµων Πολυωνυµική Παρεµβολή ιακριτός Μετασχηµατισµός Fourier

(CLR, κεφάλαιο 32) Στην ενότητα αυτή θα µελετηθούν τα εξής θέµατα: Παραστάσεις πολυωνύµων Πολυωνυµική Παρεµβολή ιακριτός Μετασχηµατισµός Fourier Ταχύς Μετασχηµατισµός Fourier CLR, κεφάλαιο 3 Στην ενότητα αυτή θα µελετηθούν τα εξής θέµατα: Παραστάσεις πολυωνύµων Πολυωνυµική Παρεµβολή ιακριτός Μετασχηµατισµός Fourier Ταχύς Μετασχηµατισµός Fourier

Διαβάστε περισσότερα

e-mail@p-theodoropoulos.gr

e-mail@p-theodoropoulos.gr Ασκήσεις Μαθηµατικών Κατεύθυνσης Γ Λυκείου Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος Σχολικός Σύµβουλος Μαθηµατικών e-mail@p-theodoropoulos.gr Στην εργασία αυτή ξεχωρίζουµε και µελετάµε µερικές περιπτώσεις ασκήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα: Πράξεις επί Συνόλων και Σώµατα Αριθµών

Ενότητα: Πράξεις επί Συνόλων και Σώµατα Αριθµών Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι Ενότητα: Πράξεις επί Συνόλων και Σώµατα Αριθµών Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης Τμήμα: Μαθηματικών Κεφάλαιο 1 Εισαγωγη : Πραξεις επι Συνολων και Σωµατα Αριθµων

Διαβάστε περισσότερα

Υπολογισµός διπλών ολοκληρωµάτων µε διαδοχική ολοκλήρωση

Υπολογισµός διπλών ολοκληρωµάτων µε διαδοχική ολοκλήρωση 8 Υπολογισµός διπλών ολοκληρωµάτων µε διαδοχική ολοκλήρωση Υπάρχουν δύο θεµελιώδη αποτελέσµατα που µας βοηθούν να υπολογίζουµε πολλαπλά ολοκληρώµατα Το πρώτο αποτέλεσµα σχετίζεται µε τον υπολογισµό ενός

Διαβάστε περισσότερα

Επίλυση Γραµµικών Συστηµάτων

Επίλυση Γραµµικών Συστηµάτων Κεφάλαιο 3 Επίλυση Γραµµικών Συστηµάτων 31 Εισαγωγή Αριθµητική λύση γενικών γραµµικών συστηµάτων n n A n n x n 1 b n 1, όπου a 11 a 12 a 1n a 21 a 22 a 2n A [a i j, x a n1 a n2 a nn x n, b b 1 b 2 b n

Διαβάστε περισσότερα

4.1 Το αόριστο ολοκλήρωµα - Βασικά ολοκληρώ-

4.1 Το αόριστο ολοκλήρωµα - Βασικά ολοκληρώ- Κεφάλαιο 4 ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΑ 4.1 Το αόριστο ολοκλήρωµα - Βασικά ολοκληρώ- µατα Ορισµός 4.1.1. Αρχική ή παράγουσα συνάρτηση ή αντιπαράγωγος µιας συνάρτησης f(x), x [, b], λέγεται κάθε συνάρτηση F (x) που επαληθεύει

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο M3. Διανύσµατα

Κεφάλαιο M3. Διανύσµατα Κεφάλαιο M3 Διανύσµατα Διανύσµατα Διανυσµατικά µεγέθη Φυσικά µεγέθη που έχουν τόσο αριθµητικές ιδιότητες όσο και ιδιότητες κατεύθυνσης. Σε αυτό το κεφάλαιο, θα ασχοληθούµε µε τις µαθηµατικές πράξεις των

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΡΥΠΤΟΛΟΓΙΑ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ #6 ΘΕΟ ΟΥΛΟΣ ΓΑΡΕΦΑΛΑΚΗΣ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΡΥΠΤΟΛΟΓΙΑ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ #6 ΘΕΟ ΟΥΛΟΣ ΓΑΡΕΦΑΛΑΚΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΚΡΥΠΤΟΛΟΓΙΑ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ #6 ΘΕΟ ΟΥΛΟΣ ΓΑΡΕΦΑΛΑΚΗΣ 1. Το προβληµα του διακριτου λογαριθµου Στο µάθηµα αυτό ϑα δούµε κάποιους αλγόριθµους για υπολογισµό διακριτών λογάριθµων. Θυµίζουµε ότι στο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟ ΟΙ ΕΥΡΕΣΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ Ι ΙΟΤΙΜΩΝ. 4.1 Γραµµικοί µετασχηµατισµοί-ιδιοτιµές-ιδιοδιανύσµατα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟ ΟΙ ΕΥΡΕΣΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ Ι ΙΟΤΙΜΩΝ. 4.1 Γραµµικοί µετασχηµατισµοί-ιδιοτιµές-ιδιοδιανύσµατα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟ ΟΙ ΕΥΡΕΣΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ Ι ΙΟΤΙΜΩΝ 4. Γραµµικοί µετασχηµατισµοί-ιδιοτιµές-ιδιοδιανύσµατα Εστω R είναι ο γνωστός -διάστατος πραγµατικός διανυσµατικός χώρος. Μία απεικόνιση L :

Διαβάστε περισσότερα

Πρόβληµα 2 (15 µονάδες)

Πρόβληµα 2 (15 µονάδες) ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΚΡΥΠΤΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ, 2013-2014 ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Ε. Μαρκάκης Πρόβληµα 1 (5 µονάδες) 2 η Σειρά Ασκήσεων Προθεσµία Παράδοσης: 19/1/2014 Υπολογίστε

Διαβάστε περισσότερα

3 Αναδροµή και Επαγωγή

3 Αναδροµή και Επαγωγή 3 Αναδροµή και Επαγωγή Η ιδέα της µαθηµατικής επαγωγής µπορεί να επεκταθεί και σε άλλες δοµές εκτός από το σύνολο των ϕυσικών N. Η ορθότητα της µαθηµατικής επαγωγής ϐασίζεται όπως ϑα δούµε λίγο αργότερα

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου. Άλγεβρα...

Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου. Άλγεβρα... Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου Άλγεβρα 1.1 Β: Δυνάμεις πραγματικών αριθμών. 1. Πως ορίζεται η δύναμη ενός πραγματικού αριθμού ; Η δύναμη με βάση έναν πραγματικό αριθμό α και εκθέτη ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι (ΘΕ ΠΛΗ 12)

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι (ΘΕ ΠΛΗ 12) ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι (ΘΕ ΠΛΗ ) ΕΡΓΑΣΙΑ η Ηµεροµηνία Αποστολής στον Φοιτητή: 5 Οκτωβρίου 006 Ηµεροµηνία παράδοσης της Εργασίας: 0 Νοεµβρίου 006.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΛΑΧΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΛΑΧΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΕΛΑΧΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗΣ Ελαχιστοποίηση κόστους διατροφής Ηεπιχείρηση ζωοτροφών ΒΙΟΤΡΟΦΕΣ εξασφάλισε µια ειδική παραγγελίααπό έναν πελάτη της για την παρασκευή 1.000 κιλών ζωοτροφής, η οποία θα πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

Δ/νση Β /θµιας Εκπ/σης Φλώρινας Κέντρο ΠΛΗ.ΝΕ.Τ. Λογάριθµοι ΛΟΓΑΡΙΘΜΟΙ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΥΣ ΛΟΓΑΡΙΘΜΟΥΣ

Δ/νση Β /θµιας Εκπ/σης Φλώρινας Κέντρο ΠΛΗ.ΝΕ.Τ. Λογάριθµοι ΛΟΓΑΡΙΘΜΟΙ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΥΣ ΛΟΓΑΡΙΘΜΟΥΣ ΛΟΓΑΡΙΘΜΟΙ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΥΣ ΛΟΓΑΡΙΘΜΟΥΣ Παραθέτουµε αρχικά τις βασικές ιδιότητες των δυνάµεων µε βάση έ- ναν θετικό πραγµατικό αριθµό και εκθέτη έναν ρητό αριθµό. α x.α y = α x+y (α.β) x = α x.β x α x :α

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Οι πραγματικοί αριθμοί αποτελούνται από τους ρητούς και τους άρρητους αριθμούς, τους φυσικούς και τους ακέραιους αριθμούς. Δηλαδή είναι το μεγαλύτερο σύνολο αριθμών που μπορούμε

Διαβάστε περισσότερα

ιδασκοντες: x R y x y Q x y Q = x z Q = x z y z Q := x + Q Τετάρτη 10 Οκτωβρίου 2012

ιδασκοντες: x R y x y Q x y Q = x z Q = x z y z Q := x + Q Τετάρτη 10 Οκτωβρίου 2012 ιδασκοντες: Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 1 Ν. Μαρµαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/algebraicstructuresi/asi.html Τετάρτη 10 Οκτωβρίου 2012 Ασκηση 1.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο : ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΑ 1 ΜΑΘΗΜΑ 1 ο +2 ο ΕΝΝΟΙΑ ΔΙΑΝΥΣΜΑΤΟΣ Διάνυσμα ορίζεται ένα προσανατολισμένο ευθύγραμμο τμήμα, δηλαδή ένα ευθύγραμμο τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: Ριζικό του Jacobson

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: Ριζικό του Jacobson ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: Ριζικό του Jacobso Είδαµε στο προηγούµενο κεφάλαιο ότι κάθε ηµιαπλός δακτύλιος είναι δακτύλιος του Art. Επειδή υπάρχουν παραδείγµατα δακτυλίων του Art που δεν είναι ηµιαπλοί, πχ Z 2, > 1, τίθεται

Διαβάστε περισσότερα

Η εξίσωση του Fermat για τον εκθέτη n=3. Μία στοιχειώδης προσέγγιση

Η εξίσωση του Fermat για τον εκθέτη n=3. Μία στοιχειώδης προσέγγιση Η εξίσωση του Fermat για τον εκθέτη n=3. Μία στοιχειώδης προσέγγιση Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης 6 Απριλίου 2006 Περίληψη Θέµα της εργασίας αυτής, είναι η απόδειξη οτι η εξίσωση x 3 + y 3 = z 3 όπου xyz 0,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΙΣΩΣΗ ΕΥΘΕΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗ ΜΟΡΦΗ

ΕΞΙΣΩΣΗ ΕΥΘΕΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗ ΜΟΡΦΗ ΕΞΙΣΩΣΗ ΕΥΘΕΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗ ΜΟΡΦΗ Κάθε εξίσωση της µορφής α + β = γ όπου α + β 0 ( α, β όχι συγχρόνως 0) παριστάνει ευθεία. (Η εξίσωση λέγεται : ΓΡΑΜΜΙΚΗ) ΕΙ ΙΚΑ γ Αν α = 0 και β 0έχουµε =. ηλαδή µορφή = c.

Διαβάστε περισσότερα

Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 4

Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 4 Γραµµικη Αλγεβρα Ι Επιλυση Επιλεγµενων Ασκησεων Φυλλαδιου 4 ιδασκοντες: Ν Μαρµαρίδης - Α Μπεληγιάννης Βοηθος Ασκησεων: Χ Ψαρουδάκης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://wwwmathuoigr/ abeligia/linearalgebrai/laihtml

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου

Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου Ερωτήσεις θεωρίας για τα Μαθηματικά Γ γυμνασίου Άλγεβρα 1.1 Β : Δυνάμεις πραγματικών αριθμών. 1. Πως ορίζεται η δύναμη ενός πραγματικού αριθμού ; Η δύναμη με βάση έναν πραγματικό αριθμό α και εκθέτη ένα

Διαβάστε περισσότερα

Mathematics and its Applications, 5th

Mathematics and its Applications, 5th Μαθηµατικα για Πληροφορικη Εφαρµογες και τεχνικες Ηλιας Κουτσουπιάς Τµήµα Πληροφορικής και Τηλεπικοινωνιών Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχετικα µε το µαθηµα Σχετικα µε το µαθηµα Το µαθηµα πραγµατευεται καποια ϑεµατα

Διαβάστε περισσότερα

(2) Θεωρούµε µοναδιαία διανύσµατα α, β, γ R 3, για τα οποία γνωρίζουµε ότι το διάνυσµα

(2) Θεωρούµε µοναδιαία διανύσµατα α, β, γ R 3, για τα οποία γνωρίζουµε ότι το διάνυσµα Πανεπιστηµιο Ιωαννινων σχολη θετικων επιστηµων τµηµα µαθηµατικων τοµεας αλγεβρας και γεωµετριας αναλυτικη γεωµετρια διδασκων : χρηστος κ. τατακης υποδειξεις λυσεων των θεµατων της 7.06.016 ΘΕΜΑ 1. µονάδες

Διαβάστε περισσότερα

Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ. Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους

Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ. Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους Α ΜΕΡΟΣ - ΑΛΓΕΒΡΑ Κεφάλαιο 1 ο ΑΛΓΕΒΡΙΚΕΣ ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ 1.1 Πράξεις με πραγματικούς αριθμούς Α. Οι πραγματικοί αριθμοί και οι πράξεις τους 1. Ποιοι αριθμοί ονομάζονται: α) ρητοί β) άρρητοι γ) πραγματικοί;

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2 ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ. 2.1 Συνάρτηση

Κεφάλαιο 2 ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ. 2.1 Συνάρτηση Κεφάλαιο 2 ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΙΑΣ ΜΕΤΑΒΛΗΤΗΣ 2.1 Συνάρτηση Η έννοια της συνάρτησης είναι ϐασική σ όλους τους κλάδους των µαθη- µατικών, αλλά και πολλών άλλων επιστηµών. Ο λόγος είναι, ότι µορφοποιεί τη σχέση

Διαβάστε περισσότερα

5.1 Συναρτήσεις δύο ή περισσοτέρων µεταβλητών

5.1 Συναρτήσεις δύο ή περισσοτέρων µεταβλητών Κεφάλαιο 5 ΣΥΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΩΝ ΜΕΤΑΒΛΗΤΩΝ 5.1 Συναρτήσεις δύο ή περισσοτέρων µεταβλητών Οταν ένα µεταβλητό µέγεθος εξαρτάται αποκλειστικά από τις µεταβολές ενός άλλου µεγέθους, τότε η σχέση που συνδέει

Διαβάστε περισσότερα

Οι πραγµατικοί αριθµοί

Οι πραγµατικοί αριθµοί Οι πραγµατικοί αριθµοί Προλεγόµενα Η ανάγκη απαρίθµησης αντικειµένων, οδήγησε στην εισαγωγή του συνόλου των φυσικών αριθµών Η ανάγκη µέτρησης µεγεθών, οδήγησε στην εισαγωγή του συνόλου των ρητών αριθµών

Διαβάστε περισσότερα

Οι πράξεις που χρειάζονται για την επίλυση αυτών των προβληµάτων (αφού είναι απλές) µπορούν να τεθούν σε µια σειρά και πάρουν µια αλγοριθµική µορφή.

Οι πράξεις που χρειάζονται για την επίλυση αυτών των προβληµάτων (αφού είναι απλές) µπορούν να τεθούν σε µια σειρά και πάρουν µια αλγοριθµική µορφή. Η Αριθµητική Ανάλυση χρησιµοποιεί απλές αριθµητικές πράξεις για την επίλυση σύνθετων µαθηµατικών προβληµάτων. Τις περισσότερες φορές τα προβλήµατα αυτά είναι ή πολύ περίπλοκα ή δεν έχουν ακριβή αναλυτική

Διαβάστε περισσότερα

Μετασχηµατισµοί Laplace, Αναλογικά Συστήµατα, ιαφορικές Εξισώσεις

Μετασχηµατισµοί Laplace, Αναλογικά Συστήµατα, ιαφορικές Εξισώσεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Μετασχηµατισµοί Laplace, Αναλογικά Συστήµατα, ιαφορικές Εξισώσεις 2.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Όπως έχουµε δει, για να προσδιορίσουµε τις αποκρίσεις ενός κυκλώµατος, πρέπει να λύσουµε ένα σύνολο διαφορικών

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Ασκησεις - Φυλλαδιο 8

ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Ασκησεις - Φυλλαδιο 8 ΘΕΩΡΙΑ ΑΡΙΘΜΩΝ Ασκησεις - Φυλλαδιο 8 ιδασκοντες: Ν. Μαρµαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/numbertheory/nt2014/nt2014.html https://sites.google.com/site/maths4edu/home/14

Διαβάστε περισσότερα

Σηµειώσεις Γραµµικής Άλγεβρας

Σηµειώσεις Γραµµικής Άλγεβρας Σηµειώσεις Γραµµικής Άλγεβρας Κεφάλαιο Συστήµατα Γραµµικών Εξισώσεων και Πίνακες Εισαγωγή στα Συστήµατα Γραµµικών Εξισώσεων Η µελέτη των συστηµάτων γραµµικών εξισώσεων και των λύσεών τους είναι ένα από

Διαβάστε περισσότερα

( ) Κλίση και επιφάνειες στάθµης µιας συνάρτησης. x + y + z = κ ορίζει την επιφάνεια µιας σφαίρας κέντρου ( ) κ > τότε η

( ) Κλίση και επιφάνειες στάθµης µιας συνάρτησης. x + y + z = κ ορίζει την επιφάνεια µιας σφαίρας κέντρου ( ) κ > τότε η Έστω Κλίση και επιφάνειες στάθµης µιας συνάρτησης ανοικτό και σταθερά ( µε κ f ( ) ορίζει µια επιφάνεια S στον f : ) τότε η εξίσωση, ονοµάζεται συνήθως επιφάνεια στάθµης της f. εξίσωση, C συνάρτηση. Αν

Διαβάστε περισσότερα

Ζητείται να µελετηθεί το εν λόγω σύστηµα µε είσοδο βηµατική συνάρτηση δηλαδή () =(). (3)

Ζητείται να µελετηθεί το εν λόγω σύστηµα µε είσοδο βηµατική συνάρτηση δηλαδή () =(). (3) Παράδειγµα 1: Έστω ένα σύστηµα που περιγράφεται από τη διαφορική εξίσωση () +2 () 29 () +42()=() (1) µε µηδενικές αρχικές συνθήκες. (δηλαδή ()(0) = () (0)=()(0)=0) (2) Ζητείται να µελετηθεί το εν λόγω

Διαβάστε περισσότερα

Παραδείγµατα : Έστω ότι θέλουµε να παραστήσουµε γραφικά την εξίσωση 6χ-ψ=3. Λύση 6χ-ψ=3 ψ=6χ-3. Άρα η εξίσωση παριστάνει ευθεία. Για να τη χαράξουµε

Παραδείγµατα : Έστω ότι θέλουµε να παραστήσουµε γραφικά την εξίσωση 6χ-ψ=3. Λύση 6χ-ψ=3 ψ=6χ-3. Άρα η εξίσωση παριστάνει ευθεία. Για να τη χαράξουµε Άλγεβρα υκείου επιµ.: άτσιος ηµήτρης ΣΣΤΗΜΤ ΜΜΩΝ ΞΣΩΣΩΝ Μ ΝΩΣΤΣ ΣΩΣ ΝΝΣ ρισµός: Μια εξίσωση της µορφής αχ+βψ=γ ονοµάζεται γραµµική εξίσωση µε δυο αγνώστους. ύση της εξίσωσης αυτής ονοµάζεται κάθε διατεταγµένο

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά. Γ'Γυμνασίου. Μαρίνος Παπαδόπουλος

Μαθηματικά. Γ'Γυμνασίου. Μαρίνος Παπαδόπουλος Μαθηματικά Γ'Γυμνασίου Μαρίνος Παπαδόπουλος ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Σας καλωσορίζω στον όµορφο κόσµο των Μαθηµατικών της Γ Γυµνασίου. Τα µαθηµατικά της συγκεκριµένης τάξης αποτελούν ίσως το αποκορύφωµα των

Διαβάστε περισσότερα

ΛΙΒΑΘΙΝΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ Επιστήµη και Τεχνολογία των Υπολογιστών Α.Μ.: 403. Πρώτη Οµάδα Ασκήσεων

ΛΙΒΑΘΙΝΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ Επιστήµη και Τεχνολογία των Υπολογιστών Α.Μ.: 403. Πρώτη Οµάδα Ασκήσεων ΕΙ ΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΤΩΝ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΛΙΒΑΘΙΝΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ LIBATI@CEIDUPATRASGR Επιστήµη και Τεχνολογία των Υπολογιστών ΑΜ: Πρώτη Οµάδα Ασκήσεων 8// Να βρεθούν οι OGF για καθεµία από τις

Διαβάστε περισσότερα

Κ. Ι. ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΥ. Τοµέας Φυσικών Επιστηµών Σχολή Ναυτικών οκίµων ΟΡΙΖΟΥΣΕΣ. Ιδιότητες & Εφαρµογές

Κ. Ι. ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΥ. Τοµέας Φυσικών Επιστηµών Σχολή Ναυτικών οκίµων ΟΡΙΖΟΥΣΕΣ. Ιδιότητες & Εφαρµογές Κ Ι ΠΑΠΑΧΡΗΣΤΟΥ Τοµέας Φυσικών Επιστηµών Σχολή Ναυτικών οκίµων ΟΡΙΖΟΥΣΕΣ Ιδιότητες & Εφαρµογές ΠΕΙΡΑΙΑΣ 2013 ΟΡΙΖΟΥΣΕΣ Έστω 2 2 πίνακας: a b A= c d Όπως γνωρίζουµε, η ορίζουσα του Α είναι ο αριθµός a

Διαβάστε περισσότερα

(a + b) + c = a + (b + c), (ab)c = a(bc) a + b = b + a, ab = ba. a(b + c) = ab + ac

(a + b) + c = a + (b + c), (ab)c = a(bc) a + b = b + a, ab = ba. a(b + c) = ab + ac Σημειώσεις μαθήματος Μ1212 Γραμμική Άλγεβρα ΙΙ Χρήστος Κουρουνιώτης ΤΜΗΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ 2014 Κεφάλαιο 1 Διανυσματικοί Χώροι Στο εισαγωγικό μάθημα Γραμμικής Άλγεβρας ξεκινήσαμε μελετώντας

Διαβάστε περισσότερα

3 o Καλοκαιρινό Μαθηµατικό σχολείο Ε.Μ.Ε. Λεπτοκαρυά Πιερίας 2009

3 o Καλοκαιρινό Μαθηµατικό σχολείο Ε.Μ.Ε. Λεπτοκαρυά Πιερίας 2009 3 o Καλοκαιρινό Μαθηµατικό σχολείο Ε.Μ.Ε. Λεπτοκαρυά Πιερίας 2009 ιαιρετότητα και Ισοτιµίες Β και Γ Λυκείου Αλέξανδρος Γ. Συγκελάκης ags@math.uoc.gr Ιούλιος 2009 1 ιαιρετοτητα και Ισοτιµιες ΠΡΟΛΟΓΟΣ Το

Διαβάστε περισσότερα

Ροµποτική. είτε µε το ανυσµατικό άθροισµα. όπου x = αποτελούν τα µοναδιαία ανύσµατα του

Ροµποτική. είτε µε το ανυσµατικό άθροισµα. όπου x = αποτελούν τα µοναδιαία ανύσµατα του Ροµποτική Ο χειρισµός αντικειµένων και εργαλείων από ένα ροµποτικό βραχίονα σηµαίνει ότι το ροµπότ πρέπει να είναι ικανό να τοποθετεί και να προσανατολίζει κατάλληλα το άκρο του στο χώρο εργασίας π.χ.

Διαβάστε περισσότερα

Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 5

Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 5 Αλγεβρικες οµες Ι Ασκησεις - Φυλλαδιο 5 ιδασκοντες: Ν. Μαρµαρίδης - Α. Μπεληγιάννης Ιστοσελιδα Μαθηµατος : http://users.uoi.gr/abeligia/algebraicstructuresi/asi.html Παρασκευή 16 & Τετάρτη 21 Νοεµβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Συµπληρωµατικές σηµειώσεις για τον «Επιστηµονικό Υπολογισµό» Χειµερινό εξάµηνο Τµήµα Μαθηµατικών, Πανεπιστήµιο Αιγαίου

Συµπληρωµατικές σηµειώσεις για τον «Επιστηµονικό Υπολογισµό» Χειµερινό εξάµηνο Τµήµα Μαθηµατικών, Πανεπιστήµιο Αιγαίου Τελευταία ενηµέρωση: 4 Ιανουαρίου 8 Συµπληρωµατικές σηµειώσεις για τον «Επιστηµονικό Υπολογισµό» Χειµερινό εξάµηνο 6-7 -- Τµήµα Μαθηµατικών, Πανεπιστήµιο Αιγαίου Οδηγίες για την 6 η άσκηση της 6 ης εργασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΓΑ ΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. Ασκήσεις. Επιµέλεια.: Κάτσιος ηµήτρης. Μεθοδολογία Παραδείγµατα Ασκ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ 1

ΜΙΓΑ ΙΚΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ. Ασκήσεις. Επιµέλεια.: Κάτσιος ηµήτρης. Μεθοδολογία Παραδείγµατα Ασκ ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ 1 εθοδολογία Παραδείγµατα σκ σκήσεις πιµέλεια.: άτσιος ηµήτρης Ρ ια να προσθέσουµε (ή να αφαιρέσουµε) δύο µιγαδικούς, προσθέτουµε (ή αφαιρούµε) τα πραγµατικά και τα φανταστικά τους µέρη, δηλαδή: ± = [Re

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι. Ενότητα: Γραµµική Ανεξαρτησία, Βάσεις και ιάσταση. Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης. Τμήμα: Μαθηματικών

Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι. Ενότητα: Γραµµική Ανεξαρτησία, Βάσεις και ιάσταση. Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης. Τμήμα: Μαθηματικών Τίτλος Μαθήματος: Γραμμική Άλγεβρα Ι Ενότητα: Γραµµική Ανεξαρτησία, Βάσεις και ιάσταση Διδάσκων: Καθηγητής Νικόλαος Μαρμαρίδης Τμήμα: Μαθηματικών Κεφάλαιο 4 Γραµµικη Ανεξαρτησια, Βασεις και ιασταση Στο

Διαβάστε περισσότερα

Λύνοντας ασκήσεις µε αντίστροφες συναρτήσεις ρ. Παναγιώτης Λ. Θεοδωρόπουλος πρώην Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ03 e-mail@p-theodoropoulos.gr Εισαγωγή Η αντίστροφη συνάρτηση f µιας αντιστρέψιµης συνάρτησης f είναι

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτηµα Α. Στοιχεία θεωρίας µέτρου και ολοκλήρωσης.

Παράρτηµα Α. Στοιχεία θεωρίας µέτρου και ολοκλήρωσης. Παράρτηµα Α Στοιχεία θεωρίας µέτρου και ολοκλήρωσης Α Χώροι µέτρου Πέραν της «διαισθητικής» περιγραφής του µέτρου «σχετικά απλών» συνόλων στο από το µήκος τους (όπως πχ είναι τα διαστήµατα, ενώσεις/τοµές

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Ι (2006-07)

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Ι (2006-07) ΤΕΙ ΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ Ι (2006-07) Επιµέλεια Σηµειώσεων : Βασιλειάδης Γεώργιος Καστοριά, εκέµβριος 2006

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Ι (ΘΕ ΠΛΗ ) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α ΕΡΓΑΣΙΑΣ. ( 8 µον.) Η άσκηση αυτή αναφέρεται σε διαιρετότητα και ρίζες πολυωνύµων. a. Να λυθεί η εξίσωση

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμοσμένα Μαθηματικά ΙΙ

Εφαρμοσμένα Μαθηματικά ΙΙ Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Εφαρμοσμένα Μαθηματικά ΙΙ Διανυσματικοί Χώροι Ιωάννης Λυχναρόπουλος Μαθηματικός, MSc, PhD Διανυσματικός Χώρος επί του F Αλγεβρική δομή που αποτελείται

Διαβάστε περισσότερα

όπου D(f ) = (, 0) (0, + ) = R {0}. Είναι Σχήµα 10: Η γραφική παράσταση της συνάρτησης f (x) = 1/x.

όπου D(f ) = (, 0) (0, + ) = R {0}. Είναι Σχήµα 10: Η γραφική παράσταση της συνάρτησης f (x) = 1/x. 3 Ορια συναρτήσεων 3. Εισαγωγικές έννοιες. Ας ϑεωρήσουµε την συνάρτηση f () = όπου D(f ) = (, 0) (0, + ) = R {0}. Είναι Σχήµα 0: Η γραφική παράσταση της συνάρτησης f () = /. ϕυσικό να αναζητήσουµε την

Διαβάστε περισσότερα

ProapaitoÔmenec gn seic.

ProapaitoÔmenec gn seic. ProapaitoÔmeec g seic. Α. Το σύνολο των πραγματικών αριθμών R και οι αλγεβρικές ιδιότητες των τεσσάρων πράξεων στο R. Το σύνολο των φυσικών αριθμών N = {1,, 3,... }. Προσέξτε: μερικά βιβλία (τα βιβλία

Διαβάστε περισσότερα

HY118- ιακριτά Μαθηµατικά. Παράδειγµα. Από τα συµπεράσµατα στις υποθέσεις Αποδείξεις - Θεωρία συνόλων. Από τις υποθέσεις στα συµπεράσµατα...

HY118- ιακριτά Μαθηµατικά. Παράδειγµα. Από τα συµπεράσµατα στις υποθέσεις Αποδείξεις - Θεωρία συνόλων. Από τις υποθέσεις στα συµπεράσµατα... HY118- ιακριτά Μαθηµατικά Παρασκευή, 11/03/2016 Αντώνης Α. Αργυρός e-mail: argyros@csd.uoc.gr Το υλικό των διαφανειών έχει βασιστεί σε διαφάνειες του Kees van Deemter, από το University of Aberdeen 3/15/2016

Διαβάστε περισσότερα

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4 x2 - x1. x = x2 x1 . . 1

1.1.3 t. t = t2 - t1 1.1.4  x2 - x1. x = x2 x1 . . 1 1 1 o Κεφάλαιο: Ευθύγραµµη Κίνηση Πώς θα µπορούσε να περιγραφεί η κίνηση ενός αγωνιστικού αυτοκινήτου; Πόσο γρήγορα κινείται η µπάλα που κλώτσησε ένας ποδοσφαιριστής; Απαντήσεις σε τέτοια ερωτήµατα δίνει

Διαβάστε περισσότερα

4.6 Η ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΔΙΟΦΑΝΤΙΚΗ ΕΞΙΣΩΣΗ

4.6 Η ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΔΙΟΦΑΝΤΙΚΗ ΕΞΙΣΩΣΗ 174 46 Η ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΔΙΟΦΑΝΤΙΚΗ ΕΞΙΣΩΣΗ Εισαγωγή Ένα από τα αρχαιότερα προβλήματα της Θεωρίας Αριθμών είναι η αναζήτηση των ακέραιων αριθμών που ικανοποιούν κάποιες δεδομένες σχέσεις Με σύγχρονη ορολογία

Διαβάστε περισσότερα

Η ιδέα της χρήσης διατεταγµένων Ϲευγών πραγµατικών αριθµών για την περιγραφή

Η ιδέα της χρήσης διατεταγµένων Ϲευγών πραγµατικών αριθµών για την περιγραφή Κεφάλαιο 4 Ευκλείδιοι Χώροι 4 Ευκλείδιοι Χώροι Η ιδέα της χρήσης διατεταγµένων Ϲευγών πραγµατικών αριθµών για την περιγραφή των σηµείων στο επίπεδο και διατεταγµένων τριάδων πραγµατικών αριθµών για την

Διαβάστε περισσότερα

9o Γεν. Λύκειο Περιστερίου ( 3.1) ΚΥΚΛΟΣ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : KΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤ/ΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

9o Γεν. Λύκειο Περιστερίου ( 3.1) ΚΥΚΛΟΣ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο : KΩΝΙΚΕΣ ΤΟΜΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤ/ΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙ 3 ο : KΩΝΙΚΕΣ ΤΜΕΣ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΤ/ΝΣΗΣ Β ΛΥΚΕΙΥ ( 3.) ΚΥΚΛΣ Γνωρίζουµε ότι ένας κύκλος (, ρ) είναι ο γεωµετρικός τόπος των σηµείων του επιπέδου τα οποία απέχουν µια ορισµένη απόσταση ρ από ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΙΑΝΥΣΜΑΤΟΣ

ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΙΑΝΥΣΜΑΤΟΣ ΕΝΝΟΙ ΤΟΥ ΙΝΥΣΜΤΟΣ Όπως είναι γνωστό από τη φυσική, τα διάφορα µεγέθη διακρίνονται σε βαθµωτά και διανυσµατικά. αθµωτά είναι τα µεγέθη τα οποία χαρακτηρίζονται µόνο από το µέτρο τους. Τέτοια µεγέθη είναι

Διαβάστε περισσότερα